Pjesa e parë — Një pension borgjez · Xha Gorio

Zonja Voker, e lindur de Konflan, është një grua e vjetër që prej dyzet vjetësh mban në Paris një pension borgjez, të hapur në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève,¹ midis Lagjes Latine dhe lagjes Saint-Marceau.² Ky pension, i njohur me emrin Shtëpia Voker, pranon njësoj burra e gra, të rinj e pleq, pa i cenuar kurrë thashethemet moralin e këtij institucioni të nderuar. Por, nga ana tjetër, prej tridhjetë vjetësh aty nuk ishte parë asnjë vajzë e re, dhe që një djalë i ri të banojë aty, duhet që familja t’i dërgojë një pension mujor shumë të pakët. Megjithatë, më 1819, në kohën kur fillon kjo dramë, aty ndodhej një vajzë e re e varfër. Sado poshtë të ketë rënë fjala dramë nga mënyra e tepruar dhe torturuese me të cilën është shpërdoruar në këto kohë letërsie të dhembshme, është e nevojshme të përdoret këtu: jo se kjo histori është dramatike në kuptimin e vërtetë të fjalës; por, kur të mbarojë vepra, ndoshta do të jenë derdhur ca lot intra muros dhe extra.³ A do të kuptohet përtej Parisit? Dyshimi lejohet. Veçoritë e kësaj skene, plot vëzhgime e ngjyra vendore, mund të çmohen vetëm midis kodrave të Montmartre dhe lartësive të Montrouge, në këtë luginë të famshme suvash që gjithmonë rrezikojnë të bien e përrenjsh të zinj nga balta; luginë plot me vuajtje të vërteta, me gëzime shpesh të rreme, dhe aq tmerrësisht e trazuar, sa duhet diçka e pamasë që të shkaktohet aty një ndjesi që të zgjasë sadopak. Megjithatë, aty-këtu ndesh dhembje që grumbullimi i veseve dhe i virtyteve i bën të mëdha e solemne: përpara tyre, egoizmat, interesat ndalen dhe zënë të kenë mëshirë; por përshtypja që marrin prej tyre është si një frut i shijshëm që gëlltitet shpejt. Qerrja e qytetërimit, e ngjashme me atë të idhullit të Xhagernatit,⁴ e vonuar mezi nga një zemër që nuk shtypet aq lehtë sa të tjerat dhe që i ngec rrotës, e ka copëtuar shpejt dhe vazhdon marshimin e saj të lavdishëm. Kështu do të bëni edhe ju, që e mbani këtë libër me një dorë të bardhë, ju që zhyteni në një kolltuk të butë duke i thënë vetes: Ndoshta kjo do të më argëtojë. Pasi të keni lexuar fatkeqësitë e fshehta të xha Gorios, do të hani darkë me oreks, duke ia hedhur autorit fajin e mosndjeshmërisë suaj, duke e akuzuar për ekzagjerim, duke e fajësuar për poezi. Ah! dijeni mirë: kjo dramë nuk është as trillim, as roman. All is true,⁵ është aq e vërtetë, saqë secili mund t’i njohë elementet e saj te vetja, në zemrën e tij ndoshta.

Shtëpia ku mbahet pensioni borgjez është pronë e zonjës Voker. Ndodhet në pjesën e poshtme të rrugës Neuve-Sainte-Geneviève, aty ku toka ulet drejt rrugës de l’Arbalète me një pjerrësi aq të papritur e aq të ashpër, sa kuajt rrallë e ngjitin ose e zbresin. Kjo rrethanë i ndihmon heshtjes që sundon në këto rrugë të ngjeshura midis kupolës së Val-de-Grâce dhe kupolës së Panteonit,⁶ dy monumente që ndryshojnë kushtet e atmosferës duke hedhur aty tone të verdha, duke errësuar gjithçka me ngjyrat e rrepta që lëshojnë kupolat e tyre. Aty kalldrëmi është i thatë, kanalet nuk kanë as baltë, as ujë, bari rritet përgjatë mureve. Njeriu më i shkujdesur trishtohet aty si gjithë kalimtarët, zhurma e një karroce bëhet ngjarje, shtëpitë janë të zymta, muret kanë erë burgu. Një parizien i humbur nuk do të shihte aty veçse pensione borgjeze ose Institucione,⁷ mjerim ose mërzi, pleqëri që vdes, rini të gëzuar të detyruar të punojë. Asnjë lagje e Parisit nuk është më e tmerrshme, as, ta themi, më e panjohur. Rruga Neuve-Sainte-Geneviève sidomos është si një kornizë bronzi, e vetmja që i shkon këtij rrëfimi, për të cilin mendja nuk mund të përgatitet kurrë mjaftueshëm me ngjyra të errëta, me ide të rënda; ashtu si, shkallë pas shkalle, drita pakësohet dhe kënga e udhërrëfyesit bëhet më e thellë, kur udhëtari zbret në Katakombe.⁸ Krahasim i vërtetë! Kush do të vendosë se ç’është më e tmerrshme për t’u parë, zemrat e thara apo kafkat e zbrazëta?

Fasada e pensionit sheh nga një kopsht i vogël, kështu që shtëpia bie kënddrejt mbi rrugën Neuve-Sainte-Geneviève, nga ku e shihni të prerë në thellësinë e saj. Përgjatë kësaj fasade, midis shtëpisë dhe kopshtit të vogël, shtrihet një shtrat zhavorri në formë legeni, i gjerë një tuazë,⁹ përpara të cilit është një shteg me rërë, i rrethuar me barbarozë, me oleandra dhe me shegë të mbjella në vazo të mëdha prej fajance blu e të bardhë. Në këtë shteg hyn nga një portë e vogël, mbi të cilën është një tabelë ku shkruan: SHTËPIA-VOKE, dhe poshtë: Pension borgjez për të dy gjinitë e për të tjerë. Gjatë ditës, një portë me hekura të rralla, e pajisur me një zile që çirret, të lë të shohësh në fund të kalldrëmit të vogël, në murin përballë rrugës, një hark të pikturuar si mermer i gjelbër nga një artist i lagjes. Nën kamaren që shtiret kjo pikturë, ngrihet një statujë që paraqet Amorin. Duke parë llakun e plasaritur që e mbulon, adhuruesit e simboleve do të zbulonin ndoshta aty një mit të dashurisë pariziene, që shërohet disa hapa më tutje.¹⁰ Nën bazament, ky mbishkrim gjysmë i fshirë kujton kohën nga e cila vjen ky zbukurim, me entuziazmin që dëshmon për Volterin, të kthyer në Paris më 1777:¹¹

Kushdo që je, ja zotëria yt:
Është, ka qenë, a do të jetë.

Kur bie nata, porta me hekura zëvendësohet nga një portë e plotë. Kopshti i vogël, i gjerë sa është e gjatë fasada, ndodhet i mbyllur midis murit të rrugës dhe murit të përbashkët me shtëpinë fqinje, përgjatë së cilës varet një mantel urthi që e fsheh krejt dhe u tërheq sytë kalimtarëve me një efekt piktoresk për Parisin. Secili nga këta mure është i veshur me pemë frutore të shtrira pas murit dhe me hardhi, frutat e dobëta e të pluhurosura të të cilave janë shkak i frikës vjetore të zonjës Voker dhe i bisedave të saj me pensionantët. Përgjatë secilit mur shtrihet një shteg i ngushtë që të çon te një strehë blirësh (tilleuls), fjalë që zonja Voker, ndonëse e lindur de Konflan, e shqipton me kokëfortësi tieuilles,¹² pavarësisht vërejtjeve gramatikore të mysafirëve të saj. Midis dy shtigjeve anësore është një kënd me angjinare, i rrethuar nga pemë frutore të krasitura si furka, dhe i kufizuar me lëpjetë, me marule ose me majdanoz. Nën strehën e blirëve është ngulur një tryezë e rrumbullakët e lyer me të gjelbër, e rrethuar me ndenjëse. Aty, gjatë ditëve të zagushisë, ata nga të ngrënësit që janë mjaft të pasur sa të lejojnë vetes të pinë kafe, vijnë ta shijojnë në një vapë që mund të çelë vezë. Fasada, me tre kate dhe me papafingo sipër, është ndërtuar me gurë të pagdhendur dhe është lyer me atë ngjyrë të verdhë që u jep një karakter të ulët gati gjithë shtëpive të Parisit. Pesë dritaret e hapura në çdo kat kanë xhama të vegjël dhe janë pajisur me grila, asnjëra prej të cilave nuk është ngritur njësoj, kështu që të gjitha vijat e tyre grinden me njëra-tjetrën. Thellësia e shtëpisë ka dy dritare që, në katin përdhes, kanë si zbukurim hekura me rrjetë. Pas ndërtesës është një oborr i gjerë rreth njëzet këmbë, ku jetojnë në marrëveshje të mirë derra, pula, lepuj, dhe në fund të të cilit ngrihet një hangar për të ruajtur drutë. Midis këtij hangari dhe dritares së kuzhinës varet dollapi i ushqimeve, nën të cilin bien ujërat e yndyrshme të lavamanit. Ky oborr ka nga rruga Neuve-Sainte-Geneviève një portë të ngushtë, nga ku kuzhinierja i nxjerr plehrat e shtëpisë, duke e pastruar këtë gropë zeje me shumë ujë, që të mos qelbet.

I caktuar natyrisht për punën e pensionit borgjez, kati përdhes përbëhet nga një dhomë e parë, e ndriçuar nga dy dritaret nga rruga, ku hyn nga një derë-dritare. Ky sallon lidhet me një dhomë ngrënieje, që ndahet nga kuzhina me shkallaren, shkallët e së cilës janë prej druri dhe pllakash të ngjyrosura e të fërkuara. Asgjë s’është më e trishtë për t’u parë sesa ky sallon i mobiluar me kolltuqe e karrige me stof prej qimeje kali, me vija herë të shuara e herë të ndritshme. Në mes ndodhet një tryezë e rrumbullakët me pllakë mermeri Sainte-Anne,¹³ e zbukuruar me atë servis prej porcelani të bardhë me vija ari gjysmë të fshira, që e has kudo sot. Kjo dhomë, me dysheme mjaft të keqe, është e veshur me dru deri në lartësinë e mesit. Pjesa tjetër e mureve është veshur me letër të llakuar që paraqet skenat kryesore të Telemakut,¹⁴ personazhet klasikë të së cilës janë të ngjyrosur. Paneli midis dritareve me hekura u ofron pensionantëve pamjen e gostisë që i shtroi Kalipsoja të birit të Uliksit. Prej dyzet vjetësh kjo pikturë ngjall shakatë e pensionantëve të rinj, që besojnë se janë më lart se gjendja e tyre duke u tallur me darkën ku i dënon varfëria. Oxhaku prej guri, vatra gjithmonë e pastër e të cilit dëshmon se aty ndizet zjarr vetëm në rastet e mëdha, është zbukuruar me dy vazo plot me lule artificiale, të plakura e të mbyllura në kafaz, që shoqërojnë një sahat mermeri të kaltërt me shijen më të keqe. Kjo dhomë e parë nxjerr një erë që nuk ka emër në gjuhë, dhe që duhej quajtur erë pensioni. Ka erë mbylljeje, myku, të prishuri; të jep të ftohtë, ndihet e lagësht në hundë, depërton në rroba; ka shijen e një salle ku sapo është ngrënë; qelbet erë shërbimi, kuzhine, strehimoreje. Ndoshta do të mund të përshkruhej, po të shpikej një mënyrë për të matur sasitë elementare e të neveritshme që hedhin aty atmosferat katarrale e sui generis¹⁵ të çdo pensionanti, të ri a të vjetër. E pra, pavarësisht këtyre tmerreve të sheshta, po ta krahasonit me dhomën e ngrënies, që është ngjitur, këtë sallon do ta gjenit elegant e të parfumuar, siç duhet të jetë një budoar. Kjo dhomë, e veshur krejt me dru, ishte lyer dikur me një ngjyrë që sot nuk dallohet, e cila formon një sfond mbi të cilin pisllëku ka vënë shtresat e veta, aq sa vizaton aty figura të çuditshme. Muret i ka të mbuluar me bufe ngjitëse, mbi të cilat ka brokë të cifluar e të zbehur, rrathë metalikë që vezullojnë si moare, pirgje pjatash prej porcelani të trashë, me buzë blu, të prodhuara në Tournai. Në një qoshe është vënë një kuti me ndarje të numëruara, që shërben për të ruajtur pecetat, ose të njollosura, ose me erë vere, të çdo pensionanti. Aty has nga ato mobilje të pashkatërrueshme, të përzëna kudo, por të vendosura aty ashtu si vendosen mbeturinat e qytetërimit te Të Pashërueshmit.¹⁶ Aty do të shihnit një barometër me kapuçin, që del kur bie shi,¹⁷ gravura të neveritshme që të heqin oreksin, të gjitha në korniza druri të zi të llakuar me vija të arta; një sahat muri prej breshke me inkrustime bakri; një sobë të gjelbër, llamba Argand,¹⁸ ku pluhuri përzihet me vajin, një tryezë të gjatë të mbuluar me mushama aq të yndyrshme, sa një pensionant i jashtëm shakaxhi mund të shkruajë emrin e tij duke përdorur gishtin si stilo, karrige të sakatuara, ca rrogoza të vegjël të mjerë prej shparti, që shpështillen gjithmonë pa humbur kurrë, pastaj ngrohëse këmbësh të mjera me vrima të thyera, me mentesha të prishura, druri i të cilave po karbonizohet. Për të shpjeguar sa e vjetër, e plasaritur, e kalbur, e dridhur, e brejtur, e cungët, e qorre, invalide, në grahmë është kjo mobilje, do të duhej bërë një përshkrim që do ta vononte tepër interesin e kësaj historie, dhe që njerëzit e nxituar nuk do ta falnin. Dyshemeja e kuqe me pllaka është plot me lugina, të shkaktuara nga fërkimi ose nga lyerjet. Me një fjalë, aty sundon mjerimi pa poezi; një mjerim i kursyer, i përqendruar, i ngrënë. Nëse ende nuk ka baltë, ka njolla; nëse nuk ka as vrima, as lecka, së shpejti do të bjerë në kalbje.

Kjo dhomë është në gjithë shkëlqimin e saj në çastin kur, rreth orës shtatë të mëngjesit, macja e zonjës Voker i prin së zonjës; hidhet mbi bufe, nuhat qumështin që mbajnë disa tasa të mbuluar me pjata dhe lëshon rru-rru-në e saj të mëngjesit. Shpejt shfaqet e veja, e stolisur me skufjen e saj prej tyli, nën të cilën varet një bishtalec flokësh të rremë, të vënë keq; ecën duke i tërhequr zvarrë pantoflat e shtrembëruara. Fytyra e saj plakashe, e majme, nga mesi i së cilës del një hundë si sqep papagalli; duart e saj të vogla e të mbushura, trupi i saj i rrumbullakët si një mi kishe, gjoksi i saj tepër i mbushur që lëkundet, janë në harmoni me këtë sallë ku kullon fatkeqësia, ku është strukur spekullimi, dhe ajrin ngrohtësisht të qelbur të së cilës zonja Voker e merr frymë pa iu pështirë. Fytyra e saj e freskët si ngrica e parë e vjeshtës, sytë e saj të rrudhur, shprehja e të cilëve kalon nga buzëqeshja e detyruar e balerinave te vrenjtja e hidhur e fajdexhiut, me një fjalë gjithë personi i saj e shpjegon pensionin, ashtu si pensioni e nënkupton personin e saj. Burgu i galerave nuk shkon pa rojën, nuk do ta përfytyronit njërin pa tjetrin. Shëndoshja e zbehtë e kësaj gruaje të vogël është produkt i kësaj jete, ashtu si tifoja është pasojë e avujve të një spitali. Fundi i saj i brendshëm prej leshi të thurur, që del poshtë fundit të sipërm, të bërë nga një fustan i vjetër, dhe pambuku i të cilit del nga të çarat e stofit të plasaritur, përmbledh sallonin, dhomën e ngrënies, kopshtin e vogël, paralajmëron kuzhinën dhe të bën të parandiesh pensionantët. Kur ajo është aty, spektakli është i plotë. Rreth pesëdhjetë vjeçe, zonja Voker u ngjan gjithë grave që kanë pasur fatkeqësi. Ka syrin si xhami, pamjen e pafajshme të një ndërmjetëseje që bën sikur zemërohet për t’u paguar më shtrenjtë, por që përndryshe është gati për gjithçka për ta lehtësuar fatin e saj, edhe për ta shitur Georges-in ose Pichegru-në, sikur Georges-i ose Pichegru-ja të ishin ende për t’u shitur.¹⁹ Megjithatë, ajo është grua e mirë në thelb, thonë pensionantët, që e besojnë pa pasuri kur e dëgjojnë të rënkojë e të kollitet si ata. Ç’kishte qenë zoti Voker? Ajo nuk fliste kurrë për të ndjerin. Si e kishte humbur pasurinë? Në fatkeqësitë, përgjigjej ajo. Ai ishte sjellë keq me të, nuk i kishte lënë gjë tjetër veç syve për të qarë, këtë shtëpi për të jetuar dhe të drejtën për të mos pasur dhembshuri për asnjë fatkeqësi, sepse, thoshte ajo, kishte vuajtur gjithçka që mund të vuhet. Duke dëgjuar hapat e vegjël të së zonjës, Silvia e trashë, kuzhinierja, nxitonte të shërbente mëngjesin e pensionantëve të brendshëm.

Zakonisht pensionantët e jashtëm paguanin vetëm për darkën, që kushtonte tridhjetë frangë²⁰ në muaj. Në kohën kur fillon kjo histori, të brendshmit ishin shtatë. Kati i parë kishte dy apartamentet më të mira të shtëpisë. Zonja Voker banonte në më të voglin, kurse tjetri i përkiste zonjës Kutyr, të vesë së një komisari-urdhërues të Republikës Franceze.²¹ Ajo kishte me vete një vajzë fare të re, të quajtur Viktorina Tajëfer, së cilës i bënte nënë. Pensioni i këtyre dy zonjave arrinte në një mijë e tetëqind frangë. Dy apartamentet e katit të dytë i zinin, njërin një plak i quajtur Puare; tjetrin një burrë rreth të dyzetave, që mbante parukë të zezë, i lyente favoritet, thoshte se ishte ish-tregtar dhe quhej zoti Votren. Kati i tretë përbëhej nga katër dhoma, dy prej të cilave ishin dhënë me qira, njëra një vajze të vjetër të quajtur zonjusha Mishono; tjetra një ish-prodhuesi fidesh, makaronash italiane dhe niseshteje, që linte ta quanin Xha Gorio. Dy dhomat e tjera ishin për zogjtë shtegtarë, për ata studentë fatkeqë që, si xha Gorioja dhe zonjusha Mishono, nuk mund të paguanin më shumë se dyzet e pesë frangë në muaj për ushqimin dhe banimin; por zonja Voker nuk e dëshironte shumë praninë e tyre dhe i merrte vetëm kur s’gjente gjë më të mirë: hanin shumë bukë. Në atë kohë, njëra nga këto dy dhoma i përkiste një djali të ri, ardhur në Paris nga rrethinat e Angulemës për të studiuar Drejtësi, familja e madhe e të cilit i nënshtrohej privimeve më të rënda për t’i dërguar një mijë e dyqind frangë në vit. Eugjen de Rastinjak, kështu quhej ai, ishte një nga ata të rinj të mësuar me punë nga fatkeqësia, që që në moshë të re i kuptojnë shpresat që prindërit vënë tek ata dhe që i përgatitin vetes një fat të bukur, duke llogaritur që tani dobinë e studimeve të tyre dhe duke i përshtatur që përpara me lëvizjen e ardhshme të shoqërisë, për të qenë të parët që do ta shtrydhin. Pa vëzhgimet e tij kureshtare dhe pa shkathtësinë me të cilën dinte të dukej në sallonet e Parisit, ky rrëfim nuk do të ishte ngjyrosur me tonet e vërteta që ia detyron, pa dyshim, mendjes së tij të mprehtë dhe dëshirës së tij për të depërtuar në misteret e një gjendjeje të tmerrshme, të fshehur me aq kujdes nga ata që e kishin krijuar, sa edhe nga ai që e vuante.

Mbi këtë kat të tretë ishte një papafingo për të tharë rrobat dhe dy dhoma nën çati, ku flinin një shërbëtor për punët e rënda, i quajtur Kristof, dhe Silvia e trashë, kuzhinierja. Përveç shtatë pensionantëve të brendshëm, zonja Voker kishte, vit pas viti, tetë studentë të Drejtësisë ose të Mjekësisë dhe dy-tre klientë të rregullt që banonin në lagje, të gjithë të pajtuar vetëm për darkën. Salla mbante në darkë tetëmbëdhjetë veta dhe mund të pranonte rreth njëzet; por në mëngjes aty ishin vetëm shtatë qiramarrësit, mbledhja e të cilëve gjatë mëngjesit kishte pamjen e një vakti familjar. Secili zbriste me pantofla, lejonte vetes vërejtje konfidenciale për veshjen ose pamjen e të jashtmëve dhe për ngjarjet e mbrëmjes së kaluar, duke folur me besimin e intimitetit. Këta shtatë pensionantë ishin fëmijët e llastuar të zonjës Voker, e cila ua matte kujdesin dhe respektin me një saktësi astronomi, sipas shumës së pensioneve të tyre. Të njëjtat llogari vlenin për gjithë këto qenie të mbledhura nga rasti. Dy qiramarrësit e katit të dytë paguanin vetëm shtatëdhjetë e dy frangë në muaj. Kjo lirësi, që gjendet vetëm në lagjen Saint-Marcel, midis La Bourbe dhe Salpêtrière,²² dhe nga e cila vetëm zonja Kutyr bënte përjashtim, tregon se këta pensionantë duhej të ishin nën peshën e fatkeqësive pak a shumë të dukshme. Prandaj pamja e dëshpëruar që paraqiste brendësia e kësaj shtëpie përsëritej edhe te veshja e të rregulltve të saj, njësoj të rrënuar. Burrat mbanin redingota, ngjyra e të cilave ishte bërë problematike, këpucë nga ato që hidhen në qoshe të rrugëve në lagjet elegante, të brendshme të holluara, rroba që kishin mbetur vetëm me shpirt. Gratë kishin fustane të zbardhura, të rilyera, të çngjyrosura, dantella të vjetra të arnuara, doreza të shndritura nga përdorimi, jaka gjithmonë të skuqura dhe shami supesh të shqyera. Nëse të tilla ishin rrobat, gati të gjithë kishin trupa të ndërtuar fort, konstitucione që u kishin rezistuar stuhive të jetës, fytyra të ftohta, të ashpra, të fshira si ato të ekjuve të nxjerrë nga qarkullimi.²³ Gojët e fishkura ishin të armatosura me dhëmbë të babëzitur. Këta pensionantë të bënin të parandije drama të kryera ose në zhvillim; jo nga ato drama që luhen në dritën e rampave, midis pëlhurave të pikturuara, por drama të gjalla e të heshtura, drama të ngrira që e trazonin ngrohtësisht zemrën, drama të pandërprera.

Vajza e vjetër, zonjusha Mishono, mbante mbi sytë e saj të lodhur një strehë të ndyrë prej tafteje të gjelbër, të rrethuar me tel bronzi, që do ta kishte trembur edhe engjëllin e Mëshirës. Shalli i saj me thekë të rralla e të varura si lot dukej sikur mbulonte një skelet, aq këndore ishin format që fshihte. Ç’acid e kishte zhveshur këtë krijesë nga format e saj femërore? Duhet të kishte qenë e bukur dhe e hijshme: ishte vesi, hidhërimi, lakmia? Kishte dashur shumë, kishte qenë shitëse rrobash të përdorura,²⁴ apo thjesht kurtizane? A po i shlyente triumfet e një rinie të pacipë, përpara së cilës ishin vërsulur kënaqësitë, me një pleqëri nga e cila iknin kalimtarët? Vështrimi i saj i bardhë të ftohte, fytyra e saj e rrëgjuar kërcënonte. Kishte zërin e hollë të një gjinkalle që këndon në kaçubën e saj kur afrohet dimri. Thoshte se ishte kujdesur për një zotëri të vjetër që vuante nga një katar i fshikëzës, i braktisur nga fëmijët e tij, që e kishin besuar pa mjete. Ky plak i kishte lënë trashëgim një mijë frangë rentë për gjithë jetën,²⁵ që trashëgimtarët ia kontestonin periodikisht dhe për të cilën ajo ishte shënjestër e shpifjeve të tyre. Ndonëse loja e pasioneve ia kishte shkatërruar fytyrën, aty gjendeshin ende disa gjurmë të një bardhësie e të një hollësie të lëkurës, që të lejonin të supozoje se trupi ruante ende ca mbetje bukurie.

Zoti Puare ishte një lloj mekanizmi. Duke e parë tek zgjatej si një hije gri përgjatë një rruginë të Jardin des Plantes,²⁶ me kokën të mbuluar me një kasketë të vjetër e të varur, duke e mbajtur mezi në dorë bastunin me dorezë prej fildishi të zverdhur, duke i lënë të valëviteshin cepat e fishkur të redingotës që fshihte keq një pantallon të shkurtër gati të zbrazët, dhe këmbë me çorape blu që i dridheshin si të një të dehuri, duke treguar jelekun e bardhë të ndyrë dhe jakën me dantellë prej muslini të trashë, të rrudhur, që bashkohej keq me kravatën e lidhur si litar rreth qafës së tij prej gjeli deti, shumë veta pyesnin veten nëse kjo figurë e teatrit të hijeve i përkiste racës së guximshme të bijve të Jafetit, që fluturojnë si flutura në bulevardin e Italianëve.²⁷ Ç’punë kishte mundur ta rrudhte kështu? Ç’pasion ia kishte nxirë fytyrën si zhardhok, që, e vizatuar në karikaturë, do të dukej jashtë së vërtetës? Ç’kishte qenë? Ndoshta kishte qenë nëpunës në Ministrinë e Drejtësisë, në zyrën ku xhelatët dërgojnë faturat e shpenzimeve, llogarinë e furnizimeve me vello të zeza për vrasësit e prindërve, me krunde për shportat, me spango për thikat.²⁸ Ndoshta kishte qenë arkëtar në portën e një thertoreje, ose nënkontrollor i shëndetit publik. Me një fjalë, ky njeri dukej se kishte qenë një nga gomarët e mullirit tonë të madh shoqëror, një nga ata Ratonë parizienë që nuk i njohin as Bertranët e tyre,²⁹ ndonjë bosht rreth të cilit ishin rrotulluar fatkeqësitë ose ndyrësitë publike, me një fjalë një nga ata njerëz për të cilët themi, kur i shohim: Duhen edhe të tillë. Parisi i bukur nuk i njeh këto fytyra të zbehta nga vuajtjet morale a fizike. Por Parisi është një oqean i vërtetë. Hidhni sondën, kurrë nuk do ta mësoni thellësinë e tij. Përshkojeni, përshkruajeni! Sado kujdes të vini për ta përshkuar, për ta përshkruar; sado të shumtë e të interesuar të jenë eksploruesit e këtij deti, do të gjendet gjithmonë aty një vend i virgjër, një strofkë e panjohur, lule, perla, përbindësha, diçka e padëgjuar, e harruar nga zhytësit e letërsisë. Shtëpia Voker është një nga këto mostra kureshtare.

Dy figura aty bënin kontrast të fortë me masën e pensionantëve dhe të klientëve të rregullt. Ndonëse zonjusha Viktorina Tajëfer kishte një bardhësi të sëmurë, të ngjashme me atë të vajzave të reja të prekura nga kloroza, dhe ndonëse lidhej me vuajtjen e përgjithshme që përbënte sfondin e kësaj tabloje me një trishtim të zakonshëm, me një qëndrim të ndrojtur, me një pamje të varfër e të brishtë, megjithatë fytyra e saj nuk ishte e vjetër, lëvizjet dhe zëri i saj ishin të shkathët. Kjo fatkeqësi e re i ngjante një shkurreje me gjethe të zverdhura, të mbjellë rishtas në një tokë që nuk i përshtatej. Fytyra e saj e kuqërremtë, flokët e saj ngjyrë kafe të artë, shtati i saj tepër i hollë shprehnin atë hir që poetët modernë u gjenin statujave të vogla të Mesjetës. Sytë e saj gri, të përzier me të zezë, shprehnin një butësi, një përulësi të krishterë. Rrobat e saj të thjeshta, të lira, zbulonin forma të reja. Ishte e bukur nga krahasimi. E lumtur, do të ishte magjepsëse: lumturia është poezia e grave, ashtu si veshja është pudra e tyre. Sikur gëzimi i një balloje të kishte hedhur ngjyrat e tij rozë mbi këtë fytyrë të zbehtë; sikur ëmbëlsitë e një jete elegante t’i kishin mbushur, t’i kishin skuqur këto faqe tashmë pak të zhytura; sikur dashuria t’i kishte ringjallur këta sy të trishtë, Viktorina do të mund të matej me vajzat më të bukura. I mungonte ajo që e krijon gruan për herë të dytë, leckat e letrat e dashurisë. Historia e saj do të ishte temë për një libër. I ati besonte se kishte arsye për të mos e njohur si bijë, nuk pranonte ta mbante pranë vetes, i jepte vetëm gjashtëqind frangë në vit dhe e kishte shndërruar pasurinë e tij në mënyrë që t’ia linte të tërën të birit. E afërme e largët e nënës së Viktorinës, e cila dikur kishte ardhur të vdiste nga dëshpërimi në shtëpinë e saj, zonja Kutyr kujdesej për jetimen si për fëmijën e vet. Për fat të keq, e veja e komisarit-urdhërues të ushtrive të Republikës nuk kishte asgjë në botë përveç pajës dhe pensionit të saj; një ditë mund ta linte këtë vajzë të varfër, pa përvojë e pa mjete, në mëshirë të botës. Gruaja e mirë e çonte Viktorinën në meshë çdo të diel, në rrëfim çdo dy javë, që ta bënte, për çdo rast, një vajzë të devotshme. Kishte të drejtë. Ndjenjat fetare i hapnin një të ardhme këtij fëmije të mohuar, që e donte të atin, që çdo vit nisej drejt shtëpisë së tij për t’i çuar faljen e nënës; por që, çdo vit, përplasej pas derës së shtëpisë atërore, të mbyllur pa mëshirë. I vëllai, ndërmjetësi i saj i vetëm, nuk kishte ardhur ta shihte asnjëherë në katër vjet dhe nuk i dërgonte asnjë ndihmë. Ajo i lutej Zotit t’ia hapte sytë të atit, t’ia zbuste zemrën të vëllait, dhe lutej për ta pa i akuzuar. Zonja Kutyr dhe zonja Voker nuk gjenin mjaft fjalë në fjalorin e sharjeve për ta cilësuar këtë sjellje barbare. Kur ato e mallkonin këtë milioner të pandershëm, Viktorina thoshte fjalë të ëmbla, të ngjashme me këngën e pëllumbit të egër të plagosur, britma e dhembjes e të cilit shpreh ende dashurinë.

Eugjen de Rastinjak kishte një fytyrë krejt jugore, lëkurë të bardhë, flokë të zinj, sy blu. Pamja, sjellja, qëndrimi i tij i zakonshëm tregonin birin e një familjeje fisnike, ku edukata e parë kishte qenë vetëm tradita e shijes së mirë. Ndonëse i kursente rrobat, ndonëse ditëve të zakonshme mbaronte së konsumuari veshjet e vitit të kaluar, megjithatë ndonjëherë mund të dilte i veshur si një djalë i ri elegant. Zakonisht mbante një redingotë të vjetër, një jelek të keq, kravatën e zezë të mjerë, të zbehur, të lidhur keq të Studentit, një pantallon po ashtu dhe çizme me shuall të ndërruar.

Midis këtyre dy personazheve dhe të tjerëve, Votreni, burri i dyzet vjeç me favorite të lyera, shërbente si kalim. Ishte një nga ata njerëz për të cilët populli thotë: Ja një trim i vërtetë! Kishte supe të gjera, gjoks të zhvilluar mirë, muskuj të dukshëm, duar të trasha, katrore dhe të shënuara fort në kyçet e gishtave nga tufa qimesh të dendura e ngjyrë të kuqe të ndezur. Fytyra e tij, e vijëzuar nga rrudha të parakohshme, kishte shenja ashpërsie që i përgënjeshtronte sjellja e tij e butë e miqësore. Zëri i tij i thellë basi, në harmoni me gazin e tij të trashë, nuk të vinte keq. Ishte i gatshëm të ndihmonte dhe qeshte shpesh. Po të prishej ndonjë bravë, ai e kishte shpejt të çmontuar, të ndrequr, të vajosur, të limuar, të rimontuar, duke thënë: Këtë e njoh unë. Përndryshe, i njihte të gjitha: anijet, detin, Francën, vendet e huaja, punët, njerëzit, ngjarjet, ligjet, hotelet dhe burgjet. Po të ankohej dikush tepër, ai i ofronte menjëherë shërbimet e tij. I kishte dhënë hua para disa herë zonjës Voker dhe disa pensionantëve; por ata që i detyroheshin më mirë do të vdisnin sesa të mos ia kthenin, aq frikë ngjallte, pavarësisht pamjes së tij të mirë, me një vështrim të caktuar, të thellë e plot vendosmëri. Nga mënyra si pështynte, tregonte një gjakftohtësi të palëkundshme, që nuk do ta bënte të tërhiqej përpara një krimi për të dalë nga një pozitë e dyshimtë. Si një gjykatës i rreptë, syri i tij dukej se shkonte deri në fund të të gjitha çështjeve, të gjitha ndërgjegjeve, të gjitha ndjenjave. Zakoni i tij ishte të dilte pas mëngjesit, të kthehej për darkë, të ikte për gjithë mbrëmjen dhe të kthehej rreth mesnatës, me ndihmën e një çelësi të përgjithshëm që ia kishte besuar zonja Voker. Vetëm ai e gëzonte këtë privilegj. Por edhe ishte në marrëdhënie shumë të mira me të venë, të cilën e thërriste mama duke e kapur për beli, lajkë që ajo nuk e kuptonte mirë! Gruaja e mirë e besonte këtë gjë ende të lehtë, ndërsa vetëm Votreni kishte krahë mjaft të gjatë për ta shtrënguar atë perimetër të rëndë. Një tipar i karakterit të tij ishte se paguante bujarisht pesëmbëdhjetë frangë në muaj për glorian³⁰ që pinte në fund të darkës. Njerëz më pak sipërfaqësorë se këta të rinj të marrë nga vorbullat e jetës pariziene, ose se këta pleq indiferentë ndaj asaj që nuk i prekte drejtpërdrejt, nuk do të ishin ndalur te përshtypja e dyshimtë që u linte Votreni. Ai i dinte ose i merrte me mend punët e atyre që e rrethonin, ndërsa askush nuk mund të depërtonte as në mendimet, as në punët e tij. Ndonëse e kishte hedhur mirësinë e tij të dukshme, gatishmërinë e tij të vazhdueshme dhe gazin e tij si një pengesë midis vetes dhe të tjerëve, shpesh linte të dukej thellësia e tmerrshme e karakterit të tij. Shpesh një batutë e denjë për Juvenalin,³¹ me të cilën dukej se kënaqej të tallej me ligjet, të fshikullonte shoqërinë e lartë, ta bindte se ishte në kundërshtim me veten, duhej të të bënte të supozoje se ai e kishte inat rendin shoqëror dhe se në fund të jetës së tij kishte një mister të varrosur me kujdes.

E tërhequr, ndoshta pa e ditur, nga forca e njërit ose nga bukuria e tjetrit, zonjusha Tajëfer i ndante vështrimet e saj të vjedhura, mendimet e saj të fshehta, midis këtij burri të dyzetave dhe studentit të ri; por asnjëri prej tyre nuk dukej se mendonte për të, ndonëse nga një ditë në tjetrën rasti mund t’ia ndryshonte gjendjen dhe ta bënte një nuse të pasur. Përndryshe, askush nga këta njerëz nuk e merrte mundimin të verifikonte nëse fatkeqësitë që tregonte njëri prej tyre ishin të rreme apo të vërteta. Të gjithë kishin për njëri-tjetrin një mospërfillje të përzier me mosbesim, që vinte nga gjendja e secilit. E dinin se ishin të pafuqishëm për t’i lehtësuar hallet e njëri-tjetrit dhe, duke ia treguar ato njëri-tjetrit, e kishin zbrazur kupën e ngushëllimeve. Si bashkëshortë të vjetër, nuk kishin më ç’t’i thoshin njëri-tjetrit. Midis tyre, pra, mbeteshin vetëm marrëdhëniet e një jete mekanike, loja e ingranazheve pa vaj. Të gjithë do të kalonin drejt në rrugë përpara një të verbëri, do të dëgjonin pa emocion rrëfimin e një fatkeqësie dhe do të shihnin në një vdekje zgjidhjen e një problemi mjerimi, që i bënte të ftohtë edhe përpara agonisë më të tmerrshme. Më e lumtura nga këta shpirtra të vrarë ishte zonja Voker, që mbretëronte në këtë strehimore të lirë. Vetëm për të ky kopsht i vogël, që heshtja dhe i ftohti, e thata dhe lagështia e bënin të gjerë si një stepë, ishte një korije e qeshur. Vetëm për të kjo shtëpi e verdhë dhe e zymtë, që kishte erë jeshilku si banaku, kishte kënaqësi. Këto qeli i përkisnin asaj. Ajo i ushqente këta të dënuar me punë të rëndë të përjetshme, duke ushtruar mbi ta një autoritet të respektuar. Ku do të gjenin në Paris këto qenie të mjera, me çmimin me të cilin ua jepte ajo, ushqime të shëndetshme, të mjaftueshme, dhe një banesë që ishin të lirë ta bënin, në mos elegante a të rehatshme, të paktën të pastër e të shëndetshme? Edhe sikur ajo të lejonte vetes një padrejtësi të hapur, viktima do ta duronte pa u ankuar.

Një mbledhje e tillë duhej të paraqiste, dhe paraqiste, në të vogël elementet e një shoqërie të plotë. Midis tetëmbëdhjetë të ngrënësve gjendej, si në kolegje, si në shoqërinë e lartë, një krijesë e varfër e përbuzur, një kokë turku mbi të cilën binin shakatë si shi. Në fillim të vitit të dytë, kjo figurë u bë për Eugjen de Rastinjakun më e dukshmja nga të gjitha ato midis të cilave ishte i dënuar të jetonte edhe dy vjet. Ky Patiras³² ishte ish-fidexhiu, xha Gorioja, mbi kokën e të cilit një piktor do ta kishte hedhur, si historiani, gjithë dritën e tablosë. Nga ç’rastësi ky përbuzje gjysmë e urryer, ky përndjekje e përzier me mëshirë, ky mosrespekt për fatkeqësinë kishin goditur pensionantin më të vjetër? A kishte dhënë shkas ai vetë me ndonjë nga ato gjëra qesharake a nga ato çuditë që falen më pak se vetë veset? Këto pyetje lidhen ngushtë me shumë padrejtësi shoqërore. Ndoshta është në natyrën njerëzore t’i bësh të durojë gjithçka atij që duron gjithçka nga përulësia e vërtetë, nga dobësia ose nga mospërfillja. A nuk na pëlqen të gjithëve ta provojmë forcën tonë në kurriz të dikujt ose të diçkaje? Qenia më e dobët, çamarroku, u bie ziles të gjitha dyerve kur ngrin, ose ngjitet për të shkruar emrin e tij mbi një monument të virgjër.

Xha Gorioja, një plak rreth gjashtëdhjetë e nëntë vjeç, ishte vendosur te zonja Voker më 1813, pasi ishte tërhequr nga tregtia. Në fillim kishte marrë apartamentin që zinte tani zonja Kutyr dhe paguante atëherë një mijë e dyqind frangë për pensionin, si një njeri për të cilin pesë luidorë³³ më shumë a më pak ishin një vogëlsirë. Zonja Voker i kishte rifreskuar tri dhomat e atij apartamenti kundrejt një pagese paraprake, që, siç thuhet, mbuloi vlerën e një mobilimi të keq, të përbërë nga perde prej basme të verdhë, kolltuqe prej druri të llakuar të veshura me kadife Utrehti, ca piktura me ngjitës dhe letra muri që nuk i pranonin as tavernat e periferisë. Ndoshta bujaria e shkujdesur me të cilën xha Gorioja, që në atë kohë quhej me respekt zoti Gorio, la ta mashtronin, bëri që ta konsideronin si një budalla që nuk dinte asgjë nga punët. Gorioja erdhi i pajisur me një gardërobë të pasur, me pajën e mrekullueshme të tregtarit që nuk i mohon vetes asgjë kur tërhiqet nga tregtia. Zonja Voker kishte admiruar tetëmbëdhjetë këmisha prej pëlhure të hollë holandeze, hollësia e të cilave ishte aq më e dukshme, sa fidexhiu mbante mbi jakën e palëvizshme të këmishës dy gjilpëra të bashkuara me një zinxhir të vogël, secila me një diamant të madh. Zakonisht i veshur me një frak blu si lule misri, ai vishte çdo ditë një jelek pikeje të bardhë, nën të cilin lëkundej barku i tij në formë dardhe, i dalë përpara, që bënte të kërcente një zinxhir i rëndë ari me stoli të varura. Kutia e tij e duhanit, edhe ajo prej ari, mbante një medaljon plot me flokë, që e bënin të dukej fajtor për ndonjë fitore në dashuri. Kur e zonja e shtëpisë e akuzoi se ishte dashnorak, ai la t’i endej mbi buzë buzëqeshja e gëzuar e borgjezit që ia kanë përkëdhelur tekën e tij të preferuar. Dullapët e tij (e shqiptonte këtë fjalë si njerëzit e thjeshtë) u mbushën me argjendurinat e shumta të shtëpisë së tij. Sytë e së vesë u ndezën kur e ndihmoi me gjithë qejf të shpaketonte dhe të rregullonte garuzhdet, lugët e mëdha të gjellës, takëmet, vajniket, salcieret, disa pjata, servise mëngjesi prej argjendi të praruar, me një fjalë sende pak a shumë të bukura, që peshonin një numër të caktuar markash³⁴ dhe që ai nuk donte t’i ndahej. Këto dhurata i kujtonin festat e jetës së tij familjare. „Kjo, — i tha zonjës Voker, duke shtrënguar një pjatë dhe një tas të vogël, kapaku i të cilit paraqiste dy turtuj që puthnin njëri-tjetrin me sqep, — është dhurata e parë që më bëri ime shoqe, ditën e përvjetorit tonë. E shkreta e mirë! I kishte dhënë për të kursimet e saj të vajzërisë. E shihni, zonjë? Më mirë do ta gërvishtja tokën me thonj sesa të ndahesha nga kjo. Lavdi Zotit! Do të mund ta pi kafen në këtë tas çdo mëngjes gjatë gjithë ditëve që më kanë mbetur. Nuk jam për t’u qarë, kam bukë të pjekur në raft për shumë kohë.“ Së fundi, zonja Voker kishte parë mirë, me syrin e saj prej laraske, disa regjistrime në Librin e Madh,³⁵ që, të mbledhura përafërsisht, mund t’i jepnin këtij Gorioje të shkëlqyer një të ardhur prej rreth tetë a dhjetë mijë frangësh. Që atë ditë, zonja Voker, e lindur de Konflan, që atëherë kishte dyzet e tetë vjet të vërteta dhe nuk pranonte veçse tridhjetë e nëntë, filloi të kishte ide. Ndonëse qepallat e poshtme të syve të Gorios ishin të kthyera, të fryra, të varura, gjë që e detyronte t’i fshinte mjaft shpesh, ajo i gjeti pamje të këndshme dhe të hijshme. Përveç kësaj, pulpa e tij e mishtë, e dalë, paralajmëronte, po aq sa edhe hunda e tij e gjatë katrore, cilësi morale të cilave e veja dukej se u jepte rëndësi, dhe që i vërtetonte fytyra prej hëne, e pafajshme dhe e trashë, e plakut. Duhej të ishte një shtazë e ndërtuar fort, e aftë ta harxhonte gjithë mendjen në ndjenja. Flokët e tij si krahë pëllumbi, që berberi i Shkollës Politeknike vinte t’ia pudroste çdo mëngjes, vizatonin pesë maja mbi ballin e tij të ulët dhe ia zbukuronin mirë fytyrën. Ndonëse pak katundar, ishte aq i ndrequr në kulm, e merrte duhanin aq me pasuri, e thithte si njeri aq i sigurt se do ta kishte gjithmonë kutinë plot me makuba,³⁶ saqë ditën kur zoti Gorio u vendos te ajo, zonja Voker u shtri në mbrëmje duke u pjekur, si një thëllëzë në peshtamallin e saj të dhjamit, në zjarrin e dëshirës që e pushtoi për ta lënë qefinin e Vokerit për t’u ringjallur si Gorio. Të martohej, ta shiste pensionin, t’i jepte krahun këtij luleje të hollë të borgjezisë, të bëhej një zonjë e shquar në lagje, të mblidhte aty lëmoshë për të varfrit, të bënte shëtitje të vogla të dielave në Choisy, Soissy, Gentilly; të shkonte në teatër kur të donte, në lozhë, pa pritur biletat e autorëve që i jepnin disa nga pensionantët e saj në korrik; ajo ëndërroi gjithë Eldoradon e familjeve të vogla pariziene. Nuk i kishte rrëfyer askujt se kishte dyzet mijë frangë të mbledhura su pas suje. Sigurisht, nga ana e pasurisë, e besonte veten një nuse të përshtatshme. „Sa për të tjerat, e vlej plakun mirë!“ i tha vetes, duke u kthyer në shtrat, si për t’i vërtetuar vetes ca hire që Silvia e trashë i gjente çdo mëngjes të derdhura si në kallëp. Që atë ditë, për rreth tre muaj, e veja Voker përfitoi nga berberi i zotit Gorio dhe bëri ca shpenzime për veshje, të justifikuara nga nevoja për t’i dhënë shtëpisë së saj njëfarë dinjiteti në harmoni me personat e nderuar që e frekuentonin. U përpoq shumë të ndryshonte përbërjen e pensionantëve, duke shpallur me mburrje se tani e tutje do të pranonte vetëm njerëzit më të shquar në çdo pikëpamje. Po të paraqitej ndonjë i huaj, ajo i mburrte parapëlqimin që i kishte treguar zoti Gorio, një nga tregtarët më të shquar dhe më të nderuar të Parisit. Shpërndau fletëpalosje në krye të të cilave lexohej: SHTËPIA VOKE. „Ishte, thoshte ajo, një nga pensionet borgjeze më të vjetra dhe më të çmuara të Lagjes Latine. Aty kishte një pamje nga më të këndshmet mbi luginën e Gobelinëve (shihej nga kati i tretë), dhe një kopsht të lezetshëm, në fund të të cilit SHTRIHEJ një RRUGINË blirësh.“ Aty fliste për ajrin e mirë dhe për vetminë. Kjo fletëpalosje i solli zonjën konteshë de l’Ambermenil, një grua tridhjetë e gjashtë vjeçe, që priste mbarimin e likuidimit dhe rregullimin e një pensioni që i takonte si e ve e një gjenerali të vdekur në fushat e betejës. Zonja Voker e kujdesi tryezën, ndezi zjarr në sallone për gati gjashtë muaj dhe i mbajti aq mirë premtimet e fletëpalosjes, sa vuri edhe nga xhepi i vet. Prandaj kontesha i thoshte zonjës Voker, duke e quajtur mikja ime e dashur, se do t’i sillte baroneshën de Vomerlan dhe të venë e kolonelit kont Pikuazo, dy mikeshat e saj, që po e mbaronin afatin e tyre në Marais,³⁷ në një pension më të shtrenjtë se Shtëpia Voker. Këto zonja, përveç kësaj, do të ishin shumë mirë nga paratë kur Zyrat e Luftës të mbaronin punën e tyre. „Po, — thoshte ajo, — Zyrat nuk mbarojnë asgjë.“ Të dy të vejat ngjiteshin bashkë pas darkës në dhomën e zonjës Voker dhe bënin aty muhabete të vogla duke pirë liker kaçe të zezë dhe duke ngrënë ëmbëlsira të ruajtura për gojën e së zonjës. Zonja de l’Ambermenil i miratoi shumë synimet e mikpritëses së saj për Gorion, synime të shkëlqyera, që ajo, përveç kësaj, i kishte marrë me mend që ditën e parë; e gjente një njeri të përsosur.

— Ah! zonja ime e dashur, një njeri i shëndoshë si molla, — i thoshte e veja, — një njeri i ruajtur për mrekulli, që mund t’i japë ende shumë kënaqësi një gruaje.

Kontesha i bëri bujarisht vërejtje zonjës Voker për veshjen e saj, që nuk ishte në harmoni me pretendimet e saj. „Duhet të viheni në gjendje lufte“, i tha. Pas shumë llogarish, të dy të vejat shkuan bashkë në Palais-Royal, ku blenë, te Galeritë prej Druri,³⁸ një kapelë me pendë dhe një skufje. Kontesha e tërhoqi mikeshën e saj në dyqanin La Petite Jeannette, ku zgjodhën një fustan dhe një shall. Kur këto municione u përdorën dhe e veja u vu nën armë, ajo i ngjante për mrekulli tabelës së Bœuf à la Mode.³⁹ Megjithatë, e gjeti veten aq të ndryshuar për mirë, sa u ndie e detyruar ndaj konteshës dhe, ndonëse jo shumë dorëlëshuar, iu lut të pranonte një kapelë prej njëzet frangësh. Kishte ndër mend, në të vërtetë, t’i kërkonte shërbimin ta sondonte Gorion dhe t’ia lavdëronte atij. Zonja de l’Ambermenil e pranoi shumë miqësisht këtë dredhi dhe e rrethoi fidexhiun e vjetër, me të cilin arriti të kishte një bisedë; por, pasi e gjeti të turpshëm, për të mos thënë të pandjeshëm ndaj përpjekjeve që i sugjeroi dëshira e saj e veçantë për ta joshur për llogari të vet, doli e revoltuar nga vrazhdësia e tij.

— Engjëlli im, — i tha ajo mikeshës së saj të dashur, — nuk do të nxirrni asgjë nga ky njeri! Është mosbesues deri në të qeshur; është një dorështrënguar, një shtazë, një budalla, që do t’ju sjellë vetëm bezdi.

Midis zotit Gorio dhe zonjës de l’Ambermenil ndodhën gjëra të tilla, saqë kontesha nuk deshi më as të ndodhej bashkë me të. Të nesërmen ajo iku, duke harruar të paguante gjashtë muaj pension dhe duke lënë ca rroba të vjetra të vlerësuara pesë frangë. Me sa kokëfortësi që i kërkoi zonja Voker, nuk mundi të merrte në Paris asnjë të dhënë për konteshën de l’Ambermenil. Fliste shpesh për këtë punë të mjerë, duke u ankuar për besimin e saj të tepërt, ndonëse ishte më mosbesuese se një mace; por u ngjante shumë njerëzve që nuk u besojnë të afërmve të tyre dhe i dorëzohen të parit që del. Fakt moral, i çuditshëm, por i vërtetë, rrënja e të cilit gjendet lehtë në zemrën e njeriut. Ndoshta disa njerëz nuk kanë më asgjë për të fituar pranë personave me të cilët jetojnë; pasi u kanë treguar zbrazëtinë e shpirtit të tyre, ndihen fshehurazi të gjykuar prej tyre me një ashpërsi të merituar; por, duke ndier një nevojë të pamposhtur për lajkat që u mungojnë, ose të përpirë nga dëshira për t’u dukur se kanë cilësitë që nuk i kanë, shpresojnë ta fitojnë në befasi nderimin ose zemrën e atyre që u janë të huaj, me rrezikun se një ditë do të bien në sytë e tyre. Së fundi, ka njerëz të lindur mercenarë, që nuk u bëjnë asnjë të mirë miqve a të afërmve të tyre, sepse e kanë për detyrë; ndërsa, duke u bërë shërbim të panjohurve, nxjerrin prej tyre një fitim për sedrën e tyre: sa më afër tyre të jetë rrethi i dashurive të tyre, aq më pak duan; sa më shumë të zgjerohet, aq më të gatshëm për shërbim janë. Zonja Voker kishte pa dyshim nga këto dy natyra, në thelb meskine, të rreme, të neveritshme.

— Sikur të kisha qenë këtu, — i thoshte atëherë Votreni, — kjo fatkeqësi nuk do t’ju kishte ndodhur! Do t’ia kisha zbuluar unë mirë fytyrën asaj gënjeshtareje. Ua njoh unë turinjtë këtyre.

Si të gjitha mendjet e ngushta, zonja Voker kishte zakon të mos dilte nga rrethi i ngjarjeve dhe të mos i gjykonte shkaqet e tyre. I pëlqente t’ua hidhte të tjerëve fajet e veta. Kur ndodhi kjo humbje, ajo e konsideroi fidexhiun e ndershëm si burimin e fatkeqësisë së saj dhe filloi që atëherë, siç thoshte, t’i dilte deheja për të. Kur e kuptoi se ngacmimet dhe shpenzimet e saj për pamjen e jashtme ishin të kota, nuk vonoi ta merrte me mend arsyen. Vuri re atëherë se pensionanti i saj kishte tashmë, sipas shprehjes së saj, qejfet e veta. Së fundi, iu provua se shpresa që e kishte përkëdhelur aq ëmbël mbështetej mbi një themel imagjinar dhe se nuk do të nxirrte kurrë asgjë nga ky njeri, sipas fjalës së fuqishme të konteshës, që dukej se ishte e zonja në këto punë. Në neveri shkoi natyrisht më larg nga ç’kishte shkuar në miqësi. Urrejtja e saj nuk qe në përpjesëtim me dashurinë, por me shpresat e zhgënjyera. Nëse zemra e njeriut gjen pushime duke u ngjitur në lartësitë e dashurisë, rrallë ndalet në tatëpjetën e shpejtë të ndjenjave të urrejtjes. Por zoti Gorio ishte pensionanti i saj, prandaj e veja u detyrua t’i shtypte shpërthimet e sedrës së plagosur, t’i varroste psherëtimat që i shkaktoi ky zhgënjim dhe t’i gëlltiste dëshirat për hakmarrje, si një murg i fyer nga eprori i tij. Mendjet e vogla i kënaqin ndjenjat e tyre, të mira a të këqija, me vogëlsira të pandërprera. E veja e përdori ligësinë e saj prej gruaje për të shpikur përndjekje të fshehta kundër viktimës së saj. Filloi duke i hequr tepricat që kishte futur në pension. „Mos më kastraveca turshi, mos më açuge: janë mashtrime!“ i tha Silvias, mëngjesin kur u kthye te programi i saj i vjetër. Zoti Gorio ishte një njeri i matur në të ngrënë, te i cili kursimi i domosdoshëm për njerëzit që e bëjnë pasurinë vetë ishte kthyer në zakon. Supa, mishi i zier, një pjatë me perime kishin qenë, dhe do të ishin gjithmonë, darka e tij e preferuar. Ishte pra shumë e vështirë për zonjën Voker ta mundonte pensionantin e saj, të cilit nuk mund t’ia prekte në asgjë shijet. E dëshpëruar që kishte hasur një njeri të pasulmueshëm, filloi t’ia ulte nderin dhe kështu ua ndau neverinë e saj për Gorion pensionantëve, që, për argëtim, iu shërbyen hakmarrjes së saj. Nga fundi i vitit të parë, e veja kishte arritur në një shkallë të tillë mosbesimi, sa pyeste veten pse ky tregtar, i pasur me shtatë a tetë mijë livra⁴⁰ rentë, që kishte argjendari të shkëlqyer dhe stoli aq të bukura sa të një gruaje të mbajtur, banonte te ajo, duke i paguar një pension kaq të vogël krahasuar me pasurinë e tij. Gjatë pjesës më të madhe të këtij viti të parë, Gorioja kishte ngrënë shpesh darkë jashtë një a dy herë në javë; pastaj, pak nga pak, kishte arritur të hante darkë në qytet vetëm dy herë në muaj. Darkat e vogla të zotit Gorio u shërbenin shumë mirë interesave të zonjës Voker, që ajo të mos ishte e pakënaqur me saktësinë gjithnjë e më të madhe me të cilën pensionanti i saj hante vaktet te ajo. Këto ndryshime iu atribuan po aq një pakësimi të ngadaltë të pasurisë sa edhe dëshirës për ta ngacmuar mikpritësen. Një nga zakonet më të neveritshme të këtyre mendjeve liliputase është t’u vënë të tjerëve vogëlsitë e veta. Për fat të keq, në fund të vitit të dytë, zoti Gorio i justifikoi thashethemet që bëheshin për të, duke i kërkuar zonjës Voker të kalonte në katin e dytë dhe ta ulte pensionin në nëntëqind frangë. Kishte nevojë për një kursim aq të rreptë, sa nuk ndezi më zjarr në dhomë gjatë dimrit. E veja Voker deshi të paguhej përpara; zoti Gorio pranoi, dhe që atëherë ajo e quajti xha Gorio. Të gjithë garonin kush do t’i merrte me mend shkaqet e kësaj rënieje. Hetim i vështirë! Siç kishte thënë kontesha e rreme, xha Gorioja ishte dinak e i heshtur. Sipas logjikës së njerëzve me kokë bosh, që janë të gjithë llafazanë sepse s’kanë veçse gjepura për të thënë, ata që nuk flasin për punët e tyre duhet të bëjnë punë të këqija. Ky tregtar kaq i shquar u bë pra një mashtrues, ky dashnorak u bë një plak i poshtër. Herë, sipas Votrenit, që erdhi të banonte në Shtëpinë Voker rreth asaj kohe, xha Gorioja ishte një njeri që shkonte në Bursë dhe që, sipas një shprehjeje mjaft të fortë të gjuhës financiare, luante me thërrime⁴¹ mbi rentat, pasi ishte rrënuar aty. Herë ishte një nga ata lojtarë të vegjël që shkojnë çdo mbrëmje të rrezikojnë e të fitojnë dhjetë frangë në lojë. Herë e bënin spiun në shërbim të policisë së lartë; por Votreni pretendonte se nuk ishte mjaft dinak për të qenë nga ata. Xha Gorioja ishte gjithashtu një koprrac që jepte hua me kamatë të rëndë për pak ditë, një njeri që ushqente numra në lotari.⁴² I vishnin gjithçka më misterioze që lindin vesi, turpi, pafuqia. Vetëm se, sado e ulët të ishte sjellja ose veset e tij, neveria që ngjallte nuk shkonte deri atje sa ta përzinin: e paguante pensionin. Pastaj ishte i dobishëm, secili e shfrynte mbi të humorin e tij të mirë a të keq me shaka ose me shtytje. Mendimi që dukej më i besueshëm, dhe që u pranua nga të gjithë, ishte ai i zonjës Voker. Sipas saj, ky njeri kaq i ruajtur, i shëndoshë si molla e me të cilin mund të kishe ende shumë kënaqësi, ishte një shthurur me shije të çuditshme. Ja mbi ç’fakte i mbështeste e veja Voker shpifjet e saj. Disa muaj pas ikjes së asaj konteshe fatkeqe, që kishte ditur të jetonte gjashtë muaj në kurriz të saj, një mëngjes, para se të ngrihej, dëgjoi në shkallët e saj fëshfërimën e një fustani mëndafshi dhe hapin e hijshëm të një gruaje të re e të lehtë që shkonte me nxitim te Gorioja, dera e të cilit qe hapur me zgjuarsi. Menjëherë Silvia e trashë erdhi t’i thoshte së zonjës se një vajzë tepër e bukur për të qenë e ndershme, e veshur si një hyjneshë, me këpucë të larta prej stofi të hollë që nuk ishin fare të baltosura, kishte rrëshqitur si ngjala nga rruga deri në kuzhinën e saj dhe e kishte pyetur për apartamentin e zotit Gorio. Zonja Voker dhe kuzhinierja e saj zunë të përgjonin dhe kapën disa fjalë të thëna me butësi gjatë vizitës, që zgjati njëfarë kohe. Kur zoti Gorio e përcolli zonjën e tij, Silvia e trashë mori menjëherë shportën dhe bëri sikur shkonte në treg, për ta ndjekur çiftin e dashuruar.

— Zonjë, — i tha ajo së zonjës kur u kthye, — zoti Gorio duhet të jetë dreqnisht i pasur, megjithatë, për t’i mbajtur në atë nivel. Përfytyroni se në qoshe të Estrapade-it⁴³ priste një karrocë e mrekullueshme, në të cilën hipi ajo.

Gjatë darkës, zonja Voker shkoi të tërhiqte një perde, që Gorioja të mos shqetësohej nga dielli, një rreze e të cilit i binte në sy.

— Ju duan të bukurat, zoti Gorio, dielli ju kërkon, — tha ajo, duke aluduar për vizitën që kishte pasur. — Ta marrë e mira! Keni shije të mirë, ishte shumë e bukur.

— Ishte vajza ime, — tha ai me një lloj krenarie, në të cilën pensionantët deshën të shihnin mendjemadhësinë e një plaku që ruan dukjet.

Një muaj pas kësaj vizite, zoti Gorio pati një tjetër. E bija, që herën e parë kishte ardhur me veshje mëngjesi, erdhi pas darkës, e veshur si për të shkuar në shoqërinë e lartë. Pensionantët, që po bisedonin në sallon, mundën të shihnin te ajo një bionde të bukur, me shtat të hollë, të hijshme dhe tepër të rafinuar për të qenë bija e një xha Gorioje.

— Dhe dy! — tha Silvia e trashë, që nuk e njohu.

Pas disa ditësh, një vajzë tjetër, e gjatë dhe e hijshme, zeshkane, me flokë të zinj e me sy të gjallë, kërkoi zotin Gorio.

— Dhe tre! — tha Silvia.

Kjo vajzë e dytë, që herën e parë kishte ardhur gjithashtu në mëngjes ta shihte të atin, erdhi pas disa ditësh, në mbrëmje, me veshje balloje dhe me karrocë.

— Dhe katër! — thanë zonja Voker dhe Silvia e trashë, që nuk njohën te kjo zonjë e madhe asnjë gjurmë të vajzës së veshur thjesht mëngjesin kur bëri vizitën e parë.

Gorioja paguante ende një mijë e dyqind frangë pension. Zonjës Voker iu duk krejt e natyrshme që një burrë i pasur të kishte katër a pesë dashnore, dhe madje e gjeti shumë të shkathët që i shtirte si bijat e tij. Nuk u fye që ai i thërriste në Shtëpinë Voker. Vetëm se, meqë këto vizita i shpjegonin mospërfillje e pensionantit ndaj saj, ajo lejoi veten, në fillim të vitit të dytë, ta quante maçok plak. Së fundi, kur pensionanti i saj ra te nëntëqind frangët, duke parë të zbriste njërën nga këto zonja, ajo e pyeti me shumë paturpësi se ç’kishte ndër mend ta bënte shtëpinë e saj. Xha Gorioja iu përgjigj se kjo zonjë ishte vajza e tij e madhe.

— Paskeni tridhjetë e gjashtë vajza, pra? — tha me hidhërim zonja Voker.

— Kam vetëm dy, — u përgjigj pensionanti me butësinë e një njeriu të rrënuar, që arrin deri në të gjitha bindjet e mjerimit.

Nga fundi i vitit të tretë, xha Gorioja i pakësoi edhe më shpenzimet, duke u ngjitur në katin e tretë dhe duke paguar dyzet e pesë frangë pension në muaj. Hoqi dorë nga duhani, e pushoi berberin dhe nuk vuri më pudër. Kur xha Gorioja u duk për herë të parë pa pudër, mikpritësja e tij lëshoi një britmë habie, duke parë ngjyrën e flokëve të tij: ishin ngjyrë gri e ndotur, që të binte në të gjelbër. Fytyra e tij, që hidhërimet e fshehta e kishin bërë pa u ndier gjithnjë e më të trishtë ditë pas dite, dukej më e dëshpëruara nga të gjitha ato që rrinin rreth tryezës. Atëherë nuk mbeti më asnjë dyshim. Xha Gorioja ishte një plak i shthurur, sytë e të cilit ishin ruajtur nga ndikimi i keq i ilaçeve që kërkonin sëmundjet e tij vetëm falë zotësisë së një mjeku. Ngjyra e neveritshme e flokëve të tij vinte nga tepritë e tij dhe nga barnat që kishte marrë për t’i vazhduar ato. Gjendja fizike dhe morale e plakut u jepte të drejtë këtyre broçkullave. Kur iu konsumua paja, bleu basme me katërmbëdhjetë su kutin⁴⁴ për të zëvendësuar të brendshmet e tij të bukura. Diamantet, kutia e duhanit prej ari, zinxhiri, stolitë e tij u zhdukën një nga një. E kishte lënë frakun blu si lule misri, gjithë veshjen e tij të pasur, për të mbajtur, verë e dimër, një redingotë prej stofi të trashë ngjyrë kafe, një jelek prej leshi dhie dhe një pantallon gri prej shajaku. U dobësua pak nga pak; pulpat i ranë; fytyra e tij, e fryrë nga kënaqësia e një lumturie borgjeze, u rrudh pa masë; balli iu mbush me rrudha, nofulla iu vizatua. Në vitin e katërt të qëndrimit në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève, nuk i ngjante më vetes. Fidexhiu i mirë gjashtëdhjetë e dy vjeç, që nuk dukej as dyzet, borgjezi i trashë e i dhjamosur, i freskët nga budallallëku, që me pamjen e tij qejflie i gëzonte kalimtarët, që kishte diçka rinore në buzëqeshje, dukej tani një shtatëdhjetëvjeçar i hutuar, që lëkundej, i zbehtë si dylli. Sytë e tij blu, aq të gjallë, morën ngjyra të shuara e gri si hekuri; ishin zbehur, nuk lotonin më, dhe buza e tyre e kuqe dukej sikur qante gjak. Disave u ngjallte tmerr; të tjerëve, mëshirë. Disa studentë të rinj të Mjekësisë, që i kishin vënë re uljen e buzës së poshtme dhe i kishin matur majën e këndit të fytyrës,⁴⁵ e shpallën të prekur nga kretinizmi, pasi e kishin ngacmuar gjatë pa nxjerrë asgjë prej tij. Një mbrëmje, pas darkës, kur zonja Voker i tha me tallje: „E pra, nuk vijnë më t’ju shohin, vajzat tuaja?“, duke vënë në dyshim atësinë e tij, xha Gorioja u drodh sikur mikpritësja ta kishte shpuar me hekur.

— Vijnë ndonjëherë, — u përgjigj ai me zë të prekur.

— Aha! Ju i shihni ende ndonjëherë! — thirrën studentët. — Bravo, xha Gorio!

Por plaku nuk i dëgjoi shakatë që u bënë për përgjigjen e tij: kishte rënë përsëri në një gjendje mendimi që ata që e vëzhgonin sipërfaqësisht e merrnin për një mpirje pleqërie, të shkaktuar nga mungesa e mendjes. Sikur ta kishin njohur mirë, ndoshta do t’i kishte interesuar shumë problemi që paraqiste gjendja e tij fizike dhe morale; por asgjë nuk ishte më e vështirë. Ndonëse ishte e lehtë të mësoje nëse Gorioja kishte qenë vërtet fidexhi dhe sa ishte pasuria e tij, njerëzit e vjetër te të cilët u zgjua kureshtja për të nuk dilnin nga lagjja dhe jetonin në pension si midhjet mbi shkëmb. Sa për të tjerët, rrëmbimi i veçantë i jetës pariziene i bënte të harronin, sapo dilnin nga rruga Neuve-Sainte-Geneviève, plakun e varfër me të cilin talleshin. Për këto mendje të ngushta, si edhe për këta të rinj të shkujdesur, mjerimi i thatë i xha Gorios dhe qëndrimi i tij i trashë ishin të papajtueshme me çfarëdo pasurie a zotësie. Sa për gratë që ai i quante bijat e tij, secili ndante mendimin e zonjës Voker, e cila thoshte, me logjikën e rreptë që u jep zakoni për të supozuar gjithçka grave të vjetra që kalojnë mbrëmjet duke llafosur: „Sikur xha Gorioja të kishte vajza aq të pasura sa dukeshin të gjitha zonjat që kanë ardhur ta shohin, nuk do të ishte në shtëpinë time, në katin e tretë, me dyzet e pesë frangë në muaj, dhe nuk do të vishej si një lypës.“ Asgjë nuk mund t’i përgënjeshtronte këto përfundime. Prandaj, nga fundi i muajit nëntor të vitit 1819, në kohën kur shpërtheu kjo dramë, secili në pension kishte ide të prera për plakun e varfër. Ai nuk kishte pasur kurrë as bijë, as grua; tepria e kënaqësive e kishte bërë një kërmill, një molusk në trajtë njeriu, për t’u klasifikuar te Kasketëmbajtësit, thoshte një nëpunës i Muzeut,⁴⁶ një nga klientët e rregullt që paguanin me biletë. Puareja ishte një shqiponjë, një xhentëlmen përbri Gorios. Puareja fliste, arsyetonte, përgjigjej; në të vërtetë, nuk thoshte asgjë duke folur, duke arsyetuar a duke u përgjigjur, sepse kishte zakon të përsëriste me fjalë të tjera atë që thoshin të tjerët; por merrte pjesë në bisedë, ishte i gjallë, dukej i ndjeshëm; ndërsa xha Gorioja, thoshte ende nëpunësi i Muzeut, ishte gjithmonë në zero gradë Réaumur.⁴⁷

Eugjen de Rastinjak ishte kthyer me një gjendje shpirtërore që duhet ta kenë njohur të rinjtë e shquar, ose ata të cilëve një gjendje e vështirë u jep përkohësisht cilësitë e njerëzve të zgjedhur. Gjatë vitit të tij të parë në Paris, puna e pakët që kërkojnë gradat e para në Fakultet e kishte lënë të lirë të shijonte kënaqësitë e dukshme të Parisit material. Një studenti nuk i del koha po të dojë të njohë repertorin e çdo teatri, të studiojë daljet e labirintit parizien, të mësojë zakonet, të mësojë gjuhën dhe të mësohet me kënaqësitë e veçanta të kryeqytetit; të gërmojë vendet e mira e të këqija, të ndjekë leksionet që argëtojnë, të inventarizojë pasuritë e muzeve. Një student pasionohet atëherë pas marrëzirash që i duken madhështore. Ka njeriun e tij të madh, një profesor të Collège de France,⁴⁸ të paguar për t’u mbajtur në lartësinë e dëgjuesve të vet. E ngre kravatën dhe pozon për gruan e galerive të para të Opéra-Comique. Në këto njohje të njëpasnjëshme, ai zhvishet nga lëvorja e tij e njomë, e zgjeron horizontin e jetës së vet dhe arrin të kuptojë mbivendosjen e shtresave njerëzore që përbëjnë shoqërinë. Nëse ka filluar duke i admiruar karrocat në parakalimin e Champs-Élysées në një ditë me diell, shpejt arrin t’i ketë zili. Eugjeni e kishte kaluar këtë stazh pa e ditur, kur u nis për pushime, pasi ishte bërë baçelier në Letërsi dhe baçelier në Drejtësi.⁴⁹ Iluzionet e tij të fëmijërisë, idetë e tij provinciale ishin zhdukur. Mendja e tij e ndryshuar, ambicia e tij e ndezur e bënë të shihte drejt në mes të pronës atërore, në gjirin e familjes. I ati, e ëma, dy vëllezërit, dy motrat dhe një teze, pasuria e së cilës përbëhej nga pensione, jetonin në tokën e vogël të Rastinjakut. Kjo pronë, me një të ardhur prej rreth tre mijë frangësh, i nënshtrohej pasigurisë që sundon mbi prodhimin krejt industrial të vreshtit, e megjithatë duhej të nxirrej prej saj çdo vit një mijë e dyqind frangë për të. Pamja e këtij ngushtimi të vazhdueshëm, që ia fshihnin me bujari, krahasimi që u detyrua të bënte midis motrave të tij, që i dukeshin aq të bukura në fëmijëri, dhe grave të Parisit, që i kishin realizuar tipin e një bukurie të ëndërruar, e ardhmja e pasigurt e kësaj familjeje të madhe që mbështetej tek ai, kujdesi kursimtar me të cilin pa të ruheshin edhe prodhimet më të vogla, pija e bërë për familjen me bërsitë e shtrydhura të rrushit, me një fjalë një mori rrethanash që nuk ka nevojë të shënohen këtu, ia dhjetëfishuan dëshirën për t’ia dalë mbanë dhe i dhanë etje për dallime. Siç ndodh me shpirtrat e mëdhenj, ai deshi t’ia detyronte gjithçka vetëm meritës së vet. Por mendja e tij ishte jugore në kulm; në zbatim, vendimet e tij duhej pra të goditeshin nga ato lëkundje që i zënë të rinjtë kur ndodhen në det të hapur, pa ditur as nga t’i drejtojnë forcat, as në ç’kënd t’i fryjnë velat. Nëse në fillim deshi të hidhej me gjithë shpirt në punë, i joshur shpejt nga nevoja për të krijuar lidhje, vuri re sa ndikim kanë gratë në jetën shoqërore dhe vendosi befas të hidhej në shoqërinë e lartë, për të fituar aty mbrojtëse: a mund t’i mungonin këto një djali të ri të zjarrtë e mendjehollë, mendja dhe zjarri i të cilit theksoheshin nga një pamje elegante dhe nga një lloj bukurie nervoze, pas së cilës gratë rrëmbehen me qejf? Këto ide e sulmuan në mes të fushave, gjatë shëtitjeve që dikur i bënte me gaz me motrat, të cilat e gjetën shumë të ndryshuar. Tezja e tij, zonja de Marsijak, e paraqitur dikur në oborrin mbretëror, kishte njohur aty majat e aristokracisë. Befas i riu ambicioz njohu, në kujtimet me të cilat tezja e kishte përkundur aq shpesh, elementet e disa pushtimeve shoqërore, të paktën po aq të rëndësishme sa ato që po ndërmerrte në Shkollën e Drejtësisë; e pyeti për lidhjet e farefisnisë që mund të ripërtëriheshin ende. Pasi i shkundi degët e pemës gjenealogjike, zonja e vjetër gjykoi se, nga të gjithë personat që mund t’i shërbenin nipit të saj midis fisit egoist të të afërmve të pasur, zonja vikonteshë de Bozean do të ishte më pak kokëfortë. I shkroi kësaj gruaje të re një letër në stilin e vjetër dhe ia dha Eugjenit, duke i thënë se, po t’ia dilte mbanë pranë vikonteshës, ajo do ta ndihmonte të gjente edhe të afërmit e tjerë. Pak ditë pas mbërritjes, Rastinjaku ia dërgoi letrën e tezes zonjës de Bozean. Vikontesha u përgjigj me një ftesë për ballo për të nesërmen.

E tillë ishte gjendja e përgjithshme e pensionit borgjez në fund të muajit nëntor të vitit 1819. Pak ditë më vonë, Eugjeni, pasi kishte qenë në ballon e zonjës de Bozean, u kthye rreth orës dy të natës. Për ta fituar kohën e humbur, studenti trim i kishte premtuar vetes, ndërsa vallëzonte, se do të punonte deri në mëngjes. Do ta kalonte natën për herë të parë në mes të kësaj lagjeje të heshtur, sepse ishte vënë nën magjinë e një energjie të rreme duke parë shkëlqimet e shoqërisë së lartë. Nuk kishte ngrënë darkë te zonja Voker. Pensionantët mund të besonin pra se nuk do të kthehej nga balloja veçse të nesërmen në mëngjes, në agim, siç ishte kthyer ndonjëherë nga festat e Prado-s ose nga Ballot e Odéon-it,⁵⁰ me çorapet e mëndafshta të baltosura dhe me këpucët e vallëzimit të shtrembëruara. Para se t’i vinte shulet derës, Kristofi e kishte hapur për të parë në rrugë. Rastinjaku u paraqit pikërisht në atë çast dhe mundi të ngjitej në dhomë pa bërë zhurmë, i ndjekur nga Kristofi, që bënte shumë. Eugjeni u zhvesh, vuri pantoflat, mori një redingotë të keqe, ndezi zjarrin me plisa lëvoreje⁵¹ dhe u përgatit shpejt për punë, kështu që Kristofi i mbuloi edhe me zhurmën e këpucëve të tij të rënda përgatitjet pak të zhurmshme të të riut. Eugjeni mbeti i menduar për disa çaste para se të zhytej në librat e tij të Drejtësisë. Sapo kishte njohur te zonja vikonteshë de Bozean një nga mbretëreshat e modës në Paris, shtëpia e së cilës mbahej si më e këndshmja e Faubourg Saint-Germain.⁵² Përveç kësaj, ajo ishte, si nga emri, ashtu edhe nga pasuria, një nga majat e botës aristokratike. Falë tezes së tij de Marsijak, studenti i varfër ishte pritur mirë në këtë shtëpi, pa e ditur sa e madhe ishte kjo nder. Të të pranonin në këto sallone të praruara ishte njësoj si të merrje një dëftesë fisnikërie të lartë. Duke u shfaqur në këtë shoqëri, më ekskluziven nga të gjitha, kishte fituar të drejtën të shkonte kudo. I verbuar nga ky kuvend i shkëlqyer, pasi mezi kishte shkëmbyer ca fjalë me vikonteshën, Eugjeni ishte kënaqur duke dalluar, midis turmës së hyjneshave pariziene që shtyheshin në këtë pritje, një nga ato gra që një djalë i ri duhet t’i adhurojë menjëherë. Kontesha Anastazi de Resto, e gjatë dhe e hijshme, mbahej si një nga gratë me shtatin më të bukur të Parisit. Përfytyroni sy të mëdhenj të zinj, një dorë të mrekullueshme, një këmbë të gdhendur mirë, zjarr në lëvizje, një grua që markezi de Ronkërol e quante kalë race të pastër. Kjo hollësi nervash nuk i hiqte asnjë përparësi; kishte forma të plota e të rrumbullakëta, pa mundur të akuzohej se ishte tepër e shëndoshë. Kalë race të pastër, grua race: këto shprehje kishin filluar të zëvendësonin engjëjt e qiellit, figurat osianike,⁵³ gjithë mitologjinë e vjetër të dashurisë, të përzënë nga dendizmi. Por për Rastinjakun, zonja Anastazi de Resto qe gruaja e dëshirueshme. Kishte siguruar për vete dy radhë në listën e kavalierëve të shkruar mbi freskoren e saj dhe kishte mundur t’i fliste gjatë kadrilit të parë. „Ku mund t’ju takoj tani e tutje, zonjë?“ i kishte thënë befas, me atë forcë pasioni që u pëlqen aq shumë grave. „Po, — tha ajo, — në Bois, te Bouffons,⁵⁴ te unë, kudo.“ Dhe jugori aventurier ishte nxituar të lidhej me këtë konteshë të mrekullueshme, aq sa mund të lidhet një djalë i ri me një grua gjatë një kadrili dhe një valsi. Duke thënë se ishte kushëri i zonjës de Bozean, u ftua nga kjo grua, që ai e mori për një zonjë të madhe, dhe pati hyrjen e lirë në shtëpinë e saj. Nga buzëqeshja e fundit që i hodhi ajo, Rastinjaku besoi se vizita e tij ishte e domosdoshme. Kishte pasur fatin të takonte një njeri që nuk ishte tallur me padijen e tij, të metë vdekjeprurëse në mes të të pacipëve të famshëm të kohës, Molenkurëve, Ronkërolëve, Maksim de Trajëve, de Marseve, Azhuda-Pintove, Vandënesëve, që ishin aty në lavdinë e mendjemadhësisë së tyre dhe të përzier me gratë më elegante, ledi Brandon, dukeshën de Lanzhe, konteshën de Kergarue, zonjën de Serizi, dukeshën de Kariljano, konteshën Fero, zonjën de Lanti, markezen d’Eglëmon, zonjën Firmiani, markezen de Listomer dhe markezen d’Espar, dukeshën de Mofrinjëz dhe familjen Granlie.⁵⁵ Për fat, pra, studenti naiv ra mbi markezin de Montrivo, dashnorin e dukeshës de Lanzhe, një gjeneral i thjeshtë si një fëmijë, që i tha se kontesha de Resto banonte në rrugën du Helder. Të jesh i ri, të kesh etje për shoqërinë e lartë, të kesh uri për një grua dhe të shohësh të të hapen dy shtëpi! Ta vësh këmbën në Faubourg Saint-Germain te vikontesha de Bozean, gjurin në Chaussée-d’Antin⁵⁶ te kontesha de Resto! Të zhytesh me një vështrim në sallonet e Parisit, njëri pas tjetrit, dhe ta besosh veten mjaft djalë të bukur për të gjetur aty ndihmë e mbrojtje në zemrën e një gruaje! Ta ndiesh veten mjaft ambicioz për t’i dhënë një shkelm të mrekullueshëm litarit të tendosur mbi të cilin duhet të ecësh me sigurinë e akrobatit që nuk do të bjerë, dhe të kesh gjetur te një grua simpatike shkopin më të mirë të ekuilibrit! Me këto mendime dhe përpara kësaj gruaje që ngrihej madhështore pranë një zjarri me plisa, midis Kodit dhe mjerimit, kush nuk do ta kishte sonduar si Eugjeni të ardhmen me një meditim, kush nuk do ta kishte mobiluar me suksese? Mendimi i tij endacak i llogariste kaq përpara gëzimet e ardhshme, saqë e besonte veten pranë zonjës de Resto, kur një psherëtimë e ngjashme me një han të Shën Jozefit⁵⁷ e trazoi heshtjen e natës dhe i jehoi në zemër të riut aq sa e mori për grahmën e një që po vdes. E hapi derën ngadalë dhe, kur ishte në korridor, pa një vijë drite të vizatuar në fund të derës së xha Gorios. Eugjeni pati frikë se mos fqinji i tij ishte i sëmurë, ia afroi syrin vrimës së çelësit, shikoi në dhomë dhe pa plakun të zënë me punë që iu dukën tepër kriminale, që të mos besonte se i bënte shërbim shoqërisë duke shqyrtuar mirë se ç’kurdiste natën ky gjoja fidexhi. Xha Gorioja, që me siguri kishte lidhur pas shufrës së një tryeze të përmbysur një pjatë dhe një lloj supiere prej argjendi të praruar, rrotullonte një lloj litari rreth këtyre sendeve të gdhendura pasurisht, duke i shtrënguar me një forcë aq të madhe, sa me sa dukej i përdridhte për t’i kthyer në shufra. „Ta marrë e mira! Ç’njeri!“ i tha vetes Rastinjaku, duke parë krahun e fuqishëm të plakut, që, me ndihmën e atij litari, e brumoste pa zhurmë argjendin e praruar si një brumë. „Mos vallë është një hajdut ose një fshehës mallrash të vjedhura, që, për t’u marrë më sigurt me tregtinë e tij, shtiret si budalla, si i pafuqishëm, dhe jeton si lypës?“ i tha vetes Eugjeni duke u ngritur për një çast. Studenti e vuri përsëri syrin te vrima e çelësit. Xha Gorioja, që e kishte zgjidhur litarin, mori masën e argjendit, e vuri mbi tryezë pasi kishte shtruar mbi të batanijen dhe e rrokullisi aty për ta rrumbullakosur në shufër, punë që e kreu me një lehtësi të mrekullueshme. „Mos vallë qenka i fortë sa Augusti, mbreti i Polonisë?“⁵⁸ i tha vetes Eugjeni kur shufra e rrumbullakët ishte gati e formuar. Xha Gorioja e vështroi me trishtim punën e tij, lotë i dolën nga sytë, e fiku qiririn e hollë në dritën e të cilit e kishte përdredhur atë argjend të praruar, dhe Eugjeni e dëgjoi të shtrihej duke lëshuar një psherëtimë. „Është i çmendur“, mendoi studenti.

— Fëmija i shkretë! — tha me zë të lartë xha Gorioja.

Me këtë fjalë, Rastinjaku gjykoi se ishte e mençur të heshte për këtë ngjarje dhe të mos e dënonte pa menduar fqinjin e tij. Po hynte përsëri në dhomë, kur dalloi befas një zhurmë mjaft të vështirë për t’u shprehur, që duhej ta bënin burra me pantofla prej cohe duke u ngjitur nëpër shkallë. Eugjeni vuri veshin dhe njohu vërtet tingullin e alternuar të frymëmarrjes së dy burrave. Pa e dëgjuar as kërcitjen e derës, as hapat e burrave, pa befas një dritë të dobët në katin e dytë, te zoti Votren. „Sa shumë mistere në një pension borgjez!“ i tha vetes. Zbriti disa shkallë, zuri të dëgjonte dhe tingulli i arit i ra në vesh. Shpejt drita u fik, të dy frymëmarrjet u dëgjuan përsëri pa kërcitur dera. Pastaj, sa më shumë zbritnin të dy burrat, aq më shumë dobësohej zhurma.

— Kush është? — thirri zonja Voker duke hapur dritaren e dhomës së saj.

— Jam unë që po kthehem, mama Voker, — tha Votreni me zërin e tij të trashë.

„Çudi! Kristofi i kishte vënë shulet“, i tha vetes Eugjeni duke hyrë në dhomën e tij. „Duhet të rrish zgjuar për ta ditur mirë se ç’ndodh rreth teje, në Paris.“ I larguar nga këto ngjarje të vogla prej meditimit të tij ambicioz e të dashuruar, iu vu punës. I shpërqendruar nga dyshimet që i vinin për xha Gorion, edhe më i shpërqendruar nga fytyra e zonjës de Resto, që herë pas here i dilte përpara si lajmëtare e një fati të shkëlqyer, mbaroi duke u shtrirë e duke fjetur si qyqe. Nga dhjetë netë të premtuara për punë, të rinjtë ia japin shtatë gjumit. Duhet të kesh mbushur të njëzetat për të ndenjur zgjuar.

Të nesërmen në mëngjes, në Paris sundonte një nga ato mjegulla të dendura që e mbështjellin dhe e turbullojnë aq mirë, saqë edhe njerëzit më të përpiktë gabohen për orën. Takimet e punës humbasin. Secili beson se është ora tetë kur bie mesdita. Ishte nëntë e gjysmë, dhe zonja Voker ende nuk ishte luajtur nga shtrati. Kristofi dhe Silvia e trashë, të vonuar edhe ata, pinin të qetë kafen e tyre, të përgatitur me shtresat e sipërme të qumështit të caktuar për pensionantët, të cilin Silvia e ziente gjatë, që zonja Voker të mos e kuptonte këtë të dhjetën e marrë pa ligj.

— Silvia, — tha Kristofi duke njomur thekën e parë të bukës, — zoti Votren, që është njeri i mirë, s’ka ç’thua, ka parë prapë dy veta sonte. Po të pyesë zonja, nuk duhet t’i themi gjë.

— Ju ka dhënë gjë?

— Më dha njëqind su për muajin e tij, sikur të më thoshte: Mbylle gojën.

— Përveç tij dhe zonjës Kutyr, që nuk i numërojnë paratë, të tjerët do të donin të na i merrnin me dorën e majtë ato që na japin me të djathtën për Vitin e Ri, — tha Silvia.

— E ç’na japin, pastaj! — bëri Kristofi. — Një monedhë të mjerë, dhe atë prej njëqind su. Ja, prej dy vjetësh xha Gorioja i lustron këpucët vetë. Ai koprrac i Puaresë s’përdor fare bojë këpucësh, dhe do ta pinte më mirë sesa t’ua vinte zhapikëve të tij. Sa për atë studentin e dobët, ai më jep dyzet su. Dyzet su s’paguajnë as furçat e mia, dhe mbi të gjitha i shet rrobat e vjetra. Ç’shtëpi!

— Pa hë! — bëri Silvia duke pirë kafen me gllënjka të vogla. — Vendet tona janë prapë më të mirat e lagjes: këtu rrojmë mirë. Po, me që ra fjala për xhaxhain e trashë Votren, Kristof, ju ka thënë gjë njeri?

— Po. Ca ditë më parë takova në rrugë një zotëri, që më tha: „A nuk banon te ju një zotëri i trashë që i lyen favoritet?“ Unë i thashë: „Jo, zotëri, nuk i lyen. Një njeri i gëzuar si ai s’ka kohë për to.“ Këtë ia thashë pastaj zotit Votren, që m’u përgjigj: „Mirë bëre, djalë! Përgjigju gjithmonë kështu. S’ka gjë më të pakëndshme sesa t’i lësh të tjerët t’i dinë të metat tona. Mund të prishen martesat.“

— Hë, edhe mua në treg deshën të ma hidhnin, që t’u thoja nëse e shihja kur ndërron këmishën. Ç’shaka! Ja, — tha ajo duke e ndërprerë veten, — ja ku po bie dhjetë pa një çerek në Val-de-Grâce, dhe s’lëviz njeri.

— Pa hë! Kanë dalë të gjithë. Zonja Kutyr me vajzën e saj kanë shkuar të hanë Zotin në Saint-Étienne⁵⁹ që në tetë. Xha Gorioja doli me një pako. Studenti s’do të kthehet para se të mbarojë mësimi, në dhjetë. I pashë kur dolën, ndërsa po fshija shkallët; xha Gorioja më goditi me atë që mbante, që ishte i fortë si hekur. Ç’bën vallë ky plak? Të tjerët e rrotullojnë si fugë, po prapë është njeri i mirë dhe vlen më shumë se ata të gjithë. S’jep gjë të madhe; po zonjat ku më dërgon ndonjëherë të zgjasin bakshishe të mëdha dhe janë të veshura për bukuri.

— Ato që ai i quan bijat e tij, hë? Janë një duzinë.

— Unë kam shkuar vetëm te dy, po ato që kanë ardhur këtu.

— Ja, zonja po lëviz; tani do të bëjë kiamet: duhet të shkoj. Ju ruani qumështin, Kristof, për shkak të maces.

Silvia u ngjit te e zonja.

— Si, Silvia, ja ku është dhjetë pa një çerek, dhe ju më latë të fle si marmotë! Kurrë s’ka ndodhur gjë e tillë.

— Është mjegulla, që pritet me thikë.

— Po mëngjesi?

— Pa hë! Pensionantët tuaj e kishin djallin në trup; ikën të gjithë që kur këndoi pula.

— Fol mirë, Silvia, — vazhdoi zonja Voker, — thuhet që kur këndoi gjeli.⁶⁰

— Ah! zonjë, do të them si të doni. Sido që të jetë, mund të hani mëngjes në dhjetë. Mishoneta dhe Preshi⁶¹ s’kanë lëvizur. Vetëm ata janë në shtëpi, dhe flenë si trungje që janë.

— Po, Silvia, ti i vë të dy bashkë, sikur…

— Sikur, çfarë? — vazhdoi Silvia, duke lëshuar një të qeshur të trashë e budallaqe. — Të dy bëjnë një palë.

— Çudi, Silvia: si është kthyer vallë zoti Votren sonte, pasi Kristofi i kishte vënë shulet?

— Përkundrazi, zonjë. Ai e dëgjoi zotin Votren dhe zbriti t’i hapte derën. Dhe ja se ç’kujtuat ju…

— Ma jep xhaketën e natës dhe shko shpejt të shohësh mëngjesin. Rregulloje mbetjen e mishit të dashit me patate dhe jepu dardha të ziera, nga ato që kushtojnë dy liardë⁶² copa.

Pas disa çastesh, zonja Voker zbriti pikërisht kur macja e saj kishte përmbysur me një goditje putre pjatën që mbulonte një tas me qumësht dhe po e lëpinte me ngut.

— Mistigri! — thirri ajo. Macja iku, pastaj u kthye të fërkohej pas këmbëve të saj. — Po, po, bëj lajka, frikacak i vjetër! — i tha ajo. — Silvia! Silvia!

— Hë, çfarë, zonjë?

— Shikoni pak se ç’ka pirë macja.

— Është faji i asaj shtaze të Kristofit, që i kisha thënë të shtronte tryezën. Ku ka shkuar? Mos u shqetësoni, zonjë; do të jetë kafeja e xha Gorios. Do t’i hedh ujë brenda, s’do ta kuptojë. Nuk i vë re asgjë, as atë që ha.

— Ku ka shkuar vallë ai i çuditshëm? — tha zonja Voker duke vendosur pjatat.

— Kush e di? Bën pazare të pesëqind djajve.

— Kam fjetur shumë, — tha zonja Voker.

— Po edhe zonja është e freskët si një trëndafil…

Në atë çast ra zilja dhe Votreni hyri në sallon duke kënduar me zërin e tij të trashë:

Kam shëtitur gjatë nëpër botë,
Dhe më kanë parë gjithandej…⁶³

— O-ho! Mirëmëngjes, mama Voker, — tha ai, duke parë mikpritësen, të cilën e mori me galanteri në krahë.

— Hajde, lëreni tani.

— Thoni: i pacipë! — vazhdoi ai. — Hajde, thojeni. A do ta thoni? Ja, do ta shtroj tryezën bashkë me ju. Ah! Jam i mirë, apo jo?

Duke u bërë qejf zeshkaneve e bjondeve,
Duke dashur, duke psherëtirë…

— Sapo pashë diçka të çuditshme.

… kuturu.

— Çfarë? — tha e veja.

— Xha Gorioja ishte në tetë e gjysmë në rrugën Dauphine, te argjendari që blen takëme të vjetra dhe gajtanë ari. I shiti për një shumë të mirë një send shtëpie prej argjendi të praruar, të përdredhur mjaft bukur për një njeri që s’është i zanatit.

— Pa hë! Vërtet?

— Po. Po kthehesha këtu pasi kisha përcjellë një mikun tim që po shpërngulet jashtë vendit me Postat Mbretërore;⁶⁴ e prita xha Gorion për të parë: sa për të qeshur. Ai u ngjit përsëri në këtë lagje, në rrugën des Grès, ku hyri në shtëpinë e një fajdexhiu të njohur, që quhet Gobsek,⁶⁵ një qerrata i madh, i zoti të bëjë domino me kockat e të atit; një çifut, një arab, një grek, një cigan, një njeri që do ta kishe shumë të vështirë ta grabitje: ekjutë e tij i vë në Bankë.

— Po ç’bën vallë ky xha Gorio?

— Nuk bën asgjë, — tha Votreni, — zhbën. Është një budalla aq i trashë sa të rrënohet duke dashur vajza që…

— Ja ku është! — tha Silvia.

— Kristof, — thirri xha Gorioja, — ngjitu me mua.

Kristofi e ndoqi xha Gorion dhe zbriti shpejt.

— Ku po shkon? — i tha zonja Voker shërbëtorit të saj.

— Të bëj një porosi për zotin Gorio.

— Ç’është kjo? — tha Votreni, duke i rrëmbyer nga duart Kristofit një letër, mbi të cilën lexoi: Zonjës konteshë Anastazi de Resto. — Dhe ku po shkon? — vazhdoi ai, duke ia kthyer letrën Kristofit.

— Në rrugën du Helder. Kam urdhër t’ia dorëzoj këtë vetëm zonjës konteshë.

— Ç’ka brenda? — tha Votreni, duke e ngritur letrën kundër dritës. — Një kartëmonedhë? Jo. — E hapi pak zarfin. — Një kambial i paguar! — thirri ai. — Ta marrë dreqi! Qenka galant, plakushi. Shko, qerrata plak, — i tha Kristofit, duke ia mbuluar kokën me dorën e tij të gjerë dhe duke e rrotulluar rreth vetes si një zar, — do të marrësh bakshish të mirë.

Tryeza ishte shtruar. Silvia po ziente qumështin. Zonja Voker ndizte sobën, e ndihmuar nga Votreni, që vazhdonte të gumëzhinte:

Kam shëtitur gjatë nëpër botë,
Dhe më kanë parë gjithandej…

Kur u bë gati gjithçka, zonja Kutyr dhe zonjusha Tajëfer u kthyen.

— Nga vini kaq herët, zonja ime e bukur? — i tha zonja Voker zonjës Kutyr.

— Vimë nga lutjet në Saint-Étienne-du-Mont; a nuk duhet të shkojmë sot te zoti Tajëfer? E shkreta vogëlushe, dridhet si gjethe, — vazhdoi zonja Kutyr, duke u ulur përpara sobës, gojës së së cilës ia afroi këpucët, që nxorën avull.

— Ngrohuni, pra, Viktorina, — tha zonja Voker.

— Mirë bëni, zonjushë, që i luteni Zotit t’ia zbusë zemrën babait tuaj, — tha Votreni, duke i afruar jetimes një karrige. — Por kjo nuk mjafton. Ju duhej një mik që të merrte përsipër t’ia thoshte troç atij derri deti, një të egri që ka, siç thonë, tre milionë dhe nuk ju jep pajë. Një vajzë e bukur ka nevojë për pajë në këto kohë.

— Fëmija i shkretë, — tha zonja Voker. — Hajde, shpirt, ai përbindësh babai juaj e tërheq vetë fatkeqësinë mbi kokë.

Me këto fjalë, sytë e Viktorinës u mbushën me lot dhe e veja u ndal, me një shenjë që i bëri zonja Kutyr.

— Sikur të mund ta shihnim vetëm, sikur të mund t’i flisja, t’i jepja letrën e fundit të gruas së tij, — vazhdoi e veja e komisarit-urdhërues. — Nuk kam guxuar kurrë ta rrezikoj me postë; e njeh shkrimin tim…

— O gra të pafajshme, fatkeqe e të përndjekura, — thirri Votreni duke e ndërprerë, — ja pra ku keni arritur! Pas disa ditësh do të përzihem në punët tuaja, dhe gjithçka do të shkojë mirë.

— Oh! zotëri, — tha Viktorina, duke i hedhur Votrenit një vështrim njëkohësisht të lagur e të zjarrtë, që atë nuk e preku, — po të dinit ndonjë mënyrë për të arritur te babai im, thuajini mirë se dashuria e tij dhe nderi i nënës sime janë për mua më të çmuar se të gjitha pasuritë e botës. Po të arrinit t’ia zbusnit pak ashpërsinë, do t’i lutesha Zotit për ju. Jini i sigurt për një mirënjohje…

— Kam shëtitur gjatë nëpër botë, — këndoi Votreni me zë ironik.

Në atë çast zbritën Gorioja, zonjusha Mishono, Puareja, të tërhequr ndoshta nga era e salcës me miell që po bënte Silvia për të rregulluar mbetjet e mishit të dashit. Në çastin kur të shtatë të ngrënësit u ulën në tryezë duke i uruar njëri-tjetrit mirëmëngjes, ra ora dhjetë dhe në rrugë u dëgjua hapi i studentit.

— Ah, mirë, zoti Eugjen, — tha Silvia, — sot do të hani mëngjes me të gjithë.

Studenti i përshëndeti pensionantët dhe u ul pranë xha Gorios.

— Sapo më ndodhi një aventurë e çuditshme, — tha ai, duke marrë me bollëk mish dashi dhe duke prerë një copë bukë, që zonja Voker e maste gjithmonë me sy.

— Një aventurë! — tha Puareja.

— Pa hë, pse habiteni, kapelë e vjetër? — i tha Votreni Puaresë. — Zotëria është bërë enkas për të pasur aventura.

Zonjusha Tajëfer i hodhi me druajtje një vështrim studentit të ri.

— Na e tregoni aventurën tuaj, — kërkoi zonja Voker.

— Dje isha në ballo te zonja vikonteshë de Bozean, një kushërirë e imja, që ka një shtëpi të mrekullueshme, apartamente të veshura me mëndafsh, me një fjalë që na shtroi një festë të shkëlqyer, ku u argëtova si mbret…

— …th, — tha Votreni, duke e ndërprerë prerë.

— Zotëri, — vazhdoi me gjallëri Eugjeni, — ç’doni të thoni?

— Them -th, sepse mbretthat argëtohen shumë më tepër se mbretërit.⁶⁶

— Është e vërtetë: do të doja më mirë të isha ky zog i vogël pa merak sesa mbret, sepse… — bëri Puareja, idemisti.⁶⁷

— Me një fjalë, — vazhdoi studenti duke ia prerë fjalën, — vallëzoj me një nga gratë më të bukura të ballos, një konteshë magjepsëse, krijesën më të mrekullueshme që kam parë ndonjëherë. Kishte në flokë lule pjeshke, kishte në brez buqetën më të bukur, lule të vërteta që kundërmonin; po, pa hë! duhej ta kishit parë, është e pamundur të pikturosh një grua të ndezur nga vallja. E pra, sot në mëngjes e takova këtë konteshë hyjnore, rreth orës nëntë, në këmbë, në rrugën des Grès. Oh! M’u drodh zemra, përfytyrova…

— Se po vinte këtu, — tha Votreni, duke i hedhur studentit një vështrim të thellë. — Me siguri po shkonte te babushi Gobsek, një fajdexhi. Po të gërmoni ndonjëherë në zemrat e grave në Paris, do të gjeni aty fajdexhiun para dashnorit. Kontesha juaj quhet Anastazi de Resto dhe banon në rrugën du Helder.

Me këtë emër, studenti e vështroi ngultas Votrenin. Xha Gorioja e ngriti befas kokën dhe u hodhi dy bashkëbiseduesve një vështrim të ndritshëm e plot shqetësim, që i habiti pensionantët.

— Kristofi do të arrijë tepër vonë, ajo paska shkuar atje, pra, — thirri me dhembje Gorioja.

— E mora me mend, — tha Votreni, duke iu përkulur në vesh zonjës Voker.

Gorioja hante si makinë, pa e ditur se ç’hante. Kurrë nuk ishte dukur më i trashë dhe më i zhytur në mendime se në atë çast.

— Kush dreqin, zoti Votren, ju ka thënë emrin e saj? — pyeti Eugjeni.

— Aha! Ja ku e keni, — u përgjigj Votreni. — Xha Gorioja e dinte mirë, ai! Pse të mos e di edhe unë?

— Zoti Gorio! — thirri studenti.

— Çfarë? — tha plaku i varfër. — Ishte shumë e bukur dje, pra?

— Kush?

— Zonja de Resto.

— Shikojeni koprracin plak, — i tha zonja Voker Votrenit, — si i ndizen sytë.

— Mos vallë e mban ai? — i tha me zë të ulët zonjusha Mishono studentit.

— Oh, po! Ishte tmerrësisht e bukur, — vazhdoi Eugjeni, që xha Gorioja e vështronte me etje. — Sikur të mos kishte qenë aty zonja de Bozean, kontesha ime hyjnore do të kishte qenë mbretëresha e ballos; të rinjtë kishin sy vetëm për të, unë isha i dymbëdhjeti i regjistruar në listën e saj, vallëzonte të gjitha kadrilet. Gratë e tjera tërboheshin. Nëse dje ka qenë e lumtur ndonjë krijesë, ishte pikërisht ajo. Mirë e thonë se s’ka gjë më të bukur se fregata me vela, kali në galop dhe gruaja që vallëzon.

— Dje në majë të rrotës, te një dukeshë, — tha Votreni; — sot në mëngjes në fund të shkallës, te një skontues kambialesh: ja ku i keni parizienet. Po të mos mund t’ua mbajnë burrat luksin e shfrenuar, ato shiten. Po të mos dinë të shiten, do t’ua çanin barkun nënave të tyre për të kërkuar aty diçka me të cilën të shkëlqejnë. Me një fjalë, bëjnë njëqind mijë marifete. Të njohura, të njohura!

Fytyra e xha Gorios, që i ishte ndezur si dielli i një dite të bukur duke dëgjuar studentin, u errësua nga ky vërejtje mizore e Votrenit.

— E pra, — tha zonja Voker, — ku është aventura juaj? I folët? E pyetët nëse po vinte të mësonte Drejtësi?

— Ajo nuk më pa, — tha Eugjeni. — Por të takosh një nga gratë më të bukura të Parisit në rrugën des Grès, në nëntë, një grua që duhet të jetë kthyer nga balloja në dy të mëngjesit, a nuk është e çuditshme? Vetëm Parisi i ka aventura të tilla.

— Pa hë! Ka edhe shumë më qesharake, — thirri Votreni.

Zonjusha Tajëfer mezi kishte dëgjuar, aq e zënë ishte me përpjekjen që do të bënte. Zonja Kutyr i bëri shenjë të ngrihej për të shkuar të vishej. Kur dolën të dy zonjat, xha Gorioja bëri si ato.

— E pra, e patë? — u tha zonja Voker Votrenit dhe pensionantëve të tjerë. — Është e qartë se është rrënuar për ato gra.

— Kurrë s’do të më bëjë njeri të besoj, — thirri studenti, — se kontesha e bukur de Resto i përket xha Gorios.

— Po ne, — i tha Votreni duke e ndërprerë, — s’kemi ndonjë qejf t’jua bëjmë ta besoni. Jeni ende tepër i ri për ta njohur mirë Parisin; do ta mësoni më vonë se aty has ato që ne i quajmë njerëz me pasione… — (Me këto fjalë, zonjusha Mishono e vështroi Votrenin me një pamje që kuptonte. Do të thoshe se ishte një kalë regjimenti që dëgjon zërin e borisë.) — Aha! — bëri Votreni, duke e ndërprerë veten për t’i hedhur asaj një vështrim të thellë, — sikur ne s’paskemi pas’ pasionet tona të vogla, ne? — (Vajza e vjetër i uli sytë si një murgeshë që sheh statuja.) — E pra! — vazhdoi ai, — këta njerëz e mbathin një ide dhe nuk e lëshojnë më. Kanë etje vetëm për një ujë të caktuar, të marrë në një burim të caktuar, e shpesh të ndenjur; për ta pirë, do t’i shitnin gratë, fëmijët; do t’ia shitnin shpirtin djallit. Për disa, ky burim është loja, Bursa, një koleksion pikturash ose insektesh, muzika; për të tjerë, është një grua që di t’u gatuajë ëmbëlsira. Këtyre mund t’u ofronit të gjitha gratë e dheut, s’u bën përshtypje, duan vetëm atë që ua kënaq pasionin. Shpesh kjo grua nuk i do fare, i trajton keq, ua shet shumë shtrenjtë thërrimet e kënaqësisë; e pra! shakaxhinjtë e mi nuk lodhen, dhe do ta linin peng batanijen e fundit në Mont-de-Piété⁶⁸ për t’i çuar ekjun e fundit. Xha Gorioja është një nga këta njerëz. Kontesha e shfrytëzon sepse është i heshtur, dhe ja ku e keni shoqërinë e lartë! Plaku i shkretë mendon vetëm për të. Jashtë pasionit të tij, e shihni, është një shtazë e trashë. Futeni në këtë kapitull, dhe fytyra i shkëlqen si diamant. Nuk është e vështirë ta marrësh me mend këtë sekret. Sot në mëngjes çoi argjend të praruar për ta shkrirë, dhe e pashë tek hynte te babushi Gobsek, në rrugën des Grès. Ndiqni mirë! Kur u kthye, dërgoi te kontesha de Resto atë budallanë e Kristofit, që na tregoi adresën e letrës, brenda së cilës ishte një kambial i paguar. Është e qartë se, po të shkonte edhe kontesha te skontuesi i vjetër, puna ishte urgjente. Xha Gorioja ka paguar me galanteri për të. S’ke nevojë të qepësh dy ide bashkë për të parë qartë këtu. Kjo ju provon, studenti im i ri, se, ndërsa kontesha juaj qeshte, vallëzonte, bënte majmunllëqet e saj, tundte lulet e pjeshkës dhe e mblidhte fustanin me majë të gishtave, ishte, siç thonë, në gjemba, duke menduar për kambialet e saj të protestuara, ose për ato të dashnorit të saj.

— Më ngjallni një dëshirë të tmerrshme për ta mësuar të vërtetën. Nesër do të shkoj te zonja de Resto, — thirri Eugjeni.

— Po, — tha Puareja, — duhet të shkoni nesër te zonja de Resto.

— Ndoshta do të gjeni aty plakun Gorio, që do të vijë të marrë shumën e galanterive të tij.

— Po, — tha Eugjeni me një pamje neverie, — Parisi juaj qenka, pra, një moçal.

— Dhe një moçal i çuditshëm, — vazhdoi Votreni. — Ata që baltosen aty me karrocë janë njerëz të ndershëm, ata që baltosen në këmbë janë mashtrues. Kini fatkeqësinë të rrëmbeni aty çfarëdo gjëje, dhe do t’ju ekspozojnë në sheshin e Pallatit të Drejtësisë si një kuriozitet.⁶⁹ Vidhni një milion, dhe në sallone do t’ju shënojnë si virtyt. Paguani tridhjetë milionë për Xhandarmërinë dhe për Drejtësinë për ta mbajtur këtë moral. Bukur!

— Si, — thirri zonja Voker, — xha Gorioja paska shkrirë servisin e tij të mëngjesit prej argjendi të praruar?

— A nuk kishte dy turtuj mbi kapak? — tha Eugjeni.

— Pikërisht ai.

— Atëherë e donte shumë, qau kur e brumosi tasin dhe pjatën. E pashë rastësisht, — tha Eugjeni.

— E donte si jetën e vet, — u përgjigj e veja.

— Shikojeni plakun, sa i pasionuar është, — thirri Votreni. — Ajo grua di t’ia gudulisë shpirtin.

Studenti u ngjit në dhomën e tij. Votreni doli. Pas disa çastesh, zonja Kutyr dhe Viktorina hipën në një karrocë me qira që shkoi t’ua kërkonte Silvia. Puareja i ofroi krahun zonjushës Mishono dhe të dy shkuan të shëtisnin në Jardin des Plantes, gjatë dy orëve të bukura të ditës.

— E pra! Ja tek janë gati të martuar, — tha Silvia e trashë. — Dalin bashkë sot për herë të parë. Janë të dy aq të thatë, sa, po të përplasen, do të nxjerrin shkëndija si strall.

— Kujdes shallin e zonjushës Mishono, — tha duke qeshur zonja Voker, — do të marrë flakë si eshkë.

Në katër pasdite, kur Gorioja u kthye, pa, në dritën e dy llambave që nxirrnin tym, Viktorinën me sy të kuq. Zonja Voker po dëgjonte rrëfimin e vizitës së pafrytshme te zoti Tajëfer gjatë paradites. I mërzitur që po i vinin e bija dhe ajo grua e vjetër, Tajëferi i kishte lënë të arrinin deri tek ai për t’u shpjeguar me to.

— Zonja ime e dashur, — i thoshte zonja Kutyr zonjës Voker, — përfytyroni se nuk e uli as Viktorinën, që qëndroi gjithë kohën në këmbë. Mua më tha, pa u zemëruar, krejt ftohtë, që të na e kursejmë mundimin të shkojmë te ai; që zonjusha, pa thënë bija e tij, po e dëmtonte veten në mendjen e tij duke e bezdisur (një herë në vit, përbindëshi!); që, meqë nëna e Viktorinës ishte martuar pa pasuri, ajo nuk kishte të drejtë të kërkonte asgjë; me një fjalë gjërat më të ashpra, që e bënë të shpërthente në lot këtë të vogël të shkretë. E vogla atëherë iu hodh në këmbë të atit dhe i tha me guxim se ngulte këmbë kaq shumë vetëm për nënën e saj, se do t’u bindej dëshirave të tij pa murmuritur; por se i lutej të lexonte testamentin e së ndjerës fatkeqe; e mori letrën dhe ia zgjati duke thënë gjërat më të bukura të botës dhe më të ndiera, nuk e di ku i gjeti, Zoti ia diktonte, sepse fëmija i shkretë ishte aq i frymëzuar, sa unë, duke e dëgjuar, qaja si budallaqe. E dini ç’bënte ai tmerr njeriu? Priste thonjtë; e mori këtë letër, që e shkreta zonja Tajëfer e kishte lagur me lot, dhe e hodhi mbi oxhak duke thënë: Mirë! Deshi ta ngrinte të bijën, që i kapte duart për t’ia puthur, por i tërhoqi. A nuk është poshtërsi? Djali i tij, ai leshko i gjatë, hyri pa e përshëndetur motrën.

— Qenkan përbindësha, pra? — tha xha Gorioja.

— Dhe pastaj, — tha zonja Kutyr pa ia vënë veshin thirrjes së plakut, — babai dhe djali ikën, duke më përshëndetur dhe duke më kërkuar t’i falnim, kishin punë të ngutshme. Ja vizita jonë. Të paktën e pa të bijën. Nuk e di si mund ta mohojë, i ngjan si dy pika uji.

Pensionantët, të brendshëm e të jashtëm, mbërritën njëri pas tjetrit, duke i uruar njëri-tjetrit mirëdita dhe duke i thënë njëri-tjetrit nga ato vogëlsira që përbëjnë, në disa klasa pariziene, një humor qesharak, ku budallallëku hyn si element kryesor dhe merita e të cilit qëndron sidomos te gjesti ose te shqiptimi. Ky lloj zhargoni ndryshon pa pushim. Shakaja që qëndron në themel të tij nuk jeton kurrë një muaj. Një ngjarje politike, një proces në gjykatën e asizeve, një këngë rrugësh, gjepurat e një aktori, të gjitha shërbejnë për ta ushqyer këtë lojë mendjeje, që qëndron sidomos te marrja e ideve dhe e fjalëve si topthat me pendë të lojës, për t’ia kthyer njëri-tjetrit me raketa. Shpikja e kohëve të fundit e Dioramës,⁷⁰ që e çonte iluzionin optik në një shkallë më të lartë se në Panoramat, kishte sjellë në disa studio pikture shakanë për të folur me -rama, një lloj karikature që e kishte ngjitur aty një piktor i ri, klient i rregullt i pensionit Voker.

— E pra, zotërrri Puare, — tha nëpunësi i Muzeut, — si e kemi atë shëndetramën e vogël? — Pastaj, pa pritur përgjigjen: — Zonja, ju jeni të hidhëruara, — u tha zonjës Kutyr dhe Viktorinës.

— Do të darkarojmë? — thirri Oras Bianshoni, një student i mjekësisë, mik i Rastinjakut. — Barku im e vogël më ka rënë usque ad talones.⁷¹

— Bën një ftoftoramë të tmerrshme! — tha Votreni. — Luani pak, xha Gorio! Ç’dreqin! Këmba juaj ia zë gjithë gojën sobës.

— I shkëlqyeri zoti Votren, — tha Bianshoni, — pse thoni ftoftoramë? Është gabim, duhet ftohtoramë.

— Jo, — tha nëpunësi i Muzeut, — është ftoftoramë, sipas rregullit: më janë ftofur këmbët.⁷²

— Aha!

— Ja ku vjen shkëlqesia e tij, markezi de Rastinjak, doktor i Drejtësisë së shtrembër, — thirri Bianshoni, duke e kapur Eugjenin për qafe dhe duke e shtrënguar aq sa ta mbyste. — Ohoo, të tjerët, ohoo!

Zonjusha Mishono hyri ngadalë, i përshëndeti të ngrënësit pa thënë asgjë dhe shkoi të ulej pranë tri grave.

— Gjithmonë më bën të dridhem kjo lakuriq nate plakë, — i tha me zë të ulët Bianshoni Votrenit, duke treguar zonjushën Mishono. — Unë që studioj sistemin e Gall-it,⁷³ i gjej gungat e Judës.

— Zotëria e ka njohur? — tha Votreni.

— Kush nuk e ka hasur! — u përgjigj Bianshoni. — Me fjalën e nderit, kjo vajzë e vjetër e bardhë më bën efektin e atyre krimbave të gjatë që mbarojnë duke e brejtur një tra.

— Ja si është puna, djalë i ri, — tha burri i dyzetave duke krehur favoritet.

Dhe, trëndafil, jetoi aq sa jetojnë trëndafilat,
Sa zgjat një mëngjes.⁷⁴

— Aha! Ja një suporamë e famshme, — tha Puareja, duke parë Kristofin që hynte duke mbajtur me respekt supierën.

— Më falni, zotëri, — tha zonja Voker, — është supë me lakër.

Të gjithë të rinjtë shpërthyen në të qeshura.

— E hëngre, Puare!

— Puarrrrreja e hëngri!

— Shënojini dy pikë mama Vokerës, — tha Votreni.

— A i ka vënë re njeri mjegullën e sotme në mëngjes? — tha nëpunësi.

— Ishte, — tha Bianshoni, — një mjegull e furishme dhe e pashembullt, një mjegull e zymtë, melankolike, e gjelbër, astmatike, një mjegull Gorio.

— Goriorama, — tha piktori, — sepse s’shihej asgjë.

— Hej, milord Gaorio, ai jetë fjal’ për viççç.⁷⁵

I ulur në fund të tryezës, pranë derës nga e cila shërbehej, xha Gorioja e ngriti kokën duke nuhatur një copë bukë që e kishte nën pecetë, nga një zakon i vjetër tregtar që i dilte ndonjëherë.

— E pra! — i thirri me hidhërim zonja Voker, me një zë që mbuloi zhurmën e lugëve, të pjatave dhe të zërave, — mos vallë nuk e gjeni të mirë bukën?

— Përkundrazi, zonjë, — u përgjigj ai, — është bërë me miell nga Étampes, cilësia e parë.

— Nga e kuptoni këtë? — i tha Eugjeni.

— Nga bardhësia, nga shija.

— Nga shija e hundës, meqë e nuhatni, — tha zonja Voker. — Po bëheni aq kursimtar, sa do të gjeni më në fund mënyrën të ushqeheni duke thithur ajrin e kuzhinës.

— Atëherë merrni një patentë shpikjeje, — thirri nëpunësi i Muzeut, — do të bëni një pasuri të bukur.

— Lëreni, pra, e bën këtë për të na bindur se ka qenë fidexhi, — tha piktori.

— Hunda juaj qenka, pra, një retortë? — pyeti përsëri nëpunësi i Muzeut.

— Re-çfarë? — bëri Bianshoni.

— Re-çel.

— Re-cetë.

— Re-klamë.

— Re-volver.

— Re-zil.

— Re-formë.

— Re-gjiment.

— Re-torama.⁷⁶

Këto tetë përgjigje u nisën nga të gjitha anët e sallës me shpejtësinë e një breshërie dhe e bënë aq më të qeshur punën, sa xha Gorioja i shkretë i vështronte të ngrënësit me një pamje të trashë, si një njeri që përpiqet të kuptojë një gjuhë të huaj.

— Re? — i tha Votrenit, që ndodhej pranë tij.

— Reumatizëm në këmbë, plako! — tha Votreni, duke ia ngulur kapelën xha Gorios me një shuplakë që i ra mbi kokë dhe që ia zbriti deri mbi sy.

Plaku i varfër, i shtangur nga ky sulm i papritur, mbeti për një çast pa lëvizur. Kristofi ia mori pjatën plakut, duke besuar se e kishte mbaruar supën, kështu që, kur Gorioja, pasi e ngriti kapelën, mori lugën, goditi tryezën. Të gjithë të ngrënësit shpërthyen në të qeshura.

— Zotëri, — tha plaku, — jeni një shakaxhi i keq, dhe po të lejoni veten të më jepni edhe goditje të tilla…

— Hë, çfarë, babush? — tha Votreni duke e ndërprerë.

— Hë! Do ta paguani shumë shtrenjtë këtë një ditë…

— Në ferr, apo jo? — tha piktori. — Në atë qoshen e vogël të errët, ku vënë fëmijët e këqij!

— E pra, zonjushë, — i tha Votreni Viktorinës, — ju nuk po hani. Babushi paska qenë kokëfortë, pra?

— Një tmerr, — tha zonja Kutyr.

— Duhet ta sjellim në vete, — tha Votreni.

— Po, — tha Rastinjaku, që ndodhej mjaft pranë Bianshonit, — zonjusha mund të hapte një gjyq për çështjen e ushqimeve, meqë nuk po ha.⁷⁷ Ehe! Shikoni pak si e vështron xha Gorioja zonjushën Viktorina.

Plaku harronte të hante për të soditur vajzën e re të shkretë, në tiparet e së cilës shpërthente një dhembje e vërtetë, dhembja e fëmijës së mohuar që e do të atin.

— I dashur, — i tha Eugjeni me zë të ulët, — jemi gabuar për xha Gorion. Nuk është as budalla, as njeri pa nerva. Zbatoja sistemin tënd të Gall-it dhe më thuaj ç’mendon. Sonte e pashë të përdridhte një pjatë prej argjendi të praruar sikur të ishte dyll, dhe në këtë çast pamja e fytyrës së tij tradhton ndjenja të jashtëzakonshme. Jeta e tij më duket tepër misterioze që të mos ia vlejë të studiohet. Po, Bianshon, qesh sa të duash, unë s’po bëj shaka.

— Ky njeri është një fakt mjekësor, — tha Bianshoni, — në rregull; po të dojë, e diseksionoj.

— Jo, preki kokën.

— Ah, mirë, mos vallë budallallëku i tij qenka ngjitës.

Të nesërmen Rastinjaku u vesh shumë elegant dhe shkoi, rreth orës tre pasdite, te zonja de Resto, duke iu dorëzuar gjatë rrugës atyre shpresave marrëzisht të çmendura që e bëjnë jetën e të rinjve aq të bukur nga emocionet: ata nuk i llogaritin atëherë as pengesat, as rreziqet, shohin kudo suksesin, e poetizojnë ekzistencën e tyre vetëm me lojën e fantazisë dhe bëhen fatkeqë a të trishtuar nga përmbysja e projekteve që jetonin ende vetëm në dëshirat e tyre të shfrenuara; sikur të mos ishin të padijshëm e të ndrojtur, bota shoqërore do të ishte e pamundur. Eugjeni ecte me një mijë kujdese që të mos baltosej, por ecte duke menduar se ç’do t’i thoshte zonjës de Resto, furnizohej me mendjemprehtësi, shpikte përgjigjet e një bisede të imagjinuar, përgatiste fjalët e tij të holla, frazat e tij à la Talleyrand,⁷⁸ duke supozuar rrethana të vogla të favorshme për deklaratën mbi të cilën e mbështeste të ardhmen e tij. U baltos, studenti; u detyrua t’i lustronte çizmet dhe t’i pastronte pantallonat në Palais-Royal. „Sikur të isha i pasur, — i tha vetes, duke thyer një monedhë prej tridhjetë sush që e kishte marrë për ndonjë fatkeqësi, — do të kisha shkuar me karrocë, do të kisha mundur të mendoja rehat.“ Më në fund arriti në rrugën du Helder dhe kërkoi konteshën de Resto. Me tërbimin e ftohtë të një njeriu të sigurt se do të triumfojë një ditë, e priti vështrimin përbuzës të shërbëtorëve që e kishin parë duke kaluar oborrin në këmbë, pa dëgjuar zhurmën e ndonjë karroce te porta. Ky vështrim e preku aq më shumë, sa e kishte kuptuar tashmë inferioritetin e tij duke hyrë në këtë oborr, ku shkelte me këmbë një kalë i bukur, i mbrehur pasurisht në një nga ato kabriolete të shkëlqyera që e shpallin luksin e një jete shkapërderdhëse dhe nënkuptojnë zakonin e të gjitha lumturive pariziene. U vu, vetë, në humor të keq. Sirtarët e hapur në trurin e tij, që shpresonte t’i gjente plot me mendjemprehtësi, u mbyllën; u bë i trashë. Duke pritur përgjigjen e konteshës, së cilës një shërbëtor shkonte t’i thoshte emrat e vizitorit, Eugjeni qëndroi mbi një këmbë përpara një dritareje të paradhomës, mbështeti bërrylin mbi dorezën e dritares dhe vështroi si makinë në oborr. Koha i dukej e gjatë; do të kishte ikur, sikur të mos ishte i pajisur me atë kokëfortësi jugore që lind mrekulli kur shkon në vijë të drejtë.

— Zotëri, — tha shërbëtori, — zonja është në budoarin e saj dhe shumë e zënë, nuk m’u përgjigj; por, po të dojë zotëria të kalojë në sallon, aty është tashmë dikush.

Duke e admiruar fuqinë e tmerrshme të këtyre njerëzve që, me një fjalë të vetme, i akuzojnë ose i gjykojnë zotërinjtë e tyre, Rastinjaku hapi me vendosmëri derën nga e cila kishte dalë shërbëtori, me siguri për t’u mbushur mendjen këtyre shërbëtorëve të pacipë se i njihte vendet e shtëpisë; por doli fare kot në një dhomë ku ndodheshin llamba, bufe, një pajisje për të ngrohur peshqirët e banjës, dhe që të çonte njëkohësisht në një korridor të errët dhe në një shkallë të fshehtë. Të qeshurat e mbytura që dëgjoi në paradhomë e çuan në kulm hutimin e tij.

— Zotëri, salloni është nga këtu, — i tha shërbëtori me atë respekt të rremë që duket si një tallje më shumë.

Eugjeni u kthye prapa me një nxitim të tillë, sa u përplas pas një vaske, por e mbajti mjaft me fat kapelën që të mos binte në banjë. Në atë çast, një derë u hap në fund të korridorit të gjatë, të ndriçuar nga një llambë e vogël, dhe Rastinjaku dëgjoi aty njëkohësisht zërin e zonjës de Resto, atë të xha Gorios dhe zhurmën e një puthjeje. U kthye në dhomën e ngrënies, e kaloi, ndoqi shërbëtorin dhe hyri në një sallon të parë, ku qëndroi përpara dritares, duke vënë re se kishte pamje nga oborri. Donte të shihte nëse ky xha Gorio ishte vërtet xha Gorioja i tij. Zemra i rrihte çuditshëm, kujtonte arsyetimet e tmerrshme të Votrenit. Shërbëtori e priste Eugjenin te dera e sallonit, por nga aty doli befas një djalë i ri elegant, që tha me padurim: „Po iki, Moris. Do t’i thoni zonjës konteshë se e kam pritur më shumë se gjysmë ore.“ Ky i pacipë, që me siguri kishte të drejtë të ishte i tillë, gumëzhiu ndonjë roladë italiane duke u drejtuar nga dritarja ku qëndronte Eugjeni, po aq për të parë fytyrën e studentit sa edhe për të vështruar në oborr.

— Po zoti kont do të bënte mirë të priste edhe një çast, zonja ka mbaruar, — tha Morisi duke u kthyer në paradhomë.

Në atë çast, xha Gorioja dilte pranë portës së madhe nga dalja e shkallës së vogël. Plaku nxirrte çadrën dhe po bëhej gati ta hapte, pa vënë re se porta e madhe ishte hapur për të kaluar një djalë i ri me dekoratë, që drejtonte një tilbury.⁷⁹ Xha Gorioja mezi pati kohë të hidhej prapa që të mos e shtypnin. Tafteja e çadrës e kishte trembur kalin, që bëri një kërcim të lehtë anash duke u vërsulur drejt shkallëve të hyrjes. Ky djalë i ri e ktheu kokën me një pamje zemërimi, e vështroi xha Gorion dhe, para se ky të dilte, i bëri një përshëndetje që pikturonte konsideratën e detyruar që u tregohet fajdexhinjve për të cilët ke nevojë, ose atë respekt të domosdoshëm që të kërkon një njeri i njollosur, por për të cilin skuqesh më vonë. Xha Gorioja u përgjigj me një përshëndetje të vogël miqësore, plot mirësi. Këto ngjarje ndodhën me shpejtësinë e rrufesë. Tepër i vëmendshëm për të vënë re se nuk ishte vetëm, Eugjeni dëgjoi befas zërin e konteshës.

— Ah! Maksim, po iknit, — tha ajo me një ton qortimi, ku përzihej edhe pak inat.

Kontesha nuk e kishte vënë re hyrjen e tilbury-t. Rastinjaku u kthye befas dhe pa konteshën, të veshur me koketëri me një rrobë mëngjesi prej kashmiri të bardhë, me fjongo rozë, të krehur pa kujdes, siç janë gratë e Parisit në mëngjes; kundërmonte, me siguri kishte bërë banjë, dhe bukuria e saj, si të thuash e zbutur, dukej më epshore; sytë i kishte të lagësht. Syri i të rinjve di t’i shohë të gjitha: shpirtrat e tyre bashkohen me rrezatimet e gruas si një bimë që thith nga ajri lëndët që i duhen; Eugjeni e ndjeu pra freskinë e çelur të duarve të kësaj gruaje pa pasur nevojë t’i prekte. Shihte, përmes kashmirit, ngjyrat rozë të gjoksit, që rroba e mëngjesit, pak e hapur, e linte ndonjëherë lakuriq dhe mbi të cilin vështrimi i tij shtrihej. Balena e korsesë ishte e panevojshme për konteshën; vetëm brezi ia shënonte belin e lakueshëm, qafa e saj të ftonte në dashuri, këmbët i kishte të bukura në pantofla. Kur Maksimi e mori këtë dorë për ta puthur, Eugjeni e pa atëherë Maksimin, dhe kontesha e pa Eugjenin.

— Ah! Ju jeni, zoti de Rastinjak, më vjen shumë mirë që ju shoh, — tha ajo me një pamje së cilës njerëzit me mend dinë t’i binden.

Maksimi i vështronte me radhë Eugjenin dhe konteshën në një mënyrë mjaft domethënëse për ta bërë të ikte të ardhurin e paftuar. „Hë, pra! E dashur, shpresoj se do ta nxjerrësh jashtë këtë qerrata të vogël!“ Kjo frazë ishte një përkthim i qartë e i kuptueshëm i vështrimeve të djalit të ri, krenar deri në paturpësi, që kontesha Anastazi e kishte quajtur Maksim dhe fytyrës së të cilit ajo i kërkonte mendimin me atë qëllim të nënshtruar që i tregon të gjitha sekretet e një gruaje pa e kuptuar ajo vetë. Rastinjaku ndjeu një urrejtje të furishme për këtë djalë të ri. Së pari, flokët e bukur bjondë e mirë të kaçurrelosur të Maksimit i treguan sa të tmerrshëm ishin të vetët. Pastaj Maksimi kishte çizme të holla e të pastra, ndërsa të tijat, pavarësisht kujdesit që kishte treguar duke ecur, kishin marrë një ngjyrë të lehtë balte. Së fundi, Maksimi mbante një redingotë që ia shtrëngonte me elegancë belin dhe e bënte t’i ngjante një gruaje të bukur, ndërsa Eugjeni kishte në dy e gjysmë pasdite një frak të zi. Fëmija mendjemprehtë i Sharantës e ndjeu epërsinë që veshja i jepte këtij dandi, të hollë e të gjatë, me sy të kthjellët, me lëkurë të zbehtë, një nga ata njerëz të aftë t’i rrënojnë jetimët. Pa pritur përgjigjen e Eugjenit, zonja de Resto iku si me krahë në sallonin tjetër, duke lënë të valëviteshin cepat e rrobës së mëngjesit, që mblidheshin e shpalosheshin në mënyrë të tillë sa i jepnin pamjen e një fluture; dhe Maksimi e ndoqi. Eugjeni, i tërbuar, ndoqi Maksimin dhe konteshën. Këta tre personazhe u gjendën pra përballë njëri-tjetrit, në lartësinë e oxhakut, në mes të sallonit të madh. Studenti e dinte mirë se do ta bezdiste këtë Maksim të neveritshëm; por, me rrezikun për t’i mos i pëlqyer zonjës de Resto, deshi ta bezdiste dandin. Befas, duke kujtuar se e kishte parë këtë djalë të ri në ballon e zonjës de Bozean, e mori me mend se ç’ishte Maksimi për zonjën de Resto; dhe me atë guxim rinor që të bën të bësh marrëzi të mëdha ose të arrish suksese të mëdha, i tha vetes: Ja rivali im, dua ta mund. I pamatur! Nuk e dinte se konti Maksim de Traj linte ta fyenin, qëllonte i pari dhe e vriste kundërshtarin. Eugjeni ishte gjahtar i shkathët, por ende nuk kishte rrëzuar njëzet kukulla nga njëzet e dy në një poligon qitjeje. Konti i ri u hodh në një kolltuk të gjerë në qoshen e zjarrit, mori mashat dhe e trazoi vatrën me një lëvizje aq të dhunshme, aq të vrenjtur, sa fytyra e bukur e Anastazisë u hidhërua befas. Gruaja e re u kthye nga Eugjeni dhe i hodhi një nga ato vështrime ftohtësisht pyetëse që thonë aq mirë: Pse nuk ikni? saqë njerëzit e edukuar dinë menjëherë të bëjnë nga ato fraza që duhej t’i quanim fraza daljeje.

Eugjeni mori një pamje të këndshme dhe tha: „Zonjë, nxitoja t’ju shihja për…“

U ndal befas. Një derë u hap. Zotëria që drejtonte tilbury-n u shfaq befas, pa kapelë, nuk e përshëndeti konteshën, e vështroi me shqetësim Eugjenin dhe i zgjati dorën Maksimit, duke i thënë: „Mirëdita“, me një shprehje vëllazërore që e habiti jashtëzakonisht Eugjenin. Të rinjtë e provincës nuk e dinë sa e ëmbël është jeta me tre.

— Zoti de Resto, — i tha kontesha studentit duke i treguar të shoqin.

Eugjeni u përkul thellë.

— Zotëria, — vazhdoi ajo, duke ia paraqitur Eugjenin kontit de Resto, — është zoti de Rastinjak, i afërm i zonjës vikonteshë de Bozean nga ana e Marsijakëve, të cilin pata kënaqësinë ta takoj në ballon e saj të fundit.

I afërm i zonjës vikonteshë de Bozean nga ana e Marsijakëve! Këto fjalë, që kontesha i shqiptoi gati me theks, nga ajo lloj krenarie që ndien një zonjë shtëpie kur provon se në shtëpinë e saj ka vetëm njerëz të shquar, patën një efekt magjik: konti e la pamjen e tij ftohtësisht ceremoniale dhe e përshëndeti studentin.

— I lumtur, zotëri, — tha ai, — që mund t’ju njoh.

Edhe vetë konti Maksim de Traj i hodhi Eugjenit një vështrim të shqetësuar dhe e la befas pamjen e tij të pacipë. Kjo goditje shkopi magjik, falë ndërhyrjes së fuqishme të një emri, i hapi tridhjetë sirtarë në tru jugorit dhe ia ktheu mendjemprehtësinë që kishte përgatitur. Një dritë e papritur e bëri të shihte qartë në atmosferën e shoqërisë së lartë pariziene, ende të errët për të. Shtëpia Voker, xha Gorioja ishin atëherë shumë larg mendimit të tij.

— Kujtoja se Marsijakët ishin shuar? — i tha konti de Resto Eugjenit.

— Po, zotëri, — u përgjigj ai. — Daja i babait tim, kalorësi de Rastinjak, u martua me trashëgimtaren e familjes de Marsijak. Pati vetëm një vajzë, që u martua me marshallin de Klarembo, gjyshin nga nëna të zonjës de Bozean. Ne jemi dega e vogël, degë aq më e varfër, sa daja i babait, nënadmiral, i humbi të gjitha në shërbim të mbretit. Qeveria revolucionare nuk deshi t’i pranonte kërkesat tona për të holla në likuidimin që i bëri Kompanisë së Indive.⁸⁰

— Zotëria daja juaj a nuk komandonte Vengeur-in para vitit 1789?

— Pikërisht.

— Atëherë e ka njohur gjyshin tim, që komandonte Warwick-un.

Maksimi i ngriti lehtë supet duke vështruar zonjën de Resto, dhe dukej sikur i thoshte: Po t’i hyjë të flasë për detari me këtë, kemi humbur. Anastazia e kuptoi vështrimin e zotit de Traj. Me atë fuqi të mrekullueshme që kanë gratë, zuri të buzëqeshte duke thënë: „Ejani, Maksim; kam diçka t’ju kërkoj. Zotërinj, do t’ju lëmë të lundroni bashkë mbi Warwick-un dhe mbi Vengeur-in.“ U ngrit dhe i bëri një shenjë plot tradhti tallëse Maksimit, i cili mori bashkë me të rrugën e budoarit. Sapo arriti te dera ky çift morganatik,⁸¹ shprehje e bukur gjermane që nuk ka njëvlerës në frëngjisht, konti e ndërpreu bisedën me Eugjenin.

— Anastazi! Rrini, pra, e dashur, — thirri ai me inat, — e dini mirë se…

— Po vij, po vij, — tha ajo duke e ndërprerë, — më duhet vetëm një çast për t’i thënë Maksimit atë që dua t’i ngarkoj.

U kthye shpejt. Si të gjitha gratë që, të detyruara ta vëzhgojnë karakterin e burrave të tyre për të mundur të sillen sipas tekave të veta, dinë të njohin deri ku mund të shkojnë që të mos humbasin një besim të çmuar, dhe që për këtë arsye nuk i fyejnë kurrë në gjërat e vogla të jetës, kontesha kishte parë nga lakimet e zërit të kontit se nuk do të kishte asnjë siguri po të rrinte në budoar. Këto pengesa ia detyronte Eugjenit. Prandaj kontesha ia tregoi studentin Maksimit me një pamje dhe me një gjest plot inat, dhe ky u tha me shumë thumb kontit, gruas së tij dhe Eugjenit: „Dëgjoni, ju jeni në punë, nuk dua t’ju bezdis; mirupafshim.“ Dhe iku.

— Rrini, pra, Maksim! — thirri konti.

— Ejani për darkë, — tha kontesha, e cila, duke e lënë edhe një herë Eugjenin me kontin, e ndoqi Maksimin në sallonin e parë, ku qëndruan bashkë mjaft kohë, duke besuar se zoti de Resto do ta përcillte Eugjenin.

Rastinjaku i dëgjonte herë duke shpërthyer në të qeshura, herë duke biseduar, herë duke heshtur; por studenti dinak bënte mendjemprehtësi me zotin de Resto, i bënte lajka ose e hidhte në diskutime, për ta parë përsëri konteshën dhe për të mësuar se ç’marrëdhënie kishte me xha Gorion. Kjo grua, dukshëm e dashuruar me Maksimin; kjo grua, që ishte zonjë mbi të shoqin e saj, e lidhur fshehurazi me fidexhiun e vjetër, i dukej një mister i tërë. Donte të depërtonte në këtë mister, duke shpresuar se kështu do të mund të mbretëronte si sovran mbi këtë grua kaq jashtëzakonisht pariziene.

— Anastazi, — tha konti, duke e thirrur përsëri të shoqen.

— Hajde, Maksim i shkretë, — i tha ajo djalit të ri, — duhet të durojmë. Deri në mbrëmje…

— Shpresoj, Nasi, — i tha ai në vesh, — se do t’ia mbyllni derën këtij djaloshi, sytë e të cilit ndizeshin si prush kur ju hapej rroba e mëngjesit. Do t’ju bënte deklarata, do t’ju komprometonte, dhe do të më detyronit ta vras.

— Mos jeni i çmendur, Maksim? — tha ajo. — Këta studentët e vegjël, përkundrazi, a nuk janë rrufepritës të shkëlqyer? Sigurisht, do ta bëj Reston ta urrejë.

Maksimi shpërtheu në të qeshura dhe doli, i ndjekur nga kontesha, e cila u vu te dritarja për ta parë tek hipte në karrocë, tek e bënte kalin të shkelte vendnumëro dhe tek tundte kamxhikun. U kthye vetëm kur u mbyll porta e madhe.

— Dëgjoni, — i thirri konti kur ajo hyri, — e dashur, toka ku banon familja e zotërisë nuk është larg Verteuil-it, mbi Sharantë. Daja i babait të zotërisë dhe gjyshi im njiheshin.

— I lumtur që jemi në vend të njohur, — tha kontesha e shpërqendruar.

— Më shumë nga ç’besoni, — tha me zë të ulët Eugjeni.

— Si? — tha ajo me gjallëri.

— Po, — vazhdoi studenti, — sapo pashë të dilte nga shtëpia juaj një zotëri me të cilin jemi derë më derë në të njëjtin pension, xha Gorioja.

Me këtë emër të zbukuruar me fjalën xha, konti, që po trazonte zjarrin, i hodhi mashat në zjarr, sikur t’i kishin djegur duart, dhe u ngrit.

— Zotëri, do të mund të thoshit zoti Gorio! — thirri ai.

Kontesha u zbeh në fillim duke parë padurimin e të shoqit, pastaj u skuq dhe ishte dukshëm e zënë ngushtë; u përgjigj me një zë që deshi ta bënte të natyrshëm dhe me një pamje të shkujdesur për të rreme: „Është e pamundur të njohësh dikë që ne ta duam më shumë…“ U ndërpre, vështroi pianon e saj, sikur t’i zgjohej ndonjë tekë, dhe tha: „Ju pëlqen muzika, zotëri?“

— Shumë, — u përgjigj Eugjeni, i skuqur dhe i trashur nga ideja e turbullt se kishte bërë ndonjë marrëzi të rëndë.

— Këndoni? — thirri ajo duke shkuar te pianoja, të gjithë tastet e të cilit i goditi me gjallëri, duke i lëvizur nga do-ja e poshtme deri te fa-ja e sipërme. Rrrrah!

— Jo, zonjë.

Konti de Resto shëtiste lart e poshtë.

— Gjynah, e keni privuar veten nga një mjet i madh suksesi. — Ca-a-ro, ca-a-ro, ca-a-a-a-ro, non du-bita-re,⁸² — këndoi kontesha.

Duke e shqiptuar emrin e xha Gorios, Eugjeni kishte dhënë një goditje shkopi magjik, por efekti i së cilës ishte e kundërta e atij që kishin bërë fjalët: i afërm i zonjës de Bozean. Ndodhej në gjendjen e një njeriu që e kanë futur me nder te një koleksionist sendesh të rralla dhe që, duke prekur pa dashur një dollap plot me figura të gdhendura, rrëzon tre a katër koka të ngjitura keq. Do të donte të hidhej në një humnerë. Fytyra e zonjës de Resto ishte e thatë, e ftohtë, dhe sytë e saj, të bërë indiferentë, i iknin syve të studentit fatkeq.

— Zonjë, — tha ai, — ju keni për të biseduar me zotin de Resto; pranoni nderimet e mia dhe më lejoni…

— Sa herë që të vini, — tha me ngut kontesha, duke e ndalur Eugjenin me një gjest, — jini i sigurt se do t’i jepni, si zotit de Resto ashtu edhe mua, kënaqësinë më të madhe.

Eugjeni e përshëndeti thellë çiftin dhe doli, i ndjekur nga zoti de Resto, i cili, pavarësisht ngulmimit të tij, e përcolli deri në paradhomë.

— Sa herë që të paraqitet zotëria, — i tha konti Morisit, — as zonja, as unë s’do të jemi në shtëpi.

Kur Eugjeni vuri këmbën në shkallët e hyrjes, vuri re se binte shi. „Hajde, — i tha vetes, — erdha të bëj një budallallëk, shkakun dhe pasojat e të cilit nuk i di, dhe mbi të gjitha do ta prish frakun dhe kapelën. Duhej të rrija në një qoshe duke rrëmuar Drejtësinë, duke menduar vetëm si të bëhem një gjykatës i ashpër. A mund të shkoj në shoqërinë e lartë kur, për të manovruar aty siç duhet, të duhen një grumbull kabrioletësh, çizmesh të lustruara, takëmesh të domosdoshme, zinxhirë ari, që në mëngjes doreza të bardha prej kamoshi që kushtojnë gjashtë frangë, dhe gjithmonë doreza të verdha në mbrëmje? Ah, xha Gorio, qerrata plak!“

Kur u gjend nën portën e rrugës, karrocieri i një karroce me qira, që me siguri sapo kishte lënë në shtëpi ca të sapomartuar dhe që s’kërkonte gjë tjetër veçse t’i vidhte të zotit ndonjë udhëtim kontrabandë, i bëri shenjë Eugjenit, duke e parë pa çadër, me frak të zi, jelek të bardhë, doreza të verdha dhe çizme të lustruara. Eugjeni ishte nën sundimin e një nga ato tërbime të shurdhëta që e shtyjnë një djalë të ri të zhytet gjithnjë e më thellë në humnerën ku ka hyrë, sikur të shpresonte të gjente aty një dalje të lumtur. Pranoi me një lëvizje të kokës kërkesën e karrocierit. Pa pasur më shumë se njëzet e dy su në xhep, hipi në karrocën ku disa kokrra lulesh portokalli dhe ca fije gajtani të artë dëshmonin kalimin e të sapomartuarve.

— Ku shkon zotëria? — pyeti karrocieri, që nuk i kishte më dorezat e bardha.

„Të marrë e mira! — i tha vetes Eugjeni. — Meqë po zhytem, të paktën të më shërbejë për diçka!“ — Shkoni në pallatin de Bozean, — shtoi ai me zë të lartë.

— Cilin? — tha karrocieri.

Fjalë sublime, që e hutoi Eugjenin. Ky elegant i porsalindur nuk e dinte se kishte dy pallate de Bozean, nuk e dinte sa i pasur ishte me të afërm që nuk kishin ndonjë merak për të.

— Të vikontit de Bozean, në rrugën…

— De Grenelle, — tha karrocieri duke tundur kokën dhe duke e ndërprerë. — E shihni, ka edhe pallatin e kontit dhe të markezit de Bozean, në rrugën Saint-Dominique, — shtoi ai duke ngritur shkallaren e karrocës.

— E di mirë, — u përgjigj Eugjeni me një pamje të thatë. — Sot të gjithë po tallen me mua, pra! — tha ai, duke e hedhur kapelën mbi jastëkët përpara. — Ja një arratisje që do të më kushtojë sa shpërblimi i një mbreti. Por të paktën do ta bëj vizitën te e ashtuquajtura kushërira ime në një mënyrë fort aristokratike. Xha Gorioja më kushton tashmë të paktën dhjetë frangë, qerrata plak! Për besë, do t’i tregoj zonjës de Bozean aventurën time, ndoshta do ta bëj të qeshë. Me siguri ajo e di misterin e lidhjeve kriminale të këtij miu të vjetër pa bisht me atë grua të bukur. Më mirë t’i pëlqej kushërirës sime sesa të përplasem me këtë grua imorale, që më duket se kushton shumë. Nëse emri i vikonteshës së bukur është kaq i fuqishëm, sa peshë duhet të ketë vetë ajo? T’u drejtohemi atyre lart. Kur sulmon diçka në qiell, duhet të synosh Zotin!

Këto fjalë janë formula e shkurtër e një mijë e një mendimeve midis të cilave lëkundej. Rimori pak qetësi dhe siguri duke parë të binte shiu. I tha vetes se, po të harxhonte dy nga monedhat e çmuara prej njëqind sush që i kishin mbetur, ato do të përdoreshin për fat për të ruajtur frakun, çizmet dhe kapelën. Nuk e dëgjoi pa një shpërthim gazi karrocierin e tij duke thirrur: Portën, ju lutem! Një portier i veshur me të kuq e ar bëri të rënkonte mbi menteshat porta e pallatit, dhe Rastinjaku pa me një kënaqësi të ëmbël karrocën e tij tek kalonte nën portik, tek kthehej në oborr dhe tek ndalej nën strehën e xhamtë të shkallëve të hyrjes. Karrocieri, me pallton e trashë blu me buzë të kuqe, erdhi ta shpalosë shkallaren. Duke zbritur nga karroca, Eugjeni dëgjoi të qeshura të mbytura që vinin nga peristili. Tre a katër shërbëtorë kishin bërë tashmë shaka me këtë karrocë nusesh të rëndomta. E qeshura e tyre ia ndriçoi mendjen studentit në çastin kur e krahasoi këtë karrocë me një nga kupetë më elegante të Parisit, të mbrehur me dy kuaj të gjallë që kishin trëndafila në vesh, që kafshonin frerin dhe që një karrocier i pudrosur, me kravatë të bukur, i mbante nga freri sikur të donin të iknin. Në Chaussée-d’Antin, zonja de Resto kishte në oborr kabrioletin e hollë të burrit njëzet e gjashtë vjeç. Në Faubourg Saint-Germain priste luksi i një zotërie të madh, një karrocë që as tridhjetë mijë frangë nuk do ta kishin paguar.

„Kush vallë është këtu?“ i tha vetes Eugjeni, duke kuptuar pak vonë se në Paris duhej të kishte shumë pak gra që të mos ishin të zëna, dhe se pushtimi i njërës prej këtyre mbretëreshave kushtonte më shumë se gjak. „Dreqi e marrtë! Edhe kushërira ime do ta ketë me siguri Maksimin e saj.“

U ngjit nëpër shkallët e hyrjes me vdekjen në shpirt. Kur u duk ai, dera me xhama u hap; i gjeti shërbëtorët seriozë si gomarë që po i krehin. Festa ku kishte qenë ishte dhënë në apartamentet e mëdha të pritjeve, në katin përdhes të pallatit de Bozean. Meqë nuk kishte pasur kohë, midis ftesës dhe ballos, t’i bënte një vizitë kushërirës, ende nuk kishte hyrë në apartamentet e zonjës de Bozean; do të shihte pra për herë të parë mrekullitë e asaj elegance personale që tradhton shpirtin dhe zakonet e një gruaje të shquar. Studim aq më kureshtar, sa salloni i zonjës de Resto i jepte një term krahasimi. Në katër e gjysmë vikontesha priste vizita. Pesë minuta më herët, nuk do ta kishte pritur kushëririn. Eugjenin, që nuk dinte asgjë nga etiketat e ndryshme pariziene, e çuan nëpër një shkallë të madhe plot lule, me ngjyrë të bardhë, me parmak të praruar, me qilim të kuq, te zonja de Bozean, biografinë gojore të së cilës nuk e dinte, një nga ato histori që ndryshojnë e që tregohen çdo mbrëmje nga veshi në vesh në sallonet e Parisit.

Vikontesha ishte e lidhur prej tre vjetësh me një nga zotërinjtë portugezë më të famshëm e më të pasur, markezin d’Azhuda-Pinto. Ishte një nga ato lidhje të pafajshme që kanë aq shumë tërheqje për personat e lidhur kështu, sa nuk durojnë dot askënd të tretë. Prandaj vetë vikonti de Bozean i kishte dhënë shembullin publikut, duke e respektuar, me apo pa qejf, këtë bashkim morganatik. Personat që, në ditët e para të kësaj miqësie, vinin ta shihnin vikonteshën në orën dy, gjenin aty markezin d’Azhuda-Pinto. Zonja de Bozean, e paaftë ta mbyllte derën, gjë që do të ishte shumë e pahijshme, i priste njerëzit aq ftohtë dhe e sodiste me aq vëmendje kornizën e tavanit, saqë secili e kuptonte sa e bezdiste. Kur u mësua në Paris se e bezdisje zonjën de Bozean duke shkuar ta shihje midis orës dy e katër, ajo u gjend në vetminë më të plotë. Shkonte te Bouffons ose në Operë në shoqërinë e zotit de Bozean dhe të zotit d’Azhuda-Pinto; por, si njeri që di të jetojë, zoti de Bozean e linte gjithmonë gruan e tij dhe portugezin pasi i kishte vendosur aty. Zoti d’Azhuda do të martohej. Po merrte një zonjushë de Roshfid. Në gjithë shoqërinë e lartë, vetëm një person nuk e dinte ende këtë martesë, dhe ky person ishte zonja de Bozean. Disa nga mikeshat e saj i kishin folur, po, në mënyrë të paqartë; ajo kishte qeshur, duke besuar se mikeshat donin t’ia trazonin një lumturi që ia kishin zili. Megjithatë, kurorëzimi do të shpallej së shpejti në kishë. Ndonëse kishte ardhur për t’ia njoftuar këtë martesë vikonteshës, portugezi i bukur ende nuk kishte guxuar të thoshte asnjë fjalë. Pse? Pa dyshim, asgjë s’është më e vështirë sesa t’i njoftosh një gruaje një ultimatum të tillë. Disa burra ndihen më rehat, në fushën e duelit, përpara një burri që ua kërcënon zemrën me shpatë, sesa përpara një gruaje që, pasi ka thënë elegjitë e saj për dy orë, shtiret si e vdekur dhe kërkon kripëra. Në atë çast, pra, zoti d’Azhuda-Pinto ishte në gjemba dhe donte të ikte, duke i thënë vetes se zonja de Bozean do ta mësonte këtë lajm, se ai do t’i shkruante, se do të ishte më e lehtë ta trajtonte këtë vrasje galante me letër sesa me gojë. Kur shërbëtori i vikonteshës lajmëroi zotin Eugjen de Rastinjak, e bëri të dridhej nga gëzimi markezin d’Azhuda-Pinto. Dijeni mirë: një grua që do është edhe më e zgjuar në krijimin e dyshimeve sesa e shkathët në ndryshimin e kënaqësive. Kur është në prag të braktisjes, e merr me mend kuptimin e një gjesti më shpejt sesa kali i Virgjilit nuhat grimcat e largëta që i paralajmërojnë dashurinë.⁸³ Kini parasysh, pra, se zonja de Bozean e kapi atë dridhje të pavullnetshme, të lehtë, por naivisht të tmerrshme. Eugjeni nuk e dinte se në Paris nuk duhet të paraqitesh kurrë te kushdo qoftë pa të kenë treguar miqtë e shtëpisë historinë e burrit, atë të gruas ose të fëmijëve, që të mos bësh aty asnjë nga ato marrëzi për të cilat në Poloni thonë bukur: Mbrihini pesë qe qerres suaj!, me siguri për t’ju nxjerrë nga balta ku jeni zhytur. Nëse këto fatkeqësi të bisedës nuk kanë ende emër në Francë, me siguri aty i besojnë të pamundura, për shkak të publicitetit të madh që marrin thashethemet. Pasi ishte zhytur në baltë te zonja de Resto, që nuk i kishte lënë as kohë t’i mbrehte pesë qetë qerres, vetëm Eugjeni ishte i zoti ta rifillonte zanatin e tij prej qetari, duke u paraqitur te zonja de Bozean. Por, nëse e kishte bezdisur tmerrësisht zonjën de Resto dhe zotin de Traj, zotin d’Azhuda e nxirrte nga halli.

— Mirupafshim, — tha portugezi, duke nxituar drejt derës kur Eugjeni hyri në një sallon të vogël koket, gri e rozë, ku luksi dukej se ishte vetëm elegancë.

— Po deri në mbrëmje, — tha zonja de Bozean, duke kthyer kokën dhe duke i hedhur një vështrim markezit. — A nuk do të shkojmë te Bouffons?

— Nuk mundem, — tha ai duke kapur dorezën e derës.

Zonja de Bozean u ngrit, e thirri pranë vetes, pa i kushtuar vëmendjen më të vogël Eugjenit, i cili, në këmbë, i trullosur nga vezullimet e një pasurie të mrekullueshme, besonte në vërtetësinë e përrallave arabe dhe nuk dinte ku të futej, duke u gjendur përpara kësaj gruaje pa e vënë re ajo. Vikontesha kishte ngritur gishtin tregues të dorës së djathtë dhe me një lëvizje të bukur i tregonte markezit një vend përpara saj. Në këtë gjest kishte një despotizëm pasioni aq të dhunshëm, saqë markezi e la dorezën e derës dhe erdhi. Eugjeni e vështroi jo pa zili.

„Ja, — i tha vetes, — njeriu i kupesë! Po atëherë duhet të kesh kuaj të gjallë, shërbëtorë me uniformë dhe flori me rrëke për të fituar vështrimin e një gruaje të Parisit?“ Demoni i luksit e kafshoi në zemër, ethet e fitimit e zunë, etja për ar ia thau fytin. Kishte njëqind e tridhjetë frangë për tremujorin e tij. I ati, e ëma, vëllezërit, motrat, tezja nuk harxhonin dyqind frangë në muaj, të gjithë bashkë. Ky krahasim i shpejtë midis gjendjes së tij të tanishme dhe qëllimit ku duhej të arrinte ndihmoi ta shtangte.

— Pse, — tha vikontesha duke qeshur, — nuk mundeni të vini te Italianët?

— Punë! Ha darkë te ambasadori i Anglisë.

— Do t’i lini.

Kur një burrë mashtron, detyrohet në mënyrë të pashmangshme të grumbullojë gënjeshtra mbi gënjeshtra. Zoti d’Azhuda tha atëherë duke qeshur: „E kërkoni ju?“

— Po, sigurisht.

— Ja çfarë doja të më thuhej, — u përgjigj ai, duke i hedhur një nga ato vështrime të holla që do ta kishin qetësuar çdo grua tjetër. I mori dorën vikonteshës, ia puthi dhe iku.

Eugjeni e kaloi dorën nëpër flokë dhe u përdrodh për të përshëndetur, duke besuar se zonja de Bozean do të mendonte për të; befas ajo hidhet, vërsulet në galeri, vrapon te dritarja dhe e shikon zotin d’Azhuda ndërsa hipte në karrocë; vë veshin te urdhri dhe dëgjon lakeun që i përsërit karrocierit: Te zoti de Roshfid. Këto fjalë dhe mënyra si u zhyt d’Azhuda në karrocën e tij qenë vetëtima dhe rrufeja për këtë grua, që u kthye e pushtuar nga frika vdekjeprurëse. Katastrofat më të tmerrshme në shoqërinë e lartë janë vetëm kaq. Vikontesha u kthye në dhomën e saj të gjumit, u ul në tryezë dhe mori një letër të bukur.

Meqë, shkruante ajo, ju hani darkë te Roshfidët dhe jo në ambasadën angleze, më detyroheni një shpjegim; ju pres.

Pasi ndreqi disa shkronja të shtrembëruara nga dridhja e ethshme e dorës, vuri një K, që donte të thoshte Klara de Burgonjë,⁸⁴ dhe i ra ziles.

— Zhak, — i tha shërbëtorit, që erdhi menjëherë, — në shtatë e gjysmë do të shkoni te zoti de Roshfid dhe do të pyesni aty për markezin d’Azhuda. Nëse zoti markez është aty, do t’ia dërgoni këtë letër pa kërkuar përgjigje; nëse nuk është, do të ktheheni dhe do të ma sillni letrën prapa.

— Zonja vikonteshë ka dikë në sallon.

— Ah! Është e vërtetë, — tha ajo duke shtyrë derën.

Eugjeni kishte filluar të ndihej shumë ngushtë, kur më në fund pa vikonteshën, që i tha me një ton, emocioni i të cilit ia lëvizi fijet e zemrës: „Më falni, zotëri, kisha për të shkruar dy fjalë, tani jam krejt në dispozicionin tuaj.“ Nuk e dinte se ç’thoshte, sepse ja çfarë mendonte: „Ah! Ai do të martohet me zonjushën de Roshfid. Po vallë është i lirë? Sonte kjo martesë do të prishet, ose unë… Por nesër s’do të bëhet më fjalë për të.“

— Kushërira ime… — u përgjigj Eugjeni.

— Hë? — bëri vikontesha, duke i hedhur një vështrim paturpësia e të cilit e ngriu studentin.

Eugjeni e kuptoi këtë hë. Brenda tre orëve kishte mësuar kaq shumë gjëra, sa ishte vënë në roje.

— Zonjë, — vazhdoi ai duke u skuqur. Ngurroi, pastaj tha duke vazhduar: — Më falni; kam nevojë për aq shumë mbrojtje, sa një copë farefisnie nuk do të prishte asgjë.

Zonja de Bozean buzëqeshi, por me trishtim: e ndiente tashmë fatkeqësinë që gjëmonte në atmosferën e saj.

— Sikur ta njihnit gjendjen ku ndodhet familja ime, — tha ai duke vazhduar, — do t’ju pëlqente të luanit rolin e një prej atyre zanave të përrallave që kënaqeshin duke i shpërndarë pengesat rreth fillimtarëve të tyre.

— E pra, kushëri, — tha ajo duke qeshur, — për çfarë mund t’ju bëhem e dobishme?

— Po a e di unë? T’ju përkas me një lidhje farefisnie që humbet në hije është tashmë një pasuri e tërë. Më trazuat, nuk e di më ç’kisha ardhur t’ju thoja. Jeni i vetmi person që njoh në Paris. Ah! Doja t’ju kërkoja këshillë, duke ju lutur të më pranonit si një fëmijë të varfër që dëshiron të qepet pas fundit tuaj dhe që do të dinte të vdiste për ju.

— Do të vrisnit dikë për mua?

— Do të vrisja dy, — bëri Eugjeni.

— Fëmijë! Po, jeni fëmijë, — tha ajo duke mbajtur ca lot; — ju do të donit sinqerisht, ju!

— Oh! — bëri ai duke tundur kokën.

Vikontesha u interesua shumë për studentin për shkak të një përgjigjeje prej ambiciozi. Jugori ishte në llogarinë e tij të parë. Midis budoarit blu të zonjës de Resto dhe sallonit rozë të zonjës de Bozean, kishte bërë tre vjet nga ajo Drejtësi pariziene për të cilën nuk flitet, ndonëse përbën një jurisprudencë të lartë shoqërore, që, e mësuar mirë dhe e praktikuar mirë, të çon kudo.

— Ah! E gjeta, — tha Eugjeni. — E kisha vënë re zonjën de Resto në ballon tuaj, sot në mëngjes shkova te ajo.

— Duhet ta keni bezdisur shumë, — tha duke buzëqeshur zonja de Bozean.

— Eh! Po, jam një i padijshëm që do t’i kthejë të gjithë kundër vetes, po të ma refuzoni ndihmën tuaj. Besoj se është shumë e vështirë të gjesh në Paris një grua të re, të bukur, të pasur, elegante që të jetë e pazënë, dhe mua më duhet një që të më mësojë atë që ju gratë dini ta shpjegoni aq mirë: jetën. Kudo do të gjej një zot de Traj. Erdha pra te ju për t’ju kërkuar zgjidhjen e një gjëegjëze dhe për t’ju lutur të më thoni se ç’natyrë ka budallallëku që bëra atje. Fola për një xha…

— Zonja dukeshë de Lanzhe, — tha Zhaku, duke ia prerë fjalën studentit, që bëri gjestin e një njeriu të kundërshtuar me dhunë.

— Po të doni të keni sukses, — tha vikontesha me zë të ulët, — së pari mos jini kaq i hapur.

— Eh! Mirëdita, e dashur, — vazhdoi ajo, duke u ngritur e duke dalë përpara dukeshës, duart e së cilës i shtrëngoi me përzemërsinë përkëdhelëse që mund t’i tregonte një motre, dhe së cilës dukesha iu përgjigj me përkëdheljet më të bukura.

„Ja dy mikesha të mira, — i tha vetes Rastinjaku. — Që tani do të kem dy mbrojtëse; këto dy gra duhet të kenë të njëjtat dashuri, dhe kjo me siguri do të interesohet për mua.“

— Cilit mendimi të lumtur ia detyroj lumturinë të të shoh, e dashura ime Antoaneta? — tha zonja de Bozean.

— Po pashë zotin d’Azhuda-Pinto tek hynte te zoti de Roshfid, dhe mendova se atëherë ishit vetëm.

Zonja de Bozean nuk i kafshoi buzët, nuk u skuq, vështrimi i saj mbeti po ai, balli i saj u duk sikur u kthjellua, ndërsa dukesha shqiptonte këto fjalë fatale.

— Sikur ta kisha ditur që ishit e zënë… — shtoi dukesha, duke u kthyer nga Eugjeni.

— Zotëria është zoti Eugjen de Rastinjak, një nga kushërinjtë e mi, — tha vikontesha. — Keni ndonjë lajm për gjeneralin Montrivo? — bëri ajo. — Serizi më tha dje se nuk po duket më; e keni pasur te ju sot?

Dukesha, për të cilën thuhej se e kishte braktisur zoti de Montrivo, pas të cilit ajo ishte e dashuruar marrëzisht, e ndjeu në zemër majën e kësaj pyetjeje dhe u skuq duke u përgjigjur: „Dje ishte në Elize.“⁸⁵

— Në shërbim, — tha zonja de Bozean.

— Klara, me siguri e dini, — vazhdoi dukesha, duke hedhur nga sytë rrëke ligësie, — se nesër shpallen në kishë kurorëzimet e zotit d’Azhuda-Pinto dhe të zonjushës de Roshfid?

Kjo goditje ishte tepër e fortë; vikontesha u zbeh dhe u përgjigj duke qeshur: „Një nga ato fjalë që argëtojnë budallenjtë. Pse ta çonte zoti d’Azhuda te Roshfidët një nga emrat më të bukur të Portugalisë? Roshfidët janë njerëz të fisnikëruar dje.“

— Po Berta, thonë, do të sjellë dyqind mijë livra rentë.

— Zoti d’Azhuda është tepër i pasur për të bërë llogari të tilla.

— Po, e dashur, zonjusha de Roshfid është e hijshme.

— Ah!

— Me një fjalë, ai ha darkë atje sot, kushtet janë vendosur. Më habitni jashtëzakonisht që jeni kaq pak e informuar.

— Po ç’budallallëk bëtë, pra, zotëri? — tha zonja de Bozean. — Ky fëmijë i shkretë është hedhur kaq rishtas në shoqëri, saqë nuk kupton asgjë, Antoaneta ime e dashur, nga ato që po themi ne. Jini e mirë me të, ta lëmë bisedën për këtë për nesër. Nesër, e shihni, gjithçka do të jetë me siguri zyrtare, dhe ju do të mund të jeni e shërbyeshme pa rrezik.

Dukesha i hodhi Eugjenit një nga ato vështrime të pacipë që e mbështjellin një burrë nga këmbët te koka, e rrafshojnë dhe e kthejnë në zero.

— Zonjë, pa e ditur, ia ngula një kamë në zemër zonjës de Resto. Pa e ditur, ja faji im, — tha studenti, të cilit gjeniu i tij i kishte shërbyer mjaft mirë dhe që i kishte zbuluar epigramet thumbuese të fshehura nën frazat e përzemërta të këtyre dy grave. — Ju vazhdoni t’i shihni, dhe ndoshta i keni frikë, njerëzit që e dinë të keqen që ju bëjnë, ndërsa ai që plagos pa e ditur thellësinë e plagës së tij shihet si budalla, si i ngathët që nuk di të përfitojë nga asgjë, dhe të gjithë e përbuzin.

Zonja de Bozean i hodhi studentit një nga ato vështrime të ëmbla, ku shpirtrat e mëdhenj dinë të vënë njëkohësisht mirënjohje e dinjitet. Ky vështrim qe si një balsam që ia qetësoi plagën që sapo ia kishte hapur në zemër studentit vështrimi prej vlerësuesi ankandesh me të cilin e kishte çmuar dukesha.

— Përfytyroni se sapo e kisha fituar dashamirësinë e kontit de Resto, — tha Eugjeni duke vazhduar; — sepse, — tha ai, duke u kthyer nga dukesha me një pamje njëkohësisht të përulur e dinake, — duhet t’ju them, zonjë, se ende nuk jam veçse një student i varfër i shkretë, fare vetëm, fare i varfër…

— Mos e thoni këtë, zoti de Rastinjak. Ne gratë nuk duam kurrë atë që nuk e do askush.

— Pa hë! — bëri Eugjeni. — Jam vetëm njëzet e dy vjeç, duhet të dish t’i durosh fatkeqësitë e moshës sate. Përveç kësaj, jam në rrëfim; dhe është e pamundur të gjunjëzohesh në një rrëfyestore më të bukur: këtu bëhen mëkatet që i rrëfen në tjetrën.

Dukesha mori një pamje të ftohtë përpara këtyre fjalëve antifetare, shijen e keqe të të cilave e dënoi duke i thënë vikonteshës: „Zotëria sapo ka ardhur…“

Zonja de Bozean qeshi me gjithë zemër, si me kushëririn, ashtu edhe me dukeshën.

— Sapo ka ardhur, e dashur, dhe kërkon një mësuese që t’i mësojë shijen e mirë.

— Zonja dukeshë, — vazhdoi Eugjeni, — a nuk është e natyrshme të duash të futesh në sekretet e asaj që na magjeps? — („Hajde, — i tha vetes në mendje, — jam i sigurt se po u bëj fraza berberi.“)

— Po zonja de Resto, besoj, është nxënësja e zotit de Traj, — tha dukesha.

— Nuk e dija, zonjë, — vazhdoi studenti. — Prandaj u hodha si i marrë midis tyre. Me një fjalë, isha marrë vesh mjaft mirë me burrin, e shihja veten të duruar për njëfarë kohe nga gruaja, kur më shkoi ndër mend t’u thosha se njihja një njeri që sapo e kisha parë duke dalë nga një shkallë e fshehtë dhe që, në fund të një korridori, e kishte puthur konteshën.

— Kush është? — thanë të dy gratë.

— Një plak që jeton me dy luidorë në muaj, në thellësi të lagjes Saint-Marceau, si unë, student i varfër; një fatkeq i vërtetë me të cilin tallen të gjithë dhe që ne e quajmë Xha Gorio.

— Po, fëmijë që jeni, — thirri vikontesha, — zonja de Resto është një zonjushë Gorio.

— Bija e një fidexhiu, — vazhdoi dukesha, — një grua e vogël që u paraqit në oborr po atë ditë me bijën e një pastiçieri. A nuk e mbani mend, Klara? Mbreti qeshi dhe tha në latinisht një batutë të bukur për miellin. Njerëz, si thuhej? Njerëz…

— Ejusdem farinae,⁸⁶ — tha Eugjeni.

— Pikërisht, — tha dukesha.

— Ah! Është babai i saj, — vazhdoi studenti, duke bërë një gjest tmerri.

— Po, sigurisht; ky plak kishte dy bija pas të cilave është gati i çmendur, ndonëse që të dyja pothuajse e kanë mohuar.

— E dyta, — tha vikontesha duke vështruar zonjën de Lanzhe, — a nuk është martuar me një bankier me emër gjerman, një baron de Nysinzhen? A nuk quhet Delfina? A nuk është ajo një bjonde që ka një lozhë anësore në Operë, që vjen edhe te Bouffons dhe qesh me zë shumë të lartë për t’u vënë re?

Dukesha buzëqeshi duke thënë: „Po, e dashur, ju admiroj. Pse merreni kaq shumë me këta njerëz? Duhej të ishe i dashuruar marrëzisht, si Restoja, për t’u lyer me miellin e zonjushës Anastazi. Oh! S’do të dalë me fitim nga ky pazar! Ajo është në duart e zotit de Traj, që do ta humbasë.“

— Ato e kanë mohuar babanë e tyre, — përsëriste Eugjeni.

— E pra, po, babanë e tyre, babanë, një baba, — vazhdoi vikontesha, — një baba të mirë që u ka dhënë, thonë, secilës pesë a gjashtëqind mijë frangë për t’i bërë të lumtura duke i martuar mirë, dhe që kishte mbajtur për vete vetëm tetë a dhjetë mijë livra rentë, duke besuar se bijat e tij do të mbeteshin bijat e tij, se kishte krijuar te to dy ekzistenca, dy shtëpi ku do ta adhuronin, ku do ta përkëdhelnin. Brenda dy vjetësh, dhëndurët e kanë përzënë nga shoqëria e tyre si më të mjerin e njerëzve…

Ca lot u rrokullisën në sytë e Eugjenit, të freskuar rishtas nga emocionet e pastra e të shenjta të familjes, ende nën magjinë e besimeve rinore, dhe që ishte vetëm në ditën e tij të parë në fushën e betejës së qytetërimit parizien. Emocionet e vërteta janë aq ngjitëse, saqë për një çast këta tre persona e vështruan njëri-tjetrin në heshtje.

— Eh! O Zot, — tha zonja de Lanzhe, — po, duket shumë e tmerrshme, e megjithatë këtë e shohim çdo ditë. A nuk ka ndonjë shkak? Më thoni, e dashur, keni menduar ndonjëherë se ç’është një dhëndër? Një dhëndër është një burrë për të cilin do të rritim, ju ose unë, një krijesë të vogël të dashur, me të cilën do të jemi të lidhura me një mijë lidhje, që do të jetë për shtatëmbëdhjetë vjet gëzimi i familjes, që është shpirti i saj i bardhë, siç do të thoshte Lamartine-i,⁸⁷ dhe që do të bëhet murtaja e saj. Kur ky burrë të na e ketë marrë, do të fillojë duke e kapur dashurinë e saj si një sëpatë, për të prerë në zemrën dhe në mishin e gjallë të këtij engjëlli të gjitha ndjenjat me të cilat lidhej me familjen e saj. Dje, vajza jonë ishte gjithçka për ne, ne ishim gjithçka për të; të nesërmen ajo bëhet armikja jonë. A nuk e shohim këtë tragjedi tek ndodh çdo ditë? Këtu, nusja e djalit është tepër e pacipë me vjehrrin, që ka sakrifikuar gjithçka për të birin. Më tutje, një dhëndër e nxjerr vjehrrën jashtë derës. Dëgjoj të pyesin se ç’ka sot dramatike në shoqëri; por drama e dhëndrit është e tmerrshme, pa llogaritur martesat tona, që janë bërë gjëra shumë budallaqe. E kuptoj krejt mirë se ç’i ka ndodhur këtij fidexhiu të vjetër. Më duket se kujtoj se ky Forio…

— Gorio, zonjë.

— Po, ky Morio ka qenë kryetar i seksionit të tij gjatë revolucionit;⁸⁸ ka qenë në dijeni të sekretit të zisë së famshme të bukës dhe e ka filluar pasurinë duke shitur në atë kohë miell dhjetë herë më shtrenjtë nga ç’i kushtonte. Ka pasur sa ka dashur. Administratori i gjyshes sime i ka shitur për shuma të mëdha. Ky Gorio ndante me siguri, si gjithë këta njerëz, me Komitetin e Shpëtimit Publik. Mbaj mend se administratori i thoshte gjyshes sime se mund të rrinte fare e sigurt në Grandvilliers, sepse drithërat e saj ishin një letërnjoftim qytetar i shkëlqyer.⁸⁹ E pra, ky Lorio, që u shiste grurë prerësve të kokave, ka pasur vetëm një pasion. I adhuron, thonë, bijat e tij. Të madhen e ka hipur në shtëpinë e Restove, dhe tjetrën e ka shartuar mbi baronin de Nysinzhen, një bankier i pasur që hiqet si mbretëror. E kuptoni mirë se, nën perandorinë, dy dhëndurët nuk u fyen shumë që e kishin në shtëpi këtë plak të Nëntëdhjetë e Tretës;⁹⁰ me Buonapartën⁹¹ mund të shkonte ende. Por kur u kthyen Burbonët, plaku e bezdisi zotin de Resto, dhe akoma më shumë bankierin. Bijat, që ndoshta e donin ende babanë, deshën të mbanin edhe ujkun të ngopur, edhe dhentë të plota, babanë dhe burrin; e prisnin Gorion kur nuk kishin njeri; shpikën pretekste dashurie. „Baba, ejani, do të rrimë më mirë, sepse do të jemi vetëm!“ e të tjera. Unë, e dashur, besoj se ndjenjat e vërteta kanë sy dhe mend: zemra e këtij të shkreti të Nëntëdhjetë e Tretës ka rrjedhur gjak, pra. Ka parë se bijat kishin turp prej tij; se, nëse i donin burrat e tyre, ai u bënte dëm dhëndurëve. Duhej pra të sakrifikohej. Është sakrifikuar, sepse ishte baba: e ka përzënë vetë veten. Duke i parë bijat të kënaqura, e kuptoi se kishte bërë mirë. Babai dhe fëmijët kanë qenë bashkëfajtorë në këtë krim të vogël. Këtë e shohim kudo. A nuk do të kishte qenë ky xha Dorio një njollë graso në sallonin e bijave të tij? Do të ishte ndier ngushtë aty, do të ishte mërzitur. Ajo që i ndodh këtij babai mund t’i ndodhë gruas më të bukur me burrin që do të dojë më shumë: po ta mërzitë me dashurinë e saj, ai ikën, bën poshtërsi për t’i ikur. Të gjitha ndjenjat aty përfundojnë. Zemra jonë është një thesar; zbrazeni me një të rënë, dhe jeni të rrënuar. Nuk ia falim një ndjenje që është treguar e tëra, ashtu si nuk ia falim një burri që s’ka asnjë su të vetin. Ky baba kishte dhënë gjithçka. Kishte dhënë, për njëzet vjet, zemrën e tij, dashurinë e tij; kishte dhënë pasurinë e tij brenda një dite. Pasi e shtrydhën mirë limonin, bijat e tij e hodhën lëvozhgën në qoshe të rrugës.

— Bota është e poshtër, — tha vikontesha, duke i shthurur fijet e shallit dhe pa ngritur sytë, sepse e kishin goditur në mish të gjallë fjalët që zonja de Lanzhe i kishte thënë për të duke treguar këtë histori.

— E poshtër! Jo, — vazhdoi dukesha, — ajo ecën rrugën e saj, kaq. Po ju flas kështu, është për të treguar se nuk jam e mashtruar nga bota. Mendoj si ju, — tha ajo duke i shtrënguar dorën vikonteshës. — Bota është një moçal; le të përpiqemi të qëndrojmë në lartësi. — U ngrit, e puthi zonjën de Bozean në ballë duke i thënë: — Jeni shumë e bukur në këtë çast, e dashur. Keni ngjyrat më të bukura që kam parë ndonjëherë. — Pastaj doli, pasi e uli lehtë kokën duke vështruar kushëririn.

— Xha Gorioja është sublim! — tha Eugjeni, duke kujtuar se e kishte parë natën duke përdredhur argjendin e tij të praruar.

Zonja de Bozean nuk dëgjoi, ishte e menduar. Kaluan disa çaste heshtjeje, dhe studenti i varfër, nga një lloj shtangieje e turpshme, nuk guxonte as të ikte, as të rrinte, as të fliste.

— Bota është e poshtër dhe e ligë, — tha më në fund vikontesha. — Sapo të na ndodhë një fatkeqësi, gjendet gjithmonë një mik gati për të ardhur të na e thotë dhe për të na gërmuar zemrën me një kamë, duke na bërë t’ia admirojmë dorezën. Ja ku nisi sarkazma, ja ku nisën talljet! Ah! Do të mbrohem. — E ngriti kokën si zonjë e madhe që ishte, dhe nga sytë e saj krenarë dolën vetëtima. — Ah! — bëri ajo duke parë Eugjenin, — ju jeni këtu!

— Ende, — tha ai me trishtim.

— E pra, zoti de Rastinjak, trajtojeni këtë botë ashtu siç meriton. Doni t’ia dilni mbanë, do t’ju ndihmoj. Do ta sondoni sa e thellë është prishja femërore, do ta matni gjerësinë e kotësisë së mjerë të burrave. Ndonëse e kam lexuar mirë këtë libër të botës, kishte faqe që megjithatë m’i kishin panjohura. Tani i di të gjitha. Sa më ftohtë të llogaritni, aq më tej do të shkoni. Goditni pa mëshirë, dhe do t’ju kenë frikë. Pranojini burrat dhe gratë vetëm si kuaj poste që do t’i lini të ngordhin në çdo stacion, dhe kështu do të arrini në majë të dëshirave tuaja. E shihni, nuk do të jeni asgjë këtu po të mos keni një grua që të interesohet për ju. Ju duhet e re, e pasur, elegante. Por po të keni një ndjenjë të vërtetë, fshiheni si një thesar; mos lini kurrë që ta dyshojnë, do të ishit i humbur. Nuk do të ishit më xhelati, do të bëheshit viktima. Po të dashuroheni ndonjëherë, ruajeni mirë sekretin tuaj! Mos e jepni para se ta dini mirë kujt do t’ia hapni zemrën. Për ta ruajtur që tani këtë dashuri që ende nuk ekziston, mësoni të mos i besoni kësaj bote. Më dëgjoni, Migel…⁹² — (Ajo gabohej naivisht me emrin pa e vënë re.) — Ka diçka më të tmerrshme se braktisja e babait nga dy bijat e tij, që do ta donin të vdekur. Është rivaliteti i dy motrave me njëra-tjetrën. Restoja është me origjinë fisnike, gruaja e tij është adoptuar, është paraqitur në oborr; por motra e saj, motra e saj e pasur, zonja e bukur Delfina de Nysinzhen, gruaja e një njeriu të parasë, po vdes nga hidhërimi; xhelozia e ha, është njëqind lega larg motrës së saj; motra e saj nuk është më motra e saj; këto dy gra e mohojnë njëra-tjetrën ashtu si e mohojnë babanë e tyre. Prandaj zonja de Nysinzhen do ta lëpinte gjithë baltën që ka midis rrugës Saint-Lazare dhe rrugës de Grenelle për të hyrë në sallonin tim. Ka besuar se de Marse do ta çonte te qëllimi i saj, dhe është bërë skllave e de Marsesë; e mërzit për vdekje de Marsenë. De Marseja nuk çan fare kokën për të. Po të ma paraqitni, do të jeni Beniamini⁹³ i saj, ajo do t’ju adhurojë. Pastaj, po të mundni, dashurojeni; përndryshe, shërbehuni me të. Do ta pranoj një a dy herë, në mbrëmje të mëdha, kur të ketë turmë; por nuk do ta pres kurrë në mëngjes. Do ta përshëndes, mjafton. Ia keni mbyllur vetes derën e konteshës, sepse shqiptuat emrin e xha Gorios. Po, i dashur, njëzet herë të shkoni te zonja de Resto, njëzet herë do ta gjeni që s’është në shtëpi. Jua kanë ndaluar hyrjen. E pra, le t’ju fusë xha Gorioja te zonja Delfina de Nysinzhen. Zonja e bukur de Nysinzhen do të jetë për ju një tabelë. Jini burri që ajo dallon, dhe gratë do të çmenden pas jush. Rivalet e saj, mikeshat e saj, mikeshat e saj më të mira do të duan t’jua rrëmbejnë asaj. Ka gra që e duan burrin e zgjedhur tashmë nga një tjetër, ashtu si ka borgjeze të varfra që, duke marrë kapelat tona, shpresojnë të marrin edhe sjelljen tonë. Do të keni suksese. Në Paris, suksesi është gjithçka; është çelësi i pushtetit. Nëse gratë ju gjejnë mendjemprehtësi, talent, burrat do ta besojnë, po të mos i zhgënjeni. Atëherë do të mund të doni gjithçka, do ta keni këmbën kudo. Atëherë do ta dini se ç’është bota: një mbledhje e budallenjve dhe e mashtruesve. Mos jini as me njërët, as me të tjerët. Jua jap emrin tim si një fill i Ariadnës për të hyrë në këtë labirint. Mos e komprometoni, — tha ajo duke e përkulur qafën dhe duke i hedhur studentit një vështrim mbretëreshe, — ma ktheni të bardhë. Shkoni, më lini. Edhe ne gratë kemi betejat tona për të bërë.

— Po t’ju duhej një njeri vullnetmirë për t’i vënë zjarrin një mine? — tha Eugjeni duke e ndërprerë.

— Hë, pra? — tha ajo.

Ai e goditi zemrën me dorë, iu buzëqesh buzëqeshjes së kushërirës dhe doli. Ishte ora pesë. Eugjeni kishte uri dhe pati frikë se nuk do të arrinte në kohë për orën e darkës. Kjo frikë e bëri ta ndiente lumturinë e të qenit i çuar shpejt nëpër Paris. Kjo kënaqësi thjesht mekanike e la krejt në mëshirë të mendimeve që e sulmonin. Kur një djalë i ri në moshën e tij goditet nga përbuzja, tërbohet, xhindoset, e kërcënon me grusht gjithë shoqërinë, do të hakmerret dhe dyshon edhe për veten. Rastinjaku ishte në atë çast i dërrmuar nga këto fjalë: Ia keni mbyllur vetes derën e konteshës. „Do të shkoj! — i thoshte vetes. — Dhe nëse zonja de Bozean ka të drejtë, nëse ma kanë ndaluar hyrjen… unë… Zonja de Resto do të më gjejë në të gjitha sallonet ku shkon. Do të mësoj të luaj me shpatë, të qëlloj me pistoletë, do t’ia vras Maksimin e saj!“ „Po paratë! — i thërriste ndërgjegjja. — Ku do t’i gjesh?“ Befas, pasuria e shpalosur te kontesha de Resto i shkëlqeu para syve. Kishte parë aty luksin pas të cilit duhej të ishte e dashuruar një zonjushë Gorio, praritë, sendet e çmuara të vëna në dukje, luksin pa mend të të pasurit të ri, shkapërderdhjen e gruas së mbajtur. Kjo pamje magjepsëse u shtyp befas nga pallati madhështor de Bozean. Fantazia e tij, e çuar në lartësitë e shoqërisë pariziene, i frymëzoi një mijë mendime të këqija në zemër, duke ia zgjeruar kokën dhe ndërgjegjen. E pa botën ashtu siç është: ligjet dhe morali të pafuqishëm te të pasurit, dhe pa te pasuria ultima ratio mundi.⁹⁴ „Votreni ka të drejtë, pasuria është virtyti!“ i tha vetes.

Kur arriti në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève, u ngjit shpejt në dhomën e tij, zbriti për t’i dhënë dhjetë frangë karrocierit dhe hyri në atë dhomë ngrënieje të neveritshme, ku pa, si kafshë para grazhdit, tetëmbëdhjetë të ngrënësit duke u ushqyer. Pamja e këtyre mjerimeve dhe e kësaj salle iu duk e tmerrshme. Kalimi ishte tepër i papritur, kontrasti tepër i plotë, që të mos ia zhvillonte përtej mase ndjenjën e ambicies. Nga njëra anë, pamjet e freskëta e të hijshme të natyrës shoqërore më elegante, fytyra të reja, të gjalla, të kornizuara nga mrekullitë e artit dhe të luksit, koka të pasionuara plot poezi; nga ana tjetër, piktura të zymta të rrethuara me baltë dhe fytyra ku pasionet kishin lënë vetëm litarët dhe mekanizmin e tyre. Mësimet që zemërimi i një gruaje të braktisur i kishte shkulur zonjës de Bozean, ofertat e saj joshëse i erdhën ndër mend, dhe mjerimi i komentoi. Rastinjaku vendosi të hapte dy llogore paralele për të arritur te pasuria, të mbështetej mbi dijen dhe mbi dashurinë, të ishte një doktor i ditur dhe një njeri i modës. Ishte ende shumë fëmijë! Këto dy vija janë asimptota që nuk mund të takohen kurrë.

— Jeni shumë i vrenjtur, zoti markez, — i tha Votreni, duke i hedhur një nga ato vështrime me të cilat ky njeri dukej se hynte në sekretet më të fshehta të zemrës.

— Nuk jam më i gatshëm t’i duroj shakatë e atyre që më quajnë zoti markez, — u përgjigj ai. — Këtu, për të qenë vërtet markez, duhet të kesh njëqind mijë livra rentë, dhe kur jeton në Shtëpinë Voker nuk je pikërisht i preferuari i Fatit.

Votreni e vështroi Rastinjakun me një pamje atërore e përbuzëse, sikur të kishte thënë: „Kalama! Që do ta bëja një kafshatë!“ Pastaj u përgjigj: „Jeni në humor të keq, sepse ndoshta nuk keni pasur sukses pranë konteshës së bukur de Resto.“

— Ma mbylli derën sepse i thashë se babai i saj hante në tryezën tonë, — thirri Rastinjaku.

Të gjithë të ngrënësit e vështruan njëri-tjetrin. Xha Gorioja i uli sytë dhe u kthye për t’i fshirë.

— Më hodhët duhan në sy, — i tha fqinjit të tij.

— Kush do ta fyejë xha Gorion, tani e tutje do të ketë punë me mua, — u përgjigj Eugjeni, duke vështruar fqinjin e ish-fidexhiut. — Ai vlen më shumë se ne të gjithë. Nuk flas për zonjat, — tha ai duke u kthyer nga zonjusha Tajëfer.

Kjo frazë qe një përfundim; Eugjeni e kishte thënë me një pamje që i detyroi të ngrënësit të heshtnin. Vetëm Votreni i tha me tallje: „Për ta marrë xha Gorion nën përgjegjësinë tuaj dhe për t’u bërë botuesi i tij përgjegjës,⁹⁵ duhet ta mbash mirë shpatën dhe të qëllosh mirë me pistoletë.“

— Kështu do të bëj, — tha Eugjeni.

— Hytë në fushatë sot, pra?

— Ndoshta, — u përgjigj Rastinjaku. — Por për punët e mia nuk i jap llogari askujt, meqë unë nuk përpiqem t’i marr me mend ato që bëjnë të tjerët natën.

Votreni e vështroi shtrembër Rastinjakun.

— Djali im, kur nuk do të të mashtrojnë kukullat, duhet të hysh krejt në barakë dhe të mos kënaqesh duke parë nga vrimat e perdes. Mjaft folëm, — shtoi ai, duke parë Eugjenin gati për t’u ndezur. — Do të bëjmë bashkë një copë bisede kur të doni.

Darka u bë e zymtë dhe e ftohtë. Xha Gorioja, i zhytur në dhembjen e thellë që i kishte shkaktuar fraza e studentit, nuk e kuptoi se qëndrimi i njerëzve ndaj tij kishte ndryshuar dhe se një djalë i ri, i aftë t’i vinte fre përndjekjes, e kishte marrë në mbrojtje.

— Zoti Gorio, — tha zonja Voker me zë të ulët, — qenka babai i një konteshe, tani?

— Dhe i një baroneshe, — iu përgjigj Rastinjaku.

— Vetëm këtë punë ka, — i tha Bianshoni Rastinjakut. — Ia kam matur kokën: ka vetëm një gungë, atë të atësisë; do të bëhet një Atë i Përjetshëm.⁹⁶

Eugjeni ishte tepër serioz që shakaja e Bianshonit ta bënte të qeshte. Donte të përfitonte nga këshillat e zonjës de Bozean dhe pyeste veten ku dhe si do të gjente para. U bë i brengosur duke parë savanat e botës që i shpaloseshin para syve, njëkohësisht të zbrazëta e të mbushura; kur mbaroi darka, të gjithë e lanë vetëm në dhomën e ngrënies.

— E patë, pra, vajzën time? — i tha Gorioja me zë të prekur.

I zgjuar nga meditimi prej plakut, Eugjeni i mori dorën dhe, duke e soditur me një lloj dhembshurie, iu përgjigj: „Jeni një njeri i mirë dhe i nderuar. Për vajzat tuaja do të flasim më vonë.“ U ngrit pa dashur ta dëgjonte xha Gorion dhe u tërhoq në dhomën e tij, ku i shkroi nënës letrën e mëposhtme:

E dashura ime nënë, shiko mos ke një gji të tretë për ta hapur për mua. Jam në një gjendje që mund të bëj shpejt pasuri. Kam nevojë për një mijë e dyqind frangë dhe më duhen me çdo kusht. Mos i thuaj asgjë babait për kërkesën time, ndoshta do ta kundërshtonte, dhe po të mos i kisha këto para, do të isha pre e një dëshpërimi që do të më shtynte të vrisja veten. Do të t’i shpjegoj arsyet sapo të të shoh, sepse do të duhej të të shkruaja vëllime të tëra për të ta bërë të kuptueshme gjendjen ku ndodhem. Nuk kam luajtur bixhoz, nëna ime e mirë, nuk i kam borxh askujt; por po të duash të ma ruash jetën që më dhe, duhet të ma gjesh këtë shumë. Me një fjalë, shkoj te vikontesha de Bozean, që më ka marrë nën mbrojtje. Duhet të shkoj në shoqërinë e lartë dhe nuk kam asnjë su për doreza të pastra. Do të di të ha vetëm bukë, të pi vetëm ujë, do të agjëroj po të duhet; por nuk mund të bëj pa veglat me të cilat punohet vreshti në këtë vend. Për mua puna është ose të çaj rrugën, ose të mbetem në baltë. I di të gjitha shpresat që keni vënë tek unë dhe dua t’i realizoj shpejt. Nëna ime e mirë, shit ndonjë nga stolitë e tua të vjetra, do t’i zëvendësoj shpejt. E njoh mjaft gjendjen e familjes sonë për t’i ditur të çmoj sakrifica të tilla, dhe duhet të besosh se nuk të kërkoj t’i bësh më kot, përndryshe do të isha një përbindësh. Mos shih te lutja ime veçse britmën e një nevoje të ngutshme. E ardhmja jonë është e tëra te kjo ndihmë, me të cilën duhet ta hap fushatën; sepse kjo jetë e Parisit është një luftë e përjetshme. Nëse, për ta plotësuar shumën, nuk ka mjete të tjera veç t’i shesësh dantellat e tezes, thuaji se do t’i dërgoj më të bukura. E kështu me radhë.

U shkroi secilës nga motrat, duke u kërkuar kursimet e tyre, dhe, për t’ua shkulur pa folur ato në familje për sakrificën që s’do të linin pa e bërë me gëzim për të, e luajti delikatesën e tyre duke prekur telat e nderit, që janë aq mirë të tendosur dhe tingëllojnë aq fort në zemrat e reja. Kur i shkroi këto letra, ndjeu megjithatë një drithërimë të pavullnetshme: i rrihte zemra, dridhej. Ky i ri ambicioz e njihte fisnikërinë e papërlyer të këtyre shpirtrave të varrosur në vetmi, e dinte ç’hidhërime do t’u shkaktonte dy motrave, dhe po ashtu ç’gëzime do të ndienin; me ç’kënaqësi do të flisnin fshehurazi për këtë vëlla të shumëdashur, në fund të vreshtit. Ndërgjegjja iu ngrit e ndritshme dhe ia tregoi ato duke numëruar fshehurazi thesarin e tyre të vogël: i pa duke shpalosur gjeniun dinak të vajzave të reja për t’ia dërguar këto para incognito, duke provuar një mashtrim të parë për të qenë sublime. „Zemra e një motre është një diamant pastërtie, një humnerë butësie!“ i tha vetes. Kishte turp që kishte shkruar. Sa të fuqishme do të ishin lutjet e tyre, sa i pastër do të ishte vrulli i shpirtrave të tyre drejt qiellit! Me ç’kënaqësi nuk do të sakrifikoheshin! Nga ç’dhembje do të goditej nëna e tij, po të mos mund ta dërgonte gjithë shumën! Këto ndjenja të bukura, këto sakrifica të tmerrshme do t’i shërbenin si shkallë për të arritur te Delfina de Nysinzhen. Ca lot, kokrrat e fundit të temjanit të hedhura mbi altarin e shenjtë të familjes, i dolën nga sytë. Shëtiti lart e poshtë në një trazim plot dëshpërim. Xha Gorioja, duke e parë kështu nga dera që kishte mbetur gjysmë e hapur, hyri dhe i tha: „Ç’keni, zotëri?“

— Ah! Fqinji im i mirë, unë jam ende bir dhe vëlla, ashtu si ju jeni baba. Keni të drejtë të dridheni për konteshën Anastazi; ajo është e një zoti Maksim de Traj, që do ta humbasë.

Xha Gorioja u tërhoq duke belbëzuar ca fjalë kuptimin e të cilave Eugjeni nuk e kapi. Të nesërmen, Rastinjaku shkoi t’i hidhte letrat në postë. Ngurroi deri në çastin e fundit, por i hodhi në kuti duke thënë: „Do t’ia dal!“ Fjala e kumarxhiut, e komandantit të madh, fjalë fataliste që humb më shumë njerëz nga ç’shpëton. Pas disa ditësh, Eugjeni shkoi te zonja de Resto dhe nuk u prit. Tri herë u kthye atje, tri herë e gjeti përsëri derën të mbyllur, ndonëse paraqitej në orë kur konti Maksim de Traj nuk ishte aty. Vikontesha kishte pasur të drejtë. Studenti nuk studioi më. Shkonte në leksione për t’iu përgjigjur apelit, dhe pasi e kishte vërtetuar praninë, ikte. I kishte bërë vetes arsyetimin që bëjnë shumica e studentëve. I ruante studimet për çastin kur do të ishte puna të jepte provimet; kishte vendosur t’i grumbullonte regjistrimet e vitit të dytë dhe të tretë, dhe pastaj ta mësonte Drejtësinë seriozisht dhe me një të rënë në çastin e fundit. Kishte kështu pesëmbëdhjetë muaj kohë të lirë për të lundruar në oqeanin e Parisit, për t’u marrë aty me tregtinë e grave ose për të peshkuar pasurinë. Gjatë kësaj jave, e pa dy herë zonjën de Bozean, te e cila shkonte vetëm në çastin kur dilte karroca e markezit d’Azhuda. Për disa ditë të tjera, kjo grua e shquar, figura më poetike e Faubourg Saint-Germain, mbeti fitimtare dhe bëri të pezullohej martesa e zonjushës de Roshfid me markezin d’Azhuda-Pinto. Por këto ditë të fundit, që frika e humbjes së lumturisë i bëri më të zjarrtat nga të gjitha, do ta përshpejtonin katastrofën. Markezi d’Azhuda, në marrëveshje me Roshfidët, e kishte parë këtë grindje dhe këtë pajtim si një rrethanë të lumtur: shpresonin se zonja de Bozean do të mësohej me idenë e kësaj martese dhe më në fund do t’i sakrifikonte mëngjeset e saj një të ardhmeje të parashikuar në jetën e burrave. Pavarësisht premtimeve më të shenjta, të përsëritura çdo ditë, zoti d’Azhuda luante pra komedinë, dhe vikonteshës i pëlqente ta mashtronin. „Në vend që të hidhej me fisnikëri nga dritarja, ajo linte veten të rrokullisej nëpër shkallë“, thoshte dukesha de Lanzhe, mikja e saj më e mirë. Megjithatë, këto drita të fundit shkëlqyen mjaft gjatë që vikontesha të rrinte në Paris dhe t’i shërbente aty të afërmit të saj të ri, për të cilin kishte një lloj dashurie supersticioze. Eugjeni ishte treguar me të plot përkushtim dhe ndjeshmëri në një rrethanë kur gratë nuk shohin mëshirë, ngushëllim të vërtetë në asnjë vështrim. Po t’u thotë atëherë një burrë fjalë të ëmbla, i thotë nga llogaria.

Me dëshirën për ta njohur në mënyrë të përsosur fushën e shahut para se të sulmonte shtëpinë e Nysinzhenëve, Rastinjaku deshi ta mësonte jetën e mëparshme të xha Gorios dhe mblodhi të dhëna të sigurta, që mund të përmblidhen kështu.

Zhan-Zhoakim Gorioja ishte, para revolucionit, një punëtor i thjeshtë fidesh, i shkathët, kursimtar dhe mjaft sipërmarrës sa të blinte dyqanin e të zotit, të cilin rasti e bëri viktimë të kryengritjes së parë të vitit 1789. Ishte vendosur në rrugën de la Jussienne, pranë Tregut të Drithit,⁹⁷ dhe kishte pasur gjykimin e shëndoshë të pranonte kryesinë e seksionit të tij, për ta mbrojtur tregtinë e vet nga personazhet më me ndikim të asaj kohe të rrezikshme. Kjo urtësi kishte qenë burimi i pasurisë së tij, që filloi gjatë zisë së bukës, të rreme a të vërtetë, për shkak të së cilës drithërat arritën një çmim të stërmadh në Paris. Populli vritej te dera e furrxhinjve, ndërsa disa njerëz shkonin të merrnin pa trazira makarona italiane te bakallët. Gjatë atij viti, qytetari Gorio mblodhi kapitalet që më vonë i shërbyen për ta bërë tregtinë e tij me gjithë epërsinë që i jep një masë e madhe parash atij që e ka. I ndodhi ajo që u ndodh të gjithë njerëzve që kanë vetëm një aftësi relative. Mediokriteti e shpëtoi. Për më tepër, meqë pasuria e tij u bë e njohur vetëm kur nuk kishte më rrezik të ishe i pasur, nuk ngjalli zilinë e askujt. Tregtia e drithërave dukej se ia kishte përpirë gjithë zgjuarsinë. Po të ishte fjala për grurë, për miell, për farëra, për t’ua njohur cilësitë, prejardhjen, për t’u kujdesur për ruajtjen e tyre, për t’i parashikuar çmimet, për ta profetizuar bollëkun ose mungesën e të korrave, për t’i siguruar drithërat me çmim të lirë, për t’u furnizuar në Sicili, në Ukrainë, Gorioja nuk e kishte shokun. Po ta shihje tek drejtonte punët, tek shpjegonte ligjet për eksportin dhe importin e drithërave, tek studionte frymën e tyre, tek u kapte të metat, do ta gjykoje të aftë të ishte ministër shteti. I durueshëm, veprues, energjik, këmbëngulës, i shpejtë në dërgesat e tij, kishte sy shqiponje, i paraprinte gjithçkaje, i parashikonte të gjitha, i dinte të gjitha, i fshihte të gjitha; diplomat në përfytyrim, ushtar në zbatim. Jashtë specialitetit të tij, jashtë dyqanit të tij të thjeshtë e të errët, në pragun e të cilit rrinte në orët e papunësisë, me supin të mbështetur pas kanatit të derës, bëhej përsëri punëtori i trashë e i vrazhdë, njeriu i paaftë të kuptonte një arsyetim, i pandjeshëm ndaj të gjitha kënaqësive të mendjes, njeriu që e zinte gjumi në teatër, një nga ata Dolibanë⁹⁸ parizienë, të fortë vetëm në budallallëk. Këto natyra i ngjajnë gati të gjitha njëra-tjetrës. Gati te të gjitha do të gjenit në zemër një ndjenjë sublime. Dy ndjenja ekskluzive ia kishin mbushur zemrën fidexhiut, ia kishin përpirë lëngun, ashtu si tregtia e drithërave ia përdorte gjithë zgjuarsinë e trurit. E shoqja, bija e vetme e një fermeri të pasur nga Brie, qe për të objekt i një admirimi fetar, i një dashurie pa kufi. Gorioja kishte admiruar te ajo një natyrë të brishtë e të fortë, të ndjeshme e të bukur, që binte fort në kontrast me të tijën. Nëse ka një ndjenjë të lindur në zemrën e njeriut, a nuk është krenaria e mbrojtjes që i jep në çdo çast një qenieje të dobët? Shtojini dashurinë, këtë mirënjohje të gjallë të të gjithë shpirtrave të çiltër për burimin e kënaqësive të tyre, dhe do të kuptoni një mori çudirash morale. Pas shtatë vjetësh lumturie pa re, Gorioja, për fatin e tij të keq, e humbi gruan: ajo kishte filluar të fitonte pushtet mbi të, jashtë sferës së ndjenjave. Ndoshta do ta kishte kultivuar këtë natyrë të plogësht, ndoshta do t’i kishte hedhur njohjen e gjërave të botës dhe të jetës. Në këtë gjendje, ndjenja e atësisë u zhvillua te Gorioja deri në marrëzi. Dashuritë e tij, të mashtruara nga vdekja, i ktheu te dy bijat, që në fillim ia kënaqën plotësisht të gjitha ndjenjat. Sado të shkëlqyera të ishin propozimet që i bënë tregtarë ose fermerë që donin t’i jepnin bijat e tyre, ai deshi të mbetej i ve. I vjehrri, i vetmi njeri për të cilin kishte pasur dashamirësi, pretendonte se e dinte me siguri se Gorioja ishte betuar të mos e tradhtonte gruan, ndonëse të vdekur. Njerëzit e Tregut, të paaftë ta kuptonin këtë marrëzi sublime, talleshin me të dhe i vunë Gorios ndonjë nofkë groteske. I pari prej tyre që, duke pirë verën e një pazari, guxoi ta shqiptonte, mori nga fidexhiu një grusht në sup që e hodhi, me kokë përpara, mbi një gur kufiri të rrugës Oblin. Përkushtimi i pamenduar, dashuria e ndjeshme dhe delikate që Gorioja kishte për bijat ishte aq e njohur, saqë një ditë një nga konkurrentët e tij, që donte ta largonte nga tregu për të mbetur zot i çmimit, i tha se Delfinën sapo e kishte rrëzuar një kabriolet. Fidexhiu, i zbehtë e i verdhë, e la menjëherë Tregun. Qe i sëmurë disa ditë nga tronditja e ndjenjave të kundërta ku e hodhi kjo alarmë e rreme. Nëse nuk ia dha atij njeriu goditjen vrastare në sup, e përzuri nga Tregu duke e detyruar, në një rrethanë kritike, të falimentonte. Edukata e dy bijave të tij qe natyrisht e paarsyeshme. I pasur me më shumë se gjashtëdhjetë mijë livra rentë dhe pa harxhuar një mijë e dyqind frangë për vete, lumturia e Gorios ishte t’u plotësonte tekat bijave: mësuesit më të shkëlqyer u ngarkuan t’i pajisnin me talentet që shënojnë një edukatë të mirë; patën një shoqëruese; për fatin e tyre, kjo qe një grua me mend e me shije; shkonin me kalë, kishin karrocë, jetonin siç do të kishin jetuar dashnoret e një zotërie të vjetër e të pasur; mjaftonte të shprehnin dëshirat më të shtrenjta për ta parë të atin të nxitonte t’i plotësonte; ai kërkonte vetëm një përkëdhelje në këmbim të dhuratave të tij. Gorioja i vinte bijat në radhën e engjëjve, dhe natyrisht mbi veten, i shkreti njeri! Donte edhe të keqen që i bënin. Kur bijat u bënë për t’u martuar, mundën t’i zgjidhnin burrat sipas shijes së tyre: secila do të kishte si pajë gjysmën e pasurisë së të atit. E kërkuar për bukurinë e saj nga konti de Resto, Anastazia kishte prirje aristokratike, që e shtynë ta linte shtëpinë atërore për t’u hedhur në sferat e larta shoqërore. Delfina i donte paratë: u martua me Nysinzhenin, një bankier me origjinë gjermane që u bë baron i Perandorisë së Shenjtë.⁹⁹ Gorioja mbeti fidexhi. Bijat dhe dhëndurët u skandalizuan shpejt që e shihnin të vazhdonte këtë tregti, ndonëse ajo ishte gjithë jeta e tij. Pasi duroi për pesë vjet ngulmimet e tyre, pranoi të tërhiqej me të ardhurat e shitjes së dyqanit dhe me fitimet e këtyre viteve të fundit; një kapital që zonja Voker, te e cila kishte ardhur të vendosej, e kishte llogaritur se jepte nga tetë deri në dhjetë mijë livra rentë. U hodh në këtë pension nga dëshpërimi që e kishte pushtuar kur pa se dy bijat e tij detyroheshin nga burrat e tyre të refuzonin jo vetëm ta merrnin në shtëpi, por edhe ta prisnin hapur.

Këto të dhëna ishin gjithçka që dinte për xha Gorion një zot Myre, që i kishte blerë dyqanin. Supozimet që Rastinjaku i kishte dëgjuar të bënte dukesha de Lanzhe vërtetoheshin kështu. Këtu mbaron hyrja e kësaj tragjedie pariziene, të errët, por të tmerrshme.

Shënime

1. Rruga Neuve-Sainte-Geneviève: sot rue Tournefort, në lagjen e pestë të Parisit, pranë Panteonit. ↩︎

2. Saint-Marceau (ose Saint-Marcel): lagje e varfër në juglindje të Parisit të vjetër. ↩︎

3. Intra muros dhe extra (lat.): „brenda mureve“ dhe „jashtë“, pra në Paris dhe jashtë tij. ↩︎

4. Xhagernati (Jagannath): hyjni hindu, statuja e së cilës, në festën e saj në qytetin Puri të Indisë, tërhiqet mbi një qerre të stërmadhe. Në Evropë tregohej se besimtarët hidheshin nën rrotat e saj. ↩︎

5. All is true (angl.): „Gjithçka është e vërtetë“. Kështu titullohej fillimisht drama e Shekspirit Henri VIII. ↩︎

6. Val-de-Grâce: kishë e shekullit XVII me kupolë të madhe, pjesë e një spitali ushtarak. Panteoni: kisha e Shën Zhenevievës, e kthyer pas Revolucionit në varrezë për njerëzit e mëdhenj të Francës. ↩︎

7. Institucione: shkolla private me konvikt, të shumta në atë lagje. ↩︎

8. Katakombet: galeri nëntokësore të Parisit, ku në fund të shekullit XVIII u vendosën eshtrat e varrezave të vjetra të qytetit. Vizitorët zbrisnin aty me udhërrëfyes. ↩︎

9. Tuaza: masë e vjetër franceze gjatësie, rreth 1,95 m. Një këmbë (pied), që përmendet më poshtë, ishte rreth 32,5 cm. ↩︎

10. Aludim për spitalin e sëmundjeve venerike, që ndodhej në atë lagje. ↩︎

11. Volteri (1694–1778) i shkroi këto dy vargje për një statujë të Dashurisë. Pas shumë vitesh larg, u kthye në Paris në shkurt të vitit 1778, pak muaj para vdekjes, dhe u prit me entuziazëm të madh. ↩︎

12. Zonja Voker e shqipton gabim fjalën frënge për blirët, tilleuls, siç e shqiptonin njerëzit e thjeshtë. ↩︎

13. Mermer Sainte-Anne: mermer gri me vija të bardha, shumë i zakonshëm për tryeza e oxhaqe. ↩︎

14. Aventurat e Telemakut (1699): roman i Fénelon-it për birin e Uliksit, që e kërkon të atin nëpër botë. Në ishullin e nimfës Kalipso, Telemaku pritet me një gosti. Skenat e këtij libri ishin temë e preferuar e letrave të murit. ↩︎

15. Sui generis (lat.): „të llojit të vet“, të veçanta. ↩︎

16. Të Pashërueshmit (les Incurables): strehimore e Parisit për të sëmurët e pashërueshëm. ↩︎

17. Barometër me kapuçin: shtëpizë e vogël barometër, nga e cila, kur moti kthehej për shi, dilte figura e një murgu kapuçin. ↩︎

18. Llambë Argand: llambë vaji me fitil të rrumbullakët, e shpikur nga zvicerani Aimé Argand në vitet 1780. ↩︎

19. Georges Cadoudal (1771–1804) dhe Jean-Charles Pichegru (1761–1804) morën pjesë në komplotin e vitit 1804 kundër Napoleonit. Të dy u kapën në Paris; Pichegru-në e tradhtoi për para një mik i tij. ↩︎

20. Frangu: monedha e Francës. Një frangë kishte njëzet su. ↩︎

21. Komisar-urdhërues: nëpunës i lartë i administratës ushtarake, që merrej me furnizimin e ushtrisë. ↩︎

22. La Bourbe dhe Salpêtrière: dy spitale të lagjes. La Bourbe ishte emri popullor i shtëpisë së lindjes së Port-Royal; Salpêtrière ishte strehim i madh për gra të varfra, të vjetra ose të sëmura mendërisht. ↩︎

23. Ekju (écu): monedhë e vjetër argjendi; në kohën e Balzakut kështu quhej zakonisht monedha prej pesë frangash. ↩︎

24. Shitëse rrobash të përdorura (marchande à la toilette): grua që u shiste zonjave rroba e stoli të përdorura dhe që shpesh shërbente edhe si ndërmjetëse në punë dashurie e huaje. ↩︎

25. Rentë për gjithë jetën (rente viagère): e ardhur vjetore që paguhet deri në vdekjen e atij që e merr. ↩︎

26. Jardin des Plantes: kopshti botanik i Parisit, me një kopsht zoologjik dhe muze të historisë natyrore, jo larg nga pensioni. ↩︎

27. Bijtë e Jafetit: sipas Biblës, Jafeti, biri i Noes, ishte stërgjyshi i popujve të Evropës. Këtu, me ironi, dandit që shëtisnin në bulevardin e Italianëve, bulevardin më elegant të Parisit të kohës. ↩︎

28. Vrasësit e prindërve çoheshin në gijotinë me vello të zezë mbi kokë; në shportat ku binin kokat hidhej krunde. ↩︎

29. Raton e Bertrand: macja dhe majmuni i fabulës së La Fontaine-it Majmuni dhe macja. Majmuni Bertrand e detyron macen Raton të nxjerrë gështenjat nga zjarri, pastaj i ha vetë. ↩︎

30. Gloria: kafe e përzier me raki. ↩︎

31. Juvenali (shek. I–II): poet satirik romak, i njohur për sulmet e ashpra kundër veseve të Romës. ↩︎

32. Patiras: fjalë popullore për njeriun që e tallin e e godasin të gjithë. ↩︎

33. Luidori: monedhë ari prej njëzet frangash. ↩︎

34. Marka: njësi e vjetër peshe për arin dhe argjendin, rreth 245 gramë. ↩︎

35. Libri i Madh (Grand-Livre): regjistri i borxhit publik të Francës. Kush kishte para të vëna aty, merrte prej shtetit një rentë të përvitshme. ↩︎

36. Makuba: duhan i hollë dhe i shtrenjtë, nga Martinika. ↩︎

37. Marais: lagje e vjetër aristokratike e Parisit, në atë kohë e rënë nga moda. ↩︎

38. Palais-Royal: pallat në qendër të Parisit, me kopsht të rrethuar nga arkada me dyqane, kafene e shtëpi bixhozi. Galeritë prej Druri ishin barakat me dyqane që mbyllnin njërën anë të kopshtit. ↩︎

39. Bœuf à la Mode („Kau sipas modës“): restorant i njohur i Parisit, tabela e të cilit paraqiste një ka të veshur si zonjë, me kapelë e shall. ↩︎

40. Livra: emri i vjetër i monedhës franceze, që në kohën e Balzakut përdorej ende si sinonim i frangut. ↩︎

41. Në origjinal carotter: në zhargonin e Bursës, të luash me shuma të vogla e pa rrezik të madh. ↩︎

42. Lotaria Mbretërore e Francës, që ekzistoi deri më 1836. Lojtarët „ushqenin“ një numër, d.m.th. e luanin të njëjtin numër herë pas here, duke shpresuar se një ditë do të dilte. ↩︎

43. Estrapade: shesh i vogël pranë Panteonit. ↩︎

44. Kuti (aune): masë e vjetër për stofin, rreth 1,19 m. ↩︎

45. Këndi i fytyrës: matje e profilit të kafkës, me të cilën disa dijetarë të kohës mendonin se mund të gjykohej zgjuarsia e njeriut. ↩︎

46. Muzeu: Muzeu i Historisë Natyrore në Jardin des Plantes. ↩︎

47. Réaumur: shkallë e temperaturës, e përdorur atëherë në Francë; zero gradë Réaumur është pika e ngrirjes. ↩︎

48. Collège de France: institucion i lartë në Paris, ku profesorët e shquar mbajnë leksione të hapura për këdo. ↩︎

49. Baçelier: grada e parë universitare në Francë, që i lejonte studentit të vazhdonte studimet. ↩︎

50. Prado dhe Ballot e Odéon-it: salla vallëzimi të Lagjes Latine, ku shkonin studentët dhe vajzat e lagjes. ↩︎

51. Plisa lëvoreje (mottes): copa të shtypura lëvoreje lisi, të mbetura nga regjja e lëkurëve, që digjeshin si lëndë djegëse e lirë. ↩︎

52. Faubourg Saint-Germain: lagjja e aristokracisë së vjetër, në bregun e majtë të Senës. ↩︎

53. Osiani: bardi i legjendave skoceze, në emër të të cilit James Macpherson botoi në vitet 1760 poema që patën sukses të madh në gjithë Evropën. ↩︎

54. Bois: Bois de Boulogne, pylli në perëndim të Parisit, ku shoqëria e lartë shëtiste me karroca. Bouffons: emri popullor i Teatrit Italian, ku këndohej opera italiane. ↩︎

55. Të gjithë këta janë personazhe të romaneve të tjera të Komedisë njerëzore. Balzaku i fut të njëjtët personazhe nga një libër në tjetrin, dhe me Xha Gorion nisi ta bënte këtë me rregull. ↩︎

56. Chaussée-d’Antin: lagje e pasur në bregun e djathtë, ku banonin bankierët dhe të pasurit e rinj. Rruga du Helder ndodhet aty. ↩︎

57. Han: britma e njeriut që bën një përpjekje të madhe fizike, si zdrukthëtari kur pret dru; aludim për Shën Jozefin, që ishte zdrukthëtar. ↩︎

58. Augusti II, mbreti i Polonisë (1670–1733), i quajtur „i Forti“, thuhej se i drejtonte patkoijtë e kuajve me duar. ↩︎

59. Të hanë Zotin: shprehje popullore për kungimin. Saint-Étienne-du-Mont: kishë pranë Panteonit. ↩︎

60. Në origjinal Silvia e ngatërron shprehjen dès le patron-minette („që pa gdhirë“) dhe thotë patron-jacquette; zonja Voker e korrigjon. ↩︎

61. Silvia u ngjit pensionantëve nofka nga mbiemrat e tyre: Mishono bëhet Michonnette, kurse Puare (Poiret) bëhet Poireau, që në frëngjisht do të thotë „presh“. ↩︎

62. Liard: monedhë e vogël bakri, një e katërta e një suje. ↩︎

63. Vargje nga një romancë e operës komike Joconde (1814) të Nicolò Isouard-it, shumë e njohur në atë kohë. ↩︎

64. Postat Mbretërore (Messageries royales): kompania e karrocave të udhëtarëve që lidhnin Parisin me provincat. ↩︎

65. Gobseku: fajdexhiu i tregimit Gobsek të Balzakut, një tjetër personazh që shfaqet në disa vepra të Komedisë njerëzore. ↩︎

66. Në origjinal, Eugjeni thotë se u argëtua comme un roi („si mbret“), dhe Votreni shton telet, që bën roitelet: „mbret i vogël“, por edhe emri i një zogu të vogël. Prandaj Puareja flet për zogun. ↩︎

67. Idemist: fjalë e sajuar nga latinishtja idem, „i njëjti, po ai“; ai që përsërit gjithmonë atë që thonë të tjerët. ↩︎

68. Mont-de-Piété: shtëpia shtetërore e pengjeve në Paris, ku të varfrit linin sende peng për të marrë hua. ↩︎

69. Të dënuarit ekspozoheshin publikisht, të lidhur në shtyllë, në sheshin përpara Pallatit të Drejtësisë. ↩︎

70. Diorama: spektakël me piktura të mëdha, të ndriçuara në mënyrë që të dukeshin si të vërteta, i hapur në Paris më 1822 nga Daguerre-i dhe Bouton-i. Balzaku e përmend pak para kohe, sepse ngjarja ndodh më 1819. Panoramat ishin piktura rrethore, ku shikuesi qëndronte në mes. ↩︎

71. Usque ad talones (lat.): „deri te thembrat“. ↩︎

72. Në origjinal loja është mbi froid („i ftohtë“) dhe froit, siç shqiptohet në froid aux pieds. Këtu është zëvendësuar me „ftohtë“ dhe „ftoftë“, dy trajta të së njëjtës fjalë në shqip. ↩︎

73. Franz Joseph Gall (1758–1828): mjek gjerman, themelues i frenologjisë, teorisë sipas së cilës karakteri i njeriut njihet nga gungat e kafkës. ↩︎

74. Vargje nga poema „Ngushëllim për zotin du Périer“ e François de Malherbe-it (1555–1628), për vdekjen e një vajze të re. Votreni i përdor me tallje për zonjushën Mishono. ↩︎

75. Në origjinal, një frëngjishte e shtrembëruar me theks anglez. ↩︎

76. Në origjinal loja është me fjalën cornue („retortë“): pensionantët hedhin fjalë që fillojnë me cor- (cornouille, cornemuse, cornichon, corbeau…), dhe Votreni mbyll me cor aux pieds, „kallo në këmbë“. Këtu loja është bërë me rrokjen re-. ↩︎

77. Lojë fjalësh: në drejtësi, aliments („ushqimet“) janë të hollat që një prind është i detyruar t’u japë fëmijëve për t’i mbajtur. ↩︎

78. Charles-Maurice de Talleyrand (1754–1838): diplomat francez, që u shërbeu me radhë Revolucionit, Napoleonit dhe mbretërve, i famshëm për fjalët e tij të mprehta. ↩︎

79. Tilbury: karrocë e lehtë me dy rrota, pa strehë, që e drejtonte vetë zotëria. ↩︎

80. Kompania e Indive: shoqëria franceze që kishte monopolin e tregtisë me Lindjen; u shpërbë gjatë Revolucionit. ↩︎

81. Martesë morganatike: martesa e një princi me një grua të rangut më të ulët, që nuk i jep asaj të drejtat e gruas së ligjshme. Këtu, me ironi, për dashnorët. ↩︎

82. Fjalët e një arieje italiane: „I dashur, mos dysho.“ ↩︎

83. Aludim për vargjet e Virgjilit në Gjeorgjikat (libri III), ku kuajt e ndiejnë nga larg erën e pelave. ↩︎

84. Klara de Burgonjë (Claire de Bourgogne): emri i vajzërisë së vikonteshës, që e lidh me familjen e lashtë të dukëve të Burgundisë. ↩︎

85. Pallati i Elizesë: në vitin 1819 ishte rezidenca e dukës së Berrit, nipit të mbretit. ↩︎

86. Ejusdem farinae (lat.): „i të njëjtit miell“, pra të një lloji, të një brumi. Batuta luan me faktin se të dyja zonjat ishin bija të njerëzve që punonin me miell. ↩︎

87. Alphonse de Lamartine (1790–1869): poet romantik francez, që sapo ishte bërë i famshëm me Meditimet poetike (1820). ↩︎

88. Gjatë Revolucionit, Parisi ishte ndarë në dyzet e tetë seksione, me kuvendet dhe komitetet e tyre revolucionare. ↩︎

89. Letërnjoftim qytetar (carte civique): dokumenti që vërtetonte besnikërinë ndaj Republikës gjatë Terrorit. Komiteti i Shpëtimit Publik ishte qeveria e Revolucionit në vitet 1793–1795. ↩︎

90. Nëntëdhjetë e Treta: viti 1793, viti i Terrorit. Një „plak i Nëntëdhjetë e Tretës“ do të thotë një ish-revolucionar. ↩︎

91. Buonaparte: trajta italiane e emrit të Napoleonit, që e përdornin mbretërorët me përbuzje, për të treguar se ishte i huaj. ↩︎

92. Migel: emri i markezit d’Azhuda-Pinto. ↩︎

93. Beniamini: djali më i vogël dhe më i dashur i Jakobit në Bibël; këtu, i preferuari. ↩︎

94. Ultima ratio mundi (lat.): „argumenti i fundit i botës“. ↩︎

95. Botuesi përgjegjës: personi që përgjigjej ligjërisht për atë që botonte një gazetë, edhe në gjyq e në duel. ↩︎

96. Në origjinal, lojë fjalësh: père Goriot („xha Gorio“, por fjalë për fjalë „ati Gorio“) bëhet Père Éternel, „Ati i Përjetshëm“, pra Zoti. ↩︎

97. Tregu i Drithit (Halle aux blés): tregu i madh i drithërave dhe i miellit në Paris, me një kupolë të famshme rrethore. ↩︎

98. Doliban: emër personazhi komik, që në atë kohë përdorej për borgjezin e trashë e të ngathët nga mendja. ↩︎

99. Perandoria e Shenjtë Romake: perandoria e lashtë gjermane, që u shpërbë më 1806. Titujt e saj fisnikë ishin të kërkuar nga financierët e pasur. ↩︎