Pjesa e parë · Metamorfoza

Kur Gregor Samsa u zgjua një mëngjes nga ëndrra të trazuara, e gjeti veten në shtratin e tij të shndërruar në një insekt monstruoz. Rrinte shtrirë mbi shpinën e tij të fortë si parzmore dhe, kur e ngrinte pak kokën, shihte barkun e tij të harkuar, ngjyrë kafe, të ndarë nga brinjëza të forta në formë harqesh, mbi majën e të cilit jorgani, gati të rrëshqiste krejt poshtë, mezi mbahej ende. Këmbët e tij të shumta, të holla për të ardhur keq krahasuar me trupin e tij, i dridheshin të pafuqishme para syve.

„Ç’më ka ndodhur?“ mendoi ai. Nuk ishte ëndërr. Dhoma e tij, një dhomë e vërtetë njeriu, vetëm pak si tepër e vogël, rrinte e qetë midis katër mureve të njohura mirë. Mbi tryezën, ku ishte shpalosur një koleksion mostrash stofrash, i nxjerrë nga çantat — Samsa ishte agjent udhëtues¹ — varej piktura që kishte prerë para pak kohësh nga një revistë e ilustruar dhe e kishte vënë në një kornizë të bukur të praruar. Paraqiste një zonjë me kapelë gëzofi e me boa gëzofi,² që rrinte ulur drejt dhe i zgjaste shikuesit një manshon të rëndë gëzofi, ku i ishte zhdukur i gjithë parakrahu.

Pastaj shikimi i Gregorit u kthye nga dritarja, dhe moti i vrenjtur — dëgjoheshin pikat e shiut që binin mbi llamarinën e dritares — e bëri krejt melankolik. „Si do të ishte sikur të flija edhe pak e t’i harroja të gjitha këto marrëzira“, mendoi ai, por kjo ishte krejtësisht e pamundur, sepse ishte mësuar të flinte në krahun e djathtë, kurse në gjendjen e tanishme nuk mund të vihej në këtë pozitë. Me çfarëdo force që të hidhej në krahun e djathtë, gjithmonë lëkundej e kthehej prapë në shpinë. U përpoq ndoshta njëqind herë, mbylli sytë që të mos i shihte këmbët që i përpëliteshin, dhe hoqi dorë vetëm kur filloi të ndiente në ijë një dhimbje të lehtë e të shurdhët, që s’e kishte ndier kurrë më parë.

„O Zot, — mendoi ai, — ç’profesion të lodhshëm kam zgjedhur! Ditë për ditë në udhëtim. Shqetësimet e punës janë shumë më të mëdha se në vetë firmën, këtu në shtëpi, dhe për më tepër më është ngarkuar edhe ky mundim i udhëtimeve, merakët për lidhjet e trenave, të ngrënët e parregullt e të keq, një shoqërim me njerëz që ndërrohet vazhdimisht, që s’zgjat kurrë, që s’bëhet kurrë i përzemërt. Në djall të shkojnë të gjitha!“ Ndjeu një kruajtje të lehtë lart mbi bark; u shty ngadalë mbi shpinë më afër shtyllës së shtratit, që ta ngrinte më mirë kokën; e gjeti vendin që i kruhej, të mbuluar plot me pikëla të vogla të bardha, që nuk dinte si t’i gjykonte; dhe deshi ta prekte vendin me një këmbë, por e tërhoqi menjëherë, sepse me prekjen e përshkuan të dridhura të ftohta.

U rrëshqit përsëri në pozitën e mëparshme. „Kjo ngritje kaq herët, — mendoi ai, — e bën njeriun krejt budalla. Njeriu duhet ta ketë gjumin e vet. Agjentët e tjerë udhëtues jetojnë si gratë e haremit. Kur unë, për shembull, kthehem gjatë paradites në bujtinë, për të kopjuar porositë që kam marrë, këta zotërinj sapo janë ulur për mëngjes. Ta provoja këtë me shefin tim; do të fluturoja jashtë në vend. Kush e di, nga ana tjetër, nëse kjo nuk do të ishte shumë mirë për mua. Po të mos përmbahesha për shkak të prindërve, do ta kisha lënë punën prej kohësh, do t’i dilja shefit përpara dhe do t’ia thoja mendimin tim nga thellësia e zemrës. Do të ishte rrëzuar nga tryeza e shkrimit! Është edhe një mënyrë e çuditshme, të ulesh mbi tryezën e shkrimit dhe t’i flasësh nga lart nëpunësit, i cili, për më tepër, ngaqë shefi dëgjon keq, duhet t’i afrohet fare pranë. Hë, shpresa ende s’është humbur krejt; sapo t’i mbledh paratë për t’ia shlyer borxhin e prindërve — kjo duhet të zgjasë edhe pesë a gjashtë vjet — do ta bëj patjetër. Atëherë do ta pres njëherë e mirë. Për tani, gjithsesi, duhet të ngrihem, sepse treni im niset në pesë.“

Dhe hodhi sytë nga ora me zile, që tiktakonte mbi dollap. „Atë qiellor!“ mendoi ai. Ishte gjashtë e gjysmë, dhe akrepat ecnin qetësisht përpara; madje gjysma kishte kaluar, po afrohej tashmë shtatë pa një çerek. Mos vallë s’kishte rënë zilja? Nga shtrati shihej se ishte kurdisur saktë për në orën katër; me siguri kishte rënë. Po, por a ishte e mundur ta flije qetësisht atë zile që i dridhte mobiljet? Hë, qetë s’kishte fjetur, por ndoshta pikërisht për këtë më thellë. Po tani ç’duhej të bënte? Treni tjetër nisej në shtatë; që ta zinte, duhej të nxitonte si i çmendur, kurse koleksioni ende s’ishte paketuar, dhe ai vetë nuk ndihej aspak i freskët e i shkathët. Dhe edhe sikur ta zinte trenin, një shpërthim zemërimi i shefit nuk mund të shmangej, sepse shërbyesi i firmës kishte pritur te treni i orës pesë dhe prej kohësh kishte njoftuar për mungesën e tij. Ishte një krijesë e shefit, pa shtyllë kurrizore e pa mend. Po sikur të lajmërohej i sëmurë? Por kjo do të ishte tepër e sikletshme dhe e dyshimtë, sepse Gregori, gjatë pesë vjetëve të shërbimit, nuk kishte qenë i sëmurë asnjëherë. Me siguri shefi do të vinte me mjekun e arkës së sigurimeve,³ do t’u bënte qortime prindërve për djalin dembel dhe do t’i priste të gjitha kundërshtimet duke treguar mjekun e arkës, për të cilin në përgjithësi ekzistojnë vetëm njerëz krejt të shëndoshë, por që i shmangen punës. Dhe a do ta kishte, në fund të fundit, kaq gabim në këtë rast? Gregori, në të vërtetë, me përjashtim të një përgjumjeje vërtet të tepërt pas gjumit të gjatë, ndihej krejt mirë, dhe madje kishte një uri veçanërisht të fortë.

Ndërsa i mendonte të gjitha këto me ngut të madh, pa qenë në gjendje të vendoste të ngrihej nga shtrati — pikërisht atëherë ora ra shtatë pa një çerek — dikush trokiti me kujdes në derën që ishte nga ana e kokës së shtratit. „Gregor, — thirri një zë, ishte e ëma, — ora është shtatë pa një çerek. A nuk do të niseshe?“ Ai zë i butë! Gregori u tremb kur dëgjoi zërin e vet që përgjigjej, i cili ishte pa dyshim zëri i tij i dikurshëm, por në të ishte përzier, si nga poshtë, një cijatje e dhimbshme që s’mund të shtypej, e cila i linte fjalët të qarta vetëm në çastin e parë, për t’i shkatërruar pastaj në jehonën e tyre aq sa nuk e dije nëse kishe dëgjuar mirë. Gregori kishte dashur t’i përgjigjej gjerë e gjatë dhe t’i shpjegonte të gjitha, por në këto rrethana u kufizua të thoshte: „Po, po, faleminderit, nënë, po ngrihem tani.“ Për shkak të derës prej druri, ndryshimi në zërin e Gregorit me siguri nuk vihej re jashtë, sepse e ëma u qetësua me këtë shpjegim dhe u largua duke tërhequr këmbët zvarrë. Por nga kjo bisedë e vogël anëtarët e tjerë të familjes e kishin kuptuar se Gregori, ndryshe nga ç’pritej, ishte ende në shtëpi, dhe tashmë i ati po trokiste në njërën nga dyert anësore, dobët, por me grusht. „Gregor, Gregor, — thirri ai, — ç’ke?“ Dhe pas pak e qortoi përsëri me zë më të thellë: „Gregor! Gregor!“ Kurse te dera tjetër anësore e motra ankohej me zë të ulët: „Gregor? Nuk ndihesh mirë? Të duhet gjë?“ Nga të dyja anët Gregori u përgjigj: „Jam gati tani“, dhe u përpoq, me shqiptimin më të kujdesshëm dhe duke futur pauza të gjata midis fjalëve, t’i hiqte zërit të tij çdo gjë që mund të binte në sy. I ati u kthye te mëngjesi, por motra pëshpëriti: „Gregor, hape, të përgjërohem.“ Por Gregori as që e kishte ndër mend ta hapte, përkundrazi e lavdëroi kujdesin që e kishte marrë nga udhëtimet, që edhe në shtëpi t’i kyçte të gjitha dyert gjatë natës.

Para së gjithash donte të ngrihej i qetë e pa u shqetësuar, të vishej dhe, mbi të gjitha, të hante mëngjes, e vetëm pastaj të mendonte për të tjerat, sepse, këtë e kuptonte mirë, në shtrat nuk do të arrinte kurrë me të menduarit në një përfundim të arsyeshëm. Kujtoi se edhe më parë, shpesh, kishte ndier në shtrat ndonjë dhimbje të lehtë, të shkaktuar ndoshta nga ndonjë pozitë e keqe, që pastaj, kur ngrihej, dilte se ishte thjesht përfytyrim, dhe ishte kureshtar të shihte si do të shpërbëheshin gradualisht përfytyrimet e tij të sotme. Që ndryshimi i zërit nuk ishte gjë tjetër veçse lajmëtari i një ftohjeje të fortë, sëmundjes profesionale të agjentëve udhëtues, për këtë nuk dyshonte aspak.

Ta hidhte jorganin ishte shumë e thjeshtë; mjaftonte të fryhej pak dhe ai binte vetë. Por më tej u bë e vështirë, sidomos ngaqë ishte jashtëzakonisht i gjerë. Do t’i duheshin krahë e duar për t’u ngritur; në vend të tyre, ama, kishte vetëm ato këmbëza të shumta, që ishin pa pushim në lëvizjet më të ndryshme dhe që, për më tepër, nuk mund t’i kontrollonte. Po të donte të përkulte njërën, gjëja e parë që bënte ajo ishte të shtrihej; dhe po t’ia dilte më në fund të bënte me atë këmbë atë që donte, ndërkohë gjithë të tjerat punonin, si të lëshuara nga zinxhiri, në një eksitim të skajshëm e të dhimbshëm. „Vetëm të mos rri kot në shtrat“, i tha vetes Gregori.

Fillimisht donte të dilte nga shtrati me pjesën e poshtme të trupit, por kjo pjesë e poshtme, të cilën, meqë ra fjala, ende nuk e kishte parë dhe për të cilën nuk mund të krijonte dot një përfytyrim të qartë, doli shumë e vështirë për t’u lëvizur; shkonte kaq ngadalë; dhe kur më në fund, gati i tërbuar, me gjithë forcën e mbledhur, u shty përpara pa u kursyer, e kishte zgjedhur drejtimin gabim, u përplas fort pas shtyllës së poshtme të shtratit, dhe dhimbja djegëse që ndjeu i tregoi se pikërisht pjesa e poshtme e trupit ishte ndoshta, për momentin, më e ndjeshmja.

Prandaj u përpoq të nxirrte më parë nga shtrati pjesën e sipërme të trupit dhe ktheu me kujdes kokën nga buza e shtratit. Kjo i doli lehtë, dhe, pavarësisht gjerësisë e peshës së saj, masa e trupit më në fund e ndoqi ngadalë kthesën e kokës. Por kur më në fund e mbajti kokën jashtë shtratit, në ajër, pati frikë të vazhdonte përpara në këtë mënyrë, sepse po ta lëshonte veten të binte kështu, do të duhej të ndodhte vërtet një mrekulli që koka të mos plagosej. Dhe vetëdijen nuk duhej ta humbte me asnjë kusht pikërisht tani; më mirë të mbetej në shtrat.

Por kur, pas të njëjtit mundim, rrinte shtrirë përsëri si më parë, duke psherëtirë, dhe i shihte prapë këmbëzat e tij që luftonin me njëra-tjetrën ndoshta edhe më keq, dhe nuk gjente asnjë mënyrë për të sjellë qetësi e rregull në këtë rrëmujë, i tha vetes përsëri se ishte e pamundur të rrinte në shtrat dhe se gjëja më e arsyeshme ishte të sakrifikonte gjithçka, qoftë edhe për shpresën më të vogël që të çlirohej kështu nga shtrati. Njëkohësisht, megjithatë, nuk harronte t’i kujtonte vetes herë pas here se shumë më mirë se vendimet e dëshpëruara është shqyrtimi i qetë, sa më i qetë. Në çaste të tilla i ngulte sytë sa më fort të mundte te dritarja, por fatkeqësisht nga pamja e mjegullës së mëngjesit, që mbulonte edhe anën tjetër të rrugës së ngushtë, mezi merrje pak besim e gjallëri. „Ora shtatë tashmë, — i tha vetes kur ra sërish zilja e orës, — ora shtatë tashmë dhe ende një mjegull e tillë.“ Dhe për një copë herë qëndroi shtrirë i qetë, me frymëmarrje të dobët, sikur të priste ndoshta nga heshtja e plotë kthimin e gjendjes së vërtetë e të natyrshme të gjërave.

Pastaj, megjithatë, i tha vetes: „Para se të bjerë shtatë e një çerek, duhet patjetër ta kem lënë krejt shtratin. Përveç kësaj, deri atëherë do të vijë dikush nga firma për të pyetur për mua, sepse firma hapet para orës shtatë.“ Dhe tani iu vu punës ta nxirrte trupin nga shtrati duke e lëkundur në tërë gjatësinë e tij, krejt njëtrajtësisht. Po ta lëshonte veten të binte nga shtrati në këtë mënyrë, koka, të cilën donte ta ngrinte fort gjatë rënies, ka gjasë do të mbetej e paprekur. Shpina dukej e fortë; asaj s’do t’i ndodhte gjë kur të binte mbi qilim. Shqetësimin më të madh ia shkaktonte mendimi për krismën e fortë që do të bëhej dhe që, ka të ngjarë, pas të gjitha dyerve do të ngjallte, në mos tmerr, të paktën ankth. Por kjo duhej rrezikuar.

Kur Gregori dilte tashmë përgjysmë jashtë shtratit — metoda e re ishte më shumë lojë sesa mundim, mjaftonte të lëkundej me hope — i shkoi ndër mend sa e thjeshtë do të ishte gjithçka sikur t’i vinte dikush në ndihmë. Dy njerëz të fortë — mendonte për të atin dhe për shërbyesen — do të kishin mjaftuar plotësisht; do t’u kishte mjaftuar t’i fusnin krahët nën shpinën e tij të harkuar, ta qëronin kështu nga shtrati, të përkuleshin me barrën dhe pastaj thjesht të prisnin me kujdes që ai të rrokullisej mbi dysheme, ku këmbëzat, shpresonte, do të merrnin njëfarë kuptimi. Hë, krejt pa përmendur që dyert ishin të kyçura, a duhej vërtet të thërriste për ndihmë? Me gjithë hallin që kishte, nuk e mbajti dot një buzëqeshje kur i shkoi kjo ndër mend.

Ishte tashmë aq përpara, sa me një lëkundje më të fortë mezi e mbante më ekuilibrin, dhe shumë shpejt do të duhej të vendoste përfundimisht, sepse pas pesë minutash do të ishte shtatë e një çerek, — kur ra zilja e derës së banesës. „Është dikush nga firma“, i tha vetes dhe gati u ngri, ndërsa këmbëzat i kërcenin edhe më me nxitim. Për një çast gjithçka mbeti e heshtur. „Nuk po hapin“, i tha vetes Gregori, i zënë nga ndonjë shpresë e pakuptimtë. Por pastaj, natyrisht, si gjithmonë, shërbyesja shkoi me hap të vendosur te dera dhe hapi. Gregorit i mjaftoi të dëgjonte fjalën e parë të përshëndetjes së vizitorit dhe e dinte tashmë kush ishte — vetë prokuristi.⁴ Pse vallë ishte dënuar vetëm Gregori të shërbente në një firmë ku për lëshimin më të vogël dyshohej menjëherë më e keqja? A ishin vallë të gjithë nëpunësit, pa përjashtim, maskarenj, a nuk kishte mes tyre asnjë njeri besnik e të përkushtuar, i cili, edhe po të mos ia kishte kushtuar firmës vetëm ca orë të mëngjesit, të çmendej nga brejtja e ndërgjegjes dhe të mos ishte fare në gjendje ta linte shtratin? Vallë s’mjaftonte vërtet të dërgohej një çirak për të pyetur — në qoftë se kjo pyetje ishte fare e nevojshme — a duhej të vinte vetë prokuristi, dhe a duhej t’i tregohej me këtë gjithë familjes së pafajshme se hetimi i kësaj çështjeje të dyshimtë mund t’i besohej vetëm mendjes së prokuristit? Dhe më shumë nga eksitimi në të cilin e kishin futur këto mendime, sesa nga një vendim i vërtetë, Gregori u hodh me gjithë fuqinë nga shtrati. U dëgjua një goditje e fortë, por nuk ishte një krismë e vërtetë. Rënia u zbut pak nga qilimi, edhe shpina ishte më elastike nga ç’kishte menduar Gregori, prandaj tingulli i shurdhët s’u ndie aq shumë. Vetëm kokën nuk e kishte mbajtur me aq kujdes sa duhej dhe e kishte përplasur; e ktheu dhe e fërkoi pas qilimit nga inati e dhimbja.

— Atje brenda ra diçka, — tha prokuristi në dhomën ngjitur, majtas. Gregori u përpoq të përfytyronte nëse edhe prokuristit nuk mund t’i ndodhte ndonjëherë diçka e ngjashme me atë që i kishte ndodhur atij sot; mundësinë e kësaj, në fund të fundit, duhej ta pranoje. Por si për t’i dhënë një përgjigje të vrazhdë kësaj pyetjeje, prokuristi bëri tani në dhomën ngjitur disa hapa të vendosur dhe i bëri të kërcisnin çizmet e tij prej lëkure të llakuar. Nga dhoma ngjitur, djathtas, motra pëshpëriti, për ta njoftuar Gregorin: — Gregor, erdhi prokuristi. — E di, — tha Gregori me vete; por nuk guxoi ta ngrinte zërin aq sa ta dëgjonte motra.

— Gregor, — tha tani i ati nga dhoma ngjitur, majtas, — zoti prokurist ka ardhur dhe pyet pse nuk u nise me trenin e mëngjesit. Nuk dimë ç’t’i themi. Përveç kësaj, do të flasë edhe me ty personalisht. Prandaj, të lutem, hape derën. Ai do të ketë mirësinë të na e falë rrëmujën në dhomë. — Mirëmëngjes, zoti Samsa, — thirri përzemërsisht prokuristi në mes. — Nuk ndihet mirë, — i tha e ëma prokuristit, ndërsa i ati fliste ende te dera, — nuk ndihet mirë, më besoni, zoti prokurist. Si do të humbiste ndryshe Gregori një tren! Djali s’ka gjë tjetër në kokë veç punës. Gati më vjen inat që nuk del kurrë në mbrëmje; tani ka qenë tetë ditë në qytet, por çdo mbrëmje ka ndenjur në shtëpi. Rri me ne në tryezë dhe lexon gazetën në heshtje, ose studion oraret e trenave. Për të është tashmë argëtim kur merret me punime me sharrëz.⁵ Kështu, për shembull, brenda dy-tri mbrëmjesh ka gdhendur një kornizë të vogël; do të habiteni sa e bukur është; është varur brenda në dhomë; do ta shihni menjëherë, sapo të hapë Gregori. Përveç kësaj, jam e lumtur që jeni këtu, zoti prokurist; ne vetëm nuk do ta kishim bindur Gregorin ta hapte derën; është kaq kokëfortë; dhe me siguri nuk ndihet mirë, ndonëse në mëngjes e mohoi. — Vij menjëherë, — tha Gregori ngadalë e me kujdes, dhe nuk lëvizte, që të mos i humbiste asnjë fjalë e bisedave. — As unë, zonjë e nderuar, nuk mund ta shpjegoj ndryshe, — tha prokuristi, — shpresoj se s’është ndonjë gjë serioze. Ndonëse, nga ana tjetër, duhet të them se ne njerëzit e tregtisë — për fat të keq ose për fat të mirë, si të doni — shumë shpesh jemi të detyruar ta kapërcejmë thjesht një sëmundje të lehtë për hir të punës. — Pra, mund të hyjë zoti prokurist te ti? — pyeti i ati i paduruar dhe trokiti përsëri në derë. — Jo, — tha Gregori. Në dhomën ngjitur, majtas, ra një heshtje e sikletshme, në dhomën ngjitur, djathtas, motra filloi të ngashërehej.

Pse vallë nuk shkonte motra te të tjerët? Ndoshta sapo ishte ngritur nga shtrati dhe ende s’kishte filluar të vishej. Dhe pse qante vallë? Sepse ai nuk ngrihej dhe nuk e linte prokuristin të hynte, sepse rrezikonte ta humbte vendin e punës dhe sepse atëherë shefi do t’i ndiqte përsëri prindërit me kërkesat e vjetra? Por këto ishin, për momentin, merakë të panevojshëm. Gregori ishte ende këtu dhe as që i shkonte ndër mend ta braktiste familjen. Për çastin rrinte shtrirë aty mbi qilim, dhe askush që do ta kishte ditur gjendjen e tij nuk do t’i kishte kërkuar seriozisht ta linte prokuristin të hynte. Por për këtë mosmirësjellje të vogël, për të cilën më vonë do të gjendej lehtë një justifikim i përshtatshëm, Gregori nuk mund të përzihej menjëherë nga puna. Dhe Gregorit i dukej se do të ishte shumë më e arsyeshme ta linin të qetë tani, në vend që ta shqetësonin me të qara e me lutje. Por ishte pikërisht pasiguria ajo që i mundonte të tjerët dhe që e justifikonte sjelljen e tyre.

— Zoti Samsa, — thirri tani prokuristi me zë të ngritur, — ç’ndodh vallë? Ju barrikadoheni atje në dhomën tuaj, përgjigjeni vetëm me po dhe jo, u shkaktoni prindërve tuaj merakë të rëndë e të panevojshëm dhe i lini pas dore — kjo vetëm sa për ta përmendur — detyrat tuaja të punës në një mënyrë vërtet të padëgjuar. Unë flas këtu në emër të prindërve tuaj dhe të shefit tuaj dhe ju lutem fare seriozisht për një shpjegim të menjëhershëm e të qartë. Habitem, habitem. Kujtoja se ju njihja si njeri të qetë e të arsyeshëm, kurse tani duket se papritur doni të filloni të paradoni me teka të çuditshme. Shefi, në të vërtetë, sot në mëngjes më la të kuptoja një shpjegim të mundshëm për mungesën tuaj — kishte të bënte me arkëtimet që ju janë besuar së fundi — por unë, për të thënë të vërtetën, gati e vura fjalën e nderit se ky shpjegim nuk mund të ishte i saktë. Kurse tani shoh këtu kokëfortësinë tuaj të pakuptueshme dhe e humbas krejt çdo dëshirë që të ndërhyj qoftë edhe pak për ju. Dhe vendi juaj i punës nuk është aspak nga më të sigurtit. Fillimisht kisha ndër mend t’jua thosha të gjitha këto vetëm për vetëm, por meqë më bëni ta humbas kot kohën këtu, nuk e di pse nuk duhet ta mësojnë edhe prindërit tuaj të nderuar. Rezultatet tuaja kohët e fundit, pra, kanë qenë shumë të pakënaqshme; nuk është, sigurisht, stina për të bërë punë të veçanta, këtë e pranojmë; por stinë për të mos bërë asnjë punë nuk ka fare, zoti Samsa, nuk duhet të ketë.

— Por, zoti prokurist, — thirri Gregori jashtë vetes, dhe nga eksitimi harroi gjithçka tjetër, — po e hap menjëherë, në çast. Një sëmundje e lehtë, një marramendje, më penguan të ngrihesha. Jam ende në shtrat. Por tani jam përsëri krejt i freskët. Ja, po ngrihem nga shtrati. Vetëm pak durim! Ende nuk shkon aq mirë sa mendoja. Por jam mirë tashmë. Si mund ta zërë kështu njeriun! Ende dje në mbrëmje isha krejt mirë, prindërit e mi e dinë, ose më mirë, që dje në mbrëmje kisha një parandjenjë të vogël. Duhej të më ishte dukur në fytyrë. Pse vallë s’e lajmërova në firmë! Por njeriu gjithmonë mendon se do ta kalojë sëmundjen pa ndenjur në shtëpi. Zoti prokurist! Kurseni prindërit e mi! Për të gjitha qortimet që po më bëni tani nuk ka asnjë arsye; askush nuk më ka thënë as edhe një fjalë për to. Ndoshta nuk i keni lexuar porositë e fundit që kam dërguar. Përveç kësaj, do të nisem në udhëtim me trenin e orës tetë, këto pak orë pushim më kanë dhënë forcë. Mos u vononi, zoti prokurist; jam vetë në firmë menjëherë, dhe kini mirësinë ta thoni këtë dhe t’i paraqitni respektet e mia zotit shef!

Dhe ndërsa Gregori i nxirrte të gjitha këto me ngut dhe mezi e dinte se ç’thoshte, i ishte afruar lehtë dollapit, ndoshta falë stërvitjes që kishte bërë tashmë në shtrat, dhe po përpiqej tani të ngrihej drejt duke u mbajtur pas tij. Donte vërtet ta hapte derën, vërtet të dukej e të fliste me prokuristin; ishte i etur të mësonte se ç’do të thoshin të tjerët, që tani e kërkonin aq shumë, kur ta shihnin. Po të trembeshin, atëherë Gregori nuk kishte më asnjë përgjegjësi dhe mund të rrinte i qetë. Por po t’i pranonin të gjitha me qetësi, atëherë as ai s’kishte arsye të shqetësohej, dhe mund të ishte, po të nxitonte, vërtet në stacion në orën tetë. Fillimisht rrëshqiti disa herë nga dollapi i lëmuar, por më në fund i dha vetes një shtytje të fundit dhe u ngrit drejt; dhimbjet në pjesën e poshtme të barkut nuk i vinte më re fare, sado që i digjnin. Tani e lëshoi veten mbi mbështetësen e një karrigeje aty pranë, buzëve të së cilës u kap me këmbëzat. Me këtë, ama, e kishte rimarrë edhe kontrollin mbi veten dhe heshti, sepse tani mund ta dëgjonte prokuristin.

— E kuptuat qoftë edhe një fjalë? — i pyeti prokuristi prindërit. — Mos vallë po tallet me ne? — Për hir të Zotit, — thirri e ëma, tashmë duke qarë, — ndoshta është rëndë i sëmurë, dhe ne po e mundojmë. Greta! Greta! — bërtiti ajo pastaj. — Nënë? — thirri motra nga ana tjetër. Ato flisnin me njëra-tjetrën përmes dhomës së Gregorit. — Duhet të shkosh menjëherë te mjeku. Gregori është i sëmurë. Shpejt, thirre mjekun. E dëgjove Gregorin si foli tani? — Ishte zë kafshe, — tha prokuristi, dukshëm me zë të ulët përkundrejt britmave të nënës. — Ana! Ana! — thirri i ati nga paradhoma drejt kuzhinës dhe përplasi duart, — thirr menjëherë një çilingir! — Dhe tashmë dy vajzat vraponin nëpër paradhomë me fundet që u fëshfërinin — si qe veshur motra kaq shpejt? — dhe e hapën me vrull derën e banesës. Nuk u dëgjua fare që dera të përplasej; me siguri e kishin lënë të hapur, siç ndodh zakonisht në banesat ku ka ndodhur një fatkeqësi e madhe.

Gregori, megjithatë, ishte bërë shumë më i qetë. Fjalët e tij, pra, nuk i kuptonin më, ndonëse atij i ishin dukur mjaft të qarta, më të qarta se më parë, ndoshta ngaqë veshi ishte mësuar. Por, sido që të ishte, tani besonin se diçka nuk ishte krejt në rregull me të, dhe ishin gati ta ndihmonin. Besimi dhe siguria me të cilën ishin dhënë urdhrat e para i bënë mirë. Ndihej përsëri i përfshirë në rrethin njerëzor dhe priste nga të dy, nga mjeku dhe nga çilingiri, pa i dalluar në të vërtetë saktë njërin nga tjetri, vepra të shkëlqyera e të habitshme. Për të pasur një zë sa më të qartë për bisedimet vendimtare që po afroheshin, u kollit pak, duke u përpjekur, sigurisht, ta bënte këtë krejt mbytur, meqë ndoshta edhe kjo zhurmë tingëllonte ndryshe nga një kollë njeriu, gjë që ai vetë nuk guxonte më ta gjykonte. Në dhomën ngjitur ndërkohë ishte bërë krejt qetësi. Ndoshta prindërit rrinin me prokuristin në tryezë dhe pëshpëritnin, ndoshta të gjithë ishin mbështetur te dera dhe përgjonin.

Gregori u shty ngadalë me karrigen drejt derës, e lëshoi atje, u hodh mbi derë, u mbajt drejt pas saj — shputat e këmbëzave të tij kishin pak ngjitës — dhe pushoi aty për një çast nga mundimi. Pastaj iu vu punës ta rrotullonte me gojë çelësin në bravë. Fatkeqësisht, dukej se nuk kishte dhëmbë të vërtetë — me çfarë do ta kapte atëherë çelësin? — por në kompensim nofullat ishin, sigurisht, shumë të forta; me ndihmën e tyre arriti vërtet ta vinte çelësin në lëvizje dhe nuk i kushtoi vëmendje faktit që pa dyshim po i shkaktonte vetes ndonjë dëm, sepse një lëng ngjyrë kafe i doli nga goja, rrodhi mbi çelës dhe pikoi në dysheme. „Dëgjoni, pra, — tha prokuristi në dhomën ngjitur, — po e rrotullon çelësin.“ Kjo ishte për Gregorin një nxitje e madhe; por të gjithë duhej t’i kishin thirrur, edhe i ati, edhe e ëma: „Hajde, Gregor, — duhej të kishin thirrur, — vazhdo, fort pas bravës!“ Dhe me përfytyrimin se të gjithë po i ndiqnin me ankth përpjekjet e tij, u kap me nofulla pas çelësit, pa u kujtuar për asgjë tjetër, me gjithë forcën që mundi të mblidhte. Sipas se si përparonte rrotullimi i çelësit, ai vallëzonte rreth bravës, tani mbahej drejt vetëm me gojë, dhe sipas nevojës varej pas çelësit ose e shtypte përsëri poshtë me gjithë peshën e trupit. Tingulli më i kthjellët i bravës, që më në fund u hap me kërcitje, e solli Gregorin vërtet në vete. Duke marrë frymë lirshëm, i tha vetes: „Pra, nuk më duhej çilingiri“, dhe e vuri kokën mbi dorezë për ta hapur derën krejt.

Meqë derën duhej ta hapte në këtë mënyrë, ajo ishte në të vërtetë e hapur mjaft gjerë, kurse ai vetë ende nuk dukej. Duhej fillimisht të rrotullohej ngadalë rreth njërit kanat të derës, dhe madje me shumë kujdes, po të mos donte të binte keq mbi shpinë pikërisht para se të hynte në dhomë. Ishte ende i zënë me atë lëvizje të vështirë dhe s’kishte kohë t’i kushtonte vëmendje gjë tjetër, kur dëgjoi prokuristin të lëshonte një „Oh!“ të fortë — tingëllonte si fishkëllima e erës — dhe tani e pa edhe atë, si, duke qenë më afër derës, e shtypi dorën pas gojës së hapur dhe u tërhoq ngadalë prapa, sikur ta shtynte një forcë e padukshme që vepronte pa pushim, njëtrajtësisht. E ëma — ajo rrinte aty, pavarësisht pranisë së prokuristit, me flokët ende të shpupuritur nga nata, të ngritur përpjetë — fillimisht e shikoi të atin me duar të bashkuara, pastaj bëri dy hapa drejt Gregorit dhe ra në mes të fundeve të saj që u shtrinë rreth e rrotull, me fytyrën të ulur krejt mbi gjoks, sa s’i dukej më fare. I ati shtrëngoi grushtin me një shprehje armiqësore, sikur të donte ta shtynte Gregorin prapa në dhomën e tij, pastaj vështroi me pasiguri rreth e rrotull dhomës së ndenjes, pastaj vuri duart mbi sy dhe qau sa i dridhej gjoksi i fuqishëm.

Gregori, megjithatë, nuk hyri fare në dhomë, por u mbështet nga brenda pas kanatit tjetër, të mbërthyer me shul, kështu që trupi i dukej vetëm përgjysmë, dhe mbi të koka e përkulur anash, me të cilën shikonte vjedhurazi të tjerët. Ndërkohë ishte bërë shumë më dritë; në anën tjetër të rrugës dallohej qartë një copë e shtëpisë përballë, e pafundme, gri në të zezë — ishte një spital — me dritaret e rregullta që i çanin ashpër fasadën; shiu binte ende, por vetëm me pika të mëdha, që dalloheshin një nga një dhe që dukeshin sikur hidheshin përdhe, vërtet, një nga një. Takëmet e mëngjesit ishin mbi tryezë me shumicë, sepse për të atin mëngjesi ishte vakti më i rëndësishëm i ditës, që e zgjaste me orë të tëra duke lexuar gazeta të ndryshme. Pikërisht në murin përballë varej një fotografi e Gregorit nga koha e ushtrisë, që e paraqiste si toger, me dorën te shpata, duke buzëqeshur shkujdesur, që kërkonte respekt për qëndrimin e tij e për uniformën. Dera për në paradhomë ishte e hapur, dhe meqë ishte e hapur edhe dera e banesës, shihej jashtë, në sheshpushimin e banesës dhe në fillimin e shkallëve që zbrisnin poshtë.

— Hë, — tha Gregori, duke qenë fare i vetëdijshëm se ishte i vetmi që e kishte ruajtur qetësinë, — do të vishem menjëherë, do ta paketoj koleksionin dhe do të nisem. A doni, a doni të më lini të nisem? Hë, zoti prokurist, e shihni, nuk jam kokëfortë dhe e punoj me qejf; udhëtimi është i lodhshëm, por pa udhëtuar nuk do të mund të jetoja. Ku po shkoni, zoti prokurist? Në firmë? Po? Do t’i raportoni të gjitha me vërtetësi? Njeriu mund të jetë për momentin i paaftë për punë, por pikërisht atëherë është koha e duhur të kujtohen rezultatet e mëparshme dhe të mendohet se më vonë, pasi të hiqet pengesa, ai do të punojë me siguri edhe më me zell e më i përqendruar. Unë i kam kaq shumë detyrime zotit shef, këtë e dini shumë mirë. Nga ana tjetër, kam merakun për prindërit e mi dhe për motrën. Jam në hall, por do t’ia dal përsëri. Por mos ma bëni më të vështirë se ç’është. Mbani anën time në firmë! Agjentin udhëtues nuk e duan, e di. Mendojnë se fiton para me thes dhe se bën ndërkaq një jetë të bukur. Thjesht nuk kanë ndonjë arsye të veçantë ta mendojnë më mirë këtë paragjykim. Por ju, zoti prokurist, ju i shihni gjërat më mirë se personeli tjetër, madje, ta them në mirëbesim, më mirë se vetë zoti shef, i cili, në cilësinë e tij si pronar, lehtë mund të gabojë në gjykimin e tij në dëm të një nëpunësi. Ju e dini gjithashtu shumë mirë se agjenti udhëtues, që është jashtë firmës gati gjithë vitin, mund të bëhet kaq lehtë viktimë e thashethemeve, e rastësive dhe e ankesave pa bazë, kundër të cilave i është krejt e pamundur të mbrohet, sepse për to zakonisht nuk merr vesh fare gjë dhe vetëm kur kthehet në shtëpi i rraskapitur, pasi ka mbaruar një udhëtim, i ndien në kurrizin e vet pasojat e këqija, shkaqet e të cilave nuk mund të zbulohen më. Zoti prokurist, mos ikni pa më thënë një fjalë që të më tregojë se ma jepni të drejtën të paktën pjesërisht!

Por prokuristi ishte kthyer mënjanë që në fjalët e para të Gregorit, dhe vetëm përmbi supin që i dridhej vështronte prapa nga Gregori, me buzët të përdredhura. Dhe gjatë fjalimit të Gregorit nuk qëndroi i palëvizur asnjë çast, por, pa i hequr sytë nga Gregori, tërhiqej drejt derës, por shumë ngadalë, sikur të ekzistonte një ndalim i fshehtë për ta lënë dhomën. Ishte tashmë në paradhomë, dhe nga lëvizja e befasishme me të cilën e nxori për herë të fundit këmbën nga dhoma e ndenjes, mund të kujtoje se sapo i ishte djegur shputa. Në paradhomë, ama, e zgjati dorën e djathtë sa më larg nga vetja, drejt shkallëve, sikur atje ta priste një shpëtim gati i mbinatyrshëm.

Gregori e kuptoi se prokuristin në këtë gjendje shpirtërore nuk duhej ta linte të ikte në asnjë mënyrë, po të mos donte që vendi i tij në firmë të rrezikohej në kulm. Prindërit nuk i kuptonin aq mirë të gjitha këto; gjatë viteve të gjata ishin bindur se Gregori ishte siguruar për gjithë jetën në këtë firmë, dhe për më tepër tani ishin aq të zënë me shqetësimet e çastit, sa e kishin humbur çdo largpamësi. Por Gregori e kishte këtë largpamësi. Prokuristi duhej mbajtur, qetësuar, bindur dhe më në fund fituar; e ardhmja e Gregorit dhe e familjes së tij varej, në fund të fundit, nga kjo! Sikur të kishte qenë këtu motra! Ajo ishte e zgjuar; kishte qarë qysh kur Gregori rrinte ende i qetë mbi shpinë. Dhe me siguri prokuristi, ky adhurues i zonjave, do ta kishte lënë veten të udhëhiqej prej saj; ajo do ta kishte mbyllur derën e banesës dhe në paradhomë do t’ia kishte hequr frikën me fjalë. Por motra s’ishte aty, Gregori duhej të vepronte vetë. Dhe pa menduar se ende nuk i njihte fare aftësitë e tij të tanishme për të lëvizur, pa menduar as se fjalimi i tij ndoshta, madje ka shumë të ngjarë, përsëri nuk ishte kuptuar, e la kanatin e derës; u shty nëpër hapje; donte të shkonte te prokuristi, i cili ishte kapur tashmë, për të qeshur, me të dyja duart pas parmakut të sheshpushimit; por menjëherë, duke kërkuar një mbështetje, me një britmë të vogël, ra mbi këmbëzat e tij të shumta. Sapo ndodhi kjo, ndjeu për herë të parë atë mëngjes një mirëqenie trupore; këmbëzat kishin tokë të fortë nën vete; i bindeshin plotësisht, siç vuri re me gëzim; madje përpiqeshin ta çonin ku të donte ai; dhe tashmë besonte se përmirësimi përfundimtar i gjithë vuajtjes ishte fare afër. Por në po atë çast, ndërsa rrinte aty përdhe, duke u lëkundur nga lëvizja e përmbajtur, jo shumë larg nga e ëma, pikërisht përballë saj, ajo, që dukej krejt e zhytur në vetvete, u hodh befas përpjetë, me krahët të shtrirë gjerë, me gishtat të hapur, thirri: „Ndihmë, për hir të Zotit, ndihmë!“, e mbante kokën të përkulur, sikur të donte ta shihte më mirë Gregorin, por, në kundërshtim me këtë, vrapoi pa mend prapa; kishte harruar se pas saj ishte tryeza e shtruar; kur arriti te ajo, u ul me nxitim mbi të, si e hutuar, dhe dukej se nuk e vinte re fare se pranë saj, nga ibriku i madh i përmbysur, kafeja derdhej si lumë mbi qilim.

— Nënë, nënë, — tha Gregori me zë të ulët dhe e vështroi nga poshtë. Prokuristi i kishte dalë për një çast krejt nga mendja; përkundrazi, nuk e përmbajti dot veten që, duke parë kafenë që rridhte, të kafshonte disa herë ajrin me nofulla. Për këtë e ëma bërtiti përsëri, iku nga tryeza dhe ra në krahët e të atit, që i vinte me vrap përpara. Por Gregori tani nuk kishte kohë për prindërit e tij; prokuristi ishte tashmë në shkallë; me mjekrën mbi parmak, vështroi edhe një herë të fundit prapa. Gregori mori vrull për ta arritur sa më me siguri; prokuristi duhet të ketë parandier diçka, sepse bëri një kërcim përmbi disa shkallë dhe u zhduk; „Uh!“ bërtiti megjithatë, dhe britma u dëgjua në gjithë shkallët. Fatkeqësisht, kjo ikje e prokuristit dukej se e hutoi krejt edhe të atin, i cili deri atëherë kishte qenë relativisht i përmbajtur, sepse në vend që të vraponte vetë pas prokuristit, ose të paktën të mos e pengonte Gregorin në ndjekje, rrëmbeu me dorën e djathtë bastunin e prokuristit, të cilin ky e kishte lënë bashkë me kapelën dhe pallton mbi një karrige, mori me të majtën një gazetë të madhe nga tryeza dhe, duke përplasur këmbët, iu vu punës ta kthente Gregorin në dhomën e tij duke tundur bastunin dhe gazetën. Asnjë lutje e Gregorit nuk ndihmonte, asnjë lutje madje nuk kuptohej; sado me përulësi ta kthente kokën, i ati vetëm përplaste më fort këmbët. Atje përtej, e ëma, pavarësisht motit të freskët, kishte hapur me vrull një dritare dhe, e përkulur jashtë, e shtypte fytyrën në duar, larg jashtë dritares. Midis rrugicës dhe shkallëve u krijua një rrymë e fortë ajri, perdet e dritareve fluturuan, gazetat mbi tryezë fëshfërinin, disa fletë u përhapën nëpër dysheme. I pamëshirshëm, i ati shtynte përpara dhe lëshonte fërshëllima si një i egër. Gregori, ama, nuk kishte ende fare stërvitje për të ecur prapa, dhe vërtet shkonte shumë ngadalë. Sikur t’i lejohej Gregorit të kthehej, do të kishte qenë menjëherë në dhomën e tij, por kishte frikë se mos e bënte të atin të paduruar me atë kthim që merrte kohë, dhe çdo çast e kërcënonte goditja vdekjeprurëse e bastunit në dorën e të atit, mbi shpinë ose mbi kokë. Më në fund, megjithatë, Gregorit s’i mbeti gjë tjetër, sepse vuri re me tmerr se, duke ecur prapa, nuk dinte as ta mbante drejtimin; dhe kështu filloi, duke i hedhur pa pushim të atit vështrime anësore plot frikë, të kthehej sa më shpejt që mundej, por në të vërtetë vetëm shumë ngadalë. Ndoshta i ati e vuri re vullnetin e tij të mirë, sepse nuk e pengoi gjatë kësaj, por madje e drejtonte herë pas here lëvizjen e rrotullimit nga larg me majën e bastunit. Sikur të mos kishte qenë kjo fërshëllimë e padurueshme e të atit! Gregori e humbi krejt kokën nga ajo. Ishte kthyer pothuajse krejt, kur, duke dëgjuar gjithmonë atë fërshëllimë, madje gaboi dhe u kthye përsëri pak prapa. Por kur më në fund, për fat, u ndodh me kokë përpara hapjes së derës, doli që trupi i tij ishte shumë i gjerë për të kaluar pa vështirësi. Të atit, natyrisht, në gjendjen e tij të tanishme, as që i shkonte ndër mend së largu ta hapte, fjala vjen, kanatin tjetër të derës, për t’i krijuar Gregorit një kalim të mjaftueshëm. Ideja e tij fikse ishte vetëm që Gregori duhej të hynte sa më shpejt në dhomën e vet. Kurrë nuk do t’i kishte lejuar as përgatitjet e ndërlikuara që i duheshin Gregorit për t’u ngritur drejt dhe ndoshta për të kaluar kështu nëpër derë. Ndoshta tani e shtynte Gregorin përpara me një zhurmë të veçantë, sikur të mos kishte asnjë pengesë; pas Gregorit nuk tingëllonte më aspak si zëri i vetëm një babai; tani nuk ishte më aspak për shaka, dhe Gregori u fut — ndodhte ç’të ndodhte — në derë. Njëra anë e trupit iu ngrit, rrinte shtrembër në hapjen e derës, njëra ije i ishte gërvishtur krejt, në derën e bardhë mbetën njolla të shëmtuara, shpejt ngeci dhe vetë nuk do të mund të lëvizte më, këmbëzat në njërën anë i vareshin duke u dridhur lart në ajër, ato në anën tjetër ishin shtypur me dhimbje pas dyshemesë — kur i ati i dha nga pas një shtytje të fortë, tani vërtet çliruese, dhe ai u hodh, duke rrjedhur shumë gjak, thellë brenda në dhomën e tij. Dera u përplas edhe me bastun, pastaj më në fund u bë qetësi.

Shënime

1. Agjent udhëtues: tregtar në shërbim të një firme, që udhëtonte nga qyteti në qytet me mostrat e mallit për të mbledhur porosi nga dyqanet. ↩︎

2. Boa: shall i gjatë e i ngushtë prej gëzofi ose pendësh, që zonjat e mbështillnin rreth qafës. Manshoni, që përmendet më poshtë, është një cilindër gëzofi, i hapur në të dy anët, ku futeshin duart për t’i mbajtur ngrohtë. ↩︎

3. Mjeku i arkës së sigurimeve: mjeku i arkës së sigurimeve shëndetësore të punonjësve, që vërtetonte nëse një i punësuar ishte vërtet i sëmurë. ↩︎

4. Prokurist: në firmat gjermane e austriake, nëpunësi i lartë që kishte prokurë, d.m.th. të drejtën ligjore për të vepruar e për të nënshkruar në emër të firmës; zakonisht ishte i pari pas pronarit. ↩︎

5. Punime me sharrëz: figura e korniza të prera nga dërrasa të holla me një sharrë të imët dore, një hobi shumë i përhapur në atë kohë. ↩︎