Pjesa e dytë · Metamorfoza

Vetëm në muzg u zgjua Gregori nga gjumi i tij i rëndë, i ngjashëm me të fikët. Me siguri do të ishte zgjuar jo shumë më vonë edhe pa u shqetësuar, sepse ndihej mjaft i çlodhur dhe i fjetur, por iu duk sikur e kishin zgjuar një hap i shpejtë dhe mbyllja e kujdesshme e derës që të çonte në paradhomë. Drita e tramvajit elektrik binte e zbehtë, aty-këtu, mbi tavanin e dhomës dhe mbi pjesët më të larta të mobiljeve, por poshtë, ku ishte Gregori, ishte errësirë. Ngadalë, duke prekur ende në mënyrë të ngathët me antenat e tij, që sapo kishte filluar t’i çmonte, u shty drejt derës për të parë se ç’kishte ndodhur atje. Ana e tij e majtë dukej si një vragë e vetme e gjatë, që i tendosej në mënyrë të pakëndshme, dhe duhej të çalonte me të vërtetë mbi dy radhët e këmbëve. Një këmbëz, meqë ra fjala, ishte plagosur rëndë gjatë ngjarjeve të paradites — ishte gati mrekulli që ishte plagosur vetëm një — dhe i tërhiqej zvarrë pa jetë.

Vetëm kur arriti te dera e kuptoi se ç’e kishte tërhequr atje në të vërtetë; kishte qenë era e diçkaje që hahej. Sepse atje ishte një tas plot me qumësht të ëmbël, ku notonin feta të vogla buke të bardhë. Gati sa nuk qeshi nga gëzimi, sepse kishte uri edhe më të madhe se në mëngjes, dhe menjëherë e zhyti kokën në qumësht gati deri mbi sy. Por shpejt e tërhoqi përsëri i zhgënjyer; jo vetëm që të ngrënët i vinte i vështirë për shkak të anës së majtë të lënduar — dhe mund të hante vetëm kur i gjithë trupi punonte bashkë, duke gulçuar — por, për më tepër, qumështi, që përndryshe ishte pija e tij e preferuar dhe që me siguri motra ia kishte vënë aty për këtë arsye, nuk i pëlqente aspak, madje u kthye gati me neveri nga tasi dhe u zvarrit përsëri në mes të dhomës.

Në dhomën e ndenjes, siç pa Gregori nga e çara e derës, ishte ndezur gazi, por ndërsa zakonisht në këtë orë të ditës i ati kishte zakon t’u lexonte me zë të lartë nënës, e ndonjëherë edhe motrës, gazetën që dilte pasdite, tani nuk dëgjohej asnjë zë. Hë, ndoshta ky lexim me zë, për të cilin motra i tregonte e i shkruante gjithmonë, kishte rënë fare nga zakoni kohët e fundit. Por edhe përreth ishte kaq qetë, ndonëse banesa me siguri nuk ishte bosh. „Sa jetë e qetë që bënte familja“, i tha vetes Gregori dhe, ndërsa vështronte i ngrirë përpara në errësirë, ndjeu një krenari të madhe që kishte mundur t’u siguronte prindërve dhe motrës një jetë të tillë në një banesë kaq të bukur. Po sikur tani gjithë qetësia, gjithë mirëqenia, gjithë kënaqësia të merrnin një fund të tmerrshëm? Që të mos humbej në mendime të tilla, Gregori më mirë u vu në lëvizje dhe u zvarrit lart e poshtë nëpër dhomë.

Njëherë gjatë mbrëmjes së gjatë u hap njëra derë anësore, e njëherë tjetra, sa një e çarë e vogël, dhe u mbyllën përsëri shpejt; dikush me sa duket kishte nevojë të hynte, por edhe shumë mëdyshje. Gregori tani u ndal fare pranë derës së dhomës së ndenjes, i vendosur ta fuste disi brenda vizitorin që ngurronte, ose të paktën të merrte vesh kush ishte; por tani dera nuk u hap më dhe Gregori priti më kot. Në mëngjes, kur dyert ishin të kyçura, të gjithë kishin dashur të hynin te ai; tani, që ai kishte hapur njërën derë dhe të tjerat me sa dukej ishin hapur gjatë ditës, nuk vinte më askush, dhe çelësat tani ishin vënë nga jashtë.

Vetëm natën vonë u fik drita në dhomën e ndenjes, dhe tani ishte e lehtë të kuptohej se prindërit dhe motra kishin ndenjur zgjuar deri aq vonë, sepse, siç dëgjohej qartë, tani të tre po largoheshin në majë të gishtave. Tani me siguri deri në mëngjes nuk do të hynte më askush te Gregori; kishte, pra, shumë kohë për të menduar i pashqetësuar se si duhej ta rregullonte tani jetën nga e para. Por dhoma e lartë, e zbrazët, ku ishte i detyruar të rrinte shtrirë rrafsh mbi dysheme, e frikësonte, pa mundur ta gjente shkakun, sepse ishte, në fund të fundit, dhoma ku banonte prej pesë vjetësh — dhe me një kthesë gjysmë të pavetëdijshme, e jo pa një turp të lehtë, u turr nën kanape, ku, megjithëse shpina i shtypej pak dhe megjithëse nuk mund ta ngrinte më kokën, u ndie menjëherë shumë rehat dhe i erdhi keq vetëm që trupi i tij ishte shumë i gjerë për t’u futur krejt nën kanape.

Atje mbeti gjithë natën, të cilën e kaloi pjesërisht në gjysmëgjumë, nga i cili uria e zgjonte vazhdimisht me tronditje, por pjesërisht në merakë dhe në shpresa të paqarta, që të gjitha, megjithatë, të çonin në përfundimin se për tani duhej të rrinte i qetë dhe, me durim e me kujdesin më të madh, t’ia bënte familjes të durueshme bezditë që ishte i detyruar t’i shkaktonte në gjendjen e tij të tanishme.

Që herët në mëngjes, ishte ende gati natë, Gregori pati rastin ta provonte forcën e vendimeve që sapo kishte marrë, sepse nga paradhoma motra, gati krejt e veshur, hapi derën dhe vështroi brenda me ankth. Nuk e gjeti menjëherë, por kur e pa nën kanape — o Zot, diku duhej të ishte, s’kishte mundur të fluturonte tutje — u tremb aq shumë, sa, pa e përmbajtur dot veten, e përplasi përsëri derën nga jashtë. Por, sikur të pendohej për sjelljen e saj, e hapi menjëherë derën përsëri dhe hyri në majë të gishtave, sikur të ishte te një i sëmurë rëndë, apo madje te një i huaj. Gregori e kishte shtyrë kokën përpara deri afër buzës së kanapesë dhe e vëzhgonte. A do ta vinte re vallë se ai e kishte lënë qumështin, dhe aspak nga mungesa e urisë, dhe a do t’i sillte ndonjë ushqim tjetër që i shkonte më shumë? Po të mos e bënte vetë, ai më mirë do të vdiste nga uria sesa t’ia tërhiqte vëmendjen për këtë, megjithëse në të vërtetë i vinte një dëshirë e tmerrshme të hidhej nga poshtë kanapesë, t’i binte motrës te këmbët dhe t’i lutej për ndonjë gjë të mirë për të ngrënë. Por motra e vuri re menjëherë me habi tasin ende plot, nga i cili ishte derdhur vetëm pak qumësht përreth, e ngriti menjëherë, jo me duar të zhveshura, por me një leckë, dhe e nxori jashtë. Gregori ishte jashtëzakonisht kureshtar të shihte se ç’do t’i sillte në vend të tij, dhe bënte mendimet më të ndryshme për këtë. Por kurrë nuk do ta kishte marrë me mend se ç’bëri vërtet motra në mirësinë e saj. I solli, për t’ia provuar shijen, një zgjedhje të tërë, të shtruar mbi një gazetë të vjetër. Kishte perime të vjetra, gjysmë të kalbura; kocka nga darka, të rrethuara nga salcë e bardhë e ngrirë; ca rrush të thatë e bajame; një djathë që Gregori dy ditë më parë e kishte shpallur të pangrënshëm; një bukë të thatë, një bukë të lyer me gjalpë dhe një bukë të lyer me gjalpë e të kripur. Përveç kësaj, pranë gjithë këtyre vuri edhe tasin, që me sa duket i ishte caktuar Gregorit njëherë e përgjithmonë, ku kishte hedhur ujë. Dhe nga delikatesa, meqë e dinte se Gregori nuk do të hante para saj, u largua me nxitim të madh dhe madje e rrotulloi çelësin, vetëm që Gregori ta kuptonte se mund të rrinte aq rehat sa të donte. Këmbëzat e Gregorit gumëzhinin tani që ishte puna për të ngrënë. Plagët e tij, meqë ra fjala, duhej të ishin shëruar tashmë plotësisht, nuk ndiente më asnjë pengesë; habitej me këtë dhe kujtonte se si, më shumë se një muaj më parë, ishte prerë fare pak në gisht me thikë, dhe se si kjo plagë i kishte dhembur mjaft edhe pardje. „Mos vallë tani jam bërë më pak i ndjeshëm?“ mendoi ai dhe po thithte tashmë me lakmi djathin, nga i cili, para gjithë ushqimeve të tjera, ishte tërhequr menjëherë e me ngulm. Shpejt, njërin pas tjetrit, me sy që i lotonin nga kënaqësia, hëngri djathin, perimet dhe salcën; ushqimet e freskëta, përkundrazi, nuk i pëlqenin, nuk e duronte dot as erën e tyre, madje i tërhiqte pak më tutje gjërat që donte të hante. Kishte mbaruar me gjithçka prej kohësh dhe rrinte vetëm shtrirë me dembeli në të njëjtin vend, kur motra, si shenjë që ai duhej të tërhiqej, e rrotulloi ngadalë çelësin. Kjo e trembi menjëherë, ndonëse po e zinte gati gjumi, dhe nxitoi përsëri nën kanape. Por i kushtoi shumë përpjekje me veten të rrinte nën kanape qoftë edhe atë kohë të shkurtër që motra ishte në dhomë, sepse nga ushqimi i bollshëm trupi i ishte rrumbullakuar pak, dhe atje, në atë ngushtësi, mezi merrte frymë. Me sulme të vogla mbytjeje, me sy pak të dalë jashtë, shikonte se si motra, që s’dyshonte për asgjë, mblidhte me fshesë jo vetëm mbetjet, por edhe ushqimet që Gregori nuk i kishte prekur fare, sikur edhe këto nuk vlenin më, dhe si i hidhte të gjitha me ngut në një kovë, që e mbylli me një kapak druri, pas së cilës i nxori të gjitha jashtë. Sapo ajo u kthye, Gregori doli zvarrë nga poshtë kanapesë, u shtri dhe u fry.

Në këtë mënyrë Gregori e merrte tani ushqimin çdo ditë, njëherë në mëngjes, kur prindërit dhe shërbyesja ende flinin, herën e dytë pas drekës së përbashkët, sepse atëherë prindërit gjithashtu flinin edhe pak, dhe shërbyesen motra e dërgonte me ndonjë porosi. Me siguri as ata nuk donin që Gregori të vdiste nga uria, por ndoshta nuk do ta kishin duruar dot të dinin për të ngrënët e tij më shumë sesa nga të dëgjuarit, e ndoshta motra donte t’u kursente edhe një hidhërim, ndoshta vetëm të vogël, sepse në të vërtetë ata vuanin mjaft.

Me çfarë pretekstesh i kishin nxjerrë nga banesa atë paradite të parë mjekun dhe çilingirin, Gregori nuk mundi ta merrte vesh, sepse, meqë atë nuk e kuptonin, askujt nuk i shkonte ndër mend, as motrës, se ai mund t’i kuptonte të tjerët, dhe kështu, kur motra ishte në dhomën e tij, duhej të kënaqej vetëm duke dëgjuar aty-këtu psherëtimat e saj dhe thirrjet që u bënte shenjtorëve. Vetëm më vonë, kur ajo ishte mësuar pak me të gjitha — për t’u mësuar plotësisht, natyrisht, s’mund të bëhej kurrë fjalë — Gregori kapte ndonjëherë ndonjë vërejtje që ishte thënë me dashamirësi ose që mund të kuptohej kështu. „Sot i paska pëlqyer vërtet“, thoshte ajo kur Gregori e kishte pastruar mirë ushqimin, kurse në rastin e kundërt, që gradualisht përsëritej gjithnjë e më shpesh, kishte zakon të thoshte gati e trishtuar: „Përsëri mbeti gjithçka.“

Por ndërsa Gregori nuk mund të merrte vesh drejtpërdrejt ndonjë lajm, dëgjonte shumë gjëra nga dhomat ngjitur, dhe sapo dëgjonte zëra, vraponte menjëherë te dera përkatëse dhe ngjitej pas saj me gjithë trupin. Sidomos në kohën e parë nuk kishte asnjë bisedë që të mos bënte fjalë për të, në një farë mënyre, qoftë edhe fshehurazi. Dy ditë me radhë, në çdo vakt, dëgjoheshin këshillime se si duhej të silleshin tani; por edhe midis vakteve flitej për të njëjtën temë, sepse në shtëpi ishin gjithmonë të paktën dy anëtarë të familjes, meqë me sa duket askush nuk donte të rrinte vetëm në shtëpi, dhe banesën në asnjë mënyrë nuk mund ta linin krejt bosh. Për më tepër, shërbyesja, që ditën e parë — nuk ishte krejt e qartë ç’dinte dhe sa dinte ajo për ato që kishin ndodhur — i ishte lutur nënës në gjunjë ta pushonte menjëherë, dhe kur u përshëndet për të ikur një çerek ore më vonë, falënderoi me lot për pushimin, si për të mirën më të madhe që i ishte bërë aty, dhe, pa ia kërkuar njeri, bëri një betim të tmerrshëm se nuk do t’i tregonte askujt as gjënë më të vogël.

Tani motra duhej të gatuante bashkë me nënën; kjo, sigurisht, nuk kërkonte shumë mundim, sepse nuk hanin gati asgjë. Gregori dëgjonte vazhdimisht si njëri e ftonte tjetrin më kot të hante dhe nuk merrte përgjigje tjetër veç: „Faleminderit, kam ngrënë mjaft“, ose diçka të ngjashme. Ndoshta as nuk pinin gjë. Shpesh motra e pyeste të atin nëse donte birrë, dhe i ofrohej përzemërsisht ta merrte vetë, dhe kur i ati heshte, i thoshte, për t’ia hequr çdo ngurrim, se mund ta dërgonte edhe portieren për të, por atëherë i ati më në fund thoshte një „Jo“ të madh, dhe nuk flitej më për këtë.

Qysh gjatë ditës së parë, i ati ua shpjegoi nënës dhe motrës gjithë gjendjen e pasurisë dhe shpresat për të ardhmen. Herë pas here ngrihej nga tryeza dhe nxirrte nga kasaforta e tij e vogël Wertheim,¹ që e kishte shpëtuar nga falimentimi i tregtisë së tij pesë vjet më parë, ndonjë dëftesë ose ndonjë libër shënimesh. Dëgjohej si e hapte bravën e ndërlikuar dhe, pasi nxirrte atë që kërkonte, e mbyllte përsëri. Këto shpjegime të të atit ishin, pjesërisht, gjëja e parë e gëzueshme që Gregori kishte dëgjuar që nga robëria e tij. Ai kishte qenë i mendimit se të atit nuk i kishte mbetur asgjë fare nga ajo tregti; të paktën i ati nuk i kishte thënë të kundërtën, dhe Gregori, sigurisht, nuk e kishte pyetur për këtë. Shqetësimi i Gregorit atëherë kishte qenë vetëm të bënte gjithçka që familja ta harronte sa më shpejt fatkeqësinë në tregti, që i kishte zhytur të gjithë në një dëshpërim të plotë. Dhe kështu ai kishte filluar të punonte atëherë me një zjarr krejt të veçantë dhe gati brenda natës ishte bërë nga një nëpunës i vogël tregtie agjent udhëtues, që natyrisht kishte mundësi krejt të tjera për të fituar para, dhe suksesi i punës së të cilit shndërrohej menjëherë, në formën e përqindjes, në para në dorë, që mund t’i vihej mbi tryezë familjes së habitur e të lumtur në shtëpi. Kishin qenë kohë të bukura, dhe kurrë më pas nuk ishin përsëritur, të paktën me atë shkëlqim, megjithëse Gregori më vonë fitonte aq shumë para, sa ishte në gjendje t’i mbante të gjitha shpenzimet e familjes, dhe i mbante. Ishin mësuar thjesht, si familja, ashtu edhe Gregori; paratë merreshin me mirënjohje, ai i jepte me qejf, por një ngrohtësi e veçantë nuk lindte më. Vetëm motra i kishte mbetur Gregorit ende e afërt, dhe plani i tij i fshehtë ishte që atë, e cila, ndryshe nga Gregori, e donte shumë muzikën dhe dinte t’i binte violinës në mënyrë prekëse, ta dërgonte vitin tjetër në konservator, pa marrë parasysh shpenzimet e mëdha që do të sillte kjo dhe që do të nxirreshin në ndonjë mënyrë tjetër. Shpesh, gjatë qëndrimeve të shkurtra të Gregorit në qytet, në bisedat me motrën përmendej konservatori, por gjithmonë vetëm si një ëndërr e bukur, që as që mund të mendohej të realizohej, dhe prindërit nuk i dëgjonin me qejf as këto përmendje të pafajshme; por Gregori e mendonte këtë me shumë vendosmëri dhe kishte ndër mend ta shpallte solemnisht natën e Krishtlindjes.

Mendime të tilla, krejt të padobishme në gjendjen e tij të tanishme, i kalonin nëpër kokë ndërsa rrinte aty ngjitur drejt pas derës dhe përgjonte. Ndonjëherë, nga lodhja e përgjithshme, nuk mund të dëgjonte më fare dhe e linte kokën të përplasej pa kujdes pas derës, por e mbante menjëherë përsëri, sepse edhe zhurma e vogël që kishte shkaktuar ishte dëgjuar në dhomën ngjitur dhe i kishte bërë të gjithë të heshtnin. „Ç’po bën përsëri vallë“, tha i ati pas pak, me sa dukej i kthyer nga dera, dhe vetëm atëherë biseda e ndërprerë rifillonte gradualisht.

Gregori mësoi tani mjaftueshëm — sepse i ati kishte zakon t’i përsëriste shpesh shpjegimet e tij, pjesërisht ngaqë ai vetë prej kohësh nuk ishte marrë me këto gjëra, pjesërisht edhe ngaqë nëna nuk i kuptonte të gjitha që herën e parë — se, pavarësisht nga gjithë fatkeqësia, kishte mbetur ende nga koha e vjetër një pasuri, sigurisht shumë e vogël, që interesat e paprekura e kishin rritur pak ndërkohë. Përveç kësaj, paratë që Gregori kishte sjellë në shtëpi çdo muaj — ai vetë kishte mbajtur për vete vetëm ca guldenë² — nuk ishin harxhuar krejt dhe ishin mbledhur në një kapital të vogël. Gregori, pas derës së tij, tundte kokën me zell, i gëzuar për këtë kujdes e kursim të papritur. Në të vërtetë, me këto para të tepërta ai mund ta kishte shlyer më tej borxhin e të atit ndaj shefit, dhe dita kur do të mund ta hiqte qafe atë vend pune do të ishte shumë më afër, por tani ishte pa dyshim më mirë kështu, siç e kishte rregulluar i ati.

Por këto para nuk mjaftonin aspak që familja të jetonte, fjala vjen, me interesat; mjaftonin ndoshta për ta mbajtur familjen një, të shumtën dy vjet, jo më shumë. Ishte, pra, vetëm një shumë që në të vërtetë nuk duhej prekur dhe që duhej lënë mënjanë për ndonjë rast nevoje; paratë për të jetuar, ama, duheshin fituar. Por i ati, ndonëse i shëndetshëm, ishte një burrë i vjetër, që nuk kishte punuar asgjë prej pesë vjetësh dhe, sido që të ishte, nuk duhej të kishte shumë besim te vetja; gjatë këtyre pesë vjetëve, që ishin pushimet e para të jetës së tij të mundimshme e megjithatë pa sukses, ishte trashur shumë dhe ishte bërë kështu mjaft i rëndë. Dhe tani duhej të fitonte para ndoshta nëna e vjetër, që vuante nga astma, së cilës edhe një shëtitje nëpër banesë i kërkonte mundim, dhe që çdo të dytën ditë e kalonte mbi divan, pranë dritares së hapur, me vështirësi në frymëmarrje? Dhe duhej të fitonte para motra, që ishte ende fëmijë me shtatëmbëdhjetë vjetët e saj, dhe që e meritonte aq shumë të vazhdonte mënyrën e jetesës që kishte bërë deri atëherë, e cila përbëhej nga të veshurit bukur, të fjeturit gjatë, ndihma në punët e shtëpisë, pjesëmarrja në ca argëtime të thjeshta dhe, mbi të gjitha, nga i rëni violinës? Kur bëhej fjalë për këtë nevojë për të fituar para, Gregori gjithmonë i pari e lëshonte derën dhe hidhej mbi divanin e ftohtë prej lëkure që ishte pranë derës, sepse i digjej trupi nga turpi dhe trishtimi.

Shpesh rrinte atje shtrirë gjatë netëve të gjata të tëra, nuk flinte asnjë çast dhe vetëm gërvishtte me orë të tëra lëkurën. Ose nuk i trembej mundimit të madh ta shtynte një karrige te dritarja, pastaj të ngjitej zvarrë në parvazin e dritares dhe, i mbështetur te karrigia, të mbështetej pas dritares, me sa duket vetëm nga ndonjë kujtim i ndjenjës së çlirimit që i jepte dikur të shikuarit nga dritarja. Sepse, në të vërtetë, ditë pas dite i shihte gjithnjë e më paqartë gjërat që ishin qoftë edhe pak larg; spitalin përballë, pamjen tepër të shpeshtë të të cilit e kishte mallkuar dikur, nuk e shihte më fare, dhe sikur të mos e dinte mirë se banonte në Charlottenstraße, rrugë e qetë, por krejtësisht qytetare, mund të kishte besuar se nga dritarja e tij shikonte një shkretëtirë, ku qielli gri dhe toka gri bashkoheshin pa u dalluar. Vetëm dy herë i ishte dashur motrës së vëmendshme të shihte se karrigia ishte pranë dritares, kur ajo tashmë, sa herë që e rregullonte dhomën, e shtynte karrigen përsëri tamam te dritarja, madje që atëherë e linte të hapur edhe kanatin e brendshëm të dritares.

Sikur Gregori të kishte mundur të fliste me motrën dhe ta falënderonte për gjithçka që ajo duhej të bënte për të, do t’i kishte duruar më lehtë shërbimet e saj; kështu, përkundrazi, vuante prej tyre. Motra, sigurisht, përpiqej ta fshihte sa më shumë sikletin e gjithë kësaj pune, dhe sa më shumë kohë kalonte, aq më mirë i dilte, natyrisht, por edhe Gregori me kohën i shihte të gjitha shumë më qartë. Që hyrja e saj ishte e tmerrshme për të. Sapo hynte, pa e humbur kohën ta mbyllte derën, sado që përndryshe kujdesej t’ia kursente kujtdo pamjen e dhomës së Gregorit, vraponte drejt e te dritarja dhe e hapte me vrull, me duar të nxituara, sikur të ishte gati duke u mbytur, dhe rrinte edhe pak pranë dritares, sado ftohtë që të ishte, duke marrë frymë thellë. Me këtë vrapim e zhurmë e trembte Gregorin dy herë në ditë; gjatë gjithë kohës ai dridhej nën kanape, e megjithatë e dinte shumë mirë se ajo me siguri do ta kishte kursyer me gjithë qejf nga kjo, sikur t’i ishte e mundur të qëndronte me dritaren mbyllur në një dhomë ku ishte Gregori.

Njëherë, duhet të kishte kaluar tashmë një muaj nga shndërrimi i Gregorit, dhe për motrën nuk kishte më ndonjë arsye të veçantë të habitej nga pamja e Gregorit, ajo erdhi pak më herët se zakonisht dhe e gjeti Gregorin ende duke shikuar nga dritarja, i palëvizur dhe i vendosur aty si për të të tmerruar. Për Gregorin nuk do të kishte qenë e papritur sikur ajo të mos hynte, meqë me pozitën e tij e pengonte ta hapte menjëherë dritaren, por ajo jo vetëm që nuk hyri, por u tërhoq prapa dhe e mbylli derën; një i huaj mund të kishte menduar vërtet se Gregori e kishte pritur në pritë dhe kishte dashur ta kafshonte. Gregori u fsheh, natyrisht, menjëherë nën kanape, por iu desh të priste deri në mesditë, para se të kthehej motra, dhe ajo dukej shumë më e shqetësuar se zakonisht. Nga kjo ai e kuptoi se pamja e tij i ishte ende e padurueshme dhe do t’i mbetej e padurueshme edhe më tej, dhe se asaj me siguri i duhej të bënte një përpjekje të madhe me veten që të mos ikte para pamjes qoftë edhe të asaj pjese të vogël të trupit të tij që i dilte nga poshtë kanapesë. Për t’ia kursyer edhe këtë pamje, një ditë e mbarti mbi shpinë — për këtë punë iu deshën katër orë — çarçafin mbi kanape dhe e rregulloi në një mënyrë të tillë, që tani ishte krejt i mbuluar, dhe që motra, edhe sikur të përkulej, nuk mund ta shihte. Sikur ky çarçaf, sipas mendimit të saj, të mos kishte qenë i nevojshëm, ajo mund ta hiqte, sepse ishte mjaft e qartë që Gregorit nuk mund t’i pëlqente të mbyllej kështu krejtësisht, por ajo e la çarçafin ashtu siç ishte, dhe Gregorit madje iu duk se kapi një vështrim mirënjohës, kur njëherë e ngriti pak me kujdes çarçafin me kokë, për të parë si e priste motra rregullimin e ri.

Në dy javët e para prindërit nuk e bënë dot zemrën të hynin te ai, dhe ai dëgjonte shpesh se si e çmonin plotësisht punën e tanishme të motrës, ndërsa deri atëherë shpesh ishin zemëruar me të, ngaqë u ishte dukur një vajzë disi e padobishme. Tani, përkundrazi, shpesh të dy, babai dhe nëna, prisnin para dhomës së Gregorit, ndërsa motra e rregullonte atje, dhe sapo ajo dilte, duhej t’u tregonte me hollësi si dukej dhoma, ç’kishte ngrënë Gregori, si ishte sjellë këtë herë dhe nëse vihej re ndoshta ndonjë përmirësim i vogël. Nëna, meqë ra fjala, donte ta vizitonte Gregorin mjaft shpejt, por i ati dhe motra e mbajtën në fillim me arsyetime, që Gregori i dëgjoi me shumë vëmendje dhe që i miratoi plotësisht. Më vonë, megjithatë, duhej mbajtur me forcë, dhe kur ajo thërriste atëherë: „Më lini të shkoj te Gregori, ai është djali im fatkeq! A nuk e kuptoni që duhet të shkoj te ai?“, atëherë Gregori mendonte se ndoshta do të ishte mirë sikur nëna të hynte, jo çdo ditë natyrisht, por ndoshta njëherë në javë; ajo i kuptonte të gjitha shumë më mirë se motra, e cila, me gjithë guximin e saj, ishte vetëm një fëmijë dhe, në fund të fundit, ndoshta e kishte marrë përsipër një detyrë kaq të rëndë vetëm nga mendjelehtësia fëminore.

Dëshira e Gregorit për të parë nënën u plotësua shpejt. Gjatë ditës Gregori, qoftë edhe nga respekti për prindërit, nuk donte të dukej pranë dritares, por as të zvarritej nuk mund të zvarritej shumë në ato pak metra katrorë dysheme; të rrinte shtrirë i qetë e duronte me vështirësi që gjatë natës, të ngrënët shpejt nuk i jepte më as kënaqësinë më të vogël, dhe kështu, për t’u argëtuar, e mori zakonin të zvarritej kryq e tërthor nëpër mure e tavan. Sidomos lart në tavan i pëlqente të varej; ishte krejt ndryshe nga të ndenjurit shtrirë mbi dysheme; merrje frymë më lirë; një lëkundje e lehtë i përshkonte trupin, dhe në atë hutim gati të lumtur, ku ndodhej Gregori atje lart, mund të ndodhte që, për habinë e tij, e lëshonte veten dhe përplasej mbi dysheme. Por tani, natyrisht, e kishte trupin nën kontroll krejt ndryshe se më parë dhe nuk lëndohej as nga një rënie kaq e madhe. Motra e vuri re menjëherë argëtimin e ri që kishte gjetur Gregori për vete — ai linte, në fund të fundit, edhe gjurmë të ngjitësit të tij aty-këtu kur zvarritej — dhe atëherë i hyri në kokë t’ia lehtësonte Gregorit zvarritjen sa më shumë dhe të hiqte mobiljet që e pengonin, pra mbi të gjitha dollapin dhe tryezën e shkrimit. Por nuk ishte në gjendje ta bënte këtë vetëm; të atit nuk guxonte t’i kërkonte ndihmë; shërbyesja me siguri nuk do ta kishte ndihmuar, sepse kjo vajzë rreth gjashtëmbëdhjetëvjeçare, ndonëse kishte qëndruar me trimëri që kur ishte pushuar kuzhinierja e mëparshme, kishte kërkuar si nder të veçantë që ta mbante kuzhinën gjithmonë të kyçur dhe ta hapte vetëm kur thirrej posaçërisht; kështu motrës nuk i mbeti gjë tjetër, veçse ta thërriste nënën njëherë që i ati nuk ishte në shtëpi. Me britma gëzimi të ngazëllyer erdhi nëna, por heshti te dera e dhomës së Gregorit. Fillimisht, natyrisht, motra shikoi nëse gjithçka ishte në rregull në dhomë; vetëm pastaj e la nënën të hynte. Gregori, me ngutin më të madh, e kishte tërhequr çarçafin edhe më poshtë e me më shumë palë, dhe e gjitha dukej vërtet si një çarçaf i hedhur rastësisht mbi kanape. Gregori hoqi dorë edhe këtë herë nga përgjimi poshtë çarçafit; nuk deshi ta shihte nënën që këtë herë dhe ishte vetëm i lumtur që ajo kishte ardhur më në fund. „Eja, nuk duket“, tha motra, dhe me sa dukej e mbante nënën për dore. Gregori dëgjoi tani se si dy gratë e dobëta e luanin nga vendi dollapin e vjetër, gjithsesi të rëndë, dhe si motra kërkonte vazhdimisht për vete pjesën më të madhe të punës, pa i dëgjuar paralajmërimet e nënës, që kishte frikë se mos lodhej tepër. Zgjati shumë. Pasi kishin punuar ndoshta një çerek ore, nëna tha se dollapin më mirë ta linin këtu, sepse, së pari, ishte shumë i rëndë, nuk do ta mbaronin para se të vinte i ati, dhe me dollapin në mes të dhomës do t’ia zinin Gregorit çdo rrugë, por, së dyti, nuk ishte aspak e sigurt që Gregorit i bënin nder duke i hequr mobiljet. Asaj i dukej se ishte e kundërta; pamja e murit bosh ia shtrëngonte zemrën; dhe pse të mos e kishte edhe Gregori këtë ndjenjë, meqë ishte mësuar prej kohësh me mobiljet e dhomës dhe prandaj do të ndihej i braktisur në dhomën bosh. „Dhe a nuk është kështu, — përfundoi nëna me zë fare të ulët, siç fliste gati gjithmonë me pëshpërimë, sikur të donte që Gregori, vendin e saktë të të cilit nuk e dinte, të mos dëgjonte as tingullin e zërit, sepse që ai nuk i kuptonte fjalët, për këtë ishte e bindur, — dhe a nuk është kështu, sikur me heqjen e mobiljeve të tregojmë se e humbim çdo shpresë për përmirësim dhe e lëmë pa mëshirë në hall të vet? Mendoj se do të ishte më mirë të përpiqemi ta mbajmë dhomën tamam në gjendjen që ishte më parë, që Gregori, kur të kthehet përsëri te ne, t’i gjejë të gjitha të pandryshuara dhe ta harrojë më lehtë kohën që shkoi.“

Duke dëgjuar këto fjalë të nënës, Gregori e kuptoi se mungesa e çdo bisede të drejtpërdrejtë njerëzore, e lidhur me jetën monotone mes familjes, gjatë këtyre dy muajve duhet t’ia kishte turbulluar mendjen, sepse ndryshe nuk mund ta shpjegonte se si kishte mundur të dëshironte seriozisht që dhoma e tij të zbrazej. A kishte vërtet dëshirë ta linte dhomën e ngrohtë, të mobiluar rehat me mobilje të trashëguara, të shndërrohej në një shpellë, ku pastaj, sigurisht, do të mund të zvarritej i pashqetësuar në të gjitha drejtimet, por njëkohësisht duke harruar shpejt e plotësisht të kaluarën e tij njerëzore? Ishte tashmë fare pranë harresës, dhe vetëm zëri i nënës, që nuk e kishte dëgjuar prej kohësh, e kishte tronditur. Asgjë nuk duhej hequr, gjithçka duhej të mbetej; ndikimin e mirë të mobiljeve mbi gjendjen e tij nuk mund ta humbiste; dhe nëse mobiljet e pengonin ta bënte atë zvarritje pa kuptim, kjo nuk ishte dëm, por një përparësi e madhe.

Por motra, fatkeqësisht, ishte e mendimit tjetër; ajo ishte mësuar, sigurisht jo krejt pa të drejtë, që kur diskutoheshin punët e Gregorit, të dilte para prindërve si eksperte e veçantë, dhe kështu edhe tani këshilla e nënës ishte për motrën arsye e mjaftueshme të ngulte këmbë për heqjen jo vetëm të dollapit dhe të tryezës së shkrimit, për të cilat kishte menduar vetëm në fillim, por për heqjen e të gjitha mobiljeve, me përjashtim të kanapesë së domosdoshme. Natyrisht, nuk ishte vetëm kokëfortësia fëminore dhe vetëbesimi i fituar kohët e fundit kaq papritur dhe me kaq mundim ajo që e shtynte në këtë kërkesë; ajo kishte vënë re vërtet se Gregori kishte nevojë për shumë hapësirë për t’u zvarritur, kurse mobiljet, me sa shihej, nuk i përdorte aspak. Por ndoshta luante rol edhe ëndërrimi entuziast i vajzave të moshës së saj, që kërkon kënaqje në çdo rast, dhe nga i cili Greta tani e la veten të joshej ta bënte gjendjen e Gregorit edhe më të tmerrshme, që pastaj të mund të bënte për të edhe më shumë se deri tani. Sepse në një dhomë ku Gregori do të sundonte krejt i vetëm mbi muret bosh, asnjë njeri përveç Gretës nuk do të guxonte ndonjëherë të hynte.

Dhe kështu nuk e la veten të largohej nga vendimi i saj nga nëna, e cila edhe në këtë dhomë dukej e pasigurt nga shqetësimi i madh, shpejt heshti dhe e ndihmoi motrën me sa mundi ta nxirrnin dollapin jashtë. Hë, dollapin Gregori, në rast nevoje, mund ta bënte pa të, por tryeza e shkrimit duhej të mbetej patjetër. Dhe sapo gratë dolën nga dhoma me dollapin, pas të cilit shtyheshin duke rënkuar, Gregori e nxori kokën nga poshtë kanapesë, për të parë si mund të ndërhynte me kujdes dhe me sa më shumë delikatesë. Por për fatin e keq, ishte pikërisht nëna ajo që u kthye e para, ndërsa Greta në dhomën ngjitur e mbante dollapin të përqafuar dhe e lëkundte vetëm andej-këtej, pa e luajtur, natyrisht, nga vendi. Nëna, ama, nuk ishte mësuar me pamjen e Gregorit; mund ta sëmurte, dhe kështu Gregori, i trembur, u turr duke ecur prapa deri në skajin tjetër të kanapesë, por nuk mundi më ta pengonte që çarçafi të lëvizte pak përpara. Kjo mjaftoi që nëna ta vinte re. Ajo u ndal, qëndroi një çast pa lëvizur dhe pastaj u kthye te Greta.

Megjithëse Gregori i thoshte vetes vazhdimisht se nuk po ndodhte asgjë e jashtëzakonshme, por vetëm po zhvendoseshin ca mobilje, kjo vajtje-ardhje e grave, thirrjet e tyre të vogla, gërvishtja e mobiljeve mbi dysheme, ndikonin mbi të, siç iu desh ta pranonte shpejt, si një rrëmujë e madhe e ushqyer nga të gjitha anët, dhe, sado fort që i mblidhte kokën e këmbët pas vetes dhe e shtypte trupin deri pas dyshemesë, duhej t’i thoshte vetes pashmangshëm se nuk do ta duronte dot gjatë gjithë këtë. Po ia zbraznin dhomën; po i merrnin gjithçka që i ishte e dashur; dollapin, ku ishin sharrëza dhe veglat e tjera, e kishin nxjerrë tashmë jashtë; tani po lironin tryezën e shkrimit, të ngulur fort në dysheme, mbi të cilën kishte shkruar detyrat si nxënës i akademisë tregtare, si nxënës i shkollës qytetare, madje që si nxënës i shkollës fillore,³ — tani nuk kishte vërtet më kohë të shqyrtonte qëllimet e mira që kishin të dy gratë, ekzistencën e të cilave, meqë ra fjala, gati e kishte harruar, sepse nga rraskapitja tashmë punonin pa folur, dhe dëgjohej vetëm trokitja e rëndë e këmbëve të tyre.

Dhe kështu ai doli me vrull — gratë sapo ishin mbështetur në dhomën ngjitur pas tryezës së shkrimit, për të marrë pak frymë — ndërroi katër herë drejtimin e vrapit, nuk e dinte vërtet ç’të shpëtonte më parë, kur pa në murin, përndryshe tashmë bosh, që binte në sy piktura e zonjës së veshur krejt me gëzof, u ngjit me nxitim lart dhe u ngjesh pas xhamit, që e mbante ngjitur dhe i bënte mirë barkut të tij të nxehtë. Të paktën këtë pikturë, që Gregori tani e mbulonte krejt, me siguri askush nuk do ta merrte tani. E ktheu kokën nga dera e dhomës së ndenjes, për t’i vëzhguar gratë kur të ktheheshin.

Ato nuk e kishin zgjatur shumë pushimin dhe po vinin përsëri; Greta e kishte hedhur krahun rreth nënës dhe gati e mbante. „Hë, ç’marrim tani?“ tha Greta dhe vështroi përreth. Atëherë vështrimet e saj u kryqëzuan me ato të Gregorit, në mur. Ndoshta vetëm për shkak të pranisë së nënës e ruajti gjakftohtësinë, e përkuli fytyrën nga nëna, për ta penguar të shikonte përreth, dhe tha, sigurisht duke u dridhur dhe pa u menduar: „Eja, a nuk është më mirë të kthehemi edhe një çast në dhomën e ndenjes?“ Qëllimi i Gretës ishte i qartë për Gregorin: donte ta çonte nënën në vend të sigurt dhe pastaj ta përzinte atë nga muri. Hë, le të provonte! Ai rrinte mbi pikturën e tij dhe nuk e lëshonte. Më mirë do t’i hidhej Gretës në fytyrë.

Por fjalët e Gretës e kishin shqetësuar edhe më shumë nënën; ajo bëri mënjanë, pa njollën e stërmadhe kafe mbi letër-murin me lule, dhe, para se ta kuptonte në të vërtetë se ajo që shihte ishte Gregori, thirri me një zë të ngjirur, që çirrej: „O Zot, o Zot!“ dhe ra me krahë të hapur, sikur të hiqte dorë nga gjithçka, mbi kanape dhe nuk lëvizi më. „Ti, Gregor!“ thirri motra me grusht të ngritur dhe me vështrim ngulmues. Ishin fjalët e para që i drejtonte drejtpërdrejt që nga shndërrimi. Vrapoi në dhomën ngjitur për të marrë ndonjë esencë, me të cilën ta përmendte nënën nga të fikët; Gregori deshi të ndihmonte edhe ai — për të shpëtuar pikturën kishte ende kohë — por ishte ngjitur fort pas xhamit dhe iu desh të shkëputej me forcë; pastaj vrapoi edhe ai në dhomën ngjitur, sikur të mund t’i jepte motrës ndonjë këshillë, si në kohët e mëparshme; por pastaj iu desh të rrinte pas saj pa bërë asgjë; ndërsa ajo rrëmonte nëpër shishe të ndryshme, u tremb kur u kthye; një shishe ra në dysheme dhe u thye; një copëz e plagosi Gregorin në fytyrë, një ilaç gërryes iu derdh përreth; Greta tani, pa u vonuar më, mori aq shishe sa mundi të mbante dhe vrapoi me to brenda te nëna; derën e përplasi me këmbë. Gregori tani ishte i ndarë nga nëna, e cila, për fajin e tij, ndoshta ishte afër vdekjes; derën nuk duhej ta hapte, po të mos donte ta përzinte motrën, që duhej të rrinte pranë nënës; tani nuk kishte ç’të bënte veçse të priste; dhe, i mbërthyer nga qortimet ndaj vetes dhe nga shqetësimi, filloi të zvarritej, u zvarrit mbi gjithçka, mure, mobilje e tavan dhe më në fund, në dëshpërimin e tij, kur gjithë dhoma kishte filluar t’i vinte rrotull, ra në mes të tryezës së madhe.

Kaloi pak kohë, Gregori rrinte shtrirë i rraskapitur, përreth ishte qetësi, ndoshta kjo ishte shenjë e mirë. Atëherë ra zilja. Shërbyesja, natyrisht, ishte mbyllur në kuzhinën e saj, dhe prandaj Greta duhej të shkonte të hapte. Kishte ardhur i ati. „Ç’ka ndodhur?“ ishin fjalët e tij të para; pamja e Gretës me siguri ia kishte treguar gjithçka. Greta u përgjigj me zë të mbytur, me sa dukej e kishte shtypur fytyrën pas gjoksit të të atit: „Nënës i ra të fikët, por tani është më mirë. Gregori u arratis.“ „E prisja, — tha i ati, — jua kam thënë gjithmonë, por ju gratë nuk doni të dëgjoni.“ Gregorit i ishte e qartë se i ati e kishte kuptuar keq njoftimin tepër të shkurtër të Gretës dhe mendonte se Gregori ishte bërë fajtor për ndonjë dhunë. Prandaj Gregori duhej të përpiqej tani ta qetësonte të atin, sepse për t’ia shpjeguar nuk kishte as kohë, as mundësi. Dhe kështu u strehua te dera e dhomës së tij dhe u ngjesh pas saj, që i ati, kur të hynte nga paradhoma, ta shihte menjëherë se Gregori kishte qëllimin më të mirë të kthehej menjëherë në dhomën e tij, dhe se nuk ishte nevoja ta shtynin prapa, por mjaftonte vetëm ta hapnin derën dhe ai do të zhdukej menjëherë.

Por i ati nuk ishte në gjendje shpirtërore t’i vinte re hollësi të tilla. „Ah!“ thirri ai sapo hyri, me një ton sikur të ishte njëkohësisht i tërbuar dhe i gëzuar. Gregori e tërhoqi kokën nga dera dhe e ngriti drejt të atit. Me të vërtetë nuk e kishte përfytyruar kështu të atin, siç qëndronte tani aty; sigurisht, kohët e fundit, i zënë me zvarritjen e re, nuk ishte kujdesur më si dikur për ato që ndodhnin në pjesën tjetër të banesës, dhe në të vërtetë duhej të ishte i përgatitur të gjente gjëra të ndryshuara. Megjithatë, megjithatë, ky ishte ende babai? I njëjti njeri që rrinte i lodhur, i groposur në shtrat, kur dikur Gregori nisej për ndonjë udhëtim pune; që në mbrëmjet kur ai kthehej e priste me rrobë shtëpie në kolltuk; që nuk ishte fort në gjendje të ngrihej, por si shenjë gëzimi vetëm i ngrinte krahët, dhe që në shëtitjet e rralla të përbashkëta, në ndonjë të diel të vitit dhe në festat më të mëdha, midis Gregorit dhe nënës, që ecnin vetë ngadalë, ecte edhe pak më ngadalë, i mbështjellë në pallton e tij të vjetër, duke e vënë gjithmonë me kujdes bastunin përpara, me mundim, dhe kur donte të thoshte diçka, gati gjithmonë ndalej dhe i mblidhte shoqëruesit rreth vetes? Kurse tani qëndronte mjaft drejt; i veshur me një uniformë blu të ngushtë me kopsa të arta, si ato që veshin shërbyesit e bankave; mbi jakën e lartë e të fortë të xhaketës i dilte mjekra e tij e dyfishtë e fortë; poshtë vetullave të dendura vështrimi i syve të zinj shpërthente i freskët e i vëmendshëm; flokët e bardha, përndryshe të shprishura, ishin krehur poshtë, me vijë anash, me një saktësi të skajshme, të shndritshme. E hodhi kapelën, mbi të cilën ishte një monogram i artë, ndoshta i ndonjë banke, në hark nëpër gjithë dhomën mbi kanape dhe, me cepat e xhaketës së gjatë të uniformës të hedhura prapa, me duart në xhepat e pantallonave, u nis drejt Gregorit me fytyrë të ngrysur. Me siguri as vetë nuk e dinte se ç’kishte ndër mend; gjithsesi i ngrinte këmbët jashtëzakonisht lart, dhe Gregori u habit nga madhësia gjigante e shputave të çizmeve të tij. Por nuk u ndal te kjo, sepse e dinte që nga dita e parë e jetës së tij të re se i ati ndaj tij e shihte të përshtatshme vetëm rreptësinë më të madhe. Dhe kështu vraponte përpara të atit, ndalej kur ndalej i ati dhe nxitonte përsëri përpara sapo i ati lëvizte. Kështu i bënë disa herë xhiron dhomës, pa ndodhur asgjë vendimtare, madje pa pasur e gjitha, për shkak të ritmit të saj të ngadaltë, pamjen e një ndjekjeje. Prandaj Gregori mbeti për tani mbi dysheme, aq më tepër që kishte frikë se i ati mund ta merrte një ikje nëpër mure ose në tavan për ligësi të veçantë. Sigurisht, Gregori duhej t’i thoshte vetes se nuk do ta duronte gjatë as këtë vrapim, sepse ndërsa i ati bënte një hap, ai duhej të bënte një mori të panumërt lëvizjesh. Gulçimi kishte filluar tashmë të ndihej, ashtu siç edhe në kohën e tij të mëparshme nuk kishte pasur mushkëri fort të besueshme. Ndërsa po lëkundej kështu përpara, për të mbledhur të gjitha forcat për vrapin, mezi i mbante sytë hapur; në topitjen e tij as që mendonte për ndonjë shpëtim tjetër përveç vrapimit; dhe gati e kishte harruar se muret i kishte të lira, që këtu, sigurisht, ishin zënë me mobilje të gdhendura me kujdes, plot dhëmbëza e maja — kur pikërisht pranë tij, i hedhur lehtë, fluturoi poshtë diçka dhe u rrokullis përpara tij. Ishte një mollë; menjëherë pas saj fluturoi një e dytë; Gregori u ndal nga tmerri; të vazhdonte vrapin ishte e kotë, sepse i ati kishte vendosur ta bombardonte. Nga pjata e frutave mbi bufe i kishte mbushur xhepat dhe tani hidhte, pa marrë shenjë të saktë për tani, mollë pas molle. Këto mollë të vogla të kuqe rrokulliseshin nëpër dysheme si të elektrizuara dhe përplaseshin me njëra-tjetrën. Një mollë e hedhur dobët ia preku shpinën Gregorit, por rrëshqiti pa dëm. Një tjetër që fluturoi menjëherë pas saj, përkundrazi, iu fut vërtet në shpinë Gregorit; Gregori deshi të tërhiqej zvarrë më tej, sikur dhimbja e papritur, e pabesueshme, të mund të kalonte duke ndërruar vend; por ndihej si i gozhduar dhe u shtri në një turbullim të plotë të të gjitha shqisave. Vetëm me vështrimin e fundit pa ende se si u hap me vrull dera e dhomës së tij dhe, para motrës që bërtiste, doli me vrap nëna, me këmishë, sepse motra e kishte zhveshur, për ta lehtësuar të merrte frymë në të fikët; si pastaj nëna vrapoi drejt të atit dhe gjatë rrugës i rrëshqitën përdhe, njëri pas tjetrit, fundet e lidhura, dhe si, duke u penguar te fundet, u hodh mbi të atin dhe, duke e përqafuar, në bashkim të plotë me të — por tani shikimi i Gregorit po shuhej — me duart në zverkun e të atit, iu lut të kursente jetën e Gregorit.

Shënime

1. Kasafortë Wertheim: kasafortë e prodhuar nga firma vjeneze Wertheim, shumë e njohur atëherë në Austro-Hungari. ↩︎

2. Guldeni: monedha e Austro-Hungarisë para vitit 1892, kur u zëvendësua nga korona. ↩︎

3. Shkolla fillore, shkolla qytetare, akademia tregtare: shkallët e shkollimit në Austrinë e asaj kohe. Pas shkollës fillore (Volksschule), shkolla qytetare (Bürgerschule) jepte një arsim praktik të shkallës së mesme të ulët, kurse akademia tregtare (Handelsakademie) përgatiste nëpunës për tregtinë. ↩︎