Pjesa e tretë — Trompe-la-Mort · Xha Gorio

Dy ditë më vonë, Puareja dhe zonjusha Mishono ishin ulur mbi një stol, në diell, në një rruginë të vetmuar të Jardin des Plantes, dhe po bisedonin me zotërinë që me të drejtë i dukej i dyshimtë studentit të mjekësisë.

— Zonjushë, — thoshte zoti Gondyro, — nuk e kuptoj nga lindin druajtjet tuaja. Shkëlqesia e tij, zotëria ministri i policisë së përgjithshme të mbretërisë…

— Ah! Shkëlqesia e tij, zotëria ministri i policisë së përgjithshme të mbretërisë… — përsëriti Puareja.

— Po, Shkëlqesia e tij merret me këtë çështje, — tha Gondyroja.

Kujt nuk do t’i duket e pabesueshme që Puareja, ish-nëpunës, pa dyshim njeri me virtyte borgjeze, ndonëse pa ide, të vazhdonte ta dëgjonte këtë gjoja rentier të rrugës Buffon, në çastin kur shqiptonte fjalën polici, duke lënë kështu të dukej fytyra e një agjenti të rrugës de Jérusalem¹ përmes maskës së tij prej njeriu të ndershëm? Megjithatë, asgjë nuk ishte më e natyrshme. Secili do ta kuptojë më mirë llojin e veçantë të cilit i përkiste Puareja, në familjen e madhe të budallenjve, pas një vërejtjeje të bërë tashmë nga disa vëzhgues, por që deri tani nuk është botuar. Ekziston një komb i pendës, i ngjeshur në buxhet midis gradës së parë të gjerësisë gjeografike, ku janë rrogat prej një mijë e dyqind frangësh, një lloj Grenlande administrative, dhe gradës së tretë, ku fillojnë rrogat pak më të ngrohta prej tre deri në gjashtë mijë frangësh, zonë e butë, ku aklimatizohet shpërblimi, ku lulëzon pavarësisht vështirësive të kultivimit. Një nga tiparet karakteristike që e tradhton më mirë ngushtësinë e sëmurë të këtij fisi të vartës është një lloj respekti i pavullnetshëm, mekanik, instinktiv, për atë lamën e madh të çdo ministrie, që nëpunësi e njeh nga një nënshkrim i palexueshëm dhe me emrin SHKËLQESIA E TIJ ZOTËRIA MINISTRI, pesë fjalë që vlejnë sa Il Bondo Cani i Kalifit të Bagdadit,² dhe që, në sytë e këtij populli të rrafshuar, përfaqësojnë një pushtet të shenjtë, pa apel. Ashtu si papa për të krishterët, zotëria është administrativisht i pagabueshëm në sytë e nëpunësit; shkëlqimi që lëshon u kalon veprimeve të tij, fjalëve të tij, atyre që thuhen në emër të tij; e mbulon gjithçka me qëndisjen e tij dhe i ligjëron veprimet që urdhëron; emri i tij Shkëlqesi, që dëshmon pastërtinë e qëllimeve dhe shenjtërinë e dëshirave të tij, u shërben si pasaportë ideve më të papranueshme. Atë që këta njerëz të shkretë nuk do ta bënin në interesin e tyre, nxitojnë ta kryejnë sapo të shqiptohet fjala Shkëlqesia e tij. Zyrat kanë bindjen e tyre pasive, ashtu si ushtria ka të vetën: sistem që e mbyt ndërgjegjen, e asgjëson njeriun dhe, me kohë, e përshtat si një vidë a si një dado në makinën qeveritare. Prandaj zoti Gondyro, që dukej se i njihte njerëzit, dalloi shpejt te Puareja një nga këta budallenj burokratikë dhe e nxori Deus ex machina-n,³ fjalën magjike Shkëlqesia e tij, në çastin kur duhej, duke zbuluar bateritë e tij, ta verbonte Puarenë, që i dukej mashkulli i Mishonosë, ashtu si Mishonoja i dukej femra e Puaresë.

— Meqë është vetë Shkëlqesia e tij, Shkëlqesia e tij zotëria i…! Ah! Kjo është krejt tjetër gjë, — tha Puareja.

— E dëgjoni zotërinë, në gjykimin e të cilit dukeni se keni besim, — vazhdoi rentieri i rremë, duke iu drejtuar zonjushës Mishono. — E pra, Shkëlqesia e tij ka tani sigurinë më të plotë se i ashtuquajturi Votren, që banon në Shtëpinë Voker, është një i dënuar me galera i arratisur nga burgu i Toulon-it,⁴ ku e njohin me emrin Trompe-la-Mort.⁵

— Ah! Trompe-la-Mort! — tha Puareja. — Është shumë me fat, po ta ketë merituar këtë emër.

— Po, sigurisht, — vazhdoi agjenti. — Këtë nofkë ia detyron fatit që ka pasur të mos e humbasë kurrë jetën në ndërmarrjet jashtëzakonisht të guximshme që ka kryer. Ky njeri është i rrezikshëm, e shihni! Ka cilësi që e bëjnë të jashtëzakonshëm. Madje dënimi i tij është një gjë që i ka sjellë në zanatin e tij një nder të pafund…

— Atëherë është njeri i nderit? — pyeti Puareja.

— Në mënyrën e tij. Ka pranuar të marrë përsipër krimin e një tjetri, një falsifikim të bërë nga një djalë i ri shumë i bukur që ai e donte shumë, një italian i ri mjaft kumarxhi, që më pas hyri në ushtri, ku përveç kësaj u soll për mrekulli.

— Po nëse Shkëlqesia e tij Ministri i policisë është i sigurt se zoti Votren është Trompe-la-Mort, pse do t’i duhesha unë? — tha zonjusha Mishono.

— Ah! Po, — tha Puareja, — nëse vërtet Ministri, siç na bëtë nderin të na thoni, ka ndonjë siguri…

— Siguri nuk është fjala; vetëm se dyshohet. Do ta kuptoni çështjen. Zhak Koleni, i mbiquajtur Trompe-la-Mort, e ka gjithë besimin e tre burgjeve të galerave, që e kanë zgjedhur për agjentin dhe bankierin e tyre. Fiton shumë duke u marrë me këtë lloj pune, që natyrisht kërkon një njeri të shenjuar.

— Aha! E kuptoni lojën e fjalëve, zonjushë? — tha Puareja. — Zotëria e quan njeri të shenjuar, sepse i kanë vënë shenjë.⁶

— Votreni i rremë, — tha agjenti duke vazhduar, — merr kapitalet e zotërinjve të dënuar, i investon, ua ruan dhe ua mban në dispozicion atyre që arratisen, ose familjeve të tyre kur i lënë me testament, ose dashnoreve të tyre kur tërheqin para prej tij për to.

— Dashnoreve të tyre! Doni të thoni grave të tyre, — vuri re Puareja.

— Jo, zotëri. I dënuari me galera zakonisht ka vetëm gra të paligjshme, që ne i quajmë konkubina.

— Atëherë jetojnë të gjithë në konkubinat?

— Rrjedhimisht.

— E pra, — tha Puareja, — këto janë tmerre që Zotëria nuk duhej t’i duronte. Meqë keni nderin ta shihni Shkëlqesinë e tij, është detyra juaj, që më dukeni se keni ide filantropike, ta ndriçoni për sjelljen imorale të këtyre njerëzve, që i japin një shembull shumë të keq pjesës tjetër të shoqërisë.

— Po, zotëri, qeveria nuk i vë atje për të ofruar modelin e të gjitha virtyteve.

— Është e drejtë. Megjithatë, zotëri, më lejoni…

— Po lëreni zotërinë të flasë, i dashuri im, — tha zonjusha Mishono.

— E kuptoni, zonjushë, — vazhdoi Gondyroja. — Qeveria mund të ketë një interes të madh të vërë dorë mbi një arkë të paligjshme, që thonë se arrin një shumë mjaft të madhe. Trompe-la-Mort arkëton vlera të konsiderueshme, duke fshehur jo vetëm shumat që zotërojnë disa nga shokët e tij, por edhe ato që vijnë nga Shoqëria e të Dhjetë Mijëve…

— Dhjetë mijë hajdutë! — thirri Puareja i trembur.

— Jo; Shoqëria e të Dhjetë Mijëve është një shoqatë hajdutësh të lartë, njerëz që punojnë në shkallë të madhe dhe nuk përzihen në një punë ku nuk ka dhjetë mijë frangë për të fituar. Kjo shoqëri përbëhet nga gjithçka më e shquar midis atyre njerëzve tanë që shkojnë drejt e në gjykatën e asizeve. E njohin Kodin dhe nuk rrezikojnë kurrë t’u jepet dënimi me vdekje kur i kapin. Koleni është njeriu i tyre i besuar, këshilltari i tyre. Me ndihmën e burimeve të tij të mëdha, ky njeri ka ditur të krijojë një polici të vetën, lidhje shumë të gjera që i mbështjell me një mister të padepërtueshëm. Ndonëse prej një viti e kemi rrethuar me spiunë, ende nuk kemi mundur t’ia shohim letrat. Arka dhe talentet e tij shërbejnë pra vazhdimisht për të paguar vesin, për të financuar krimin, dhe mbajnë në këmbë një ushtri njerëzish të këqij që janë në një gjendje të përhershme lufte me shoqërinë. Ta kapësh Trompe-la-Mort-in dhe t’ia marrësh bankën do të thotë ta presësh të keqen në rrënjë. Prandaj kjo ekspeditë është bërë një çështje shteti dhe politike e lartë, që mund t’u sjellë nder atyre që do të bashkëpunojnë për suksesin e saj. Edhe ju, zotëri, do të mund të merreshit përsëri në administratë, të bëheshit sekretar i një komisari policie, detyrë që nuk do t’ju pengonte ta merrnit pensionin e daljes në pension.

— Po pse, — tha zonjusha Mishono, — nuk ikën Trompe-la-Mort-i me arkën?

— Oh! — bëri agjenti. — Kudo që të shkonte, do ta ndiqte një njeri i ngarkuar ta vriste, po t’i vidhte galerat. Pastaj një arkë nuk rrëmbehet aq lehtë sa rrëmbehet një zonjushë nga shtëpi e mirë. Përveç kësaj, Koleni është një trim i paaftë të bëjë një gjë të tillë; do ta besonte veten të çnderuar.

— Zotëri, — tha Puareja, — keni të drejtë, do të ishte krejt i çnderuar.

— E gjithë kjo nuk na thotë pse nuk vini thjesht ta kapni, — pyeti zonjusha Mishono.

— E pra, zonjushë, po ju përgjigjem… Po, — i tha ai në vesh, — pengojeni zotërinë tuaj të më ndërpresë, përndryshe s’do ta mbarojmë kurrë. Duhet të ketë shumë pasuri për t’u dëgjuar, ky plak. Trompe-la-Mort-i, duke ardhur këtu, ka veshur lëkurën e një njeriu të ndershëm, është bërë një borgjez i mirë i Parisit, është vendosur në një pension pa pamje; është dinak, ju them! S’do ta zësh kurrë në befasi. Zoti Votren është pra një njeri i nderuar, që bën punë të mëdha.

„Natyrisht“, i tha vetes Puareja.

— Ministri, po të gabohej duke arrestuar një Votren të vërtetë, nuk do t’ia kthejë kurrizin tregtisë së Parisit, as opinionit publik. Zoti prefekt i policisë po i lëkundet karrigia, ka armiq. Po të kishte gabim, ata që duan vendin e tij do të përfitonin nga zhurmat dhe të bërtiturat liberale për ta rrëzuar. Këtu duhet vepruar si në çështjen e Cogniard-it, kontit të rremë të Sainte-Hélène;⁷ po të kishte qenë një kont i vërtetë i Sainte-Hélène, do të ishim në hall të madh. Prandaj duhet verifikuar!

— Po, por ju duhet një grua e bukur, — tha me gjallëri zonjusha Mishono.

— Trompe-la-Mort-i nuk do të linte t’i afrohej një grua, — tha agjenti. — Ta dini një sekret? Nuk i do gratë.

— Po atëherë nuk e shoh për çfarë vlej unë në një verifikim të tillë, duke supozuar se do të pranoja ta bëja për dy mijë frangë.

— Asgjë më e lehtë, — tha i panjohuri. — Do t’ju jap një shishe me një dozë likeri të përgatitur për të shkaktuar një goditje gjaku që nuk ka rrezikun më të vogël dhe që shtiret si apopleksi. Ky bar mund të përzihet njësoj me verë ose me kafe. Menjëherë e çoni njeriun tuaj në shtrat dhe e zhvishni për të parë nëse po vdes. Në çastin kur të jeni vetëm, do t’i jepni një shuplakë mbi sup, paf! dhe do të shihni të rishfaqen shkronjat.

— Po kjo nuk është asgjë fare, — tha Puareja.

— E pra, pranoni? — i tha Gondyroja vajzës së vjetër.

— Po, zotëri i dashur, — tha zonjusha Mishono, — në rast se nuk do të kishte shkronja, do t’i merrja dy mijë frangët?

— Jo.

— Atëherë sa do të jetë shpërblimi?

— Pesëqind frangë.

— Të bësh një gjë të tillë për kaq pak. E keqja është e njëjtë në ndërgjegje, dhe unë kam ndërgjegjen për ta qetësuar, zotëri.

— Ju siguroj, — tha Puareja, — se zonjusha ka shumë ndërgjegje, përveçse është një person shumë i dashur dhe shumë i zgjuar.

— E pra, — vazhdoi zonjusha Mishono, — më jepni tre mijë frangë po të jetë Trompe-la-Mort-i, dhe asgjë po të jetë një borgjez.

— Në rregull, — tha Gondyroja, — por me kusht që puna të bëhet nesër.

— Jo ende, zotëri i dashur, kam nevojë të këshillohem me rrëfyesin tim.

— Dinake! — tha agjenti duke u ngritur. — Deri nesër, atëherë. Dhe po të nxitoni të më flisni, ejani në rrugicën Sainte-Anne, në fund të oborrit të Sainte-Chapelle.⁸ Ka vetëm një derë nën qemer. Pyetni për zotin Gondyro.

Bianshonit, që po kthehej nga leksioni i Cuvier-së, i ra në vesh fjala mjaft e veçantë Trompe-la-Mort dhe dëgjoi „në rregull“-in e shefit të famshëm të policisë së sigurisë.

— Pse nuk e mbaroni, do të ishin treqind frangë rentë për gjithë jetën, — i tha Puareja zonjushës Mishono.

— Pse? — tha ajo. — Po duhet menduar. Nëse zoti Votren do të ishte ky Trompe-la-Mort, ndoshta do të kishte më shumë përfitim të merreshe vesh me të. Megjithatë, t’i kërkosh para do të thoshte ta paralajmërosh, dhe ai do të ishte njeri që ikën gratis. Do të ishte një puff⁹ i neveritshëm.

— Edhe sikur të paralajmërohej, — vazhdoi Puareja, — a nuk na tha ky zotëri se e mbikëqyrin? Por ju do t’i humbnit të gjitha.

„Përveç kësaj, — mendoi zonjusha Mishono, — nuk e dua fare këtë njeri! Di të më thotë vetëm gjëra të pakëndshme.“

— Po, — vazhdoi Puareja, — do të bënit më mirë. Siç tha ky zotëri, që më duket shumë i mirë, përveçse është i veshur shumë pastër, është një akt bindjeje ndaj ligjeve ta çlirosh shoqërinë nga një kriminel, sado i virtytshëm të jetë. Kush ka pirë, do të pijë. Po sikur t’i hipte në kokë të na vriste të gjithëve? Po, ç’dreqin! Do të ishim fajtorë për këto vrasje, pa llogaritur se do të ishim viktimat e para.

Shqetësimi i zonjushës Mishono nuk e linte t’i dëgjonte frazat që i binin një nga një nga goja Puaresë, si pikat e ujit që kullojnë nga rubineti i një çezme të mbyllur keq. Sapo ky plak e kishte filluar vargun e frazave të tij dhe zonjusha Mishono nuk e ndalte, fliste pa pushim, si një mekanizëm i kurdisur. Pasi kishte nisur një temë të parë, kllapat e tij e çonin të trajtonte tema krejt të kundërta, pa përfunduar asgjë. Duke arritur në Shtëpinë Voker, ishte futur në një varg kalimesh e citimesh kalimtare që e kishin çuar të tregonte dëshminë e tij në çështjen e zotit Ragulo dhe të zonjës Moren,¹⁰ ku ishte paraqitur si dëshmitar mbrojtjeje. Duke hyrë, shoqja e tij nuk la pa e parë Eugjen de Rastinjakun të zënë me zonjushën Tajëfer në një bisedë intime, interesi i së cilës ishte aq i zjarrtë sa çifti nuk i vuri fare re dy pensionantët e vjetër kur kaluan nëpër dhomën e ngrënies.

— Kështu duhej të mbaronte, — i tha zonjusha Mishono Puaresë. — Prej tetë ditësh i bënin sy njëri-tjetrit sa për t’i nxjerrë shpirtin.

— Po, — u përgjigj ai. — Prandaj edhe u dënua.

— Kush?

— Zonja Moren.

— Unë po ju flas për zonjushën Viktorina, — tha Mishonoja, duke hyrë pa e vënë re në dhomën e Puaresë, — dhe ju më përgjigjeni me zonjën Moren. Kush është kjo grua?

— Për çfarë do të ishte fajtore zonjusha Viktorina? — pyeti Puareja.

— Është fajtore që e do zotin Eugjen de Rastinjak, dhe ecën përpara pa ditur ku do ta çojë kjo, e shkreta e pafajshme!

Eugjenin, gjatë paradites, e kishte çuar në dëshpërim zonja de Nysinzhen. Në thellësi të vetes, i ishte dorëzuar krejt Votrenit, pa dashur t’i sondonte as motivet e miqësisë që kishte për të ky njeri i jashtëzakonshëm, as të ardhmen e një bashkimi të tillë. Duhej një mrekulli për ta nxjerrë nga humnera ku e kishte vënë tashmë këmbën prej një ore, duke shkëmbyer me zonjushën Tajëfer premtimet më të ëmbla. Viktorinës i dukej se dëgjonte zërin e një engjëlli, qiejt i hapeshin, Shtëpia Voker zbukurohej me ngjyrat fantastike që dekoruesit u japin pallateve të teatrit: ajo donte, ishte e dashur, të paktën ashtu besonte! Dhe cila grua nuk do ta kishte besuar si ajo, duke parë Rastinjakun, duke e dëgjuar gjatë kësaj ore të vjedhur nga të gjithë rojat syçelë të shtëpisë? Duke luftuar me ndërgjegjen, duke e ditur se po bënte keq dhe duke dashur të bënte keq, duke i thënë vetes se këtë mëkat të vogël do ta shlyente me lumturinë e një gruaje, ishte zbukuruar nga dëshpërimi i tij dhe shkëlqente nga të gjitha zjarret e ferrit që kishte në zemër. Për fatin e tij, mrekullia ndodhi: Votreni hyri me gaz dhe lexoi në shpirtin e dy të rinjve që i kishte martuar me kombinimet e gjeniut të tij djallëzor, por gëzimin e të cilëve e trazoi befas duke kënduar me zërin e tij të trashë tallës:

Fanshetja ime është e hijshme
Në thjeshtësinë e saj…¹¹

Viktorina iku, duke marrë me vete aq lumturi sa fatkeqësi kishte pasur deri atëherë në jetë. Vajza e shkretë! Një shtrëngim duarsh, faqja e saj e prekur nga flokët e Rastinjakut, një fjalë e thënë aq pranë veshit sa e kishte ndier nxehtësinë e buzëve të studentit, shtrëngimi i belit nga një krah që dridhej, një puthje e marrë mbi qafë, qenë fejesa e pasionit të saj, që afërsia e Silvias së trashë, që kërcënonte të hynte në këtë dhomë ngrënieje të ndritur, e bëri më të zjarrtë, më të gjallë, më angazhuese se dëshmitë më të bukura të përkushtimit të treguara në historitë më të famshme të dashurisë. Këto favore të vogla,¹² sipas një shprehjeje të bukur të të parëve tanë, dukeshin si krime për një vajzë të re të devotshme që rrëfehej çdo dy javë! Në këtë orë ajo kishte dhuruar më shumë thesare shpirti nga ç’do të jepte më vonë, e pasur dhe e lumtur, duke u dorëzuar e tëra.

— Puna u bë, — i tha Votreni Eugjenit. — Dy dandit tanë u zunë. Gjithçka shkoi siç duhet. Çështje mendimi. Pëllumbi ynë fyu skifterin tim. Nesër, në redutën e Clignancourt-it.¹³ Në tetë e gjysmë, zonjusha Tajëfer do ta trashëgojë dashurinë dhe pasurinë e të atit, ndërsa do të rrijë aty e qetë duke njomur fetat e bukës me gjalpë në kafe. A nuk është qesharake ta thuash? Ky Tajëferi i vogël është shumë i fortë me shpatë, është i sigurt si një lojtar që ka katër letra të njëjta në dorë; por do të gjakoset nga një goditje që e kam shpikur unë, një mënyrë për ta ngritur shpatën dhe për të të shpuar ballin. Do t’jua tregoj këtë goditje, sepse është tmerrësisht e dobishme.

Rastinjaku dëgjonte me një pamje të trashë dhe nuk mund të përgjigjej asgjë. Në atë çast mbërritën xha Gorioja, Bianshoni dhe disa pensionantë të tjerë.

— Ja si ju doja, — i tha Votreni. — E dini ç’bëni. Mirë, shqiponjëza ime e vogël! Do t’i sundoni njerëzit; jeni i fortë, i drejtë, me qime në gjoks; e keni nderimin tim.

Deshi t’i merrte dorën. Rastinjaku e tërhoqi shpejt të vetën dhe ra mbi një karrige duke u zbehur; i dukej se shihte një pellg gjaku para vetes.

— Ah! Kemi ende ca pelena të vogla të njollosura me virtyt, — tha Votreni me zë të ulët. — Babushi d’Oliban¹⁴ ka tre milionë, ia di pasurinë. Paja do t’ju bëjë të bardhë si fustani i nuses, edhe në sytë tuaj.

Rastinjaku nuk ngurroi më. Vendosi të shkonte gjatë mbrëmjes t’i paralajmëronte zotërinjtë Tajëfer, të atin dhe të birin. Në atë çast, pasi Votreni e la, xha Gorioja i tha në vesh: „Jeni i trishtuar, fëmija im! Do t’ju gëzoj unë. Ejani!“ Dhe fidexhiu i vjetër ndezi qiririn e tij të hollë në njërën nga llambat. Eugjeni e ndoqi, i prekur nga kureshtja.

— Të hyjmë te ju, — tha plaku, që ia kishte kërkuar Silvias çelësin e studentit. — Sot në mëngjes kujtuat se ajo nuk ju donte, hë! — vazhdoi ai. — Ju përzuri me forcë, dhe ju ikët i zemëruar, i dëshpëruar. Budallaqi! Ajo më priste mua. E kuptoni? Duhej të shkonim të mbaronim së rregulluari një xhevahir apartamenti, ku do të shkoni të banoni pas tri ditësh. Mos më tregoni. Ajo do t’ju bëjë një surprizë; por unë nuk dua t’jua fsheh më gjatë sekretin. Do të jeni në rrugën d’Artois, dy hapa nga rruga Saint-Lazare. Do të jeni atje si një princ. Ju kemi marrë mobilje si për një nuse. Kemi bërë shumë gjëra brenda një muaji, pa ju thënë asgjë. Avokati im u vu në lëvizje; vajza ime do t’i ketë tridhjetë e gjashtë mijë frangët e saj në vit, interesin e pajës, dhe do të kërkoj që tetëqind mijë frangët e saj të vihen në toka e shtëpi të mira.

Eugjeni heshte dhe shëtiste, me krahë të kryqëzuar, lart e poshtë në dhomën e tij të varfër e të çrregullt. Xha Gorioja kapi një çast kur studenti i ktheu shpinën dhe vuri mbi oxhak një kuti prej lëkure të kuqe marokene, mbi të cilën ishte shtypur me ar stema e Rastinjakëve.

— Fëmija im i dashur, — thoshte plaku i shkretë, — jam futur në gjithë këtë deri në qafë. Po, e shihni, kishte edhe shumë egoizëm nga ana ime; jam i interesuar që ju të ndërroni lagje. Nuk do të më refuzoni, hë, po t’ju kërkoj diçka?

— Ç’doni?

— Mbi apartamentin tuaj, në katin e pestë, ka një dhomë që i përket; do të banoj aty, apo jo? Po plakem, jam tepër larg vajzave të mia. Nuk do t’ju bezdis. Vetëm do të jem aty. Do të më flisni për të çdo mbrëmje. Kjo nuk do t’ju vijë keq, thoni? Kur të ktheheni, kur unë të jem në shtrat, do t’ju dëgjoj dhe do t’i them vetes: „Sapo e ka parë Delfinën time të vogël. E ka çuar në ballo, ajo është e lumtur falë tij.“ Po të isha i sëmurë, do të më vinte balsam në zemër t’ju dëgjoja tek ktheheni, tek lëvizni, tek ecni. Do të ketë kaq shumë nga vajza ime te ju! Do të kem vetëm një hap për të qenë në Champs-Élysées, ku ato kalojnë çdo ditë; do t’i shoh gjithmonë, ndërsa ndonjëherë arrij tepër vonë. Dhe pastaj ndoshta ajo do të vijë te ju! Do ta dëgjoj, do ta shoh me rrobën e saj të mëngjesit, duke ecur me hapa të vegjël, duke shkuar bukur si një mace e vogël. Që prej një muaji, është bërë përsëri ajo që ishte: vajzë e re, e gëzuar, e gjallë. Shpirti i saj po shërohet; jua detyron juve lumturinë. Oh! Do të bëja për ju të pamundurën. Pak më parë, duke u kthyer, më thoshte: „Babi, jam shumë e lumtur!“ Kur më thonë me ceremoni: Ati im, më ngrijnë; por kur më thërrasin babi, më duket sikur i shoh ende të vogla, m’i kthejnë të gjitha kujtimet. Jam më shumë babai i tyre. Më duket sikur ende nuk janë të askujt! — Plaku i fshiu sytë: qante. — Prej shumë kohësh nuk e kisha dëgjuar këtë frazë, prej shumë kohësh ajo nuk më kishte dhënë krahun. Oh! Po, janë bërë dhjetë vjet që nuk kam ecur krah për krah me një nga vajzat e mia. Sa mirë është të fërkohesh pas fustanit të saj, të ecësh me hapin e saj, të ndash ngrohtësinë e saj! Me një fjalë, sot në mëngjes e çova Delfinën kudo. Hyja me të në dyqane. Dhe e përcolla deri në shtëpi. Oh! Më mbani pranë jush. Ndonjëherë do t’ju duhet dikush që t’ju bëjë ndonjë shërbim; unë do të jem aty. Oh! Sikur të vdiste ai trung i trashë alzaciani, sikur cerma e tij të kishte mendjen t’i ngjitej në stomak, sa e lumtur do të ishte vajza ime e shkretë! Do të ishit dhëndri im, do të ishit hapur burri i saj. Pa hë! Ajo është kaq fatkeqe që nuk di asgjë nga kënaqësitë e kësaj bote, saqë unë ia fal të gjitha. Zoti i mirë duhet të jetë nga ana e baballarëve që duan shumë. Ju do tepër! — tha ai duke tundur kokën pas një pushimi. — Duke ecur, fliste për ju me mua: „A nuk është i mirë, babi? Ka zemër të mirë! Flet për mua?“ Pa hë! Më ka thënë vëllime të tëra, nga rruga d’Artois deri në pasazhin des Panoramas! Me një fjalë, ma derdhi zemrën e saj në timen. Gjatë gjithë këtij mëngjesi të mirë nuk isha më plak, nuk peshoja as një ons. I thashë se ma kishit dhënë kartëmonedhën prej një mijë frangash. Oh! E dashura, u prek deri në lot. Po ç’keni atje mbi oxhak? — tha më në fund xha Gorioja, që po vdiste nga padurimi duke parë Rastinjakun të palëvizur.

Eugjeni, krejt i shastisur, e vështronte fqinjin me një pamje të hutuar. Ky duel, i njoftuar nga Votreni për të nesërmen, bënte një kontrast aq të dhunshëm me realizimin e shpresave të tij më të dashura, sa ndiente të gjitha ndjesitë e një makthi. U kthye nga oxhaku, pa aty kutinë e vogël katrore, e hapi dhe gjeti brenda një letër që mbulonte një orë Breguet.¹⁵ Mbi këtë letër ishin shkruar këto fjalë:

Dua që të mendoni për mua çdo orë, sepse…

DELFINA

Kjo fjalë e fundit aludonte me siguri për ndonjë skenë që kishte ndodhur midis tyre; Eugjeni u prek prej saj. Stema e tij ishte e smaltuar brenda në arin e kutisë. Ky xhevahir, që e kishte pasur zili kaq gjatë, zinxhiri, çelësi, punimi, vizatimet u përgjigjeshin të gjitha dëshirave të tij. Xha Gorioja shkëlqente. Me siguri i kishte premtuar së bijës t’i tregonte edhe efektet më të vogla të surprizës që do t’i shkaktonte Eugjenit dhurata e saj, sepse ishte i treti në këto emocione rinore dhe nuk dukej më pak i lumtur. E donte tashmë Rastinjakun, si për të bijën, ashtu edhe për veten.

— Do të shkoni ta shihni sonte; ju pret. Trungu i trashë alzacian ha darkë te balerina e tij. Aha! U bë budalla i madh kur avokati im ia tha troç. A nuk pretendon se e adhuron vajzën time? Le ta prekë, dhe e vras. Ideja që Delfina ime të jetë… (psherëtiu) do të më bënte të bëja një krim; por nuk do të ishte vrasje njeriu: është kokë viçi mbi trup derri. Do të më merrni me vete, apo jo?

— Po, xha Gorio i mirë, e dini mirë se ju dua…

— E shoh, ju nuk keni turp prej meje, ju! Lërmëni t’ju përqafoj. — Dhe e shtrëngoi studentin në krahë. — Do ta bëni shumë të lumtur, ma premtoni! Do të shkoni sonte, apo jo?

— Oh, po! Duhet të dal për disa punë që është e pamundur t’i shtyj.

— Mund t’ju vlej për diçka?

— Për besë, po! Ndërsa unë të shkoj te zonja de Nysinzhen, shkoni te zoti Tajëfer, babai, dhe i thoni të më japë një orë në mbrëmje për t’i folur për një punë me rëndësinë më të madhe.

— Mos është vallë e vërtetë, djalë i ri, — tha xha Gorioja duke ndërruar fytyrë, — mos po i bëni qejf vajzës së tij, siç thonë ata budallenjtë poshtë? Rrufeja e Zotit! Nuk e dini ç’është një shuplakë Gorioje. Dhe po të na mashtronit, do të ishte punë e një grushti. Oh! Kjo nuk është e mundur.

— Ju betohem se dua vetëm një grua në botë, — tha studenti; — e di vetëm prej një çasti.

— Ah, ç’lumturi! — bëri xha Gorioja.

— Po, — vazhdoi studenti, — djali i Tajëferit rrihet nesër në duel, dhe kam dëgjuar të thonë se do ta vrasin.

— E ç’ju intereson juve? — tha Gorioja.

— Po duhet t’i thuhet ta pengojë të birin të shkojë… — thirri Eugjeni.

Në atë çast e ndërpreu zëri i Votrenit, që u dëgjua në pragun e derës së tij, ku këndonte:

O Rikard, o mbreti im!
Bota të braktis…¹⁶

Brum! Brum! Brum! Brum! Brum!

Kam shëtitur gjatë nëpër botë,
Dhe më kanë parë…

Tra la, la, la, la…

— Zotërinj, — thirri Kristofi, — supa ju pret, dhe të gjithë janë në tryezë.

— Merr, — tha Votreni, — eja merr një shishe nga vera ime e Bordosë.

— Ju pëlqen ora? — tha xha Gorioja. — Ka shije të mirë, hë!

Votreni, xha Gorioja dhe Rastinjaku zbritën bashkë dhe, për shkak të vonesës, u gjendën të ulur pranë njëri-tjetrit në tryezë. Eugjeni i tregoi ftohtësinë më të madhe Votrenit gjatë darkës, ndonëse kurrë ky njeri, kaq i dashur në sytë e zonjës Voker, nuk kishte shpalosur kaq shumë mendjemprehtësi. Shkëlqeu nga batutat dhe dinte t’i gjallëronte të gjithë të ngrënësit. Kjo siguri, kjo gjakftohtësi e tmerronin Eugjenin.

— Mbi ç’bar keni shkelur sot? — i tha zonja Voker. — Jeni i gëzuar si një trishtil.

— Jam gjithmonë i gëzuar kur kam bërë punë të mira.

— Punë? — tha Eugjeni.

— Eh, po. Dorëzova një pjesë mallrash që do të më sjellë një komision të mirë. Zonjusha Mishono, — tha ai, duke vënë re se vajza e vjetër po e shqyrtonte, — mos kam ndonjë tipar në fytyrë që nuk ju pëlqen, që më shikoni me sy amerikan?¹⁷ Thuajeni! Do ta ndryshoj për t’ju pëlqyer.

— Puare, nuk do të zemërohemi për këtë, hë? — tha ai duke vështruar me bisht të syrit nëpunësin e vjetër.

— Për besë! Ju duhej të pozonit për një Herkul Shakaxhi, — i tha piktori i ri Votrenit.

— Për besë, në rregull! Po të dojë zonjusha Mishono të pozojë si Venera e Père-Lachaise-it,¹⁸ — u përgjigj Votreni.

— Po Puareja? — tha Bianshoni.

— Oh! Puareja do të pozojë si Puare. Do të jetë zoti i kopshteve! — thirri Votreni. — Rrjedh nga poire, dardha…

— E butë! — vazhdoi Bianshoni. — Atëherë do të ishit midis dardhës dhe djathit.¹⁹

— Të gjitha këto janë budallallëqe, — tha zonja Voker, — dhe do të bënit më mirë të na jepnit nga vera juaj e Bordosë, një shishe e së cilës po e shoh që po e nxjerr hundën! Do të na mbajë të gëzuar, përveçse i bën mirë stamakut.

— Zotërinj, — tha Votreni, — zonja kryetare na thërret në rregull. Zonja Kutyr dhe zonjusha Viktorina nuk do të fyhen nga fjalët tuaja të shakasë; por respektoni pafajësinë e xha Gorios. Ju propozoj një shisherama të vogël vere të Bordosë, që emri Laffitte e bën dyfish të famshme, pa aluzion politik, kuptohet.²⁰ Hajde, Kinez! — tha ai duke vështruar Kristofin, që nuk lëvizi. — Këtu, Kristof! Si, nuk e dëgjon emrin tënd? Kinez, sill likuidet!

— Urdhëroni, zotëri, — tha Kristofi duke i zgjatur shishen.

Pasi ua mbushi gotën Eugjenit dhe xha Gorios, derdhi ngadalë për vete ca pika, që i shijoi ndërsa dy fqinjët e tij pinin, dhe befas bëri një shtrembërim fytyre.

— Dreqi e marrtë! Dreqi e marrtë! Ka erë tape. Merre këtë për vete, Kristof, dhe shko na sill të tjera; djathtas, e di? Jemi gjashtëmbëdhjetë, zbrit tetë shishe.

— Meqë po hapeni, — tha piktori, — unë paguaj njëqind gështenja.

— Oh! Oh!

— Buuuuu!

— Prrrr!

Secili lëshoi thirrje që shpërthyen si fishekzjarret e një rrote zjarri.

— Hajde, mama Voker, dy shampanja! — i thirri Votreni.

— Ja tani! Pse nuk kërkoni edhe shtëpinë? Dy shampanja! Po kushtojnë dymbëdhjetë frangë! Nuk i fitoj unë, jo! Po po të dojë zoti Eugjen t’i paguajë, unë jap liker kaçe të zezë.

— Ja likeri i saj, që të pastron si mana,²¹ — tha studenti i mjekësisë me zë të ulët.

— Hesht, Bianshon, — thirri Rastinjaku, — nuk mund të dëgjoj të flitet për mana pa më… Po, le të jetë shampanjë, e paguaj unë, — shtoi studenti.

— Silvia, — tha zonja Voker, — sill biskotat dhe kuleçët e vegjël.

— Kuleçët tuaj të vegjël janë tepër të mëdhenj, — tha Votreni, — kanë mjekër. Por sa për biskotat, nxirrini.

Në një çast vera e Bordosë qarkulloi, të ngrënësit u gjallëruan, gazi u dyfishua. Qenë të qeshura të egra, në mes të të cilave shpërthyen ca imitime të zërave të ndryshëm të kafshëve. Meqë nëpunësit të Muzeut i shkoi ndër mend të imitonte një thirrje të rrugëve të Parisit që i ngjante mjaullimës së maces së dashuruar, menjëherë tetë zëra ulërinë njëkohësisht frazat e mëposhtme: „Mprehim thikat!“ „Bar për zogjtë e vegjël!“ „Ja kënaqësia, zonja, ja kënaqësia!“ „Ndreqim enët e porcelanit!“ „Në barkë, në barkë!“ „Shkundni gratë, rrobat!“ „Rroba të vjetra, gajtanë të vjetër, kapela të vjetra për shitje!“ „Qershi, qershi të ëmbla!“ Palma i shkoi Bianshonit për theksin hundor me të cilin thirri: „Çadra, çadra!“ Brenda pak çastesh u bë një zhurmë sa të çante kokën, një bisedë plot gjepura pa lidhje, një operë e vërtetë që Votreni e drejtonte si dirigjent, duke mbikëqyrur Eugjenin dhe xha Gorion, që dukeshin tashmë të dehur. Me shpinë të mbështetur pas karrigeve, të dy e sodisnin këtë rrëmujë të pazakontë me një pamje serioze, duke pirë pak; të dy ishin të shqetësuar për atë që kishin për të bërë gjatë mbrëmjes, e megjithatë ndiheshin të paaftë të ngriheshin. Votreni, që ua ndiqte ndryshimet e fytyrës duke u hedhur vështrime anash, e kapi çastin kur sytë e tyre u lëkundën dhe dukej se donin të mbylleshin, për t’iu përkulur në vesh Rastinjakut dhe për t’i thënë: „Djaloshi im, nuk jemi mjaft dinakë për t’u matur me babushin tonë Votren, dhe ai ju do tepër për t’ju lënë të bëni budallallëqe. Kur kam vendosur diçka, vetëm Zoti është mjaft i fortë për të ma zënë rrugën. Ah! Donim të shkonim ta paralajmëronim plakun Tajëfer, të bënim gabime nxënësi! Furra është e nxehtë, mielli është gatuar, buka është mbi lopatë; nesër do t’i hedhim thërrimet përmbi kokë duke e kafshuar; dhe do ta pengonim ta fusnim në furrë?… Jo, jo, gjithçka do të piqet! Po të kemi ca brejtje të vogla ndërgjegjeje, tretja do t’i marrë me vete. Ndërsa ne do të bëjmë gjumin tonë të vogël, koloneli kont Frankesini do t’jua hapë trashëgiminë e Mishel Tajëferit me majën e shpatës. Duke trashëguar të vëllanë, Viktorina do të ketë pesëmbëdhjetë mijë të vogla rentë. Kam marrë tashmë informata dhe e di se trashëgimia e nënës arrin në më shumë se treqind mijë…“

Eugjeni i dëgjonte këto fjalë pa mundur t’u përgjigjej: e ndiente gjuhën të ngjitur pas qiellzës dhe ishte pre e një përgjumjeje të pamposhtur; tryezën dhe fytyrat e të ngrënësve i shihte tashmë vetëm përmes një mjegulle të ndritshme. Shpejt zhurma u qetësua, pensionantët ikën një nga një. Pastaj, kur mbetën vetëm zonja Voker, zonja Kutyr, zonjusha Viktorina, Votreni dhe xha Gorioja, Rastinjaku pa, sikur të ëndërronte, zonjën Voker të zënë duke marrë shishet për t’u zbrazur mbetjet në mënyrë që të bënte prej tyre shishe të plota.

— Ah! Sa të çmendur, sa të rinj që janë! — thoshte e veja.

Kjo qe fraza e fundit që mundi të kuptonte Eugjeni.

— Vetëm zoti Votren bën shaka të tilla, — tha Silvia. — Hajde, ja Kristofi që gërhet si fugë.

— Mirupafshim, mama, — tha Votreni. — Po shkoj në bulevard të admiroj zotin Marty te Mali i Egër, një dramë e madhe e nxjerrë nga I Vetmuari.²² Po të doni, ju marr me vete, bashkë me këto zonja.

— Ju falënderoj, — tha zonja Kutyr.

— Si, fqinja ime! — thirri zonja Voker. — Nuk pranoni të shihni një dramë të marrë nga I Vetmuari, një vepër e bërë nga Atala e Chateaubriand-it, që na pëlqente aq shumë ta lexonim, që është aq e bukur sa qanim si Magdalena për Elodinë nën blinjët verën e kaluar, me një fjalë një vepër morale që mund të jetë e përshtatshme për ta mësuar zonjushën tuaj?

— Na është ndaluar të shkojmë në teatër, — u përgjigj Viktorina.

— Hajde, ja ku ikën këta, — tha Votreni, duke ua lëvizur në mënyrë komike kokën xha Gorios dhe Eugjenit.

Duke ia vënë kokën studentit mbi karrige, që të mund të flinte rehat, e puthi me ngrohtësi në ballë, duke kënduar:

Flini, dashuritë e mia të shtrenjta!
Për ju do të rri zgjuar përherë.

— Kam frikë mos është i sëmurë, — tha Viktorina.

— Rrini ta kujdeseni, atëherë, — vazhdoi Votreni. — Kjo është, — i pëshpëriti ai në vesh, — detyra juaj prej gruaje të nënshtruar. Ky djalë ju adhuron, dhe do të jeni gruaja e tij e vogël, jua parathem. Me një fjalë, — tha ai me zë të lartë, — u nderuan në gjithë vendin, jetuan të lumtur dhe patën shumë fëmijë. Ja si mbarojnë të gjitha romanet e dashurisë. Hajde, mama, — tha ai duke u kthyer nga zonja Voker, të cilën e përqafoi, — vini kapelën, fustanin e bukur me lule, shallin e konteshës. Po shkoj t’ju kërkoj një karrocë me qira, vetë unë. — Dhe iku duke kënduar:

Diell, diell, diell hyjnor,
Ti që i pjek kungujt…

— O Zot! Dëgjoni, zonja Kutyr, ky njeri do të më bënte të jetoja e lumtur edhe mbi çati. Hajde, — tha ajo duke u kthyer nga fidexhiu, — ja xha Gorioja që iku. Ky koprrac plak nuk e ka pasur kurrë idenë të më çojë asgund, ai. Po do të bjerë përdhe, o Zot! A nuk është e pahijshme që një burrë në moshë ta humbasë mendjen! Do të më thoni se nuk humbet atë që s’e ke. Silvia, ngjite në dhomën e tij.

Silvia e kapi plakun nën sqetull, e bëri të ecte dhe e hodhi, ashtu i veshur, si një pako, tërthorazi mbi shtratin e tij.

— Djalë i shkretë, — thoshte zonja Kutyr, duke ia larguar Eugjenit flokët që i binin mbi sy, — është si një vajzë e re, nuk e di ç’është tepria.

— Ah! Mund ta them mirë se prej tridhjetë e një vjetësh që e mbaj pensionin, — tha zonja Voker, — më kanë kaluar nëpër duar shumë të rinj, siç thonë; por kurrë nuk kam parë një aq të hijshëm, aq të shquar sa zoti Eugjen. A nuk është i bukur kur fle? Merrjani kokën mbi supin tuaj, zonja Kutyr. Pa hë! I bie mbi supin e zonjushës Viktorina: ka një zot për fëmijët. Edhe pak, dhe do ta çante kokën pas dorezës së karriges. Të dy bashkë do të bënin një çift shumë të bukur.

— Fqinja ime, heshtni, pra, — thirri zonja Kutyr, — po thoni gjëra…

— Pa hë! — bëri zonja Voker. — Nuk dëgjon. Hajde, Silvia, eja të më veshësh. Do të vë korsenë time të madhe.

— Ah, mirë! Korsenë tuaj të madhe, pas darkës, zonjë, — tha Silvia. — Jo, kërkoni dikë tjetër t’ju shtrëngojë; nuk do të jem unë vrasësja juaj. Do të bënit një pamaturi që mund t’ju kushtonte jetën.

— S’më bën përshtypje, duhet t’i bëj nder zotit Votren.

— I doni shumë trashëgimtarët tuaj, pra?

— Hajde, Silvia, mos fol shumë, — tha e veja duke ikur.

— Në moshën e saj, — tha kuzhinierja, duke ia treguar të zonjën Viktorinës.

Zonja Kutyr dhe vajza që kishte në kujdes, mbi supin e së cilës flinte Eugjeni, mbetën vetëm në dhomën e ngrënies. Gërhitjet e Kristofit jehonin në shtëpinë e heshtur dhe e nxirrnin në pah gjumin e qetë të Eugjenit, që flinte aq hijshëm sa një fëmijë. E lumtur që mund ta lejonte veten të bënte një nga ato vepra mëshire përmes të cilave derdhen të gjitha ndjenjat e gruas, dhe që e bënte, pa krim, ta ndiente zemrën e djalit të ri duke rrahur mbi të sajën, Viktorina kishte në fytyrë diçka mbrojtëse si prej nëne, që e bënte krenare. Përmes një mijë mendimeve që i ngriheshin në zemër, depërtonte një lëvizje e trazuar epshi, që e ngjallte shkëmbimi i një ngrohtësie të re e të pastër.

— Vajza ime e shkretë e dashur! — tha zonja Kutyr duke i shtrënguar dorën.

Zonja e vjetër e admironte këtë fytyrë të pafajshme e të vuajtur, mbi të cilën kishte zbritur aureola e lumturisë. Viktorina i ngjante një prej atyre pikturave naive të Mesjetës ku artisti i ka lënë pas dore të gjitha hollësitë dhe ia ka ruajtur magjinë e një peneli të qetë e krenar fytyrës me ngjyrë të verdhë, ku megjithatë qielli duket sikur pasqyrohet me ngjyrat e tij të arta.

— Nuk ka pirë megjithatë më shumë se dy gota, mama, — tha Viktorina, duke i kaluar gishtat nëpër flokët e Eugjenit.

— Po po të ishte një i shthurur, bija ime, do ta kishte duruar verën si gjithë të tjerët. Dehja e tij e lavdëron.

Zhurma e një karroce u dëgjua në rrugë.

— Mama, — tha vajza e re, — ja zoti Votren. Merreni pra zotin Eugjen. Nuk do të doja të më shihte kështu ky njeri; ka shprehje që ta ndotin shpirtin dhe vështrime që e bezdisin një grua sikur t’i hiqnin fustanin.

— Jo, — tha zonja Kutyr, — gabohesh! Zoti Votren është një njeri i mirë, pak si i ndjeri zoti Kutyr, i vrazhdë, por i mirë: një nopran zemërmirë.²³

Në atë çast Votreni hyri fare ngadalë dhe vështroi tablonë që formonin këta dy fëmijë, që drita e llambës dukej sikur i përkëdhelte.

— E pra, — tha ai duke kryqëzuar krahët, — ja nga ato skena që do t’i kishin frymëzuar faqe të bukura atij të mirit Bernardin de Saint-Pierre, autorit të Polit dhe Virxhinisë.²⁴ Rinia është shumë e bukur, zonja Kutyr. Fëmijë i shkretë, fli, — tha ai duke soditur Eugjenin, — e mira vjen ndonjëherë në gjumë. Zonjë, — vazhdoi ai duke iu drejtuar së vesë, — ajo që më lidh me këtë djalë, ajo që më prek, është ta di se bukuria e shpirtit të tij është në harmoni me atë të fytyrës. Shikoni, a nuk është një kerubin i vënë mbi supin e një engjëlli? Ky meriton të duhet! Po të isha grua, do të doja të vdisja (jo, s’jam aq budalla!) të jetoja për të. Duke i admiruar kështu, zonjë, — tha ai me zë të ulët, duke iu përkulur në vesh së vesë, — nuk mund të mos mendoj se Zoti i ka krijuar për të qenë të njëri-tjetrit. Providenca ka rrugë shumë të fshehta, ajo i heton veshkat dhe zemrat, — thirri ai me zë të lartë. — Duke ju parë të bashkuar, fëmijët e mi, të bashkuar nga e njëjta pastërti, nga të gjitha ndjenjat njerëzore, i them vetes se është e pamundur të ndaheni ndonjëherë në të ardhmen. Zoti është i drejtë. Po, — i tha ai vajzës së re, — më duket sikur kam parë te ju vija mbarësie. Më jepni dorën, zonjusha Viktorina. Kuptoj nga leximi i dorës, kam thënë shpesh fatin. Hajde, mos kini frikë. Oh! Ç’shoh? Për fjalën e nderit, së shpejti do të jeni një nga trashëgimtaret më të pasura të Parisit. Do ta mbushni me lumturi atë që ju do. Babai juaj ju thërret pranë vetes. Martoheni me një burrë me titull, të ri, të bukur, që ju adhuron.

Në atë çast, hapat e rëndë të së vesë koket që po zbriste i ndërprenë profecitë e Votrenit.

— Ja mamma Vokerja e bukur si një yll, e lidhur si një karotë. A nuk po mbytemi pak? — i tha ai, duke vënë dorën në majë të balenës së korsesë. — Përpara zemrës jemi shumë të shtrënguar, mama. Po të qajmë, do të ketë shpërthim; por unë do t’i mbledh copat me kujdesin e një antikuari.

— E njeh gjuhën e galanterisë franceze ky! — tha e veja, duke iu përkulur në vesh zonjës Kutyr.

— Mirupafshim, fëmijë, — vazhdoi Votreni, duke u kthyer nga Eugjeni dhe Viktorina. — Ju bekoj, — u tha ai duke ua vënë duart mbi kokë. — Më besoni, zonjushë, janë diçka urimet e një njeriu të ndershëm; duhet të sjellin fat, Zoti i dëgjon.

— Mirupafshim, mikja ime e dashur, — i tha zonja Voker pensionantes së saj. — Besoni, — shtoi ajo me zë të ulët, — se zoti Votren ka qëllime që kanë të bëjnë me personin tim?

— Hëm! Hëm!

— Ah! Nëna ime e dashur, — tha Viktorina duke psherëtirë dhe duke vështruar duart, kur të dy gratë mbetën vetëm, — sikur ta kishte thënë të vërtetën ky zoti i mirë Votren!

— Po për këtë duhet vetëm një gjë, — u përgjigj zonja e vjetër, — vetëm që ai përbindësh vëllai yt të bjerë nga kali.

— Ah! Mama.

— O Zot, ndoshta është mëkat t’i dëshirosh të keqen armikut, — vazhdoi e veja. — E pra, do të pendohem. Vërtet, do t’i çoj me gjithë zemër lule në varr. Zemër e keqe! Nuk ka guximin të flasë për nënën e tij, trashëgiminë e së cilës e mban në dëmin tënd me hile. Kushërira ime kishte një pasuri të bukur. Për fatin tënd të keq, në kontratë nuk u bë kurrë fjalë për pajën e saj.

— Lumturia ime do të më rëndonte shpesh po t’i kushtonte jetën dikujt, — tha Viktorina. — Dhe po të duhej, që të isha e lumtur, të zhdukej vëllai im, do të parapëlqeja të rrija gjithmonë këtu.

— O Zot, siç thotë ky zoti i mirë Votren, që, e sheh, është plot fe, — vazhdoi zonja Kutyr, — më erdhi mirë ta mësoja se nuk është mosbesimtar si të tjerët, që flasin për Zotin me më pak respekt nga ç’ka djalli. E pra, kush mund ta dijë nëpër ç’rrugë i pëlqen Providencës të na çojë?

Me ndihmën e Silvias, të dy gratë më në fund e çuan Eugjenin në dhomën e tij, e shtrinë mbi shtrat dhe kuzhinierja ia zbërtheu rrobat që të ishte rehat. Para se të ikte, kur mbrojtësja e saj i ktheu shpinën, Viktorina i vuri një puthje në ballë Eugjenit, me gjithë lumturinë që duhej t’i shkaktonte kjo vjedhje kriminale. E vështroi dhomën e tij, i mblodhi si të thuash në një mendim të vetëm një mijë lumturitë e kësaj dite, bëri prej tyre një tablo që e sodisi gjatë dhe e zuri gjumi krijesa më e lumtur e Parisit. Gostia, falë së cilës Votreni u kishte dhënë Eugjenit dhe xha Gorios verë me gjumëndjellës, vendosi humbjen e këtij njeriu. Bianshoni, gjysmë i dehur, harroi ta pyeste zonjushën Mishono për Trompe-la-Mort-in. Po ta kishte shqiptuar këtë emër, me siguri do ta kishte zgjuar kujdesin e Votrenit, ose, për t’ia kthyer emrin e vërtetë, të Zhak Kolenit, një nga të famshmit e galerave. Pastaj nofka Venera e Père-Lachaise-it e vendosi zonjushën Mishono ta dorëzonte të dënuarin, në çastin kur, duke i besuar bujarisë së Kolenit, llogariste nëse nuk ishte më mirë ta paralajmëronte dhe ta bënte të arratisej gjatë natës. Sapo kishte dalë, e shoqëruar nga Puareja, për të shkuar te shefi i famshëm i policisë së sigurisë, në rrugicën Sainte-Anne, duke besuar ende se kishte të bënte me një nëpunës të lartë të quajtur Gondyro. Drejtori i policisë gjyqësore e priti me hir. Pastaj, pas një bisede ku u përcaktua gjithçka, zonjusha Mishono kërkoi ilaçin me ndihmën e të cilit do të bënte verifikimin e damkës. Nga gjesti i kënaqësisë që bëri njeriu i madh i rrugicës Sainte-Anne, duke kërkuar një shishe në një sirtar të tryezës, zonjusha Mishono e mori me mend se në këtë kapje kishte diçka më të rëndësishme se arrestimi i një të dënuari të thjeshtë. Duke e vrarë mendjen, dyshoi se policia shpresonte, sipas disa zbulimeve të bëra nga tradhtarët e galerave, të arrinte në kohë për të vënë dorë mbi vlera të konsiderueshme. Kur ia shprehu hamendjet e saj kësaj dhelpre, ai zuri të buzëqeshte dhe deshi t’i largonte dyshimet e vajzës së vjetër.

— Gaboheni, — u përgjigj ai. — Koleni është sorbonne-a më e rrezikshme që është gjendur ndonjëherë nga ana e hajdutëve. Kaq. Maskarenjtë e dinë mirë; ai është flamuri i tyre, mbështetja e tyre, me një fjalë Bonaparti i tyre; e duan të gjithë. Ky qerrata nuk do të na e lërë kurrë tronche-n e tij në sheshin e Grève-s.²⁵

Meqë zonjusha Mishono nuk kuptoi, Gondyroja ia shpjegoi dy fjalët e zhargonit që kishte përdorur. Sorbonne dhe tronche janë dy shprehje të fuqishme të gjuhës së hajdutëve, që qenë të parët që e ndien nevojën ta shohin kokën e njeriut nën dy pamje. Sorbonne është koka e njeriut të gjallë, këshilla e tij, mendimi i tij. Tronche është një fjalë përbuzjeje, që shpreh sa pak gjë bëhet koka kur është prerë.

— Koleni po tallet me ne, — vazhdoi ai. — Kur hasim njerëz të tillë, si shufra çeliku të kalitura në mënyrën angleze, kemi mundësinë t’i vrasim, po t’u shkojë ndër mend të bëjnë qëndresën më të vogël gjatë arrestimit. Llogarisim në ndonjë përleshje për ta vrarë Kolenin nesër në mëngjes. Kështu shmanget procesi, shpenzimet e ruajtjes, ushqimi, dhe shoqëria çlirohet. Procedurat, thirrjet e dëshmitarëve, shpërblimet e tyre, ekzekutimi, gjithçka që duhet për të na çliruar ligjërisht nga këta qerratenj kushton më shumë se një mijë ekjutë që do të merrni ju. Kursehet kohë. Duke i dhënë një goditje të mirë me bajonetë në bark Trompe-la-Mort-it, do të pengojmë njëqind krime dhe do të shmangim prishjen e pesëdhjetë njerëzve të këqij, që do të rrinë shumë urtë rreth gjykatës së kundërvajtjeve. Ja një polici e bërë mirë. Sipas filantropëve të vërtetë, të sillesh kështu do të thotë t’i parandalosh krimet.

— Po kjo do të thotë t’i shërbesh vendit, — tha Puareja.

— E pra, — ia ktheu shefi, — ju thoni gjëra me mend sonte. Po, sigurisht, i shërbejmë vendit. Prandaj bota është shumë e padrejtë me ne. I bëjmë shoqërisë shërbime shumë të mëdha që nuk i njeh njeri. Me një fjalë, është e një njeriu superior të ngrihet mbi paragjykimet, dhe e një të krishteri t’i pranojë fatkeqësitë që e mira sjell pas vetes kur nuk bëhet sipas ideve të pranuara. Parisi është Parisi, e shihni? Kjo fjalë e shpjegon jetën time. Kam nderin t’ju përshëndes, zonjushë. Nesër do të jem me njerëzit e mi në Kopshtin e Mbretit. Dërgojeni Kristofin në rrugën Buffon, te zoti Gondyro, në shtëpinë ku isha. Zotëri, jam shërbëtori juaj. Po t’ju vidhet ndonjëherë diçka, shërbehuni me mua për ta gjetur; jam në shërbimin tuaj.

— E pra, — i tha Puareja zonjushës Mishono, — ka budallenj që i kthen përmbys kjo fjalë polici. Ky zotëri është shumë i dashur, dhe ajo që ju kërkon është e thjeshtë si mirëdita.

E nesërmja do të zinte vend midis ditëve më të jashtëzakonshme të historisë së Shtëpisë Voker. Deri atëherë ngjarja më e dukshme e kësaj jete të qetë kishte qenë shfaqja si meteor e konteshës së rreme de l’Ambermenil. Por gjithçka do të zbehej përpara përmbysjeve të kësaj dite të madhe, për të cilën do të flitej përjetë në bisedat e zonjës Voker. Së pari, Gorioja dhe Eugjen de Rastinjaku fjetën deri në njëmbëdhjetë. Zonja Voker, e kthyer në mesnatë nga Gaîté-ja, ndenji në shtrat deri në dhjetë e gjysmë. Gjumi i gjatë i Kristofit, që e kishte mbaruar verën e ofruar nga Votreni, shkaktoi vonesa në shërbimin e shtëpisë. Puareja dhe zonjusha Mishono nuk u ankuan që mëngjesi po shtyhej. Sa për Viktorinën dhe zonjën Kutyr, ato fjetën gjatë në mëngjes. Votreni doli para orës tetë dhe u kthye pikërisht në çastin kur u shërbye mëngjesi. Askush nuk u ankua pra kur, rreth njëmbëdhjetë e një çerek, Silvia dhe Kristofi shkuan të trokisnin në të gjitha dyert duke thënë se mëngjesi po priste. Ndërsa Silvia dhe shërbëtori ishin larguar, zonjusha Mishono, duke zbritur e para, e derdhi likerin në gotën prej argjendi që i përkiste Votrenit, ku ngrohej në ujë të vluar, midis të gjitha të tjerave, ajka për kafen e tij. Vajza e vjetër kishte llogaritur në këtë veçori të pensionit për ta bërë goditjen e saj. Jo pa ca vështirësi u mblodhën të shtatë pensionantët. Në çastin kur Eugjeni, që i shtrinte krahët, zbriste i fundit nga të gjithë, një korrier i dha një letër nga zonja de Nysinzhen. Letra ishte shkruar kështu:

Nuk kam as kotësi të rreme, as zemërim me ju, miku im. Ju prita deri në dy pas mesnate. Të presësh një qenie që e do! Kush e ka njohur këtë mundim nuk ia imponon askujt. E shoh mirë se doni për herë të parë. Ç’ka ndodhur vallë? Më zuri shqetësimi. Po të mos kisha pasur frikë t’i zbuloja sekretet e zemrës sime, do të kisha ardhur të mësoja se ç’ju kishte ndodhur, e lumtur a fatkeqe. Por të dilje në atë orë, qoftë në këmbë, qoftë me karrocë, a nuk do të thoshte të humbje? E ndjeva fatkeqësinë e të qenit grua. Më qetësoni, më shpjegoni pse nuk erdhët, pas asaj që ju tha babai im. Do të zemërohem, por do t’ju fal. Jeni i sëmurë? Pse banoni kaq larg? Një fjalë, ju lutem. Shihemi shpejt, apo jo? Një fjalë do të më mjaftojë po të jeni i zënë. Thoni: Po vij me vrap, ose: Po vuaj. Por po të ishit i sëmurë, babai im do të kishte ardhur të ma thoshte! Ç’ka ndodhur vallë?…

— Po, ç’ka ndodhur? — thirri Eugjeni, që u vërsul në dhomën e ngrënies duke e rrudhur letrën pa e mbaruar. — Sa është ora?

— Njëmbëdhjetë e gjysmë, — tha Votreni duke i hedhur sheqer kafes.

I dënuari i arratisur i hodhi Eugjenit vështrimin ftohtësisht magjepsës që disa njerëz jashtëzakonisht magnetikë kanë dhuntinë ta lëshojnë dhe që, thonë, i qetëson të çmendurit e tërbuar në çmendinat. Eugjeni u drodh nga koka te këmbët. U dëgjua zhurma e një karroce me qira në rrugë, dhe një shërbëtor me uniformën e zotit Tajëfer, që zonja Kutyr e njohu menjëherë, hyri me ngut, me një pamje të tmerruar.

— Zonjushë, — thirri ai, — zoti babai juaj ju kërkon. Ka ndodhur një fatkeqësi e madhe. Zoti Frederik u rrah në duel, mori një goditje shpate në ballë, mjekët e kanë humbur shpresën ta shpëtojnë; mezi do të keni kohë t’i thoni lamtumirë, nuk është më në vete.

— Djalë i shkretë! — thirri Votreni. — Si grindesh kur ke tridhjetë mijë livra të mira rentë? Rinia nuk di të sillet, s’ka ç’thua.

— Zotëri! — i thirri Eugjeni.

— Hë, çfarë, fëmijë i madh? — tha Votreni, duke e mbaruar së piri kafen të qetë, veprim që zonjusha Mishono e ndiqte me sy me tepër vëmendje për t’u prekur nga ngjarja e jashtëzakonshme që i shtangte të gjithë. — A nuk ka duele çdo mëngjes në Paris?

— Po vij me ju, Viktorina, — thoshte zonja Kutyr.

Dhe këto dy gra fluturuan pa shall e pa kapelë. Para se të ikte, Viktorina, me sy të përlotur, i hodhi Eugjenit një vështrim që i thoshte: „Nuk e besoja se lumturia jonë do të më shkaktonte lot!“

— Pa hë! Qenkeni profet, pra, zoti Votren? — tha zonja Voker.

— Jam gjithçka, — tha Zhak Koleni.

— Ç’çudi! — vazhdoi zonja Voker, duke radhitur një varg frazash pa kuptim për këtë ngjarje. — Vdekja na merr pa na pyetur. Të rinjtë ikin shpesh para pleqve. Jemi të lumtura ne gratë që nuk i nënshtrohemi duelit; por kemi sëmundje të tjera që burrat nuk i kanë. Lindim fëmijë, dhe dhembja e nënës zgjat shumë! Ç’fitim lotarie për Viktorinën! I ati është i detyruar ta njohë si bijë.

— Ja! — tha Votreni duke vështruar Eugjenin. — Dje ishte pa asnjë su, sot në mëngjes është e pasur me disa milionë.

— Dëgjoni, zoti Eugjen, — thirri zonja Voker, — ju e vutë dorën në vendin e duhur.

Me këtë thirrje, xha Gorioja e vështroi studentin dhe i pa në dorë letrën e rrudhur.

— Nuk e mbaruat! Ç’do të thotë kjo? Mos jeni si të tjerët? — e pyeti ai.

— Zonjë, nuk do të martohem kurrë me zonjushën Viktorina, — tha Eugjeni, duke iu drejtuar zonjës Voker me një ndjenjë tmerri e neverie që i habiti të pranishmit.

Xha Gorioja ia kapi dorën studentit dhe ia shtrëngoi. Do të kishte dashur t’ia puthte.

— Oh, oh! — bëri Votreni. — Italianët kanë një fjalë të mirë: col tempo!²⁶

— Pres përgjigjen, — i tha Rastinjakut korrieri i zonjës de Nysinzhen.

— Thuaj se do të vij.

Njeriu iku. Eugjeni ishte në një gjendje acarimi të dhunshëm që nuk e linte të ishte i matur. „Ç’të bëj? — thoshte me zë të lartë, duke folur me vete. — Asnjë provë!“

Votreni zuri të buzëqeshte. Në atë çast ilaçi i thithur nga stomaku kishte filluar të vepronte. Megjithatë, i dënuari ishte aq i fortë, sa u ngrit, e vështroi Rastinjakun dhe i tha me një zë të thellë: „Djalë i ri, e mira na vjen në gjumë.“

Dhe ra si i vdekur.

— Ka pra një drejtësi hyjnore, — tha Eugjeni.

— E pra, ç’i ndodhi vallë këtij të shkreti, zotit të dashur Votren?

— Një apopleksi, — thirri zonjusha Mishono.

— Silvia, hajde, bija ime, shko thirr mjekun, — tha e veja. — Ah! zoti Rastinjak, vraponi shpejt te zoti Bianshon; Silvia mund të mos e gjejë mjekun tonë, zotin Gremprel.

Rastinjaku, i lumtur që kishte një pretekst për ta lënë këtë shpellë të tmerrshme, iku me vrap.

— Kristof, hajde, vrapo te farmacisti dhe kërko diçka kundër apopleksisë.

Kristofi doli.

— Po, xha Gorio, na ndihmoni ta çojmë lart, në dhomën e tij.

Votrenin e kapën, e mbartën nëpër shkallë dhe e vunë në shtrat.

— Nuk ju vlej për asgjë; po shkoj ta shoh vajzën time, — tha zoti Gorio.

— Egoist i vjetër! — thirri zonja Voker. — Shko, të uroj të vdesësh si qen.

— Shkoni shikoni pak nëse keni eter, — i tha zonjës Voker zonjusha Mishono, e cila, e ndihmuar nga Puareja, ia kishte zbërthyer rrobat Votrenit.

Zonja Voker zbriti në dhomën e saj dhe e la zonjushën Mishono zonjë të fushës së betejës.

— Hajde, hiqjani këmishën dhe ktheheni shpejt! Bëhuni të paktën i dobishëm për diçka duke më kursyer nga pamja e lakuriqësive, — i tha ajo Puaresë. — Rrini aty si i shtangur.

Pasi e kthyen Votrenin, zonjusha Mishono i dha në sup të sëmurit një shuplakë të fortë, dhe dy shkronjat fatale u rishfaqën të bardha në mes të vendit të kuqërremtë.

— Ja tek e fituat fare lehtë shpërblimin tuaj prej tre mijë frangash, — thirri Puareja, duke e mbajtur Votrenin drejt, ndërsa zonjusha Mishono ia vishte përsëri këmishën. — Uf! Është i rëndë, — vazhdoi ai duke e shtrirë.

— Heshtni. Po të kishte një arkë? — tha me gjallëri vajza e vjetër, sytë e së cilës dukej se shponin muret, aq me lakmi i shqyrtonte mobiljet më të vogla të dhomës. — Sikur të mund ta hapnim këtë sekreter, me ndonjë pretekst çfarëdo? — vazhdoi ajo.

— Ndoshta do të ishte keq, — u përgjigj Puareja.

— Jo. Paratë e vjedhura, meqë kanë qenë të të gjithëve, nuk janë më të askujt. Por nuk kemi kohë, — u përgjigj ajo. — Po dëgjoj Vokerën.

— Ja eteri, — tha zonja Voker. — Për shembull, sot është dita e aventurave. Zot! Ky njeri nuk mund të jetë i sëmurë, është i bardhë si një pulë.

— Si një pulë? — përsëriti Puareja.

— Zemra i rreh rregullisht, — tha e veja duke i vënë dorën mbi zemër.

— Rregullisht? — tha Puareja i habitur.

— Është shumë mirë.

— Ashtu thoni? — pyeti Puareja.

— Po si jo! Duket sikur fle. Silvia shkoi të thërrasë një mjek. Dëgjoni, zonjusha Mishono, po e nuhat eterin. Pa hë! Është një spamzë (një spazmë). Pulsi i ka të mirë. Është i fortë si turk. Shikoni, zonjushë, ç’gëzof ka mbi stomak; do të jetojë njëqind vjet ky njeri! Paruka i qëndron mirë, megjithatë. Ja, është e ngjitur, ka flokë të rreme, se është kokëkuq. Thonë se kokëkuqët janë ose fare të mirë, ose fare të këqij! Ky do të ishte i mirë, pra?

— I mirë për t’u varur, — tha Puareja.

— Doni të thoni për t’u varur në qafë të një gruaje të bukur, — thirri me gjallëri zonjusha Mishono. — Ikni, pra, zoti Puare. Ne na takon t’ju kujdesemi juve burrave kur jeni të sëmurë. Përveç kësaj, për atë që vlini, mund të shkoni të shëtisni, — shtoi ajo. — Zonja Voker dhe unë do ta ruajmë mirë këtë zot të dashur Votren.

Puareja iku ngadalë dhe pa murmuritur, si një qen që i jep shkelm i zoti. Rastinjaku kishte dalë për të ecur, për të marrë ajër; po mbytej. Këtë krim, të kryer në orë të caktuar, kishte dashur ta pengonte një ditë më parë. Ç’kishte ndodhur? Ç’duhej të bënte? Dridhej se mos ishte bashkëfajtor. Gjakftohtësia e Votrenit e tmerronte ende.

„Po sikur Votreni të vdiste pa folur?“ i thoshte vetes Rastinjaku.

Ecte nëpër rrugicat e Luksemburgut, sikur ta ndiqte një tufë qensh, dhe i dukej se ua dëgjonte lehjet.

— E pra, — i thirri Bianshoni, — e ke lexuar Le Pilote?

Le Pilote ishte një gazetë radikale e drejtuar nga zoti Tissot,²⁷ që për provincën nxirrte, disa orë pas gazetave të mëngjesit, një botim me lajmet e ditës, të cilat atëherë arrinin në departamente njëzet e katër orë para gazetave të tjera.

— Ka një histori të famshme, — tha interni i spitalit Cochin. — Djali i Tajëferit u rrah në duel me kontin Frankesini, nga garda e vjetër, që i futi dy gishta hekur në ballë. Ja ku Viktorina e vogël u bë një nga nuset më të pasura të Parisit. Hë! Sikur ta kishim ditur? Ç’lojë fati është vdekja!²⁸ A është e vërtetë që Viktorina të shikonte me sy të mirë?

— Hesht, Bianshon, nuk do të martohem kurrë me të. Dua një grua të mrekullueshme, ajo më do, unë…

— E thua këtë sikur po mundohesh me forcë të mos jesh i pabesë. Më trego pra një grua që ia vlen sakrifica e pasurisë së zotit Tajëfer.

— Mos vallë po më ndjekin të gjithë djajtë? — thirri Rastinjaku.

— Me kë e ke? Mos je i çmendur? Më jep dorën, — tha Bianshoni, — të ta mat pulsin. Ke ethe.

— Shko, pra, te nëna Voker, — i tha Eugjeni. — Ai i poshtër i Votrenit sapo ra si i vdekur.

— Ah! — tha Bianshoni, që e la Rastinjakun vetëm. — Po m’i vërteton dyshimet që dua të shkoj t’i verifikoj.

Shëtitja e gjatë e studentit të drejtësisë qe solemne. Bëri, si të thuash, xhiron e ndërgjegjes së tij. Edhe pse u fërkua, u shqyrtua, ngurroi, të paktën ndershmëria e tij doli nga ky diskutim i ashpër e i tmerrshëm e provuar si një shufër hekuri që u reziston të gjitha provave. Kujtoi rrëfimet që i kishte bërë xha Gorioja një ditë më parë, kujtoi apartamentin e zgjedhur për të pranë Delfinës, në rrugën d’Artois; e mori përsëri letrën, e rilexoi, e puthi. „Një dashuri e tillë është spiranca ime e shpëtimit, — i tha vetes. — Ky plak i shkretë ka vuajtur shumë në zemër. Nuk thotë asgjë për hidhërimet e tij, po kush nuk do t’i merrte me mend! E pra, do të kujdesem për të si për një baba, do t’i jap një mijë kënaqësi. Po të më dojë ajo, do të vijë shpesh tek unë ta kalojë ditën pranë tij. Ajo konteshë e madhe de Resto është e poshtër; do ta bënte portier babanë e saj. E dashura Delfina! Ajo është më e mirë me plakun, meriton të duhet. Ah! Sonte do të jem pra i lumtur!“ Nxori orën, e admiroi. „Gjithçka më doli mbarë! Kur e do njëri-tjetrin shumë dhe përgjithmonë, mund ta ndihmosh njëri-tjetrin; këtë mund ta pranoj. Përveç kësaj, do t’ia dal, sigurisht, dhe do të mund t’i kthej të gjitha njëqindfish. Në këtë lidhje nuk ka as krim, as asgjë që mund ta bëjë të rrudhë vetullat edhe virtytin më të rreptë. Sa njerëz të ndershëm bëjnë lidhje të ngjashme! Nuk mashtrojmë askënd; dhe ajo që na poshtëron është gënjeshtra. Të gënjesh, a nuk do të thotë të heqësh dorë? Ajo është ndarë prej kohësh nga i shoqi. Përveç kësaj, do t’ia them unë këtij alzaciani të ma lëshojë një grua që e ka të pamundur ta bëjë të lumtur.“

Lufta e Rastinjakut zgjati shumë. Ndonëse fitorja duhej t’u mbetej virtyteve të rinisë, megjithatë një kureshtje e pamposhtur e solli përsëri rreth orës katër e gjysmë, kur binte nata, drejt Shtëpisë Voker, që i betohej vetes se do ta linte përgjithmonë. Donte të dinte nëse Votreni kishte vdekur. Pasi i shkoi ndër mend t’i jepte një vjellës, Bianshoni i kishte çuar në spitalin e tij lëndët që kishte nxjerrë Votreni, për t’i analizuar kimikisht. Duke parë ngulmin me të cilin zonjusha Mishono donte t’i hidhnin, dyshimet iu forcuan. Përveç kësaj, Votreni u përmend tepër shpejt që Bianshoni të mos dyshonte për ndonjë komplot kundër shpirtit të gëzuar të pensionit. Në orën kur u kthye Rastinjaku, Votreni ishte pra në këmbë pranë sobës në dhomën e ngrënies. Të tërhequr më herët se zakonisht nga lajmi i duelit të djalit të Tajëferit, pensionantët, kureshtarë të mësonin hollësitë e çështjes dhe ndikimin që kishte pasur mbi fatin e Viktorinës, ishin mbledhur, përveç xha Gorios, dhe po bisedonin për këtë aventurë. Kur hyri Eugjeni, sytë e tij takuan ata të Votrenit të palëkundur, vështrimi i të cilit i depërtoi aq thellë në zemër dhe ia lëvizi aq fort disa tela të këqij, sa u drodh.

— E pra, fëmijë i dashur, — i tha i dënuari i arratisur, — Hundështypura²⁹ do ta ketë gabim edhe për shumë kohë me mua. Sipas këtyre zonjave, i kam bërë ballë me fitore një goditjeje gjaku që do të duhej të vriste një ka.

— Ah! Mund të thoni edhe një dem, — thirri e veja Voker.

— Mos ju vjen keq që më shihni gjallë? — i tha Votreni në vesh Rastinjakut, mendimet e të cilit besoi se i mori me mend. — Kjo do të ishte e një burri dreqnisht të fortë!

— Ah, për besë! — tha Bianshoni. — Zonjusha Mishono fliste pardje për një zotëri të mbiquajtur Trompe-la-Mort; ky emër do t’ju shkonte mirë.

Kjo fjalë pati mbi Votrenin efektin e rrufesë: u zbeh dhe u lëkund; vështrimi i tij magnetik ra si një rreze dielli mbi zonjushën Mishono, së cilës kjo rrymë vullneti ia preu gjunjët. Vajza e vjetër u rrëzua mbi një karrige. Puareja u fut shpejt midis saj dhe Votrenit, duke kuptuar se ajo ishte në rrezik, aq tmerrësisht domethënëse u bë fytyra e të dënuarit kur hoqi maskën e butë nën të cilën fshihej natyra e tij e vërtetë. Pa kuptuar ende asgjë nga kjo dramë, të gjithë pensionantët mbetën të shastisur. Në atë çast u dëgjua hapi i disa burrave dhe zhurma e disa pushkëve që ushtarët i bënë të tingëllonin mbi kalldrëmin e rrugës. Në çastin kur Koleni kërkonte si makinë një dalje duke vështruar dritaret dhe muret, katër burra u shfaqën te dera e sallonit. I pari ishte shefi i policisë së sigurisë, tre të tjerët ishin oficerë paqeje.

— Në emër të ligjit dhe të mbretit, — tha një nga oficerët, fjalët e të cilit u mbuluan nga një murmurimë habie.

Shpejt në dhomën e ngrënies sundoi heshtja; pensionantët u ndanë për t’u hapur rrugë tre prej këtyre burrave, që të gjithë e kishin dorën në xhepin anësor dhe mbanin aty një pistoletë të mbushur. Dy xhandarë që ndiqnin agjentët zunë derën e sallonit, dhe dy të tjerë u shfaqën te ajo që dilte nga shkalla. Hapi dhe pushkët e disa ushtarëve jehuan mbi kalldrëmin me zhavorr që shtrihej përgjatë fasadës. Çdo shpresë arratisjeje iu mohua pra Trompe-la-Mort-it, mbi të cilin u ndalën në mënyrë të pashmangshme të gjitha vështrimet. Shefi shkoi drejt tek ai dhe filloi duke i dhënë mbi kokë një shuplakë aq të fortë, sa ia hodhi parukën dhe ia ktheu kokës së Kolenit gjithë tmerrin e saj. Të shoqëruara nga flokë të shkurtër ngjyrë tulle, që u jepnin një karakter të tmerrshëm force të përzier me dinakëri, kjo kokë dhe kjo fytyrë, në harmoni me trupin, u ndriçuan me zgjuarsi sikur t’i kishin ndriçuar zjarret e ferrit. Secili e kuptoi të gjithë Votrenin, të kaluarën, të tashmen, të ardhmen e tij, doktrinat e tij të pamëshirshme, fenë e qejfit të tij, mbretërinë që i jepnin cinizmi i mendimeve dhe i veprimeve të tij dhe forca e një organizmi të bërë për gjithçka. Gjaku i hipi në fytyrë dhe sytë i shkëlqyen si të një maceje të egër. U hodh përpjetë me një lëvizje aq plot energji të egër, ulëriu aq fort, sa u shkuli britma tmerri të gjithë pensionantëve. Me këtë gjest luani, dhe duke u mbështetur te britma e përgjithshme, agjentët nxorën pistoletat. Koleni e kuptoi rrezikun duke parë të shkëlqente këmbëza e çdo arme dhe dha befas provën e fuqisë më të lartë njerëzore. Pamje e tmerrshme dhe madhështore! Fytyra e tij paraqiti një dukuri që mund të krahasohet vetëm me atë të kazanit plot me atë avull që do të ngrinte malet, dhe që e shpërbën në një hap syri një pikë uji të ftohtë. Pika e ujit që ia ftohu tërbimin qe një mendim i shpejtë si vetëtima. Zuri të buzëqeshte dhe vështroi parukën e tij.

— Nuk je në ditët e tua të mirësjelljes, — i tha shefit të policisë së sigurisë. Dhe ua zgjati duart xhandarëve, duke i thirrur me një lëvizje të kokës. — Zotërinj xhandarë, ma vini prangat ose gishtoret. Thërras për dëshmitarë personat e pranishëm se nuk po bëj qëndresë. — Një murmurimë admirimi, e shkulur nga shpejtësia me të cilën lava dhe zjarri dolën e hynë përsëri në këtë vullkan njerëzor, jehoi në sallë. — Kjo ta mbylli gojën, zoti thyes i dyerve, — vazhdoi i dënuari, duke vështruar drejtorin e famshëm të policisë gjyqësore.

— Hajde, zhvishu, — i tha njeriu i rrugicës Sainte-Anne me një pamje plot përbuzje.

— Pse? — tha Koleni. — Ka zonja. Nuk mohoj asgjë dhe dorëzohem.

Bëri një pushim dhe vështroi kuvendin si një orator që do të thotë gjëra të habitshme.

— Shkruaj, babush Lashapel, — tha ai, duke iu drejtuar një plaku të vogël me flokë të bardhë, që ishte ulur në fund të tryezës pasi kishte nxjerrë nga një portofol procesverbalin e arrestimit. — Pranoj se jam Zhak Koleni, i quajtur Trompe-la-Mort, i dënuar me njëzet vjet hekura; dhe sapo provova se nofkën nuk e kam vjedhur. Po ta kisha ngritur vetëm dorën, — u tha ai pensionantëve, — këta tre spiunët do ta kishin derdhur gjithë raisiné-n tim mbi trimar-in shtëpiak të mama Vokerës.³⁰ Këta qerratenj merren me kurthe!

Zonja Voker u ligështua duke dëgjuar këto fjalë. „O Zot! Kjo të sëmur; unë që isha dje në Gaîté me të“, i tha ajo Silvias.

— Filozofi, mama, — vazhdoi Koleni. — Është fatkeqësi që erdhët dje në lozhën time në Gaîté? — thirri ai. — Jeni më të mirë se ne? Ne kemi më pak poshtërsi mbi sup sesa keni ju në zemër, gjymtyrë të plogështa të një shoqërie të gangrenuar: më i miri prej jush nuk më rezistonte. — Sytë i ndaloi mbi Rastinjakun, të cilit i drejtoi një buzëqeshje të hijshme që binte në kontrast të çuditshëm me shprehjen e ashpër të fytyrës së tij. — Pazari ynë i vogël vazhdon, engjëlli im, në rast se pranon, gjithsesi! E di? — Këndoi:

Fanshetja ime është e hijshme
Në thjeshtësinë e saj.

— Mos u shqetëso, — vazhdoi ai, — di t’i mbledh të hollat e mia. Kanë tepër frikë prej meje për të më qethur, mua!

Burgu i galerave, me zakonet dhe gjuhën e tij, me kalimet e tij të befasishme nga qesharakja te e tmerrshmja, me madhështinë e tij të tmerrshme, me familjaritetin, me poshtërsinë e tij, u përfaqësua befas në këtë thirrje dhe nga ky njeri, që nuk ishte më njeri, por tipi i gjithë një kombi të degjeneruar, i një populli të egër e logjik, brutal e të lakueshëm. Në një çast, Koleni u bë një poemë ferri, ku u pikturuan të gjitha ndjenjat njerëzore, përveç njërës: pendimit. Vështrimi i tij ishte ai i kryeengjëllit të rënë që do gjithmonë luftë. Rastinjaku i uli sytë, duke e pranuar këtë farefisni kriminale si një shlyerje të mendimeve të tij të këqija.

— Kush më tradhtoi? — tha Koleni, duke e shëtitur vështrimin e tij të tmerrshëm mbi kuvendin. Dhe duke e ndalur mbi zonjushën Mishono: — Ti ishe, — i tha, — kumbara e vjetër; më dhe një goditje gjaku të rreme, kureshtare! Me dy fjalë mund të të bëja të të sharronin qafën brenda tetë ditësh. Të fal, jam i krishterë. Përveç kësaj, nuk më ke shitur ti. Po kush? — Aha! Po kërkoni lart, — thirri ai, duke dëgjuar oficerët e policisë gjyqësore që po i hapnin dollapët dhe po ia merrnin sendet. — Zogjtë ikën nga foleja, fluturuan që dje. Dhe nuk do të merrni vesh asgjë. Librat e mi tregtarë janë këtu, — tha ai duke goditur ballin. — E di tani kush më shiti. S’mund të jetë veçse ai maskara Fil-de-Soie.³¹ Apo jo, babush kapës? — i tha ai shefit të policisë. — Kjo përputhet tepër mirë me qëndrimin e kartëmonedhave tona atje lart. Asgjë më, spiunët e mi të vegjël. Sa për Fil-de-Soie-në, do të jetë nën dhé brenda pesëmbëdhjetë ditësh, edhe sikur ta ruani me gjithë xhandarmërinë tuaj. — Ç’i dhatë kësaj Mishonetës? — u tha ai njerëzve të policisë. — Ndonjë mijë ekju? Unë vlej më shumë se kaq, Ninon e kalbur, Pompadur në lecka,³² Venera e Père-Lachaise-it. Po të më kishe paralajmëruar, do të kishe pasur gjashtë mijë frangë. Ah! Nuk e dyshoje, plakë shitëse mishi, përndryshe do të më kishe parapëlqyer mua. Po, do t’i kisha dhënë për të shmangur një udhëtim që më bezdis dhe që më bën të humbas para, — thoshte ai ndërsa i vinin prangat. — Këta njerëz do të kenë kënaqësinë të më tërheqin zvarrë për një kohë të pafund, për të më otolondrer.³³ Po të më dërgonin menjëherë në galera, do të kthehesha shpejt te punët e mia, pavarësisht nga budallenjtë tanë të vegjël të Quai des Orfèvres.³⁴ Atje poshtë do ta kthejnë të gjithë shpirtin përmbys për ta arratisur gjeneralin e tyre, atë të mirin Trompe-la-Mort! A ka ndonjë prej jush që, si unë, të jetë i pasur me më shumë se dhjetë mijë vëllezër gati të bëjnë gjithçka për të? — pyeti ai me krenari. — Këtu ka diçka të mirë, — tha ai duke goditur zemrën; — nuk kam tradhtuar kurrë askënd! Ja, kumbara, shikoji, — tha ai duke iu drejtuar vajzës së vjetër. — Më shikojnë me tmerr, kurse ti ua kthen zemrën nga neveria. Merre pjesën tënde. — Bëri një pushim duke soditur pensionantët. — Sa budallenj jeni ju të tjerët! Nuk keni parë kurrë një të dënuar me galera? Një i dënuar i kalibrit të Kolenit, këtu të pranishëm, është një njeri më pak frikacak se të tjerët, që proteston kundër zhgënjimeve të thella të kontratës shoqërore, siç thotë Zhan-Zhaku, nxënësi i të cilit mburrem që jam. Me një fjalë, jam vetëm kundër qeverisë, me grumbullin e saj të gjykatave, të xhandarëve, të buxheteve, dhe i rrotulloj si të dua.

— Dreqi e marrtë! — tha piktori. — Është tmerrësisht i bukur për t’u vizatuar.

— Më thuaj, paxh i zotit xhelat, guvernator i VEJUSHËS (emër plot poezi të tmerrshme që të dënuarit ia japin gijotinës), — shtoi ai duke u kthyer nga shefi i policisë së sigurisë, — ji fëmijë i mirë, më thuaj nëse Fil-de-Soie-ja më ka shitur! Nuk do të doja të paguante për një tjetër; nuk do të ishte e drejtë.

Në atë çast agjentët, që kishin hapur e inventarizuar gjithçka në dhomën e tij, u kthyen dhe i folën me zë të ulët shefit të ekspeditës. Procesverbali kishte mbaruar.

— Zotërinj, — tha Koleni duke iu drejtuar pensionantëve, — do të më marrin. Të gjithë keni qenë shumë të dashur me mua gjatë qëndrimit tim këtu; do t’ju jem mirënjohës. Pranoni lamtumirat e mia. Do të më lejoni t’ju dërgoj fiq nga Provansa. — Bëri disa hapa dhe u kthye për të vështruar Rastinjakun. — Lamtumirë, Eugjen, — tha ai me një zë të butë e të trishtë, që binte në kontrast të çuditshëm me tonin e vrazhdë të fjalimeve të tij. — Po të jesh ngushtë, të kam lënë një mik të përkushtuar. — Pavarësisht prangave, mundi të vihej në pozicion mbrojtjeje, bëri thirrjen e një mësuesi shpate, thirri: „Një, dy!“ dhe sulmoi. — Në rast fatkeqësie, drejtohu atje. Njeri e para, mund të përdorësh gjithçka.

Ky personazh i çuditshëm vuri në këto fjalë të fundit mjaft bufonëri, që të mos mund t’i kuptonin veçse Rastinjaku dhe ai. Kur shtëpia u zbraz nga xhandarët, nga ushtarët dhe nga agjentët e policisë, Silvia, që po ia fërkonte me uthull tëmthat së zonjës, i vështroi pensionantët e habitur.

— E pra, — tha ajo, — prapë ishte njeri i mirë, s’ka ç’thua.

Kjo frazë e theu magjinë që u bënte të gjithëve mori dhe larmia e ndjenjave të ngjallura nga kjo skenë. Në atë çast, pensionantët, pasi e shqyrtuan njëri-tjetrin, e panë të gjithë njëkohësisht zonjushën Mishono, të hollë, të thatë e të ftohtë sa një mumje, të strukur pranë sobës, me sy të ulur, sikur të kishte frikë se hija e strehës së saj nuk ishte mjaft e fortë për ta fshehur shprehjen e vështrimeve të saj. Kjo fytyrë, që u ishte antipatike prej kaq kohësh, u shpjegua befas. Një murmurimë, që me njëzërësinë e saj të përsosur tradhtonte një neveri të përbashkët, jehoi e mbytur. Zonjusha Mishono e dëgjoi dhe mbeti. Bianshoni, i pari, iu përkul fqinjit të tij.

— Unë iki po të vazhdojë kjo vajzë të hajë darkë me ne, — tha ai me gjysmë zëri.

Në një hap syri, të gjithë, përveç Puaresë, e miratuan propozimin e studentit të mjekësisë, i cili, i fortë nga pëlqimi i përgjithshëm, iu afrua pensionantit të vjetër.

— Ju që jeni i lidhur veçanërisht me zonjushën Mishono, — i tha ai, — flisni me të, bëjeni të kuptojë se duhet të ikë që në këtë çast.

— Që në këtë çast? — përsëriti Puareja i habitur.

Pastaj shkoi pranë plakës dhe i tha disa fjalë në vesh.

— Po qiraja ime është paguar; jam këtu për paratë e mia si gjithë të tjerët, — tha ajo, duke u hedhur pensionantëve një vështrim nepërke.

— Mos u bëni merak për këtë, do të mbledhim para për t’jua kthyer, — tha Rastinjaku.

— Zotëria e mbron Kolenin, — u përgjigj ajo, duke i hedhur studentit një vështrim helmues e pyetës; — nuk është e vështirë ta dish pse.

Me këtë fjalë, Eugjeni u hodh si për t’iu vërsulur vajzës së vjetër dhe për ta mbytur. Ky vështrim, tradhtitë e të cilit i kuptoi, sapo i kishte hedhur një dritë të tmerrshme në shpirt.

— Lëreni, pra! — thirrën pensionantët.

Rastinjaku i kryqëzoi krahët dhe mbeti i heshtur.

— Ta mbarojmë me zonjushën Judë, — tha piktori duke iu drejtuar zonjës Voker. — Zonjë, po të mos e nxirrni jashtë Mishononë, do ta lëmë të gjithë barakën tuaj dhe do të themi kudo se këtu ka vetëm spiunë dhe të dënuar me galera. Në rast të kundërt, do të heshtim të gjithë për këtë ngjarje, që, në fund të fundit, mund të ndodhte edhe në shoqëritë më të mira, derisa t’ua damkosin në ballë të dënuarve me galera dhe t’ua ndalojnë të maskohen si borgjezë të Parisit dhe të bëhen shakaxhinj aq budallenj sa janë të gjithë.

Me këtë fjalim, zonja Voker e gjeti shëndetin për mrekulli, u drejtua, kryqëzoi krahët, hapi sytë e saj të kthjellët e pa asnjë gjurmë loti.

— Po, zotëri i dashur, doni rrënimin e shtëpisë sime, pra? Ja zoti Votren… Oh! O Zot, — i tha vetes duke e ndërprerë, — nuk mund të mos e thërras me emrin e tij prej njeriu të ndershëm! Ja, — vazhdoi ajo, — një apartament bosh, dhe ju doni që të kem edhe dy të tjerë për të dhënë me qira në një stinë kur të gjithë janë vendosur.

— Zotërinj, të marrim kapelat dhe të shkojmë të hamë darkë në sheshin Sorbonne, te Flicoteaux, — tha Bianshoni.³⁵

Zonja Voker e llogariti me një vështrim të vetëm zgjidhjen më të leverdishme dhe u rrokullis deri te zonjusha Mishono.

— Hajde, e dashura ime e bukur, nuk doni vdekjen e institucionit tim, hë? E shihni në ç’ngushticë më kanë çuar këta zotërinj; ngjituni në dhomën tuaj për sonte.

— Aspak, aspak! — thirrën pensionantët. — Duam që të dalë që tani.

— Po ajo s’ka ngrënë darkë, e shkreta zonjushë, — tha Puareja me ton të mjerë.

— Do të shkojë të hajë darkë ku të dojë, — thirrën disa zëra.

— Jashtë, spiunja!

— Jashtë, spiunët!

— Zotërinj, — thirri Puareja, që u ngrit befas në lartësinë e guximit që u jep dashuria deshve, — respektoni një person të gjinisë së bukur.

— Spiunët nuk janë të asnjë gjinie, — tha piktori.

— Gjinirama e famshme!

— Jashtorama!

— Zotërinj, kjo është e pahijshme. Kur i përzë njerëzit, duhet t’i ruash format. Ne kemi paguar, ne rrimë, — tha Puareja, duke vënë kasketën dhe duke u ulur në një karrige pranë zonjushës Mishono, së cilës zonja Voker po i mbante predikim.

— I lig, — i tha piktori me një pamje komike, — i ligu i vogël, shko!

— Hajde, po të mos ikni ju, do të ikim ne, — tha Bianshoni.

Dhe pensionantët bënë të gjithë bashkë një lëvizje drejt sallonit.

— Zonjushë, ç’doni, pra? — thirri zonja Voker. — Jam e rrënuar. Nuk mund të rrini; do të arrijnë deri te dhuna.

Zonjusha Mishono u ngrit.

— Do të ikë! — Nuk do të ikë! — Do të ikë! — Nuk do të ikë! — Këto fjalë, të thëna me radhë, dhe armiqësia e fjalëve që kishin filluar të thuheshin për të, e detyruan zonjushën Mishono të ikte, pas disa marrëveshjesh të bëra me zë të ulët me mikpritësen.

— Po shkoj te zonja Byno, — tha ajo me një pamje kërcënuese.

— Shkoni ku të doni, zonjushë, — tha zonja Voker, që pa një fyerje mizore në zgjedhjen që bënte ajo të një shtëpie me të cilën konkurronte dhe që, rrjedhimisht, i ishte e urryer. — Shkoni te Bynoja; do të keni verë sa për t’i bërë dhitë të vallëzojnë dhe gjellë të blera te shitësit e mbeturinave.

Pensionantët u vunë në dy radhë, në heshtjen më të madhe. Puareja e vështroi aq me butësi zonjushën Mishono, u tregua aq naivisht i pavendosur, pa ditur nëse duhej ta ndiqte apo të rrinte, saqë pensionantët, të lumtur që po ikte zonjusha Mishono, zunë të qeshnin duke vështruar njëri-tjetrin.

— Ksi, ksi, ksi, Puare, — i thirri piktori. — Hajde, hop, hop!

Nëpunësi i Muzeut zuri të këndonte në mënyrë komike fillimin e një romance të njohur:

Duke u nisur për në Siri,
I riu dhe i bukuri Dynua…³⁶

— Shkoni, pra, po vdisni nga dëshira; trahit sua quemque voluptas,³⁷ — tha Bianshoni.

— Secili ndjek të vetën: përkthim i lirë i Virgjilit, — tha mësuesi privat.

Kur zonjusha Mishono bëri gjestin për ta kapur Puarenë për krahu duke e vështruar, ai nuk mundi t’i rezistonte kësaj thirrjeje dhe erdhi t’i jepte mbështetjen e tij plakës. Shpërthyen duartrokitje dhe pati një shpërthim të qeshurash. „Bravo, Puare!“ „Ky Puareja plak!“ „Apolon-Puare!“ „Mars-Puare!“ „Puare trim!“

Në atë çast hyri një korrier, i dha një letër zonjës Voker, e cila, pasi e lexoi, u rrëzua mbi karrigen e saj.

— Po nuk më mbetet gjë tjetër veç t’i vë zjarrin shtëpisë; po bie rrufeja mbi të. Djali i Tajëferit vdiq në orën tre. Jam ndëshkuar mirë që u urova të mirën këtyre zonjave në dëm të këtij djali të shkretë. Zonja Kutyr dhe Viktorina m’i kërkojnë sendet e tyre dhe shkojnë të banojnë te i ati. Zoti Tajëfer i lejon së bijës ta mbajë të venë Kutyr si shoqëruese. Katër apartamente bosh, pesë pensionantë më pak! — U ul dhe dukej gati të qante. — Fatkeqësia ka hyrë në shtëpinë time, — thirri ajo.

Gjëmimi i një karroce që po ndalej u dëgjua befas në rrugë.

— Edhe ndonjë bela tjetër, — tha Silvia.

Gorioja tregoi befas një fytyrë të ndritshme dhe të ngjyrosur nga lumturia, që mund të të bënte të besoje se ishte ripërtërirë.

— Gorioja me karrocë, — thanë pensionantët, — po vjen fundi i botës.

Plaku shkoi drejt te Eugjeni, që rrinte i menduar në një qoshe, dhe e kapi për krahu. „Ejani“, i tha me një pamje të gëzuar.

— Nuk e dini, pra, ç’po ndodh? — i tha Eugjeni. — Votreni ishte një i dënuar me galera që sapo e arrestuan, dhe djali i Tajëferit ka vdekur.

— E pra, ç’na intereson neve? — u përgjigj xha Gorioja. — Ha darkë me vajzën time, te ju, e dëgjoni? Ju pret, ejani!

E tërhoqi Rastinjakun për krahu me aq dhunë, sa e bëri të ecte me forcë, dhe dukej sikur e rrëmbente si të ishte dashnorja e tij.

— Të hamë darkë! — thirri piktori.

Në atë çast secili mori karrigen dhe u ul në tryezë.

— Për shembull, — tha Silvia e trashë, — sot gjithçka është fatkeqësi; më ngjiti gjella me mish dashi. Pa hë! Do ta hani të djegur, aq më keq!

Zonja Voker nuk e pati guximin të thoshte asnjë fjalë, duke parë vetëm dhjetë veta në vend të tetëmbëdhjetë rreth tryezës së saj; por secili u përpoq ta ngushëllonte e ta gëzonte. Nëse në fillim të jashtmit folën për Votrenin dhe për ngjarjet e ditës, shpejt iu bindën ecjes gjarpëruese të bisedës dhe zunë të flisnin për duelet, për galerat, për drejtësinë, për ligjet që duheshin ribërë, për burgjet. Pastaj u gjendën një mijë lega larg Zhak Kolenit, Viktorinës dhe të vëllait. Ndonëse ishin vetëm dhjetë, bërtitën si njëzet dhe dukeshin më të shumtë se zakonisht; ky qe i gjithë ndryshimi midis kësaj darke dhe asaj të një dite më parë. Shkujdesja e zakonshme e kësaj bote egoiste, që të nesërmen do të kishte në ngjarjet e përditshme të Parisit një pre tjetër për të përpirë, mori përsëri epërsinë, dhe vetë zonja Voker la që ta qetësonte shpresa, e cila mori hua zërin e Silvias së trashë.

Kjo ditë do të ishte deri në mbrëmje një fantazmagori për Eugjenin, i cili, pavarësisht forcës së karakterit dhe mendjes së tij të mirë, nuk dinte si t’i radhiste idetë, kur u gjend në karrocë pranë xha Gorios, fjalët e të cilit tradhtonin një gëzim të pazakontë dhe i jehonin në vesh, pas kaq emocionesh, si fjalët që dëgjojmë në ëndërr.

— Mbaroi që sot në mëngjes. Do të hamë darkë të tre bashkë, bashkë! E kuptoni? Janë katër vjet që nuk kam ngrënë darkë me Delfinën time, me Delfinën time të vogël. Do ta kem për vete gjithë një mbrëmje. Jemi te ju që nga mëngjesi. Kam punuar si argat, pa frak. Ndihmoja të mbartnim mobiljet. Aha! Nuk e dini sa e hijshme është në tryezë; do të kujdeset për mua: „Merrni, babi, hani nga kjo, është e mirë.“ Dhe atëherë nuk mund të ha. Oh! Sa kohë ka që nuk kam qenë i qetë me të, si do të jemi tani!

— Po, — i tha Eugjeni, — sot bota qenka përmbys, pra?

— Përmbys? — tha xha Gorioja. — Po në asnjë kohë bota nuk ka qenë kaq mirë. Shoh vetëm fytyra të gëzuara nëpër rrugë, njerëz që i shtrëngojnë duart njëri-tjetrit dhe që përqafohen; njerëz të lumtur sikur të shkonin të gjithë të hanin darkë te bijat e tyre, të hanin si zotërinj një darkë të mirë që ajo e ka porositur para meje te kuzhinieri i Café des Anglais.³⁸ Po, pa hë! Pranë saj edhe hidhësira e aloes do të ishte e ëmbël si mjaltë.

— Më duket sikur po kthehem në jetë, — tha Eugjeni.

— Po ecni, pra, karrocier, — thirri xha Gorioja duke hapur xhamin përpara. — Shkoni më shpejt; do t’ju jap njëqind su bakshish po të më çoni brenda dhjetë minutash atje ku e dini. — Duke dëgjuar këtë premtim, karrocieri e përshkoi Parisin me shpejtësinë e rrufesë.

— Nuk ecën ky karrocier, — thoshte xha Gorioja.

— Po ku po më çoni vallë? — e pyeti Rastinjaku.

— Te ju, — tha xha Gorioja.

Karroca u ndal në rrugën d’Artois. Plaku zbriti i pari dhe i hodhi karrocierit dhjetë frangë, me shkapërderdhjen e një burri të ve që, në kulmin e kënaqësisë, nuk i vë re asgjë.

— Hajde, të ngjitemi, — i tha ai Rastinjakut, duke e kaluar nëpër një oborr dhe duke e çuar te dera e një apartamenti në katin e tretë, nga ana e pasme e një shtëpie të re e me pamje të bukur. Xha Gorioja nuk pati nevojë t’i binte ziles. Tereza, shërbyesja e zonjës de Nysinzhen, ua hapi derën. Eugjeni e pa veten në një apartament beqari të mrekullueshëm, të përbërë nga një paradhomë, një sallon i vogël, një dhomë gjumi dhe një studio me pamje nga një kopsht. Në sallonin e vogël, mobilimi dhe zbukurimi i të cilit mund ta duronin krahasimin me gjithçka më të bukur e më të hijshme, pa, në dritën e qirinjve, Delfinën, që u ngrit nga një divan i vogël në qoshe të zjarrit, e vuri mburojën e zjarrit mbi oxhak dhe i tha me një ton zëri plot butësi: „U desh të vinim t’ju merrnim, pra, zotëri që nuk kuptoni asgjë.“

Tereza doli. Studenti e mori Delfinën në krahë, e shtrëngoi fort dhe qau nga gëzimi. Ky kontrast i fundit midis asaj që shihte dhe asaj që sapo kishte parë, në një ditë kur kaq shumë acarime ia kishin lodhur zemrën dhe kokën, i shkaktoi Rastinjakut një krizë ndjeshmërie nervore.

— E dija mirë unë që të donte, — i tha me zë të ulët xha Gorioja së bijës, ndërsa Eugjeni, i dërrmuar, rrinte shtrirë mbi divan pa mundur të shqiptonte asnjë fjalë, as ta kuptonte ende mënyrën si ishte dhënë kjo goditje e fundit e shkopit magjik.

— Po ejani të shihni, pra, — i tha zonja de Nysinzhen, duke e marrë për dore dhe duke e çuar në një dhomë, qilimat, mobiljet dhe hollësitë më të vogla të së cilës i kujtuan, në përmasa më të vogla, dhomën e Delfinës.

— I mungon një shtrat, — tha Rastinjaku.

— Po, zotëri, — tha ajo duke u skuqur dhe duke i shtrënguar dorën.

Eugjeni e vështroi dhe kuptoi, i ri siç ishte ende, gjithë turpin e vërtetë që kishte në zemrën e një gruaje që do.

— Ju jeni një nga ato krijesa që duhen adhuruar gjithmonë, — i tha ajo në vesh. — Po, guxoj t’jua them, meqë e kuptojmë kaq mirë njëri-tjetrin: sa më e gjallë dhe e sinqertë të jetë dashuria, aq më shumë duhet të jetë e mbuluar, misterioze. Mos ia japim sekretin tonë askujt.

— Oh! Unë nuk do të jem askush, unë, — tha xha Gorioja duke murmuritur.

— E dini mirë se ju jeni ne, ju…

— Ah! Ja çfarë doja. Nuk do të më vini re, apo jo? Do të shkoj, do të vij si një shpirt i mirë që është kudo dhe që e di se është aty pa e parë. E pra, Delfineta, Nineta, Dedel! A nuk pata të drejtë të të thosha: „Ka një apartament të bukur në rrugën d’Artois, le ta mobilojmë për të!“ Ti nuk doje. Ah! Unë jam autori i gëzimit tënd, ashtu si jam autori i ditëve të tua. Baballarët duhet të japin gjithmonë që të jenë të lumtur. Të japësh gjithmonë: kjo është ajo që të bën baba.

— Si? — tha Eugjeni.

— Po, ajo nuk donte; kishte frikë se mos thoshin budallallëqe, sikur bota të vlente sa lumturia! Po të gjitha gratë ëndërrojnë të bëjnë atë që bën ajo…

Xha Gorioja fliste vetëm; zonja de Nysinzhen e kishte çuar Rastinjakun në studio, ku jehoi zhurma e një puthjeje, sado lehtë që të ishte marrë. Kjo dhomë ishte në përputhje me elegancën e apartamentit, ku, përveç kësaj, nuk mungonte asgjë.

— I morëm me mend mirë dëshirat tuaja? — tha ajo duke u kthyer në sallon për t’u ulur në tryezë.

— Po, — tha ai, — tepër mirë. Mjerisht! Këtë luks kaq të plotë, këto ëndrra të bukura të realizuara, të gjitha poezitë e një jete të re, elegante, i ndiej tepër për të mos i merituar; por nuk mund t’i pranoj prej jush, dhe jam ende tepër i varfër për të…

— Aha! Po më kundërshtoni tashmë, — tha ajo me një pamje të vogël autoriteti tallës, duke bërë një nga ato buzëdredhje të bukura që bëjnë gratë kur duan të tallen me ndonjë druajtje për ta shpërndarë më mirë.

Eugjeni e kishte pyetur veten me tepër solemnitet gjatë kësaj dite, dhe arrestimi i Votrenit, duke i treguar thellësinë e humnerës ku gati sa nuk ishte rrokullisur, sapo ia kishte vërtetuar tepër mirë ndjenjat fisnike dhe delikatesën, që t’i dorëzohej këtij kundërshtimi përkëdhelës të ideve të tij bujare. Një trishtim i thellë e pushtoi.

— Si! — tha zonja de Nysinzhen. — Do të refuzonit? E dini ç’do të thotë një refuzim i tillë? Dyshoni për të ardhmen, nuk guxoni të lidheni me mua. Keni frikë, pra, se mos e tradhtoni dashurinë time? Po të më doni, po të… ju dua, pse tërhiqeni para detyrimeve kaq të vogla? Sikur ta dinit kënaqësinë që pata duke u marrë me gjithë këtë shtëpi beqari, nuk do të ngurronit dhe do të më kërkonit falje. Kisha para tuajat, i përdora mirë, kaq. Kujtoni se jeni i madh, dhe jeni i vogël. Kërkoni shumë më tepër… (Ah! — tha ajo, duke kapur një vështrim pasioni tek Eugjeni) dhe bëni naze për vogëlsira. Po të mos më doni, oh! Po, mos i pranoni. Fati im është në një fjalë. Flisni! Po, babi, thuajini pra ndonjë arsye të mirë, — shtoi ajo, duke u kthyer nga i ati pas një pushimi. — A kujton se jam më pak e ndjeshme se ai për nderin tonë?

Xha Gorioja kishte buzëqeshjen e ngulët të një opiumpirësi³⁹ duke e parë, duke e dëgjuar këtë grindje të bukur.

— Fëmijë! Jeni në hyrje të jetës, — vazhdoi ajo, duke ia kapur dorën Eugjenit. — Gjeni një pengesë të pakapërcyeshme për shumë njerëz, një dorë gruaje jua hap, dhe ju tërhiqeni! Po ju do t’ia dilni, do të bëni një pasuri të shkëlqyer, suksesi është i shkruar në ballin tuaj të bukur. A nuk do të mund të ma ktheni atëherë atë që ju jap hua sot? Dikur zonjat a nuk u jepnin kalorësve të tyre parzmore, shpata, helmeta, këmisha hekuri, kuaj, që të mund të shkonin të luftonin në emër të tyre në turne? E pra, Eugjen, gjërat që ju ofroj janë armët e kohës, veglat e nevojshme për atë që do të jetë diçka. E bukur qenka papafingoja ku rrini, po t’i ngjajë dhomës së babit! Hajde, nuk do të hamë darkë, pra? Doni të më trishtoni? Përgjigjuni, pra! — tha ajo duke ia shkundur dorën. — O Zot, babi, bindëni, pra, ose dal dhe nuk e shoh më kurrë.

— Do t’ju bind unë, — tha xha Gorioja duke dalë nga ekstaza. — I dashur zoti Eugjen, do të merrni para hua te çifutët, apo jo?

— Duhet patjetër, — tha ai.

— Mirë, ju kapa, — vazhdoi plaku, duke nxjerrë një portofol të keq lëkure krejt të ngrënë. — U bëra çifut vetë: i pagova të gjitha faturat, ja ku janë. Nuk keni borxh asnjë qindarkë për gjithçka që ndodhet këtu. Nuk bën ndonjë shumë të madhe, të shumtën pesë mijë frangë. Jua jap hua unë! Nuk do të ma refuzoni, unë nuk jam grua. Do të më bëni një dëftesë mbi një copë letër dhe do të m’i ktheni më vonë.

Ca lot u rrokullisën njëkohësisht në sytë e Eugjenit dhe të Delfinës, që e vështruan njëri-tjetrin me habi. Rastinjaku i zgjati dorën plakut dhe ia shtrëngoi.

— E pra, çfarë! A nuk jeni fëmijët e mi? — tha Gorioja.

— Po, babi im i shkretë, — tha zonja de Nysinzhen, — si bëtë vallë?

— Ah! Ja ku arritëm, — u përgjigj ai. — Kur të binda ta vije pranë teje, kur të pashë duke blerë gjëra si për një nuse, i thashë vetes: „Do të gjendet ngushtë!“ Avokati thotë se gjyqi që duhet hapur kundër burrit tënd, për ta detyruar të ta kthejë pasurinë, do të zgjasë më shumë se gjashtë muaj. Mirë. I shita një mijë e treqind e pesëdhjetë livrat e mia të rentës së përhershme; me pesëmbëdhjetë mijë frangë bëra për vete një mijë e dyqind frangë rentë për gjithë jetën, të garantuara mirë me hipotekë, dhe me pjesën tjetër të kapitalit u pagova tregtarët tuaj, fëmijët e mi. Unë kam atje lart një dhomë prej pesëdhjetë ekjush në vit; mund të jetoj si një princ me dyzet su në ditë, dhe do të më mbetet ende. Nuk konsumoj asgjë, nuk më duhen gati fare rroba. Janë pesëmbëdhjetë ditë që qesh nën mustaqe duke i thënë vetes: „Sa të lumtur do të jenë!“ E pra, a nuk jeni të lumtur?

— Oh! Babi, babi! — tha zonja de Nysinzhen, duke iu hedhur të atit, që e mori në gjunjë. E mbuloi me puthje, ia përkëdheli faqet me flokët e saj bjondë dhe derdhi lot mbi atë fytyrë të vjetër, të çelur, të ndritshme. — Baba i dashur, ju jeni baba! Jo, nuk ka dy baballarë si ju nën qiell. Eugjeni ju donte shumë tashmë; si do të jetë tani!

— Po, fëmijët e mi, — tha xha Gorioja, që prej dhjetë vjetësh nuk e kishte ndier zemrën e së bijës të rrihte mbi të tijën, — po, Delfineta, do të më bësh të vdes nga gëzimi, pra! Zemra ime e shkretë po thyhet. Shkoni, zoti Eugjen, jemi tashmë të larë! — Dhe plaku e shtrëngonte të bijën në një përqafim aq të egër, aq të çmendur, sa ajo tha: — Ah! Po më bën keq. — Të bëra keq! — tha ai duke u zbehur. E vështroi me një pamje dhembjeje mbinjerëzore. Për ta pikturuar mirë fytyrën e këtij Krishti të Atësisë, do të duhej të kërkoje krahasime te pamjet që princat e penelit kanë shpikur për të pikturuar mundimet e vuajtura për të mirën e botëve nga Shpëtimtari i njerëzve. Xha Gorioja e puthi fare butë brezin që gishtat e tij e kishin shtrënguar tepër. — Jo, jo, nuk të bëra keq, — vazhdoi ai, duke e pyetur me një buzëqeshje; — ti më bëre keq mua me britmën tënde. Kushton më shumë, — i tha ai në vesh së bijës, duke ia puthur me kujdes, — por duhet ta kapim, përndryshe do të zemërohej.

Eugjeni ishte i ngurosur nga përkushtimi i pashtershëm i këtij njeriu dhe e sodiste duke shprehur atë admirim naiv që, në moshë të re, është besim.

— Do të jem i denjë për gjithë këtë, — thirri ai.

— O Eugjeni im, është e bukur ajo që sapo thatë. — Dhe zonja de Nysinzhen e puthi studentin në ballë.

— Për ty ka refuzuar zonjushën Tajëfer dhe milionat e saj, — tha xha Gorioja. — Po, ju donte e vogla; dhe, tani që i vdiq vëllai, ja tek është e pasur si Krezi.

— Oh! Pse e thoni? — thirri Rastinjaku.

— Eugjen, — i tha Delfina në vesh, — tani kam një keqardhje për sonte. Ah! Do t’ju dua shumë, unë! Dhe përgjithmonë.

— Kjo është dita më e bukur që kam pasur që nga martesat tuaja, — thirri xha Gorioja. — Zoti i mirë mund të më bëjë të vuaj sa të dojë, mjafton që të mos jetë prej jush; do t’i them vetes: „Në shkurt të këtij viti, për një çast kam qenë më i lumtur nga ç’mund të jenë njerëzit gjatë gjithë jetës së tyre.“ Shikomë, Fifina! — i tha ai së bijës. — Është shumë e bukur, apo jo? Më thoni, pra, keni hasur shumë gra që të kenë ngjyrat e saj të bukura dhe gropëzën e saj të vogël? Jo, apo jo? E pra, unë e kam bërë këtë shpirt gruaje. Tani e tutje, duke qenë e lumtur falë jush, do të bëhet një mijë herë më e mirë. Mund të shkoj në ferr, fqinji im, — tha ai; — po t’ju duhet pjesa ime e parajsës, jua jap. Të hamë, të hamë, — vazhdoi ai, duke mos ditur më ç’thoshte; — gjithçka është e jona.

— I shkreti baba!

— Sikur ta dije, fëmija im, — tha ai duke u ngritur dhe duke shkuar tek ajo, duke ia marrë kokën dhe duke e puthur në mes të gërshetave të flokëve, — sa lirë mund të më bësh të lumtur! Eja të më shohësh ndonjëherë; do të jem atje lart, do të kesh vetëm një hap për të bërë. Ma premto, thuaje!

— Po, baba i dashur.

— Thuaje përsëri.

— Po, babai im i mirë.

— Hesht, do të të bëja ta thoshe njëqind herë po ta dëgjoja veten. Të hamë darkë.

Gjithë mbrëmja kaloi në fëmijëri, dhe xha Gorioja nuk u tregua më pak i çmendur nga të tre. Shtrihej te këmbët e së bijës për t’ia puthur; e vështronte gjatë në sy; e fërkonte kokën pas fustanit të saj; me një fjalë, bënte marrëzi siç do të kishte bërë dashnori më i ri e më i butë.

— E shihni? — i tha Delfina Eugjenit. — Kur babi është me ne, duhet t’i përkasim krejt atij. Megjithatë, ndonjëherë do të jetë shumë bezdisëse.

Eugjeni, që kishte ndier tashmë disa herë lëvizje xhelozie, nuk mund ta qortonte këtë fjalë, që përmbante parimin e të gjitha mosmirënjohjeve.

— Dhe kur do të mbarojë apartamenti? — tha Eugjeni duke vështruar rreth dhomës. — Atëherë do të duhet të ndahemi sonte?

— Po, por nesër do të vini të hani darkë me mua, — tha ajo me një pamje dinake. — Nesër është ditë Italianësh.

— Unë do të shkoj në parter, — tha xha Gorioja.

Ishte mesnatë. Karroca e zonjës de Nysinzhen priste. Xha Gorioja dhe studenti u kthyen në Shtëpinë Voker duke biseduar për Delfinën me një entuziazëm gjithnjë e më të madh, që shkaktoi një luftë kureshtare shprehjesh midis këtyre dy pasioneve të dhunshme. Eugjeni nuk mund ta fshihte nga vetja se dashuria e babait, që nuk e njolloste asnjë interes personal, e shtypte të tijën me këmbënguljen dhe me gjerësinë e saj. Idhulli ishte gjithmonë i pastër dhe i bukur për babain, dhe adhurimi i tij rritej nga e gjithë e kaluara, si edhe nga e ardhmja. E gjetën zonjën Voker vetëm në qoshe të sobës së saj, midis Silvias dhe Kristofit. Mikpritësja e vjetër ishte aty si Mari mbi gërmadhat e Kartagjenës.⁴⁰ Priste dy pensionantët e vetëm që i kishin mbetur, duke u dëshpëruar me Silvian. Ndonëse Lord Bajroni i ka dhënë Tassos vajtime mjaft të bukura,⁴¹ ato janë shumë larg të vërtetës së thellë të atyre që i shpëtonin zonjës Voker.

— Do të duhen pra vetëm tri filxhanë kafe për nesër në mëngjes, Silvia. Hë! Shtëpia ime e shkretuar, a nuk të çan zemrën? Ç’është jeta pa pensionantët e mi? Asgjë fare. Ja shtëpia ime e zhveshur nga njerëzit e saj. Jeta është te mobiljet. Ç’i kam bërë qiellit që më kanë rënë mbi kokë të gjitha këto katastrofa? Furnizimet tona me fasule e patate janë bërë për njëzet veta. Policia në shtëpinë time! Do të hamë vetëm patate, pra! Do ta pushoj Kristofin, pra!

Savojari,⁴² që flinte, u zgjua befas dhe tha: „Zonjë?“

— Djali i shkretë! Është si një qen roje, — tha Silvia.

— Një stinë e vdekur, secili është vendosur. Nga do të më bien pensionantë? Do ta humbas mendjen. Dhe ajo shtrigë e Mishonosë që ma merr Puarenë! Ç’i bënte vallë që e lidhi pas vetes këtë njeri, që e ndjek si një qenush?

— Ah! Po si jo! — bëri Silvia duke tundur kokën. — Këto vajzat e vjetra i dinë të gjitha marifetet.

— Ky i shkreti zoti Votren, që e bënë të dënuar me galera, — vazhdoi e veja, — e pra, Silvia, është më e fortë se unë, ende nuk e besoj. Një njeri kaq i gëzuar, që pinte glorian për pesëmbëdhjetë frangë në muaj dhe që paguante deri në qindarkën e fundit!

— Dhe që ishte bujar! — tha Kristofi.

— Ka gabim, — tha Silvia.

— Po jo, e ka pranuar vetë, — vazhdoi zonja Voker. — Dhe të mendosh se të gjitha këto gjëra kanë ndodhur në shtëpinë time, në një lagje ku s’kalon as mace! Për fjalën e nderit të një gruaje të ndershme, më duket se po ëndërroj. Sepse, e sheh, e kemi parë Luigjin XVI të kishte aksidentin e tij, e kemi parë perandorin të binte, e kemi parë të kthehej e të binte përsëri; të gjitha këto ishin në rendin e gjërave të mundshme; ndërsa kundër pensioneve borgjeze nuk ka rrezik: mund të bësh pa mbret, por duhet gjithmonë të hash; dhe kur një grua e ndershme, e lindur de Konflan, shtron darkë me gjithë gjërat e mira, por veç po të vijë fundi i botës… Po, ja pra, ky është fundi i botës.

— Dhe të mendosh që zonjusha Mishono, që ju bën gjithë këtë dëm, do të marrë, siç thonë, një mijë ekju rentë, — thirri Silvia.

— Mos ma përmend, s’është veçse një e poshtër! — tha zonja Voker. — Dhe shkon te Bynoja, mbi të gjitha! Po ajo është e aftë për gjithçka; duhet të ketë bërë tmerre, ka vrarë, ka vjedhur në kohën e saj. Ajo duhej të shkonte në galera në vend të këtij njeriu të shkretë e të dashur…

Në atë çast Eugjeni dhe xha Gorioja i ranë ziles.

— Ah! Ja dy besnikët e mi, — tha e veja duke psherëtirë.

Dy besnikët, që kishin vetëm një kujtim fare të lehtë të katastrofave të pensionit borgjez, i njoftuan pa ceremoni mikpritëses se do të shkonin të banonin në Chaussée-d’Antin.

— Ah, Silvia! — tha e veja. — Ja ku iku edhe kartat e mia të fundit. Ma dhatë goditjen e vdekjes, zotërinj! Më goditi në stomak. Kam një shufër këtu. Kjo ditë më vë dhjetë vjet më shumë mbi kokë. Do të çmendem, për fjalën e nderit! Ç’të bëj me fasulet? Ah! Mirë, po të mbetem vetëm këtu, ti do të ikësh nesër, Kristof. Natën e mirë, zotërinj, mirupafshim.

— Po ç’ka vallë? — e pyeti Eugjeni Silvian.

— Po si jo! Ja, të gjithë ikën nga këto punë. Kjo ia ka trazuar kokën. Hajde, po e dëgjoj që qan. Do t’i bëjë mirë të qarravitet. Është hera e parë që i zbraz sytë që kur jam në shërbimin e saj.

Të nesërmen, zonja Voker ishte, sipas shprehjes së saj, arsyetuar. Nëse dukej e hidhëruar si një grua që kishte humbur të gjithë pensionantët dhe jeta e së cilës ishte përmbysur, e kishte mendjen në vend dhe tregoi ç’ishte dhembja e vërtetë, një dhembje e thellë, dhembja e shkaktuar nga interesi i prekur, nga zakonet e prishura. Sigurisht, vështrimi që hedh një dashnor mbi vendet ku ka banuar e dashura e tij, duke i lënë, nuk është më i trishtë se ai i zonjës Voker mbi tryezën e saj bosh. Eugjeni e ngushëlloi duke i thënë se Bianshoni, internati i të cilit mbaronte pas disa ditësh, me siguri do të vinte ta zëvendësonte; se nëpunësi i Muzeut kishte shprehur shpesh dëshirën ta kishte apartamentin e zonjës Kutyr, dhe se brenda pak ditësh ajo do ta kishte rimbushur personelin e saj.

— Zoti ju dëgjoftë, zotëri i dashur! Po fatkeqësia është këtu. Para se të kalojnë dhjetë ditë, do të vijë këtu vdekja, do ta shihni, — i tha ajo, duke hedhur një vështrim të zymtë mbi dhomën e ngrënies. — Kë do të marrë?

— Mirë që po shpërngulemi, — i tha me zë të ulët Eugjeni xha Gorios.

— Zonjë, — tha Silvia duke ardhur me vrap e tmerruar, — janë tri ditë që nuk e kam parë Mistigrinë.

— Ah! Mirë, po të ketë ngordhur macja ime, po të na ketë lënë, unë…

E veja e shkretë nuk e mbaroi; bashkoi duart dhe u rrëzua mbi shpinoren e kolltukut, e dërrmuar nga ky parashikim i tmerrshëm.

Rreth mesditës, në orën kur postierët arrinin në lagjen e Panteonit, Eugjeni mori një letër të mbështjellë me elegancë, të vulosur me stemën e Bozeanëve. Ajo përmbante një ftesë drejtuar zotit dhe zonjës de Nysinzhen për ballon e madhe të njoftuar prej një muaji, që do të bëhej te vikontesha. Ftesës i ishte bashkëngjitur një shënim i vogël për Eugjenin:

Mendova, zotëri, se do ta merrnit përsipër me kënaqësi të ishit përkthyesi i ndjenjave të mia pranë zonjës de Nysinzhen; po ju dërgoj ftesën që më kërkuat dhe do të jem e magjepsur ta njoh motrën e zonjës de Resto. Ma sillni, pra, këtë person të bukur, dhe bëni që të mos jua marrë të gjithë dashurinë; ju më detyroheni shumë prej saj, në këmbim të asaj që kam unë për ju.

Vikontesha DE BOZEAN

„Po, — i tha vetes Eugjeni duke e rilexuar këtë letër, — zonja de Bozean ma thotë mjaft qartë se nuk e do baronin de Nysinzhen.“ Shkoi shpejt te Delfina, i lumtur që kishte për t’i siguruar një gëzim, çmimin e të cilit me siguri do ta merrte. Zonja de Nysinzhen ishte në banjë. Rastinjaku priti në budoar, në mëshirë të padurimeve të natyrshme te një djalë i ri i zjarrtë dhe i nxituar për ta pushtuar një dashnore, objektin e dy vjetësh dëshirash. Janë emocione që nuk ndeshen dy herë në jetën e të rinjve. Gruaja e parë vërtet grua pas së cilës lidhet një burrë, d.m.th. ajo që i paraqitet në shkëlqimin e shoqërimeve që kërkon shoqëria pariziene, ajo nuk ka kurrë rivale. Dashuria në Paris nuk u ngjan aspak dashurive të tjera. As burrat, as gratë nuk mashtrohen aty nga vitrinat e zbukuruara me flamuj të gjërave të zakonshme që secili i shpalos nga mirësjellja mbi dashuritë e tij gjoja të painteresuara. Në këtë vend, një grua nuk duhet të kënaqë vetëm zemrën dhe shqisat; e di për mrekulli se ka detyrime më të mëdha për të plotësuar ndaj një mijë kotësive nga të cilat përbëhet jeta. Aty, mbi të gjitha, dashuria është në thelb mburracake, e pacipë, shkapërderdhëse, sharlatane dhe madhështore. Nëse të gjitha gratë e oborrit të Luigjit XIV ia patën zili zonjushës de La Vallière rrëmbimin e pasionit që e bëri këtë princ të madh të harronte se mëngët e tij kushtonin secila një mijë ekju, kur i grisi për t’ia lehtësuar dukës de Vermandois hyrjen në skenën e botës,⁴³ ç’mund t’i kërkosh pjesës tjetër të njerëzimit? Jini të rinj, të pasur e me tituj; jini edhe më mirë, po të mundni; sa më shumë kokrra temjani të sillni për t’i djegur përpara idhullit, aq më i favorshëm do t’ju jetë, po të keni, gjithsesi, një idhull. Dashuria është një fe, dhe kulti i saj duhet të kushtojë më shtrenjtë se ai i të gjitha feve të tjera; kalon shpejt, dhe kalon si një çamarrok që do ta shënojë kalimin e tij me shkatërrime. Luksi i ndjenjës është poezia e papafingove; pa këtë pasuri, ç’do të bëhej aty dashuria? Nëse ka përjashtime nga këto ligje drakoniane të kodit parizien, ato gjenden në vetmi, te shpirtrat që nuk kanë lënë veten të rrëmbehen nga doktrinat shoqërore, që jetojnë pranë ndonjë burimi me ujëra të kthjellëta, të ikshme por të pandërprera; që, besnikë të hijeve të tyre të gjelbra, të lumtur të dëgjojnë gjuhën e pafundësisë, të shkruar për ta në çdo gjë dhe që e gjejnë brenda vetes, i presin me durim krahët e tyre, duke u ardhur keq për ata të dheut. Por Rastinjaku, si shumica e të rinjve që i kanë shijuar që përpara madhështitë, donte të paraqitej i armatosur plotësisht në arenën e botës; i ishte martuar ethes së saj dhe e ndiente ndoshta forcën ta sundonte, por pa i njohur as mjetet, as qëllimin e kësaj ambicieje. Në mungesë të një dashurie të pastër e të shenjtë, që e mbush jetën, kjo etje për pushtet mund të bëhet një gjë e bukur; mjafton të zhveshësh çdo interes personal dhe t’i vësh vetes si qëllim madhështinë e një vendi. Por studenti ende nuk kishte arritur në pikën nga ku njeriu mund ta sodisë rrjedhën e jetës dhe ta gjykojë. Deri atëherë nuk e kishte shkundur madje krejt magjinë e ideve të freskëta e të ëmbla që e mbështjellin si me gjethe rininë e fëmijëve të rritur në provincë. Kishte ngurruar vazhdimisht ta kapërcente Rubikonin parizien. Pavarësisht kureshtjeve të tij të zjarrta, kishte ruajtur gjithmonë ca mendime të fshehta për jetën e lumtur që bën fisniku i vërtetë në kështjellën e tij. Megjithatë, druajtjet e tij të fundit ishin zhdukur një ditë më parë, kur e kishte parë veten në apartamentin e tij. Duke gëzuar përparësitë materiale të pasurisë, ashtu si gëzonte prej kohësh përparësitë morale që jep origjina, e kishte zhveshur lëkurën e tij prej provinciali dhe ishte vendosur butë në një pozitë nga ku zbulonte një të ardhme të bukur. Prandaj, duke pritur Delfinën, i ulur shtruar në këtë budoar të bukur që po bëhej pak edhe i tiji, e shihte veten aq larg nga Rastinjaku që kishte ardhur vitin e kaluar në Paris, saqë, duke e vështruar nga një efekt i optikës morale, pyeste veten nëse i ngjante vetes në atë çast.

— Zonja është në dhomën e saj, — erdhi t’i thoshte Tereza, që e bëri të dridhej.

E gjeti Delfinën të shtrirë mbi divanin e saj të vogël, në qoshe të zjarrit, të freskët, të çlodhur. Duke e parë kështu të shtrirë mbi valë muslini, ishte e pamundur të mos e krahasoje me ato bimë të bukura të Indisë, fruti i të cilave vjen brenda në lule.

— E pra, ja ku jemi, — tha ajo me emocion.

— Merrni me mend ç’ju sjell, — tha Eugjeni, duke u ulur pranë saj dhe duke i marrë krahun për t’ia puthur dorën.

Zonja de Nysinzhen bëri një lëvizje gëzimi duke lexuar ftesën. Ia ktheu Eugjenit sytë e saj të lagur dhe i hodhi krahët rreth qafës për ta tërhequr drejt vetes, në një dehje kënaqësie mendjemadhe.

— Dhe ju jeni (ti, — i tha ajo në vesh; — por Tereza është në dhomën time të tualetit, të jemi të kujdesshëm!), ju, të cilit ia detyroj këtë lumturi? Po, guxoj ta quaj këtë lumturi. E fituar prej jush, a nuk është më shumë se një triumf sedre? Askush nuk ka dashur të më paraqesë në atë shoqëri. Ndoshta do të më gjeni në këtë çast të vogël, mendjelehtë, të lehtë si një parizienë; por mendoni, miku im, se jam gati t’ju sakrifikoj gjithçka, dhe se, nëse dëshiroj më me zjarr se kurrë të shkoj në Faubourg Saint-Germain, kjo është sepse ju jeni atje.

— A nuk mendoni, — tha Eugjeni, — se zonja de Bozean duket sikur na thotë se nuk ka ndër mend ta shohë baronin de Nysinzhen në ballon e saj?

— Po, sigurisht, — tha baronesha, duke ia kthyer letrën Eugjenit. — Këto gra e kanë gjeniun e paturpësisë. Por s’ka gjë, do të shkoj. Motra ime duhet të jetë aty; e di se po përgatit një veshje të mrekullueshme. Eugjen, — vazhdoi ajo me zë të ulët, — ajo shkon aty për të shpërndarë dyshime të tmerrshme. Nuk i dini fjalët që qarkullojnë për të? Nysinzheni erdhi të më thoshte sot në mëngjes se dje në Klub flitej për këtë pa u ndrojtur. Nga ç’varet, o Zot, nderi i grave dhe i familjeve! E ndjeva veten të sulmuar, të plagosur te motra ime e shkretë. Sipas disa njerëzve, zoti de Traj paska nënshkruar kambiale që arrijnë në njëqind mijë frangë, gati të gjitha me afat të kaluar, dhe për të cilat do ta ndiqnin në gjyq. Në këtë ngushticë, motra ime paska shitur diamantet e saj te një çifut, ato diamante të bukura që mund t’ia keni parë dhe që vijnë nga zonja de Resto, nëna. Me një fjalë, prej dy ditësh nuk flitet për gjë tjetër. E kuptoj atëherë që Anastazia të bëjë një fustan me fije ari dhe të dojë të tërheqë mbi vete të gjitha vështrimet te zonja de Bozean, duke u shfaqur aty në gjithë shkëlqimin e saj dhe me diamantet e saj. Por unë nuk dua të jem më poshtë se ajo. Ajo ka kërkuar gjithmonë të më shtypë, nuk ka qenë kurrë e mirë me mua, që i bëja kaq shumë shërbime, që kisha gjithmonë para për të kur ajo nuk kishte. Por ta lëmë botën; sot dua të jem krejt e lumtur.

Rastinjaku ishte ende në një të mëngjesit te zonja de Nysinzhen, e cila, duke i dhuruar lamtumirën e dashnorëve, atë lamtumirë plot me gëzimet që do të vijnë, i tha me një shprehje melankolie: „Jam kaq frikacake, kaq supersticioze, jepuani parandjenjave të mia emrin që t’ju pëlqejë, saqë dridhem se mos e paguaj lumturinë time me ndonjë katastrofë të tmerrshme.“

— Fëmijë, — tha Eugjeni.

— Ah! Sonte jam unë fëmija, — tha ajo duke qeshur.

Eugjeni u kthye në Shtëpinë Voker me sigurinë se do ta linte të nesërmen, dhe kështu iu dorëzua gjatë rrugës atyre ëndrrave të bukura që bëjnë të gjithë të rinjtë kur kanë ende mbi buzë shijen e lumturisë.

— E pra? — i tha xha Gorioja kur Rastinjaku kaloi para derës së tij.

— E pra, — u përgjigj Eugjeni, — do t’jua them të gjitha nesër.

— Të gjitha, apo jo? — thirri plaku. — Shtrihuni. Nesër do ta fillojmë jetën tonë të lumtur.

Shënime

1. Rruga de Jérusalem: rruga ku ndodhej Prefektura e Policisë së Parisit; emri i saj përdorej për vetë policinë. ↩︎

2. Il Bondo Cani: emri me të cilin kalifi del i maskuar në operën komike Kalifi i Bagdadit (1800) të Boieldieu-së; kur e shqipton, të gjithë përkulen. ↩︎

3. Deus ex machina (lat.): „zoti nga makina“; në teatrin e lashtë, hyjnia që zbriste në skenë me një makinë për të zgjidhur ngatërresën. ↩︎

4. Toulon: qytet port në jug të Francës, me një nga burgjet më të mëdha të galerave. ↩︎

5. Trompe-la-Mort: fjalë për fjalë „Ai që ia hedh vdekjes“, nofka e Zhak Kolenit. Këtu është lënë në frëngjisht, siç e vë Balzaku edhe si titull të kësaj pjese. ↩︎

6. Në origjinal, homme de marque do të thotë „njeri i shquar“, por marque është edhe damka që u digjej në sup të dënuarve. ↩︎

7. Pierre Coignard (1779–1831): i dënuar me galera i arratisur, që u bë oficer nën emrin kont i Sainte-Hélène dhe u zbulua më 1818. ↩︎

8. Rrugica Sainte-Anne, pranë Sainte-Chapelle në ishullin e Qytetit: aty ndodhej selia e policisë së sigurisë, që ndiqte kriminelët. ↩︎

9. Puff (angl.): reklamë e fryrë, mashtrim; fjalë e huazuar në modë në Paris. ↩︎

10. Çështja Ragoulleau–Morin: një proces i bujshëm i vitit 1812, kur zonja Morin dhe e bija u dënuan se kishin tentuar të vrisnin zotin Ragoulleau. ↩︎

11. Vargje nga një romancë popullore e kohës. ↩︎

12. Në origjinal menus suffrages: shprehje e vjetër për përkëdheljet e vogla që i lejonte një grua një dashnori. ↩︎

13. Clignancourt: fshat në veri të Parisit, në rrëzë të Montmartre-it, ku bëheshin shpesh duelet. ↩︎

14. Votreni e quan babain e Tajëferit si Dolibanin, personazhin e borgjezit budalla të komedive të kohës. ↩︎

15. Breguet: ora të famshme e të shtrenjta, të prodhuara nga orëtari Abraham-Louis Breguet (1747–1823). ↩︎

16. Fillimi i ariesë së famshme të operës Rikard Zemërluani (1784) të André Grétry-së. ↩︎

17. Sy amerikan: shprehje e kohës për vështrimin e mprehtë që vëren gjithçka, si ai i indianëve të romaneve të Cooper-it. ↩︎

18. Père-Lachaise: varreza më e madhe e Parisit. ↩︎

19. Lojë fjalësh: emri Puare (Poiret) të kujton poire, „dardhë“, dhe poire molle, „dardhë e butë“, d.m.th. njeri pa karakter. Entre la poire et le fromage, „midis dardhës dhe djathit“, do të thotë në fund të vaktit. ↩︎

20. Lojë me emrin e verës Château-Lafite dhe me atë të bankierit Jacques Laffitte (1767–1844), një nga udhëheqësit e opozitës liberale. ↩︎

21. Mana: lëng i ngurtësuar i një lloj frashri, që përdorej atëherë si laksativ. ↩︎

22. I Vetmuari (1821): roman i vikontit d’Arlincourt, me heroinën Elodi, shumë i lexuar atëherë; drama Mali i Egër u nxor prej tij. Zonja Voker i ngatërron gjithçka dhe ia vesh romanin Chateaubriand-it, autorit të Atalës. ↩︎

23. Në origjinal bourru bienfaisant, nga titulli i një komedie të Goldonit (1771). ↩︎

24. Bernardin de Saint-Pierre (1737–1814): autori i romanit Poli dhe Virxhinia (1788), historia e dashurisë së pafajshme të dy të rinjve në një ishull tropikal. ↩︎

25. Sheshi i Grève-s: sheshi përpara Bashkisë së Parisit, ku bëheshin ekzekutimet. ↩︎

26. Col tempo (ital.): „me kohën“. ↩︎

27. Le Pilote: gazetë liberale e Parisit, e drejtuar nga Pierre-François Tissot (1768–1854). ↩︎

28. Në origjinal trente-et-quarante, një lojë me letra në shtëpitë e bixhozit. ↩︎

29. Hundështypura (la Camuse): emër popullor për vdekjen, që paraqitej si skelet me hundë të shtypur. ↩︎

30. Fjalë të zhargonit të hajdutëve: raisiné („reçel rrushi“) është gjaku; trimar është rruga, këtu dyshemeja. ↩︎

31. Fil-de-Soie: „Fije mëndafshi“, nofka e një të dënuari tjetër. ↩︎

32. Ninon de Lenclos (1620–1705): kurtizane e famshme e shekullit XVII. Zonja de Pompadour (1721–1764): e dashura e Luigjit XV. ↩︎

33. Otolondrer: fjalë e zhargonit, „të mërzisësh, të mundosh me zvarritje“. ↩︎

34. Quai des Orfèvres: bregu i Senës ku ndodhej policia gjyqësore. ↩︎

35. Flicoteaux: restorant i lirë në sheshin e Sorbonës, ku hanin studentët e varfër. ↩︎

36. Fillimi i romancës Duke u nisur për në Siri, me muzikë të Hortense de Beauharnais-së, mbretëreshës së Holandës; shumë e njohur atëherë. ↩︎

37. Trahit sua quemque voluptas (lat.): „Secilin e tërheq kënaqësia e vet“, nga Bukolikat e Virgjilit (II, 65). Mësuesi e përkthen me lojë fjalësh, sepse sa particulière do të thotë edhe „e dashura e tij“. ↩︎

38. Café des Anglais: restorant i famshëm në bulevardin e Italianëve. ↩︎

39. Opiumpirës: në origjinal thériaki, nga turqishtja tiryaki, „i dhënë pas opiumit“. ↩︎

40. Gaius Marius (157–86 p.e.s.): gjeneral romak, që, i dëbuar nga Roma, u ul, sipas traditës, mbi gërmadhat e Kartagjenës. ↩︎

41. Lord Bajroni (1788–1824) shkroi Vajtimin e Tassos (1817), për poetin italian Torquato Tasso, të mbyllur në një çmendinë. ↩︎

42. Savojari: Kristofi ishte nga Savoja, krahinë malore nga vinin në Paris shumë shërbëtorë e hamej. ↩︎

43. Louise de La Vallière (1644–1710): dashnorja e Luigjit XIV; prej tij lindi më 1667 Luigji, konti de Vermandois. Tregohej se mbreti, në ditën e lindjes, i grisi vetë mëngët e çmuara të këmishës. ↩︎