Pjesa e dytë — Hyrja në shoqëri · Xha Gorio

Nga fundi i kësaj jave të parë të dhjetorit, Rastinjaku mori dy letra, njërën nga e ëma, tjetrën nga motra e madhe. Këto shkrime aq të njohura e bënë njëkohësisht t’i rrihte zemra nga kënaqësia dhe të dridhej nga tmerri. Këto dy letra të brishta mbanin një vendim jete a vdekjeje për shpresat e tij. Nëse ndiente njëfarë tmerri duke kujtuar ngushticën e prindërve, e kishte provuar tepër mirë parapëlqimin e tyre për të, që të mos kishte frikë se u kishte thithur pikat e fundit të gjakut. Letra e nënës ishte shkruar kështu:

Fëmija im i dashur, po të dërgoj atë që më kërkove. Përdori mirë këto para; edhe sikur të ishte puna të ta shpëtoja jetën, nuk do të mund ta gjeja për herë të dytë një shumë kaq të madhe pa e mësuar yt atë, gjë që do ta prishte harmoninë e shtëpisë sonë. Për ta siguruar, do të na duhej të linim peng tokën tonë. Më është e pamundur ta gjykoj vlerën e projekteve që nuk i njoh; po ç’natyrë kanë vallë, që të bëjnë të kesh frikë të m’i besosh? Ky shpjegim nuk kërkonte vëllime; ne nënave na mjafton një fjalë, dhe kjo fjalë do të më kishte kursyer ankthin e pasigurisë. Nuk mund ta fsheh përshtypjen e dhimbshme që më bëri letra jote. Biri im i dashur, ç’ndjenjë të detyroi vallë të hedhësh një tmerr të tillë në zemrën time? Duhet të kesh vuajtur shumë duke më shkruar, sepse unë vuajta shumë duke të lexuar. Në ç’rrugë po hyn vallë? A do të varej jeta jote, lumturia jote, nga të dukurit ajo që nuk je, nga të parit e një bote ku nuk mund të shkosh pa bërë shpenzime që nuk i përballon, pa humbur kohë të çmuar për studimet? Eugjeni im i mirë, besoji zemrës së nënës: rrugët e dredhura nuk të çojnë në asgjë të madhe. Durimi dhe nënshtrimi duhet të jenë virtytet e të rinjve që janë në gjendjen tënde. Nuk po të qortoj, nuk do të doja t’i jepja asnjë hidhërim dhuratës sonë. Fjalët e mia janë ato të një nëne po aq të besueshme sa edhe largpamëse. Nëse ti i di detyrimet e tua, unë e di sa e pastër është zemra jote, sa të shkëlqyera janë qëllimet e tua. Prandaj mund të të them pa frikë: Shko, i shumëdashuri im, ec! Dridhem sepse jam nënë; por çdo hap yti do të shoqërohet me dashuri nga urimet dhe bekimet tona. Ji i matur, fëmijë i dashur. Duhet të jesh i urtë si një burrë; fati i pesë njerëzve që i do mbështetet mbi kokën tënde. Po, të gjitha pasuritë tona janë te ti, ashtu si lumturia jote është e jona. Të gjithë i lutemi Zotit të të ndihmojë në ndërmarrjet e tua. Tezja jote Marsijak ka qenë, në këtë rast, e një mirësie të padëgjuar: shkonte deri atje sa të kuptonte atë që më thua për dorezat. Por ajo ka një dobësi për më të madhin, thoshte me gaz. Eugjeni im, duaje shumë tezen; do të të them se ç’bëri për ty vetëm kur të kesh pasur sukses; përndryshe, paratë e saj do të të digjnin gishtat. Ju fëmijët nuk e dini ç’do të thotë të sakrifikosh kujtime! Po ç’nuk do të sakrifikonim për ju? Më ngarkon të të them se të puth në ballë dhe do të donte të të jepte me këtë puthje forcën për të qenë shpesh i lumtur. Kjo grua e mirë dhe e shkëlqyer do të të kishte shkruar, sikur të mos kishte cermë në gishta. Yt atë është mirë. Të korrat e vitit 1819 i kalojnë shpresat tona. Mirupafshim, fëmijë i dashur. Nuk do të them asgjë për motrat: Lora të shkruan. Ia lë asaj kënaqësinë të llafosë për ngjarjet e vogla të familjes. Dhëntë qielli që të kesh sukses! Oh! Po, ki sukses, Eugjeni im; më bëre të njoh një dhembje tepër të fortë për ta duruar për herë të dytë. E mësova ç’do të thotë të jesh i varfër, duke dëshiruar pasurinë për t’ia dhënë fëmijës tim. Hajde, mirupafshim. Mos na lër pa lajme, dhe merr këtu puthjen që të dërgon nëna jote.

Kur Eugjeni e mbaroi këtë letër, ishte në lot; mendonte për xha Gorion, që përdridhte argjendin e tij të praruar dhe e shiste për të shkuar të paguante kambialin e së bijës. „Nëna jote i përdrodhi stolitë e saj! — i thoshte vetes. — Tezja jote ka qarë me siguri duke shitur disa nga relikat e saj! Me ç’të drejtë do ta mallkoje Anastazinë? Sapo bëre për egoizmin e së ardhmes sate atë që bëri ajo për dashnorin e saj! Kush vlen më shumë, ajo apo ti?“ Studenti ndjeu sikur t’i brejtej zorrët nga një ndjesi nxehtësie e padurueshme. Donte të hiqte dorë nga shoqëria e lartë, donte të mos i merrte këto para. Ndjeu ato brejtje ndërgjegjeje fisnike e të bukura e të fshehta, merita e të cilave rrallë çmohet nga njerëzit kur gjykojnë të ngjashmit e tyre, dhe që shpesh bëjnë që engjëjt e qiellit ta shfajësojnë kriminelin e dënuar nga juristët e dheut. Rastinjaku hapi letrën e motrës, shprehjet me hir të pafajshëm të së cilës ia freskuan zemrën.

Letra jote erdhi shumë në kohë, vëlla i dashur. Agata dhe unë donim t’i përdornim paratë tona në kaq shumë mënyra të ndryshme, sa nuk dinim më për cilën blerje të vendosnim. Bëre si shërbëtori i mbretit të Spanjës kur ia rrëzoi orët të zotit: na vure në marrëveshje.¹ Vërtet, grindeshim vazhdimisht se cilës nga dëshirat tona t’i jepnim përparësi, dhe nuk e kishim marrë me mend, Eugjeni im i mirë, përdorimin që i përfshinte të gjitha dëshirat tona. Agata kërceu nga gëzimi. Me një fjalë, ishim si dy të çmendura gjatë gjithë ditës, aq sa (stili i tezes) nëna na thoshte me pamjen e saj të rreptë: Po ç’keni, zonjushat e mia? Sikur të na kishte qortuar pak, do të ishim, besoj, edhe më të kënaqura. Një grua duhet të gjejë shumë kënaqësi të vuajë për atë që do! Vetëm unë isha e menduar dhe e hidhëruar në mes të gëzimit tim. Me siguri do të bëhem një grua e keqe, jam tepër shpenzuese. Kisha blerë për vete dy breza, një shpuese të bukur për t’i hapur vrimat e korseve, vogëlsira, kështu që kisha më pak para se ajo Agata e trashë, që është kursimtare dhe i grumbullon ekjutë si laraska. Ajo kishte dyqind frangë! Unë, miku im i shkretë, kam vetëm pesëdhjetë ekju. Jam ndëshkuar mirë; do të doja ta hidhja brezin në pus, do të më vijë gjithmonë rëndë ta mbaj. Të vodha. Agata qe e mrekullueshme. Më tha: Le t’i dërgojmë treqind e pesëdhjetë frangat, të dyja bashkë! Por nuk mund të mos t’i tregoja gjërat siç ndodhën. A e di si bëmë për t’u bindur urdhrave të tu? I morëm paratë tona të lavdishme, dolëm të shëtisnim të dyja, dhe sapo arritëm në rrugën e madhe, vrapuam në Ruffec, ku ia dhamë thjesht shumën zotit Grimber, që mban zyrën e Postave Mbretërore! Ishim të lehta si dallëndyshe duke u kthyer. Mos vallë na lehtëson lumturia? më tha Agata. I thamë njëra-tjetrës një mijë gjëra që nuk do t’jua përsëris, zoti parizien; flitej tepër për ju. Oh! Vëlla i dashur, të duam shumë, ja gjithçka me dy fjalë. Sa për sekretin, sipas tezes, ca maska të vogla si ne janë të afta për gjithçka, edhe për të heshtur. Nëna shkoi në mënyrë misterioze në Angulemë me tezen, dhe që të dyja e kanë mbajtur të fshehtë politikën e lartë të udhëtimit të tyre, që nuk u bë pa bisedime të gjata, nga të cilat ne u përjashtuam, bashkë me zotin baron. Hamendje të mëdha i mbajnë të zëna mendjet në shtetin e Rastinjakut. Fustani prej muslini i mbjellë me lule të qëndisura me vrima, që e qëndisin infantet për madhërinë e saj mbretëreshën, po përparon në fshehtësinë më të thellë. Mbeten vetëm dy pëlhura për t’u bërë. U vendos të mos bëhet mur nga ana e Verteuil-it; do të bëhet gardh. Populli i thjeshtë do të humbasë aty ca fruta, ca pemë të shtrira pas murit, por të huajt do të fitojnë një pamje të bukur. Po t’i duhen shami trashëgimtarit të fronit, i bëhet e ditur se e veja fisnike de Marsijak, duke rrëmuar nëpër thesaret dhe sëndukët e saj, të quajtur Pompei dhe Herkulanum, ka zbuluar një copë pëlhure të bukur holandeze që nuk e dinte se e kishte; princeshat Agata dhe Lora i vënë në dispozicion fillin e tyre, gjilpërën e tyre dhe ca duar gjithmonë pak tepër të kuqe. Dy princat e rinj, don Anri dhe don Gabrieli, e kanë ruajtur zakonin e mallkuar të ngopen me reçel rrushi, t’i tërbojnë motrat, të mos duan të mësojnë asgjë, të argëtohen duke shkatërruar fole zogjsh, të bëjnë zhurmë dhe të presin, pavarësisht ligjeve të Shtetit, shelgje për të bërë thupra. Nunci i papës, i quajtur rëndom zoti famullitar, kërcënon se do t’i shkishërojë po të vazhdojnë t’i lënë kanonet e shenjta të gramatikës për kanonet e shtogut luftarak.² Mirupafshim, vëlla i dashur; kurrë një letër nuk ka mbajtur kaq shumë urime për lumturinë tënde, as kaq shumë dashuri të kënaqur. Do të kesh pra shumë gjëra për të na thënë kur të vish! Do të më tregosh gjithçka mua, unë jam më e madhja. Tezja na la të dyshonim se ke suksese në shoqërinë e lartë.

Flitet për një zonjë, dhe për të tjerat heshtet.

Me ne, kuptohet! Dëgjo, Eugjen, po të doje, ne mund të bënim pa shami dhe do të të bënim këmisha. Përgjigjmu shpejt për këtë. Po të të duheshin shpejt këmisha të bukura e të qepura mirë, do të na duhej të fillonim menjëherë; dhe po të kishte në Paris prerje që ne nuk i njohim, do të na dërgoje një model, sidomos për mëngët. Mirupafshim, mirupafshim! Të puth në ballë nga ana e majtë, mbi tëmthin që më përket vetëm mua. Fletën tjetër ia lë Agatës, që më ka premtuar të mos lexojë asgjë nga ato që të them. Por, për të qenë më e sigurt, do të rri pranë saj ndërsa të shkruan. Motra jote që të do.

LORA DE RASTINJAK

„Oh! Po, — i tha vetes Eugjeni, — po, pasuri me çdo kusht! Thesaret nuk do ta paguanin këtë përkushtim. Do të doja t’u sillja të gjitha lumturitë bashkë. Një mijë e pesëqind e pesëdhjetë frangë! — i tha vetes pas një pushimi. — Çdo monedhë duhet të godasë në shenjë! Lora ka të drejtë. Për besë! Kam vetëm këmisha prej pëlhure të trashë. Për lumturinë e një tjetri, një vajzë e re bëhet dinake sa një hajdut. E pafajshme për veten dhe largpamëse për mua, ajo është si engjëlli i qiellit që i fal fajet e tokës pa i kuptuar.“

Bota ishte e tij! Rrobaqepësi ishte thirrur tashmë, ishte sonduar, ishte pushtuar. Duke parë zotin de Traj, Rastinjaku e kishte kuptuar ndikimin që ushtrojnë rrobaqepësit mbi jetën e të rinjve. Mjerisht, nuk ka mesatare midis këtyre dy skajeve: një rrobaqepës është ose një armik vdekjeprurës, ose një mik i dhënë nga fatura. Eugjeni gjeti te i tiji një njeri që e kishte kuptuar atësinë e zanatit të tij dhe që e shihte veten si një vizë bashkuese midis të tashmes dhe të ardhmes së të rinjve. Prandaj Rastinjaku, mirënjohës, e bëri më vonë të pasur këtë njeri me një nga ato fjalë në të cilat shkëlqeu më pas. „I njoh, — thoshte ai, — dy pantallona që kanë bërë të lidhen martesa me njëzet mijë livra rentë.“

Një mijë e pesëqind frangë dhe rroba sa të duash! Në atë çast jugori i varfër nuk dyshoi më për asgjë dhe zbriti për mëngjes me atë pamje të papërcaktueshme që i jep një djali të ri zotërimi i një shume çfarëdo. Në çastin kur paratë rrëshqasin në xhepin e një studenti, i ngrihet brenda vetes një shtyllë fantastike mbi të cilën mbështetet. Ecën më mirë se më parë, ndien se ka një pikëmbështetje për levën e tij, ka vështrimin të plotë, të drejtë, lëvizjet e shkathëta; një ditë më parë, i përulur dhe i ndrojtur, do të kishte marrë goditje; të nesërmen, do t’i jepte edhe një kryeministri. Ndodhin tek ai dukuri të padëgjuara: do gjithçka dhe mundet gjithçka, dëshiron me të drejtë e pa të drejtë, është i gëzuar, bujar, i hapur. Me një fjalë, zogu që pak më parë ishte pa krahë i ka gjetur përsëri krahët. Studenti pa para rrëmben një copëz kënaqësie si një qen që vjedh një kockë përmes një mijë rreziqesh; e thyen, ia thith palcën dhe vrapon prapë; por djali i ri që lëviz në xhepin e jelekut ca monedha ari të ikshme i shijon kënaqësitë, i ndan në copa, kënaqet me to, lëkundet në qiell, nuk e di më ç’do të thotë fjala mjerim. Parisi i përket i tëri. Moshë kur gjithçka shndrit, kur gjithçka vezullon e flakëron! Moshë e forcës së gëzuar, nga e cila nuk përfiton askush, as burri, as gruaja! Moshë e borxheve dhe e frikërave të gjalla që i dhjetëfishojnë të gjitha kënaqësitë! Kush nuk e ka njohur bregun e majtë të Senës, midis rrugës Saint-Jacques dhe rrugës des Saints-Pères, nuk di asgjë nga jeta njerëzore! „Ah! Sikur ta dinin gratë e Parisit! — i thoshte vetes Rastinjaku, duke përpirë dardhat e ziera me një liard copa, që shërbente zonja Voker. — Do të vinin këtu që t’i doja.“ Në atë çast, një postier i Postave Mbretërore u paraqit në dhomën e ngrënies, pasi i ra ziles së portës me hekura. Pyeti për zotin Eugjen de Rastinjak, të cilit i zgjati dy thasë për t’i marrë dhe një regjistër për të nënshkruar. Rastinjakun e goditi atëherë si me kamxhik vështrimi i thellë që i hodhi Votreni.

— Do të keni me se t’i paguani mësimet e shpatës dhe seancat e qitjes, — i tha ky njeri.

— Erdhën galionët,³ — i tha zonja Voker duke parë thasët.

Zonjusha Mishono kishte frikë t’i hidhte sytë mbi paratë, mos e tregonte lakminë e saj.

— Keni nënë të mirë, — tha zonja Kutyr.

— Zotëria ka nënë të mirë, — përsëriti Puareja.

— Po, mamaja i ka nxjerrë gjak vetes, — tha Votreni. — Tani do të mund të bëni marrëzitë tuaja, të shkoni në shoqëri, të peshkoni aty paja dhe të vallëzoni me konteshat që kanë lule pjeshke mbi kokë. Por më besoni, djalë i ri, shkoni shpesh në poligon.

Votreni bëri gjestin e një njeriu që merr në shenjë kundërshtarin. Rastinjaku deshi t’i jepte bakshish postierit dhe nuk gjeti asgjë në xhep. Votreni rrëmoi në xhepin e vet dhe i hodhi njeriut njëzet su.

— Keni kredi të mirë, — vazhdoi ai duke parë studentin.

Rastinjaku u detyrua ta falënderonte, ndonëse që nga fjalët e hidhura të shkëmbyera ditën kur ishte kthyer nga zonja de Bozean, ky njeri i ishte bërë i padurueshëm. Gjatë këtyre tetë ditëve, Eugjeni dhe Votreni kishin qëndruar në heshtje përballë njëri-tjetrit dhe e vëzhgonin njëri-tjetrin. Studenti pyeste veten më kot pse. Pa dyshim, idetë hidhen në përpjesëtim të drejtë me forcën me të cilën lindin, dhe shkojnë e godasin aty ku i dërgon truri, sipas një ligji matematik të krahasueshëm me atë që drejton bombat kur dalin nga mortaja. Efektet e tyre janë të ndryshme. Nëse ka natyra të buta ku idetë vendosen dhe i shkatërrojnë, ka edhe natyra të pajisura fort, kafka me mure bronzi, mbi të cilat vullnetet e të tjerëve rrafshohen e bien si plumbat përpara një muri; pastaj ka edhe natyra të plogështa e si pambuk, ku idetë e të tjerëve vijnë e vdesin ashtu si gjyleve u shuhet vrulli në dheun e butë të redutave. Rastinjaku kishte një nga ato koka plot barut që shpërthejnë në goditjen më të vogël. Ishte i ri me tepër gjallëri që të mos ishte i ndjeshëm ndaj këtij projektimi të ideve, ndaj kësaj ngjitjeje të ndjenjave, nga e cila na godasin pa e ditur kaq shumë dukuri të çuditshme. Shikimi i tij moral kishte rrezen e kthjellët të syve të tij prej rrëqebulli. Secila nga shqisat e tij të dyfishta kishte atë gjatësi misterioze, atë lakueshmëri vajtjeje e ardhjeje që na mahnit te njerëzit superiorë, te shpatarët e shkathët që dinë ta kapin të metën e çdo parzmoreje. Për më tepër, brenda një muaji ishin zhvilluar tek Eugjeni po aq cilësi sa edhe të meta. Të metat ia kishin kërkuar shoqëria e lartë dhe plotësimi i dëshirave të tij gjithnjë e më të mëdha. Midis cilësive të tij ishte ajo gjallëri jugore që të bën të ecësh drejt te vështirësia për ta zgjidhur dhe që nuk e lë një njeri nga përtej Luarës të rrijë në asnjë pasiguri; cilësi që njerëzit e Veriut e quajnë të metë: për ta, nëse kjo qe burimi i fatit të Muratit, qe edhe shkaku i vdekjes së tij. Prej kësaj duhet të nxirret përfundimi se, kur një jugor di ta bashkojë dinakërinë e Veriut me guximin e përtej Luarës, është i plotë dhe mbetet mbret i Suedisë.⁴ Rastinjaku nuk mund të rrinte pra gjatë nën zjarrin e baterive të Votrenit pa e ditur nëse ky njeri ishte miku apo armiku i tij. Herë pas here i dukej se ky personazh i çuditshëm ia depërtonte pasionet dhe i lexonte në zemër, ndërsa tek ai gjithçka ishte aq mirë e mbyllur, sa dukej se kishte thellësinë e palëvizshme të një sfinksi që di, sheh gjithçka dhe nuk thotë asgjë. Duke e ndier xhepin të plotë, Eugjeni u ngrit në këmbë.

— Më bëni nder të prisni, — i tha Votrenit, që po ngrihej për të dalë pasi kishte shijuar gllënjkat e fundit të kafes.

— Pse? — u përgjigj burri i dyzetave, duke vënë kapelën me strehë të gjerë dhe duke marrë një bastun hekuri, me të cilin shpesh bënte rrotullime si një njeri që nuk do të kishte pasur frikë të sulmohej nga katër hajdutë.

— Do t’jua kthej, — vazhdoi Rastinjaku, që zgjidhi shpejt një thes dhe i numëroi zonjës Voker njëqind e dyzet frangë. — Llogaritë e mira bëjnë miq të mirë, — i tha së vesë. — Jemi të larë deri në Shën Silvestër.⁵ Ma thyeni këtë monedhë prej njëqind sush.

— Miqtë e mirë bëjnë llogari të mira, — përsëriti Puareja duke vështruar Votrenin.

— Ja njëzet su, — tha Rastinjaku, duke i zgjatur një monedhë sfinksit me parukë.

— Do të thoshe se keni frikë të më keni borxh diçka? — thirri Votreni, duke zhytur një vështrim parashikues në shpirtin e djalit të ri, të cilit i hodhi një nga ato buzëqeshje tallëse e diogjeniane,⁶ për të cilat Eugjeni kishte qenë njëqind herë gati të zemërohej.

— Po… po, — u përgjigj studenti, që i mbante të dy thasët në dorë dhe ishte ngritur për t’u ngjitur në dhomën e tij.

Votreni po dilte nga dera që të çonte në sallon, dhe studenti po bëhej gati të ikte nga ajo që të çonte në sheshpushimin e shkallës.

— E dini, zoti markez de Rastinjakorama, se ajo që më thoni nuk është fort e sjellshme? — tha atëherë Votreni, duke e përplasur derën e sallonit dhe duke ardhur te studenti, që e vështroi ftohtë.

Rastinjaku e mbylli derën e dhomës së ngrënies, duke e marrë me vete Votrenin në fund të shkallës, në sheshpushimin që ndante dhomën e ngrënies nga kuzhina, ku ndodhej një derë e plotë që dilte në kopsht, me një xham të gjatë sipër, të pajisur me hekura. Aty, përpara Silvias, që doli nga kuzhina, studenti tha: „Zoti Votren, unë nuk jam markez dhe nuk quhem Rastinjakorama.“

— Do të rrihen, — tha zonjusha Mishono me një pamje indiferente.

— Do të rrihen! — përsëriti Puareja.

— Jo, de, — u përgjigj zonja Voker, duke përkëdhelur pirgun e saj me ekju.

— Po ja tek po shkojnë nën blirët, — thirri zonjusha Viktorina, duke u ngritur për të parë në kopsht. — E megjithatë ky djalë i shkretë ka të drejtë.

— Të ngjitemi lart, e dashura ime e vogël, — tha zonja Kutyr, — këto punë nuk na përkasin.

Kur zonja Kutyr dhe Viktorina u ngritën, hasën te dera Silvian e trashë, që u zuri rrugën.

— Ç’paska ndodhur? — tha ajo. — Zoti Votren i tha zotit Eugjen: „Le të shpjegohemi!“ Pastaj e kapi për krahu, dhe ja tek po ecin mbi angjinaret tona.

Në atë çast u duk Votreni. „Mama Voker, — tha ai duke buzëqeshur, — mos u trembni nga asgjë; do të provoj pistoletat nën blirët.“

— Oh! zotëri, — tha Viktorina duke bashkuar duart, — pse doni ta vrisni zotin Eugjen?

Votreni bëri dy hapa prapa dhe e soditi Viktorinën. „Histori tjetër kjo! — thirri ai me një zë tallës që e skuqi vajzën e shkretë. — Shumë i hijshëm, apo jo, ky djalë? — vazhdoi ai. — Më jepni një ide. Do t’ju bëj të lumtur të dyve, fëmija im i bukur.“

Zonja Kutyr e kishte kapur për krahu vajzën që kishte në kujdes dhe e kishte tërhequr duke i thënë në vesh: „Po, Viktorina, ju jeni e pakuptueshme sot në mëngjes.“

— Nuk dua të qëllohet me pistoletë në shtëpinë time, — tha zonja Voker. — Mos doni të trembni gjithë lagjen dhe të sillni policinë, në këtë orë?

— Hajde, qetësi, mama Voker, — u përgjigj Votreni. — Aty, aty, shtruar, do të shkojmë në poligon. — E arriti Rastinjakun, të cilin e kapi miqësisht për krahu. — Edhe sikur t’ju provoja se nga tridhjetë e pesë hapa e fus plumbin pesë herë rresht në një as maç, — i tha ai, — kjo nuk do t’jua hiqte guximin. Më dukeni pak gjaknxehtë, dhe do ta linit veten të vriteni si budalla.

— Po tërhiqeni, — tha Eugjeni.

— Mos ma ngrini vrerin, — u përgjigj Votreni. — Nuk bën ftohtë sot në mëngjes, ejani të ulemi atje, — tha ai duke treguar ndenjëset e lyera me të gjelbër. — Aty nuk do të na dëgjojë njeri. Kam për të biseduar me ju. Jeni një djalë i mirë, të cilit nuk i dua të keqen. Ju dua, për besë të Tromp… (mijëra rrufe!), për besë të Votrenit.⁷ Pse ju dua, do t’jua them. Ndërkohë, ju njoh sikur t’ju kisha bërë vetë, dhe do t’jua provoj. Vërini thasët aty, — vazhdoi ai, duke i treguar tryezën e rrumbullakët.

Rastinjaku i vuri paratë mbi tryezë dhe u ul, i pushtuar nga një kureshtje që ia ngjalli në shkallën më të lartë ndryshimi i papritur i sjelljes së këtij njeriu, i cili, pasi kishte folur se do ta vriste, paraqitej si mbrojtësi i tij.

— Do të donit shumë ta dinit kush jam, ç’kam bërë ose ç’bëj, — vazhdoi Votreni. — Jeni tepër kureshtar, djali im. Hajde, qetësi. Do të dëgjoni edhe shumë të tjera! Kam pasur fatkeqësi. Më dëgjoni së pari, do të më përgjigjeni pastaj. Ja jeta ime e mëparshme me tri fjalë. Kush jam? Votreni. Ç’bëj? Atë që më pëlqen. Të kalojmë më tej. Doni ta njihni karakterin tim? Jam i mirë me ata që më bëjnë mirë ose zemra e të cilëve i flet zemrës sime. Këtyre u lejohet gjithçka; mund të më japin shkelma në kockat e këmbëve pa u thënë unë: Kujdes! Por, për dreqin! Jam i lig si djalli me ata që më bezdisin ose që nuk më shkojnë për shtat. Dhe është mirë t’ju them se mua aq më bën të vras një njeri sa kjo! — tha ai duke pështyrë. — Vetëm se përpiqem ta vras pastër, kur është vërtet e domosdoshme. Jam ai që ju e quani artist. Kam lexuar Kujtimet e Benvenuto Cellinit,⁸ ashtu siç më shihni, dhe madje në italisht! Nga ai njeri, që ishte trim i madh, kam mësuar ta imitoj Providencën që na vret kuturu dhe ta dua të bukurën kudo që ndodhet. Përveç kësaj, a nuk është një lojë e bukur të jesh vetëm kundër gjithë njerëzve dhe ta kesh fatin me vete? Kam menduar shumë për ndërtimin e tanishëm të rrëmujës suaj shoqërore. Djali im, dueli është lojë fëmijësh, një budallallëk. Kur nga dy njerëz të gjallë njëri duhet të zhduket, duhet të jesh budalla që t’ia lësh rastit. Dueli? Kokë a pilë! Ja ç’është. Fus pesë plumba rresht në një as maç, duke e ngulur çdo plumb të ri mbi tjetrin, dhe madje nga tridhjetë e pesë hapa! Kur ke një talent të vogël të tillë, mund ta besosh veten të sigurt se do ta rrëzosh kundërshtarin. E pra, kam qëlluar mbi një njeri nga njëzet hapa dhe nuk e kam goditur. Qerrata nuk kishte prekur kurrë në jetën e tij një pistoletë. Ja! — tha ky njeri i jashtëzakonshëm, duke zbërthyer jelekun dhe duke treguar gjoksin e leshtë si shpina e një ariu, por të mbuluar me një qime të kuqërremtë që ngjallte një lloj neverie të përzier me frikë, — ky qumështor ma përzhiti qimen, — shtoi ai, duke ia vënë gishtin Rastinjakut mbi një vrimë që kishte në gjoks. — Por në atë kohë isha fëmijë, isha në moshën tuaj, njëzet e një vjeç. Besoja ende në diçka, në dashurinë e një gruaje, një grumbull budallallëqesh ku do të ngatërroheni edhe ju. Do të ishim rrahur, apo jo? Do të mund të më kishit vrarë. Supozoni se jam nën dhé; ku do të ishit ju? Do t’ju duhej të ikni, të shkoni në Zvicër, të hani paratë e babait, që s’ka shumë. Do t’jua ndriçoj unë gjendjen ku ndodheni; por do ta bëj me epërsinë e një njeriu që, pasi i ka shqyrtuar gjërat e kësaj bote, ka parë se kishte vetëm dy rrugë për të zgjedhur: ose bindjen budallaqe, ose revoltën. Unë nuk i bindem asgjëje, a është e qartë? E dini ç’ju duhet juve, me hapin që po ecni? Një milion, dhe shpejt; përndryshe, me këtë kokë të vogël që kemi, mund të shkonim të endeshim në rrjetat e Saint-Cloud-it,⁹ për të parë nëse ka një Qenie Supreme. Këtë milion do t’jua jap unë. — Bëri një pushim duke vështruar Eugjenin. — Aha! Tani po i bëni fytyrë më të mirë babushit tuaj Votren. Kur dëgjuat këtë fjalë, ishit si një vajzë e re që i thonë: „Deri në mbrëmje“, dhe që stoliset duke u lëpirë si një mace që pi qumësht. Shumë mirë. Hajde, pra! Ne të dy! Ja llogaria juaj, djalë i ri. Kemi atje babanë, mamanë, tezen e madhe, dy motra (tetëmbëdhjetë e shtatëmbëdhjetë vjeç), dy vëllezër të vegjël (pesëmbëdhjetë e dhjetë vjeç); ja regjistri i ekuipazhit. Tezja i rrit motrat. Famullitari vjen t’u mësojë latinisht dy vëllezërve. Familja ha më shumë qull me gështenja sesa bukë të bardhë, babai i kursen pantallonat, mamaja mezi i lejon vetes një fustan dimri e një fustan vere, motrat bëjnë si të munden. I di të gjitha, kam qenë në Jug. Gjërat janë kështu te ju, nëse ju dërgojnë një mijë e dyqind frangë në vit dhe nëse toka juaj e vogël sjell vetëm tre mijë frangë. Kemi një kuzhiniere dhe një shërbëtor, duhet ruajtur dinjiteti, babai është baron. Sa për ne, kemi ambicie, i kemi Bozeanët për aleatë dhe ecim në këmbë, duam pasuri dhe nuk kemi asnjë su, hamë gjellët e përziera të mama Vokerës dhe na pëlqejnë darkat e bukura të Faubourg Saint-Germain, flemë në një shtrat të mjerë dhe duam një pallat! Nuk po jua qortoj dëshirat. Të kesh ambicie, zemra ime e vogël, nuk i jepet kujtdo. Pyetini gratë se ç’burra kërkojnë: ambiciozët. Ambiciozët kanë ijë më të forta, gjak më të pasur me hekur, zemër më të nxehtë se burrat e tjerë. Dhe gruaja ndihet aq e lumtur dhe aq e bukur në orët kur është e fortë, sa i parapëlqen të gjithë burrave atë që ka një forcë të stërmadhe, edhe sikur të rrezikonte të thyhej prej tij. Po bëj inventarin e dëshirave tuaja për t’ju bërë pyetjen. Ja pyetja. Kemi një uri ujku, dhëmbët tanë të vegjël janë të mprehtë; si do t’ia bëjmë për ta mbushur tenxheren? Së pari kemi Kodin për të ngrënë; nuk është argëtues dhe nuk të mëson asgjë; por duhet. Mirë. Bëhemi avokat për t’u bërë kryetar i gjykatës së asizeve, për t’i dërguar të shkretët që vlejnë më shumë se ne me T. F. në sup,¹⁰ që t’u provojmë të pasurve se mund të flenë të qetë. Nuk është gjë qesharake, dhe pastaj është e gjatë. Së pari, dy vjet duke u lodhur në Paris, duke parë, pa i prekur, karamelet pas të cilave vdesim. Të lodh të dëshirosh gjithmonë pa u kënaqur kurrë. Sikur të ishit i zbehtë dhe i natyrës së molusqeve, nuk do të kishit ç’të trembeshit; por ne kemi gjakun e ethshëm të luanëve dhe një oreks sa për të bërë njëzet marrëzi në ditë. Do të bini pra viktimë e këtij mundimi, më të tmerrshmit që kemi parë në ferrin e Zotit. Le të pranojmë se jeni i urtë, se pini qumësht dhe shkruani elegji; do t’ju duhet, bujar siç jeni, pas shumë mërzish dhe privimesh sa për ta bërë të tërbohet një qen, të filloni duke u bërë zëvendësi i ndonjë qerrataje, në ndonjë vrimë qyteti ku qeveria do t’ju hedhë një mijë frangë rrogë, siç i hedh një supë një qeni të kasapit. Leh pas hajdutëve, mbro të pasurin, dërgo në gijotinë njerëz me zemër. Shumë faleminderit! Po të mos keni mbrojtës, do të kalbeni në gjykatën tuaj të provincës. Rreth të tridhjetave, do të jeni gjykatës me një mijë e dyqind frangë në vit, në mos e keni hedhur ende togën në hithra. Kur të keni arritur të dyzetat, do të merrni ndonjë bijë mullixhiu, të pasur me rreth gjashtë mijë livra rentë. Faleminderit. Kini mbrojtës, dhe do të jeni prokuror i mbretit në të tridhjetat, me një mijë ekju rrogë, dhe do të merrni bijën e kryetarit të bashkisë. Po të bëni ndonjë nga ato poshtërsi të vogla politike, si p.sh. të lexoni në një fletë votimi Villèle në vend të Manuel (rimojnë, kjo e qetëson ndërgjegjen),¹¹ do të jeni, në të dyzetat, prokuror i përgjithshëm, dhe mund të bëheni deputet. Vini re, fëmija im i dashur, se do t’i kemi bërë ca grisje ndërgjegjes sonë të vogël, se do të kemi pasur njëzet vjet mërzish, mjerimesh të fshehta, dhe se motrat tona do të kenë mbetur vajza të vjetra.¹² Kam nderin t’ju vë re për më tepër se në Francë ka vetëm njëzet prokurorë të përgjithshëm, dhe se ju jeni njëzet mijë kandidatë për këtë gradë, midis të cilëve ka mashtrues që do ta shitnin familjen për t’u ngjitur një shkallë. Nëse ky zanat ju neverit, le të shohim diçka tjetër. Baroni de Rastinjak do të bëhet avokat? Oh! Bukur. Duhet të vuash dhjetë vjet, të harxhosh një mijë frangë në muaj, të kesh një bibliotekë, një zyrë, të shkosh në shoqëri, t’ia puthësh rrobën një avokati procedurash për të marrë çështje, ta fshish pallatin e drejtësisë me gjuhë. Po të të çonte mirë ky zanat, nuk do të thoja jo; po më gjeni në Paris pesë avokatë që, në të pesëdhjetat, fitojnë më shumë se pesëdhjetë mijë frangë në vit? Pa hë! Më mirë se ta zvogëloj kështu shpirtin, do të bëhesha pirat. Përveç kësaj, ku do t’i merrni ekjutë? E gjithë kjo nuk është e gëzuar. Kemi një mjet te paja e një gruaje. Doni të martoheni? Do të thotë t’ju varni një gur në qafë; pastaj, po të martoheni për para, ç’bëhen ndjenjat tona të nderit, fisnikëria jonë! Më mirë ta filloni sot revoltën tuaj kundër marrëveshjeve njerëzore. Nuk do të ishte asgjë të shtriheshe si gjarpër para një gruaje, t’i lëpije këmbët nënës, të bëje poshtërsi sa për t’i neveritur një dosës, puf! sikur të paktën ta gjeje lumturinë. Por do të jeni fatkeq si gurët e kanalit me një grua që e keni marrë kështu. Më mirë të luftosh me njerëzit sesa të grindesh me gruan. Ja udhëkryqi i jetës, djalë i ri; zgjidhni. Ju keni zgjedhur tashmë: keni qenë te kushërira jonë de Bozean dhe keni nuhatur aty luksin. Keni qenë te zonja de Resto, bija e xha Gorios, dhe keni nuhatur aty parizienen. Atë ditë u kthyet me një fjalë të shkruar në ballë, që e dita mirë ta lexoja: Të dalësh! Të dalësh me çdo kusht. Bravo! thashë unë, ja një trim që më pëlqen. Ju duheshin para. Ku t’i merrnit? I keni nxjerrë gjak motrave. Të gjithë vëllezërit i qethin pak a shumë motrat. Një mijë e pesëqind frangat tuaja, të shkulura, Zoti e di si, në një vend ku gjen më shumë gështenja sesa monedha prej njëqind sush, do të ikin si ushtarët që shkojnë për plaçkë. Pastaj, ç’do të bëni? Do të punoni? Puna, e kuptuar siç e kuptoni ju tani, u jep në pleqëri një apartament te mama Voker djemve me forcën e Puaresë. Një pasuri e shpejtë është problemi që përpiqen ta zgjidhin tani pesëdhjetë mijë të rinj që ndodhen të gjithë në gjendjen tuaj. Ju jeni një njësi e këtij numri. Gjykoni përpjekjet që keni për të bërë dhe egërsinë e luftës. Duhet të hani njëri-tjetrin si merimangat në një vazo, meqë nuk ka pesëdhjetë mijë vende të mira. E dini si e çan rrugën njeriu këtu? Me shkëlqimin e gjeniut ose me shkathtësinë e korrupsionit. Duhet të hysh në këtë masë njerëzish si një gjyle topi, ose të rrëshqasësh aty si një murtajë. Ndershmëria nuk shërben për asgjë. Përkulesh nën fuqinë e gjeniut, e urren, përpiqesh ta shpifësh, sepse merr pa ndarë; por përkulesh po të ngulë këmbë; me një fjalë, e adhuron në gjunjë kur nuk ke mundur ta varrosësh nën baltë. Korrupsioni është i fortë, talenti është i rrallë. Kështu, korrupsioni është arma e mediokritetit që ka me bollëk, dhe kudo do t’ia ndieni majën. Do të shihni gra, burrat e të cilave kanë vetëm gjashtë mijë frangë rrogë, që harxhojnë më shumë se dhjetë mijë frangë për veshjet. Do të shihni nëpunës me një mijë e dyqind frangë që blejnë toka. Do të shihni gra që prostituohen për të shkuar me karrocën e djalit të një pari të Francës, që mund të vrapojë në Longchamp në rrugën e mesit.¹³ E keni parë xha Gorion e shkretë, budallain, të detyruar të paguajë kambialin e firmosur nga e bija, burri i së cilës ka pesëdhjetë mijë livra rentë. Ju sfidoj të bëni dy hapa në Paris pa hasur dredhi djallëzore. Do ta vija bast kokën time kundër një kërcelli të kësaj sallate se do të futeni në një fole grerëzash te gruaja e parë që do t’ju pëlqejë, edhe sikur të jetë e pasur, e bukur dhe e re. Të gjitha janë të lidhura nga ligjet, në luftë me burrat e tyre për çdo gjë. S’do ta mbaroja kurrë po të duhej t’jua shpjegoja pazaret që bëhen për dashnorë, për lecka, për fëmijë, për shtëpinë ose për kotësinë, rrallë nga virtyti, jini i sigurt. Prandaj njeriu i ndershëm është armiku i përbashkët. Po ç’kujtoni se është njeriu i ndershëm? Në Paris, njeriu i ndershëm është ai që hesht dhe nuk pranon të ndajë. Nuk po ju flas për ata helotë të shkretë¹⁴ që kudo e bëjnë punën pa u shpërblyer kurrë për mundin e tyre, dhe që unë i quaj vëllazëria e zhapikëve të Zotit. Sigurisht, aty është virtyti në gjithë lulëzimin e budallallëkut të vet, por aty është mjerimi. I shoh që këtu turinjtë e këtyre njerëzve të mirë, sikur Zoti të na bënte shakanë e keqe të mungonte në gjykimin e fundit. Pra, po të doni pasurinë shpejt, duhet të jeni tashmë i pasur ose të dukeni i tillë. Për t’u pasuruar, këtu duhet të luash lojëra të mëdha; përndryshe luan me thërrime, dhe shërbëtori juaj! Nëse në njëqind profesionet që mund të zgjidhni ka dhjetë njerëz që kanë sukses shpejt, publiku i quan hajdutë. Nxirrni përfundimet. Ja jeta siç është. Nuk është më e bukur se kuzhina, qelbet po aq, dhe duhet t’i ndotësh duart po të duash të gatuash; dijeni vetëm t’i lani mirë: aty është gjithë morali i kohës sonë. Po ju flas kështu për botën, ajo ma ka dhënë këtë të drejtë, e njoh. Kujtoni se e qortoj? Aspak. Gjithmonë ka qenë kështu. Moralistët nuk do ta ndryshojnë kurrë. Njeriu është i papërsosur. Herë është më shumë, herë më pak hipokrit, dhe budallenjtë thonë atëherë se ka ose s’ka moral. Nuk i akuzoj të pasurit në favor të popullit: njeriu është i njëjti lart, poshtë, në mes. Në çdo milion të kësaj bagëtie të lartë ndodhen dhjetë trima që e vënë veten mbi gjithçka, edhe mbi ligjet: unë jam një prej tyre. Ju, po të jeni njeri superior, shkoni në vijë të drejtë dhe me kokë lart. Por do t’ju duhet të luftoni kundër zilisë, shpifjes, mediokritetit, kundër gjithë botës. Napoleoni ndeshi një ministër lufte që quhej Aubry dhe që gati sa nuk e dërgoi në koloni.¹⁵ Provojeni veten! Shihni nëse do të mund të ngriheni çdo mëngjes me më shumë vullnet nga ç’kishit një ditë më parë. Në këto rrethana, do t’ju bëj një propozim që nuk do ta refuzonte askush. Dëgjoni mirë. Unë, e shihni, kam një ide. Ideja ime është të shkoj të jetoj jetën patriarkale në mes të një prone të madhe, njëqind mijë arpanë,¹⁶ për shembull, në Shtetet e Bashkuara, në jug. Dua të bëhem plantator atje, të kem skllevër, të fitoj ca milionë të mirë duke shitur qetë, duhanin, drutë e mia, duke jetuar si një sovran, duke bërë ç’të dua, duke bërë një jetë që këtu nuk përfytyrohet, ku strukesh në një strofkë prej suvaje. Jam një poet i madh. Poezitë e mia nuk i shkruaj: ato janë veprime dhe ndjenja. Kam tani pesëdhjetë mijë frangë, që mezi do të më jepnin dyzet zezakë. Kam nevojë për dyqind mijë frangë, sepse dua dyqind zezakë, për ta kënaqur shijen time për jetën patriarkale. Zezakët, e shihni? Janë fëmijë të gatshëm, me të cilët bën ç’të duash, pa ardhur ndonjë prokuror mbreti kureshtar të të kërkojë llogari. Me këtë kapital të zi, brenda dhjetë vjetësh do të kem tre a katër milionë. Po të kem sukses, askush nuk do të më pyesë: Kush je ti? Do të jem zoti Katër-Milionë, qytetar i Shteteve të Bashkuara. Do të jem pesëdhjetë vjeç, nuk do të jem kalbur ende, do të argëtohem si të dua. Me dy fjalë, po t’ju siguroj një pajë prej një milioni, do të më jepni dyqind mijë frangë? Njëzet për qind komision, hë! Është tepër shtrenjtë? Do ta bëni gruan tuaj të vogël t’ju dashurojë. Pasi të martoheni, do të tregoni shqetësime, brejtje ndërgjegjeje, do të bëni të trishtuarin për pesëmbëdhjetë ditë. Një natë, pas ca majmunllëqesh, do t’i deklaroni gruas suaj, midis dy puthjeve, dyqind mijë frangë borxh, duke i thënë: „Dashuria ime!“ Ky vodevil luhet çdo ditë nga të rinjtë më të shquar. Një grua e re nuk ia refuzon qesen atij që ia merr zemrën. Kujtoni se do të humbni? Jo. Do ta gjeni mënyrën t’i fitoni përsëri dyqind mijë frangat në ndonjë punë. Me paratë dhe me mendjen tuaj, do të mblidhni një pasuri aq të madhe sa të dëshironi. Ergo,¹⁷ brenda gjashtë muajsh do ta keni bërë lumturinë tuaj, atë të një gruaje të dashur dhe atë të babushit tuaj Votren, pa llogaritur atë të familjes suaj që u fryn gishtave në dimër nga mungesa e druve. Mos u habitni as nga ajo që ju propozoj, as nga ajo që ju kërkoj! Nga gjashtëdhjetë martesa të bukura që bëhen në Paris, dyzet e shtatë shkaktojnë pazare të ngjashme. Dhoma e Noterëve e detyroi zotin…

— Ç’duhet të bëj? — tha me etje Rastinjaku, duke e ndërprerë Votrenin.

— Gati asgjë, — u përgjigj ky njeri, duke lëshuar një lëvizje gëzimi të ngjashme me shprehjen e shurdhër të një peshkatari që e ndien peshkun në majë të grepit. — Më dëgjoni mirë! Zemra e një vajze të varfër, fatkeqe e të mjerë është sfungjeri më i etur për t’u mbushur me dashuri, një sfungjer i thatë që fryhet sapo i bie një pikë ndjenje. T’i bësh qejf një vajze të re që ndodhet në kushte vetmie, dëshpërimi dhe varfërie, pa e ditur ajo pasurinë e saj të ardhshme! Hej! Kjo do të thotë t’i kesh letrat fituese në dorë,¹⁸ t’i dish numrat e lotarisë, të luash me rentat duke i ditur lajmet. Ndërton mbi pilota një martesë të pashkatërrueshme. Le t’i vijnë milionë kësaj vajze, ajo do t’jua hedhë në këmbë si të ishin guralecë. „Merr, i shumëdashuri im! Merr, Adolf! Alfred! Merr, Eugjen!“ do të thotë ajo, po të kenë pasur Adolfi, Alfredi ose Eugjeni mendjen e mirë të sakrifikohen për të. Ajo që unë kuptoj me sakrifica është të shesësh një frak të vjetër për të shkuar në Cadran-Bleu të hani bashkë kore me kërpudha; që aty, në mbrëmje, në Ambigu-Comique;¹⁹ është ta lësh peng orën në Mont-de-Piété për t’i dhënë një shall. Nuk po ju flas për shkarravinat e dashurisë, as për gjepurat pas të cilave vdesin gratë, si, për shembull, të hedhësh pika uji mbi letër si të ishin lot kur je larg tyre: më dukeni se e njihni për mrekulli zhargonin e zemrës. Parisi, e shihni, është si një pyll i Botës së Re, ku lëvizin njëzet lloje fisesh të egra, Ilinoasit, Huronët,²⁰ që jetojnë me prodhimin e gjuetive të ndryshme shoqërore; ju jeni një gjahtar milionësh. Për t’i kapur, përdorni gracka, fyej, bilbila. Ka shumë mënyra gjuetie. Disa gjuajnë pajën; të tjerë gjuajnë likuidimet; këta peshkojnë ndërgjegje, ata i shesin abonentët e tyre të lidhur këmbë e duar. Ai që kthehet me çantën e gjahut plot përshëndetet, festohet, pranohet në shoqërinë e mirë. T’i japim të drejtën këtij dheu mikpritës: keni të bëni me qytetin më zemërgjerë që ka në botë. Nëse aristokracitë krenare të të gjitha kryeqyteteve të Evropës nuk pranojnë të fusin në radhët e tyre një milioner të pandershëm, Parisi i zgjat krahët, vrapon në festat e tij, ha darkat e tij dhe ngre gotën me poshtërsinë e tij.

— Po ku ta gjej një vajzë? — tha Eugjeni.

— Është e juaja, para jush!

— Zonjusha Viktorina?

— Pikërisht!

— Eh! Si?

— Ju do tashmë, baronesha juaj e vogël de Rastinjak!

— Nuk ka asnjë su, — vazhdoi Eugjeni i habitur.

— Ah! Ja ku arritëm. Edhe dy fjalë, — tha Votreni, — dhe gjithçka do të sqarohet. Plaku Tajëfer është një maskara i vjetër, për të cilin thuhet se ka vrarë një nga miqtë e tij gjatë revolucionit. Është një nga ata trimat e mi që kanë pavarësi në mendime. Është bankier, ortaku kryesor i shtëpisë Frédéric Taillefer e shokë. Ka një djalë të vetëm, të cilit do t’ia lërë pasurinë, në dëm të Viktorinës. Mua nuk më pëlqejnë këto padrejtësi. Jam si Don Kishoti, më pëlqen ta mbroj të dobëtin kundër të fortit. Po të ishte vullneti i Zotit t’ia merrte djalin, Tajëferi do ta merrte përsëri të bijën; do të donte një trashëgimtar çfarëdo, një budallallëk që është në natyrë, dhe ai nuk mund të ketë më fëmijë, e di. Viktorina është e butë dhe e hijshme, shpejt do ta ketë mbështjellë të atin dhe do ta rrotullojë si fugë gjermane me kamxhikun e ndjenjës! Do të jetë tepër e ndjeshme ndaj dashurisë suaj për t’ju harruar; do të martoheni me të. Unë e marr përsipër rolin e Providencës, do ta bëj Zotin të dojë. Kam një mik për të cilin jam sakrifikuar, një kolonel të ushtrisë së Luarës,²¹ që sapo është marrë në gardën mbretërore. Ai i dëgjon këshillat e mia dhe është bërë ultramonarkist: nuk është nga ata budallenj që u qëndrojnë besnikë mendimeve të tyre. Po të kem edhe një këshillë për t’ju dhënë, engjëlli im, është të mos u qëndroni më besnikë mendimeve sesa fjalëve tuaja. Kur t’jua kërkojnë, shitini. Një njeri që mburret se nuk e ndryshon kurrë mendimin është një njeri që merr përsipër të ecë gjithmonë në vijë të drejtë, një budalla që beson në pagabueshmërinë. Nuk ka parime, ka vetëm ngjarje; nuk ka ligje, ka vetëm rrethana: njeriu superior i martohet ngjarjeve dhe rrethanave për t’i drejtuar. Sikur të kishte parime dhe ligje të palëvizshme, popujt nuk do t’i ndërronin ashtu siç ndërrojmë ne këmisha. Njeriu nuk është i detyruar të jetë më i urtë se një komb i tërë. Njeriu që i ka bërë Francës më pak shërbime është një fetish i nderuar sepse ka parë gjithmonë të kuqe; ai mezi bën të vihet në Konservator, midis makinave, me etiketën La Fayette; ndërsa princi të cilit secili i hedh gurin e vet, dhe që e përbuz aq njerëzimin sa t’i pështyjë në fytyrë aq betime sa kërkon ai, e ka penguar ndarjen e Francës në kongresin e Vjenës:²² i detyrohen kurora, i hedhin baltë. Oh! I njoh unë punët! I di sekretet e shumë njerëzve! Mjaft. Do të kem një mendim të palëkundur ditën kur të kem hasur tri koka të një mendjeje për zbatimin e një parimi, dhe do të pres gjatë! Në gjykata nuk gjen tre gjykatës me të njëjtin mendim për një nen ligji. Po kthehem te njeriu im. Ai do ta vinte përsëri Jezu Krishtin në kryq po t’ia thosha. Me një fjalë të vetme të babushit të tij Votren, do t’i kërkojë sherr atij qerratai që nuk i dërgon as njëqind su motrës së tij të shkretë, dhe… — Këtu Votreni u ngrit, u vu në pozicion mbrojtjeje dhe bëri lëvizjen e një mësuesi shpate që sulmon. — Dhe, nën dhé! — shtoi ai.

— Ç’tmerr! — tha Eugjeni. — Doni të bëni shaka, zoti Votren?

— Aty, aty, aty, qetësi, — vazhdoi ky njeri. — Mos bëni fëmijën; megjithatë, po t’ju argëtojë, zemërohuni, ndizuni! Thoni se jam i poshtër, i ligë, maskara, bandit, por mos më quani as mashtrues, as spiun! Hajde, thoni, shfryni! Ju fal, është kaq e natyrshme në moshën tuaj! Kam qenë edhe unë kështu! Vetëm se mendohuni. Një ditë do të bëni më keq. Do të shkoni t’i bëni koketëri ndonjë gruaje të bukur dhe do të merrni para. E keni menduar! — tha Votreni. — Sepse si do t’ia dilni, po të mos e skontoni dashurinë tuaj? Virtyti, studenti im i dashur, nuk ndahet: ose është, ose nuk është. Na flasin të pendohemi për fajet tona. Ja edhe një sistem i bukur, sipas të cilit lahesh nga një krim me një akt pendimi! Të joshësh një grua për të arritur të vihesh në një shkallë të caktuar të shkallës shoqërore, të hedhësh grindjen midis fëmijëve të një familjeje, me një fjalë të gjitha poshtërsitë që bëhen nën strehën e oxhakut ose ndryshe për qëllim kënaqësie ose interesi personal, kujtoni se janë akte besimi, shprese e dashurie? Pse dy muaj burg për dandin që, brenda një nate, i merr një fëmije gjysmën e pasurisë, dhe pse galerat për të shkretin që vjedh një kartëmonedhë prej një mijë frangash me rrethana rënduese? Ja ligjet tuaja. Nuk ka asnjë nen që të mos arrijë në absurd. Njeriu me doreza dhe me fjalë të verdha ka bërë vrasje ku nuk derdhet gjak, por ku jepet; vrasësi ka hapur një derë me një levë hajduti: dy gjëra të natës! Midis asaj që ju propozoj unë dhe asaj që do të bëni ju një ditë, ka vetëm gjakun më pak. Ju besoni në diçka të palëvizshme në atë botë! Përbuzini, pra, njerëzit, dhe shihni syzat nga mund të kalosh nëpër rrjetën e Kodit. Sekreti i pasurive të mëdha pa shkak të dukshëm është një krim i harruar, sepse është bërë pastër.

— Heshtni, zotëri, nuk dua të dëgjoj më; do të më bënit të dyshoja për veten. Në këtë çast ndjenja është gjithë dija ime.

— Si të doni, djalë i bukur. Ju kujtoja më të fortë, — tha Votreni, — nuk do t’ju them më asgjë. Megjithatë, një fjalë të fundit. — E vështroi ngultas studentin: — Ju e dini sekretin tim, — i tha.

— Një djalë i ri që ju refuzon do të dijë ta harrojë.

— Mirë e thatë këtë, më vjen mirë. Një tjetër, e shihni, do të jetë më pak i ndërgjegjshëm. Mbani mend ç’dua të bëj për ju. Ju jap pesëmbëdhjetë ditë. Ose e merrni, ose e lini.

„Ç’kokë hekuri paska ky njeri! — i tha vetes Rastinjaku, duke parë Votrenin tek ikte i qetë, me bastunin nën sqetull. — Më tha troç atë që zonja de Bozean ma thoshte duke ruajtur format. Ma griste zemrën me kthetra çeliku. Pse dua të shkoj te zonja de Nysinzhen? I mori me mend motivet e mia sapo i përfytyrova. Me dy fjalë, ky bandit më tha më shumë gjëra për virtytin se ç’më kanë thënë njerëzit dhe librat. Nëse virtyti nuk pranon kapitullim, atëherë i kam vjedhur motrat?“ — tha ai duke e hedhur thesin mbi tryezë. U ul dhe mbeti aty, i zhytur në një meditim marramendës. „Të jesh besnik i virtytit, martirizim sublim! Pa hë! Të gjithë besojnë në virtyt; po kush është i virtytshëm? Popujt e kanë lirinë idhull; po ku është mbi tokë një popull i lirë? Rinia ime është ende e kaltër si një qiell pa re: të duash të jesh i madh ose i pasur, a nuk do të thotë të vendosësh të gënjesh, të përkulesh, të zvarritesh, të ngrihesh, të bësh lajka, të fshehësh? A nuk do të thotë të pranosh të bëhesh shërbëtori i atyre që kanë gënjyer, që janë përkulur, që janë zvarritur? Para se të bëhesh bashkëfajtori i tyre, duhet t’u shërbesh. E pra, jo. Dua të punoj me fisnikëri, me shenjtëri; dua të punoj ditë e natë, t’ia detyroj pasurinë vetëm mundit tim. Do të jetë pasuria më e ngadaltë, por çdo ditë koka ime do të pushojë mbi jastëk pa asnjë mendim të keq. Ç’ka më të bukur sesa ta sodisësh jetën tënde dhe ta gjesh të pastër si një zambak? Unë dhe jeta jemi si një djalë i ri dhe e fejuara e tij. Votreni më bëri të shoh se ç’ndodh pas dhjetë vjetësh martesë. Dreqi e marrtë! Po më humbet koka. Nuk dua të mendoj për asgjë; zemra është udhërrëfyes i mirë.“

Eugjenin e nxori nga ëndërrimi zëri i Silvias së trashë, që i lajmëroi rrobaqepësin; ai u paraqit para tij duke mbajtur në dorë dy thasët me para, dhe nuk iu vu keq për këtë rrethanë. Pasi provoi rrobat e mbrëmjes, vuri përsëri veshjen e re të mëngjesit, që e shndërronte krejt. „E vlej mirë zotin de Traj, — i tha vetes. — Më në fund kam pamjen e një fisniku!“

— Zotëri, — tha xha Gorioja duke hyrë te Eugjeni, — më pyetët nëse i njihja shtëpitë ku shkon zonja de Nysinzhen?

— Po!

— E pra, të hënën që vjen ajo shkon në ballon e marshallit de Kariljano. Po të mundni të jeni atje, do të më thoni nëse dy vajzat e mia u argëtuan mirë, si do të jenë veshur, me një fjalë gjithçka.

— Si e mësuat këtë, xha Gorio i mirë? — tha Eugjeni, duke e ulur pranë zjarrit të tij.

— Ma tha shërbyesja e saj. Gjithçka që bëjnë e di nga Tereza dhe nga Konstanca, — vazhdoi ai me një pamje të gëzuar. Plaku i ngjante një dashnori ende mjaft të ri për t’u gëzuar nga një dredhi që e vë në lidhje me të dashurën pa e dyshuar ajo. — Ju do t’i shihni, ju! — tha ai, duke shprehur me naivitet një zili të dhimbshme.

— Nuk e di, — u përgjigj Eugjeni. — Do të shkoj te zonja de Bozean t’i kërkoj nëse mund të më paraqesë te marshallja.

Eugjeni mendonte me një lloj gëzimi të brendshëm se do të dukej te vikontesha i veshur siç do të ishte tani e tutje. Ato që moralistët i quajnë humnerat e zemrës njerëzore janë vetëm mendimet mashtruese, lëvizjet e pavullnetshme të interesit personal. Këto përmbysje, tema e kaq shumë deklamatave, këto kthime të papritura janë llogari të bëra në dobi të kënaqësive tona. Duke e parë veten të veshur mirë, me doreza të mira, me çizme të mira, Rastinjaku e harroi vendimin e tij të virtytshëm. Rinia nuk guxon të shihet në pasqyrën e ndërgjegjes kur anon nga padrejtësia, ndërsa mosha e pjekur e ka parë veten aty: këtu qëndron gjithë ndryshimi midis këtyre dy fazave të jetës. Prej disa ditësh, dy fqinjët, Eugjeni dhe xha Gorioja, ishin bërë miq të mirë. Miqësia e tyre e fshehtë vinte nga po ato arsye psikologjike që kishin lindur ndjenja të kundërta midis Votrenit dhe studentit. Filozofi i guximshëm që do të dojë t’i vërtetojë efektet e ndjenjave tona në botën fizike do të gjejë me siguri më shumë se një provë të materialitetit të tyre të vërtetë në marrëdhëniet që ato krijojnë midis nesh dhe kafshëve. Cili fizionomist e merr me mend më shpejt një karakter sesa një qen e kupton nëse një i panjohur e do apo nuk e do? Atomet me grepa,²³ shprehje proverbiale që e përdor kushdo, janë një nga ato fakte që mbeten në gjuhë për t’i përgënjeshtruar marrëzitë filozofike me të cilat merren ata që duan të shoshitin lëvozhgat e fjalëve të lashta. E ndien që të duan. Ndjenja ngulitet në të gjitha gjërat dhe përshkon hapësirat. Një letër është një shpirt; është një jehonë aq besnike e zërit që flet, saqë mendjet delikate e numërojnë midis thesareve më të pasura të dashurisë. Xha Gorioja, të cilin ndjenja e tij e pamenduar e ngrinte deri te sublimi i natyrës së qenit, e kishte nuhatur dhembshurinë, mirësinë plot admirim, simpatitë rinore që ishin zgjuar për të në zemrën e studentit. Megjithatë, ky bashkim që sapo po lindte nuk kishte sjellë ende asnjë rrëfim. Nëse Eugjeni kishte shfaqur dëshirën ta shihte zonjën de Nysinzhen, nuk ishte se mbështetej te plaku që ta fuste tek ajo; por shpresonte se ndonjë fjalë e shpëtuar do t’i shërbente mirë. Xha Gorioja i kishte folur për bijat vetëm për atë që ai kishte lejuar veten të thoshte publikisht ditën e dy vizitave të tij. „I dashur zotëri, — i kishte thënë të nesërmen, — si mundët të besonit se zonja de Resto u zemërua me ju sepse shqiptuat emrin tim? Dy vajzat e mia më duan shumë. Jam një baba i lumtur. Vetëm se dy dhëndurët e mi janë sjellë keq me mua. Nuk kam dashur t’i bëj të vuajnë këto krijesa të dashura për mosmarrëveshjet e mia me burrat e tyre, dhe kam parapëlqyer t’i shoh fshehurazi. Ky mister më jep një mijë kënaqësi që nuk i kuptojnë baballarët e tjerë, që mund t’i shohin vajzat kur të duan. Unë nuk mundem, e kuptoni? Atëherë shkoj, kur bën kohë e mirë, në Champs-Élysées, pasi kam pyetur shërbyeset nëse vajzat e mia dalin. I pres kur kalojnë, më rreh zemra kur vijnë karrocat, i admiroj me veshjet e tyre, ato më hedhin duke kaluar një të qeshur të vogël që ma praron natyrën sikur të binte mbi të një rreze nga ndonjë diell i bukur. Dhe unë rri, duhet të kthehen. I shoh përsëri! Ajri u ka bërë mirë, janë rozë. Dëgjoj të thonë rreth meje: ‚Ja një grua e bukur!‘ Kjo ma gëzon zemrën. A nuk është gjaku im? I dua kuajt që i tërheqin, dhe do të doja të isha qeni i vogël që mbajnë në prehër. Jetoj me kënaqësitë e tyre. Secili ka mënyrën e vet të dashurisë; e imja megjithatë nuk i bën keq askujt; pse merret bota me mua? Jam i lumtur në mënyrën time. A është kundër ligjeve që të shkoj t’i shoh vajzat në mbrëmje, në çastin kur dalin nga shtëpitë e tyre për të shkuar në ballo? Ç’hidhërim për mua po të arrij tepër vonë dhe të më thonë: ‚Zonja ka dalë.‘ Një mbrëmje prita deri në tre të mëngjesit për ta parë Nasinë, që s’e kisha parë prej dy ditësh. Gati sa nuk plasa nga gëzimi! Ju lutem, mos flisni për mua veçse për të thënë sa të mira janë vajzat e mia. Duan të më mbushin me lloj-lloj dhuratash; unë i pengoj, u them: ‚Mbajini paratë tuaja! Ç’doni të bëj me to? Nuk më duhet asgjë.‘ Në të vërtetë, i dashur zotëri, ç’jam unë? Një kufomë e mjerë, shpirti i së cilës është kudo ku janë vajzat e mia. Kur ta keni parë zonjën de Nysinzhen, do të më thoni cilën nga të dyja parapëlqeni“, i tha plaku pas një çasti heshtjeje, duke parë Eugjenin që po bëhej gati të dilte për të shëtitur në Tuileries, duke pritur orën për t’u paraqitur te zonja de Bozean.

Kjo shëtitje qe fatale për studentin. Disa gra e vunë re. Ishte kaq i bukur, kaq i ri, dhe me një elegancë me kaq shije! Duke e parë veten objekt i një vëmendjeje gati admiruese, nuk mendoi më për motrat e tezen e zhveshura, as për neveritë e tij të virtytshme. Kishte parë të kalonte mbi kokën e tij atë demon që është kaq lehtë ta marrësh për engjëll, atë Satan me krahë shumëngjyrësh, që mbjell rubinë, që i hedh shigjetat e tij të arta në ballë të pallateve, i skuq gratë, i vesh me një shkëlqim budalla fronet, kaq të thjeshtë në origjinë; e kishte dëgjuar zotin e asaj kotësie kërcitëse, xhingërimat e së cilës na duken si simbol i pushtetit. Fjala e Votrenit, sado cinike që të ishte, i ishte ngulur në zemër ashtu si në kujtesën e një virgjëreshe gdhendet profili i ulët i një plake shitëse rrobash që i ka thënë: „Ar e dashuri me rrëke!“ Pasi u end me përtesë, rreth orës pesë Eugjeni u paraqit te zonja de Bozean dhe mori aty një nga ato goditje të tmerrshme kundër të cilave zemrat e reja janë pa armë. Deri atëherë e kishte gjetur vikonteshën plot me atë mirësjellje të ëmbël, me atë hir të mjaltë që jep edukata aristokratike dhe që është e plotë vetëm kur vjen nga zemra.

Kur hyri, zonja de Bozean bëri një gjest të thatë dhe i tha me një zë të prerë: „Zoti de Rastinjak, më është e pamundur t’ju shoh, të paktën në këtë çast! Jam e zënë…“

Për një vëzhgues, dhe Rastinjaku ishte bërë shpejt i tillë, kjo frazë, gjesti, vështrimi, lakimi i zërit ishin historia e karakterit dhe e zakoneve të kastës. E pa dorën e hekurt nën dorezën prej kadifeje; personalitetin, egoizmin, nën sjelljen; drurin, nën llak. Dëgjoi më në fund atë UNË, MBRETI që fillon nën pupëlat e fronit dhe mbaron nën kreshtën e helmetës së fisnikut të fundit. Eugjeni i kishte besuar tepër lehtë fjalës së saj, fisnikërisë së gruas. Si të gjithë fatkeqët, kishte nënshkruar me mirëbesim marrëveshjen e ëmbël që duhet ta lidhë bamirësin me atë që merr bamirësinë, neni i parë i së cilës u siguron zemrave të mëdha një barazi të plotë. Bamirësia, që i bashkon dy qenie në një të vetme, është një pasion qiellor po aq i pakuptuar, po aq i rrallë sa edhe dashuria e vërtetë. Që të dyja janë bujaria e shpirtrave të bukur. Rastinjaku donte të arrinte në ballon e dukeshës de Kariljano; e gëlltiti këtë stuhi.

— Zonjë, — tha ai me zë të prekur, — po të mos ishte fjala për një gjë të rëndësishme, nuk do të kisha ardhur t’ju bezdis; kini mirësinë të më lejoni t’ju shoh më vonë, do të pres.

— E pra! Ejani të hani darkë me mua, — tha ajo, pak e turbulluar nga ashpërsia që kishte vënë në fjalët e saj; sepse kjo grua ishte vërtet po aq e mirë sa edhe e madhe.

Ndonëse i prekur nga ky kthim i papritur, Eugjeni i tha vetes duke ikur: „Zvarritu, duroji të gjitha. Si duhet të jenë të tjerat, nëse, në një çast, më e mira e grave i fshin premtimet e miqësisë së saj, të lë aty si një këpucë të vjetër? Secili për vete, pra? Është e vërtetë se shtëpia e saj nuk është dyqan dhe se gaboj që kam nevojë për të. Duhet, siç thotë Votreni, të bëhesh gjyle topi.“ Mendimet e hidhura të studentit u shpërndanë shpejt nga kënaqësia që i premtonte vetes duke ngrënë darkë te vikontesha. Kështu, nga një lloj fataliteti, ngjarjet më të vogla të jetës së tij bënin komplot për ta shtyrë në rrugën ku, sipas vëzhgimeve të sfinksit të tmerrshëm të Shtëpisë Voker, ai duhej, si në një fushë beteje, të vriste që të mos e vrisnin, të mashtronte që të mos e mashtronin; ku duhej ta linte te porta ndërgjegjen, zemrën, të vinte një maskë, të luante pa mëshirë me njerëzit dhe, si në Lakedemoni,²⁴ ta rrëmbente pasurinë pa u parë, për ta merituar kurorën. Kur u kthye te vikontesha, e gjeti plot me atë mirësi të hijshme që i kishte treguar gjithmonë. Të dy shkuan në një dhomë ngrënieje ku vikonti priste të shoqen dhe ku shkëlqente ai luks tryeze që nën Restaurimin u çua, siç e di kushdo, në shkallën më të lartë. Zoti de Bozean, si shumë njerëz të ngopur me gjithçka, nuk kishte më pothuajse kënaqësi tjetër veç asaj të të ngrënit mirë; në punë grykësie ishte nga shkolla e Luigjit XVIII dhe e dukës d’Escars.²⁵ Tryeza e tij ofronte pra një luks të dyfishtë, atë të enës dhe atë të përmbajtjes. Kurrë një pamje e tillë nuk u kishte rënë syve të Eugjenit, që hante darkë për herë të parë në një nga ato shtëpi ku madhështitë shoqërore janë të trashëguara. Moda sapo i kishte hequr darkat e vona që dikur mbyllnin ballot e perandorisë, ku ushtarakët kishin nevojë të merrnin forca për t’u përgatitur për të gjitha luftimet që i prisnin brenda e jashtë. Eugjeni kishte qenë deri atëherë vetëm në ballo. Siguria në vetvete që e dalloi më vonë kaq shumë, dhe që kishte filluar ta merrte, e pengoi të mahnitej si budalla. Por, duke parë këtë argjendari të gdhendur dhe një mijë hollësitë e një tryeze madhështore, duke admiruar për herë të parë një shërbim të bërë pa zhurmë, ishte e vështirë për një njeri me fantazi të zjarrtë të mos e parapëlqente këtë jetë gjithmonë elegante ndaj jetës së privimeve që donte ta përqafonte në mëngjes. Mendimi e hodhi për një çast në pensionin e tij borgjez; ndjeu për të një tmerr aq të thellë, sa u betua se do ta linte në janar, po aq për t’u vendosur në një shtëpi të pastër sa edhe për t’i ikur Votrenit, dorën e gjerë të të cilit e ndiente mbi sup. Po të mendosh për një mijë format që merr korrupsioni në Paris, që flet ose që hesht, një njeri me mend pyet veten nga ç’marrëzi shteti hap aty shkolla, mbledh aty të rinj, si respektohen aty gratë e bukura, si nuk fluturon në mënyrë magjike nga tasat e tyre ari i shpalosur i këmbyesve të parave. Por po të mendosh se ka pak shembuj krimesh, madje edhe kundërvajtjesh, të bëra nga të rinjtë, me ç’respekt nuk duhet të të pushtojnë këta Tantalë²⁶ të durueshëm që luftojnë me veten dhe janë gati gjithmonë fitimtarë! Po të pikturohej mirë në luftën e tij me Parisin, studenti i varfër do të ishte një nga temat më dramatike të qytetërimit tonë modern. Zonja de Bozean e vështronte më kot Eugjenin për ta ftuar të fliste; ai nuk deshi të thoshte asgjë para vikontit.

— Më çoni sonte te Italianët? — e pyeti vikontesha të shoqin.

— Nuk mund të dyshoni për kënaqësinë që do të kisha t’ju bindesha, — u përgjigj ai me një galanteri tallëse që e mashtroi studentin, — por duhet të shkoj të takoj dikë te Variétés.

„Dashnoren e tij“, i tha vetes ajo.

— Nuk e keni d’Azhudën sonte? — pyeti vikonti.

— Jo, — u përgjigj ajo me inat.

— E pra! Po t’ju duhet patjetër një krah, merrni atë të zotit de Rastinjak.

Vikontesha e vështroi Eugjenin duke buzëqeshur.

— Do të jetë shumë komprometuese për ju, — tha ajo.

— „Francezi e do rrezikun, sepse gjen aty lavdinë“, ka thënë zoti de Chateaubriand,²⁷ — u përgjigj Rastinjaku duke u përkulur.

Pas disa çastesh, e çuan pranë zonjës de Bozean, në një kupe të shpejtë, në teatrin e modës, dhe besoi se ishte në një përrallë kur hyri në një lozhë përballë skenës dhe e pa veten shenjë të të gjitha dylbive, bashkë me vikonteshën, veshja e së cilës ishte e mrekullueshme. Ecte nga magjia në magji.

— Keni për të më folur, — i tha zonja de Bozean. — Ha! Ja, atje është zonja de Nysinzhen, tri lozha larg nga e jona. Motra e saj dhe zoti de Traj janë në anën tjetër.

Duke thënë këto fjalë, vikontesha shikonte lozhën ku duhej të ishte zonjusha de Roshfid dhe, duke mos parë aty zotin d’Azhuda, fytyra e saj mori një shkëlqim të jashtëzakonshëm.

— Është e hijshme, — tha Eugjeni pasi e vështroi zonjën de Nysinzhen.

— Ka qerpikë të bardhë.

— Po, por ç’shtat i hollë i bukur!

— Ka duar të trasha.

— Sytë e bukur!

— Ka fytyrë të gjatë.

— Por forma e gjatë ka diçka të shquar.

— Fat për të që ka të paktën këtë. Shikoni si e merr dhe e lë dylbinë! Gorioja i duket në çdo lëvizje, — tha vikontesha, për habinë e madhe të Eugjenit.

Në të vërtetë, zonja de Bozean i shikonte me dylbi sallën dhe dukej sikur nuk i kushtonte vëmendje zonjës de Nysinzhen, nga e cila megjithatë nuk i shpëtonte asnjë gjest. Mbledhja ishte jashtëzakonisht e bukur. Delfina de Nysinzhen nuk ishte pak e kënaqur që e zinte krejt vetëm kushëririn e ri, të bukur, elegant të zonjës de Bozean; ai shikonte vetëm atë.

— Po të vazhdoni ta mbuloni me vështrime, do të bëni skandal, zoti de Rastinjak. Nuk do t’ia dilni në asgjë po t’u hidheni kështu njerëzve në qafë.

— Kushërira ime e dashur, — tha Eugjeni, — më keni mbrojtur shumë tashmë; po të doni ta mbaroni punën tuaj, nuk ju kërkoj veçse të më bëni një shërbim që do t’ju kushtojë pak mundim dhe do të më bëjë shumë mirë. Ja, u zura.

— Kaq shpejt?

— Po.

— Dhe nga kjo grua?

— A do të dëgjoheshin vallë gjetiu pretendimet e mia? — tha ai, duke i hedhur kushërirës një vështrim depërtues. — Zonja dukeshë de Kariljano është e lidhur me zonjën dukeshë de Berry,²⁸ — vazhdoi ai pas një pushimi, — ju duhet ta shihni; kini mirësinë të më paraqisni tek ajo dhe të më çoni në ballon që jep të hënën. Do ta takoj aty zonjën de Nysinzhen dhe do ta bëj përleshjen time të parë.

— Me gjithë qejf, — tha ajo. — Po ta ndieni tashmë një shije për të, punët e zemrës suaj po shkojnë shumë mirë. Ja de Marseja në lozhën e princeshës Galationë. Zonja de Nysinzhen po mundohet, po shfryn. S’ka çast më të mirë për t’iu afruar një gruaje, sidomos një gruaje bankieri. Këto zonja të Chaussée-d’Antin e duan të gjitha hakmarrjen.

— Po ju, ç’do të bënit në një rast të tillë?

— Unë do të vuaja në heshtje.

Në atë çast, markezi d’Azhuda u paraqit në lozhën e zonjës de Bozean.

— I bëra keq punët e mia që të vija t’ju gjeja, — tha ai, — dhe po jua them që të mos jetë sakrificë.

Rrezatimet e fytyrës së vikonteshës i mësuan Eugjenit t’i njihte shprehjet e një dashurie të vërtetë dhe të mos i ngatërronte me naze të koketërisë pariziene. E admiroi kushërirën, heshti dhe ia la vendin zotit d’Azhuda duke psherëtirë. „Ç’krijesë fisnike, ç’krijesë sublime është një grua që do kështu! — i tha vetes. — Dhe ky burrë do ta tradhtonte për një kukull! Si mund ta tradhtosh?“ Ndjeu në zemër një tërbim fëmije. Do të donte të rrokullisej në këmbët e zonjës de Bozean; dëshironte fuqinë e djajve për ta rrëmbyer në zemrën e tij, ashtu si një shqiponjë rrëmben nga fusha në folenë e saj një kecke të bardhë që ende pi gji. Ishte i poshtëruar që ishte në këtë Muze të madh të bukurisë pa pikturën e vet, pa një dashnore të tijën. „Të kesh një dashnore është një pozitë gati mbretërore, — i thoshte vetes, — është shenja e fuqisë!“ Dhe e vështroi zonjën de Nysinzhen si një burrë i fyer që vështron kundërshtarin. Vikontesha u kthye nga ai për t’i dhënë, me një shkelje syri, një mijë falënderime për diskrecionin e tij. Akti i parë kishte mbaruar.

— E njihni mjaft zonjën de Nysinzhen për t’ia paraqitur zotin de Rastinjak? — i tha ajo markezit d’Azhuda.

— Po ajo do të jetë e magjepsur ta shohë zotërinë, — tha markezi.

Portugezi i bukur u ngrit, e mori studentin për krahu, dhe ky në një hap e gjeti veten pranë zonjës de Nysinzhen.

— Zonja baroneshë, — tha markezi, — kam nderin t’ju paraqes kalorësin Eugjen de Rastinjak, një kushëri të vikonteshës de Bozean. I bëni një përshtypje aq të fortë, sa desha ta plotësoj lumturinë e tij duke e afruar te idhulli i tij.

Këto fjalë u thanë me një theks të caktuar talljeje, që e bënte të kalonte mendimin pak brutal, por që, i paraqitur mirë, nuk i vjen kurrë keq një gruaje. Zonja de Nysinzhen buzëqeshi dhe i ofroi Eugjenit vendin e të shoqit, që sapo kishte dalë.

— Nuk guxoj t’ju propozoj të rrini pranë meje, zotëri, — i tha ajo. — Kur ke fatin të jesh pranë zonjës de Bozean, rri aty.

— Po, — i tha me zë të ulët Eugjeni, — më duket, zonjë, se po të dua t’i pëlqej kushërirës sime, do të rri pranë jush. Para se të vinte zoti markez, po flisnim për ju dhe për hijeshinë e gjithë personit tuaj, — tha ai me zë të lartë.

Zoti d’Azhuda u tërhoq.

— Vërtet, zotëri, — tha baronesha, — do të rrini me mua? Do të njihemi, pra; zonja de Resto ma kishte ngjallur tashmë dëshirën më të gjallë t’ju shoh.

— Atëherë ajo është shumë e rreme; ka urdhëruar të mos më lënë të hyj te dera e saj.

— Si?

— Zonjë, do ta kem ndërgjegjen t’jua them arsyen; por ju kërkoj gjithë mirëkuptimin tuaj duke ju besuar një sekret të tillë. Jam fqinji i zotit babait tuaj. Nuk e dija që zonja de Resto ishte bija e tij. Pata pamaturinë të flisja për këtë krejt pa të keq dhe e zemërova zonjën motrën tuaj dhe të shoqin e saj. Nuk mund ta besoni sa e gjetën me shije të keqe zonja dukeshë de Lanzhe dhe kushërira ime këtë mohim të babait. U tregova skenën, dhe qeshën si të çmendura. Ishte atëherë që, duke bërë një krahasim midis jush dhe motrës suaj, zonja de Bozean më foli për ju me fjalë shumë të mira dhe më tha sa e mirë ishit me fqinjin tim, zotin Gorio. Në të vërtetë, si të mos e donit? Ai ju adhuron me aq pasion, sa jam tashmë xheloz. Kemi folur për ju sot në mëngjes dy orë. Pastaj, plot me ato që më kishte treguar babai juaj, sonte, duke ngrënë darkë me kushërirën, i thoja se nuk mund të ishit aq e bukur sa ishit e dashur. Duke dashur me siguri ta ndihmonte një admirim kaq të zjarrtë, zonja de Bozean më solli këtu, duke më thënë me hirin e saj të zakonshëm se do t’ju shihja aty.

— Si, zotëri, — tha gruaja e bankierit, — ju detyrohem tashmë mirënjohje? Edhe pak, dhe do të jemi miq të vjetër.

— Ndonëse miqësia pranë jush duhet të jetë një ndjenjë e pazakontë, — tha Rastinjaku, — nuk dua të jem kurrë miku juaj.

Këto marrëzi të stampuara për përdorimin e fillestarëve u duken gjithmonë të hijshme grave dhe janë të varfra vetëm kur lexohen ftohtë. Gjesti, theksi, vështrimi i një djali të ri u japin vlera të pallogaritshme. Zonja de Nysinzhen e gjeti Rastinjakun të hijshëm. Pastaj, si të gjitha gratë, duke mos mundur të thoshte asgjë përpara pyetjeve të bëra aq troç sa ajo e studentit, iu përgjigj diçkaje tjetër.

— Po, motra ime e dëmton veten me mënyrën si sillet me këtë baba të shkretë, që vërtet ka qenë një zot për ne. U desh që zoti de Nysinzhen të më urdhëronte prerazi ta shihja babanë vetëm në mëngjes, që unë të lëshoja pe për këtë. Por për shumë kohë kam qenë shumë fatkeqe për këtë. Qaja. Këto dhuna, që erdhën pas vrazhdësive të martesës, kanë qenë një nga arsyet që ma trazuan më shumë jetën bashkëshortore. Sigurisht, jam gruaja më e lumtur e Parisit në sytë e botës, më fatkeqja në të vërtetë. Do të më gjeni të çmendur që ju flas kështu. Por ju e njihni babanë tim dhe, për këtë arsye, nuk mund të më jeni i huaj.

— Nuk do të keni hasur kurrë askënd, — i tha Eugjeni, — që të jetë i ndezur nga një dëshirë më e gjallë për t’ju përkitur. Ç’kërkoni të gjitha? Lumturinë, — vazhdoi ai me një zë që shkonte në shpirt. — E pra, nëse për një grua lumturia është të jetë e dashur, e adhuruar, të ketë një mik të cilit t’i besojë dëshirat, tekat, hidhërimet, gëzimet e saj; të tregohet në lakuriqësinë e shpirtit të saj, me të metat e saj të bukura dhe me cilësitë e saj të bukura, pa pasur frikë se do ta tradhtojnë; më besoni, kjo zemër e përkushtuar, gjithmonë e zjarrtë, mund të gjendet vetëm te një burrë i ri, plot iluzione, që mund të vdesë për një shenjë të vetme tuajën, që ende nuk di asgjë nga bota dhe nuk do të dijë asgjë, sepse ju bëheni bota për të. Unë, e shihni, do të qeshni me naivitetin tim, vij nga thellësia e një province, krejt i ri, pasi kam njohur vetëm shpirtra të bukur, dhe kisha menduar të mbetesha pa dashuri. Më ndodhi ta shoh kushërirën time, që më vuri tepër pranë zemrës së saj; më bëri t’i marr me mend një mijë thesaret e pasionit; jam, si Kerubini,²⁹ dashnori i të gjitha grave, duke pritur të mund t’i përkushtohem njërës prej tyre. Kur ju pashë, duke hyrë, ndjeva sikur më shtynte drejt jush një rrymë. Kisha menduar kaq shumë për ju tashmë! Por nuk ju kisha ëndërruar aq të bukur sa jeni në të vërtetë. Zonja de Bozean më urdhëroi të mos ju shikoja kaq shumë. Ajo nuk e di ç’tërheqje ka të shohësh buzët tuaja të bukura të kuqe, lëkurën tuaj të bardhë, sytë tuaj kaq të ëmbël. Edhe unë po ju them marrëzira, por lërmëni t’i them.

Asgjë s’u pëlqen më shumë grave sesa të dëgjojnë të thuhen këto fjalë të ëmbla. Edhe besimtarja më e rreptë i dëgjon, edhe kur nuk duhet t’u përgjigjet. Pasi filloi kështu, Rastinjaku e shtjelloi rruzaren e tij me një zë koketisht të mbytur; dhe zonja de Nysinzhen e nxiste Eugjenin me buzëqeshje, duke vështruar herë pas here de Marsenë, që nuk e linte lozhën e princeshës Galationë. Rastinjaku qëndroi pranë zonjës de Nysinzhen deri në çastin kur erdhi i shoqi ta merrte për ta çuar në shtëpi.

— Zonjë, — i tha Eugjeni, — do të kem kënaqësinë të vij t’ju shoh para ballos së dukeshës de Kariljano.

— Mekë sonja ju fton, ju jeni i sikurt se do të jeni pritur pir,³⁰ — tha baroni, një alzacian i trashë, fytyra e rrumbullakët e të cilit paralajmëronte një dinakëri të rrezikshme.

„Punët e mia po shkojnë mbarë, sepse ajo nuk u tremb shumë kur më dëgjoi t’i thosha: ‚Do të më doni shumë?‘ Kafshës ia kam vënë frerin; t’i hipim dhe ta drejtojmë“, i tha vetes Eugjeni, duke shkuar të përshëndeste zonjën de Bozean, që po ngrihej dhe po largohej me d’Azhudën. Studenti i shkretë nuk e dinte se baronesha ishte e shpërqendruar dhe priste nga de Marseja një nga ato letra vendimtare që të shqyejnë shpirtin. I lumtur nga suksesi i tij i rremë, Eugjeni e përcolli vikonteshën deri në peristil, ku secili pret karrocën e tij.

— Kushëriri juaj nuk i ngjan më vetes, — i tha portugezi vikonteshës duke qeshur, kur Eugjeni i la. — Do ta hedhë në erë bankën. Është i lakueshëm si ngjala, dhe besoj se do të shkojë larg. Vetëm ju mundët t’i zgjidhnit me kujdes një grua pikërisht në çastin kur duhet ngushëlluar.

— Po, — tha zonja de Bozean, — duhet parë nëse ajo e do ende atë që e braktis.

Studenti u kthye në këmbë nga Teatri Italian në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève, duke bërë projektet më të ëmbla. E kishte vënë re mirë vëmendjen me të cilën e kishte shqyrtuar zonja de Resto, si në lozhën e vikonteshës, ashtu edhe në atë të zonjës de Nysinzhen, dhe supozoi se dera e konteshës nuk do t’i mbyllej më. Kështu tashmë katër lidhje të rëndësishme, sepse llogariste mirë t’i pëlqente marshalles, do t’i fitoheshin në zemër të shoqërisë së lartë pariziene. Pa i shpjeguar shumë vetes mjetet, e merrte me mend që përpara se, në lojën e ndërlikuar të interesave të kësaj bote, duhej të kapej pas një ingranazhi për t’u gjendur në majë të makinës, dhe e ndiente veten të fortë sa t’ia frenonte rrotën. „Nëse zonja de Nysinzhen interesohet për mua, do t’ia mësoj si ta drejtojë burrin. Ky burrë bën punë ari; do të mund të më ndihmojë të mbledh me një të rënë një pasuri.“ Nuk ia thoshte vetes këtë troç; nuk ishte ende mjaft politikan për ta numëruar një gjendje, për ta vlerësuar dhe për ta llogaritur; këto ide lundronin në horizont si re të lehta dhe, ndonëse nuk e kishin ashpërsinë e atyre të Votrenit, po t’i ishin nënshtruar kupës së shkrirjes së ndërgjegjes, nuk do të kishin dhënë asgjë shumë të pastër. Njerëzit arrijnë, me një varg pazaresh të këtij lloji, te ai moral i lëshuar që shpall koha e sotme, kur ndeshen më rrallë se në çdo kohë tjetër ata njerëz kënddrejtë, ato vullnete të bukura që nuk përkulen kurrë para së keqes, për të cilët shmangia më e vogël nga vija e drejtë duket krim: pamje të mrekullueshme të ndershmërisë, që na kanë dhënë dy kryevepra, Alcestin e Molierit, dhe kohët e fundit Xheni Dinsin dhe të atin e saj, në veprën e Walter Scott-it.³¹ Ndoshta vepra e kundërt, piktura e dredhave nëpër të cilat një njeri i shoqërisë së lartë, një ambicioz, e rrokullis ndërgjegjen e tij, duke u përpjekur të ecë buzë së keqes, për të arritur te qëllimi duke i ruajtur dukjet, nuk do të ishte as më pak e bukur, as më pak dramatike. Kur arriti në pragun e pensionit, Rastinjaku ishte dashuruar me zonjën de Nysinzhen; ajo i ishte dukur e hollë, e brishtë si një dallëndyshe. Ëmbëlsinë dehëse të syve të saj, pëlhurën delikate e të mëndafshtë të lëkurës, nën të cilën i ishte dukur se e shihte të rridhte gjakun, tingullin magjepsës të zërit, flokët e saj bjondë, i kujtonte të gjitha; dhe ndoshta ecja, duke ia vënë gjakun në lëvizje, e ndihmonte këtë magjepsje. Studenti trokiti fort në derën e xha Gorios.

— Fqinji im, — tha ai, — e pashë zonjën Delfina.

— Ku?

— Te Italianët.

— A u argëtua mirë? Hyni, pra. — Dhe plaku, që ishte ngritur me këmishë, hapi derën dhe u shtri përsëri shpejt. — Më flisni, pra, për të, — kërkoi ai.

Eugjeni, që ndodhej për herë të parë te xha Gorioja, nuk e mbajti dot një lëvizje shtangieje duke parë strofkën ku jetonte babai, pasi kishte admiruar veshjen e së bijës. Dritarja ishte pa perde; letra e murit, e ngjitur nëpër mure, ishte shqitur në disa vende nga lagështia dhe ishte përdredhur, duke lënë të dukej suvaja e zverdhur nga tymi. Plaku rrinte shtrirë mbi një shtrat të keq, kishte vetëm një batanije të hollë dhe një mbulesë këmbësh me pambuk, të bërë me copat e mira të fustaneve të vjetra të zonjës Voker. Dyshemeja me pllaka ishte e lagësht dhe plot pluhur. Përballë dritares shihej një nga ato komo të vjetra prej druri trëndafili, me bark të fryrë, që kanë doreza prej bakri të përdredhur si shermende të zbukuruara me gjethe ose me lule; një mobilje e vjetër me pllakë druri, mbi të cilën ishte një brokë uji në legenin e saj dhe të gjitha veglat e nevojshme për t’u rruar. Në një qoshe, këpucët; në krye të shtratit, një komodinë pa derë dhe pa mermer; në qoshe të oxhakut, ku nuk kishte asnjë gjurmë zjarri, ndodhej tryeza katrore prej druri arre, shufra e së cilës i kishte shërbyer xha Gorios për ta shpërfytyruar tasin e tij prej argjendi të praruar. Një sekreter i keq, mbi të cilin ishte kapela e plakut, një kolltuk me ndenjëse prej kashte dhe dy karrige e plotësonin këtë mobilim të mjerë. Shtylla e shtratit, e lidhur pas tavanit me një leckë, mbante një copë të keqe stofi me katrore të kuqe e të bardha. Hamalli më i varfër ishte sigurisht më pak keq i mobiluar në papafingon e tij sesa xha Gorioja te zonja Voker. Pamja e kësaj dhome të jepte të ftohtë dhe ta shtrëngonte zemrën; i ngjante strehimit më të trishtë të një burgu. Për fat, Gorioja nuk e pa shprehjen që iu pikturua në fytyrë Eugjenit kur ky e vuri qiririn mbi komodinë. Plaku u kthye nga ana e tij, duke mbetur i mbuluar deri te mjekra.

— E pra, cilën e doni më shumë, zonjën de Resto apo zonjën de Nysinzhen?

— Parapëlqej zonjën Delfina, — u përgjigj studenti, — sepse ju do më shumë.

Me këtë fjalë të thënë me ngrohtësi, plaku e nxori krahun nga shtrati dhe ia shtrëngoi dorën Eugjenit.

— Faleminderit, faleminderit, — u përgjigj plaku i prekur. — Po ç’ju tha vallë për mua?

Studenti i përsëriti fjalët e baroneshës duke i zbukuruar, dhe plaku e dëgjoi sikur të kishte dëgjuar fjalën e Zotit.

— Fëmija i dashur! Po, po, më do shumë. Por mos i besoni për ato që ju tha për Anastazinë. Dy motrat e kanë zili njëra-tjetrën, e shihni? Edhe kjo është një provë e dashurisë së tyre. Zonja de Resto më do shumë edhe ajo. E di. Një baba është me fëmijët e vet si Zoti me ne: shkon deri në thellësi të zemrave dhe i gjykon qëllimet. Janë që të dyja po aq të dashura. Oh! Sikur të kisha pasur dhëndurë të mirë, do të kisha qenë tepër i lumtur. Pa dyshim, në këtë botë nuk ka lumturi të plotë. Sikur të kisha jetuar tek ato; por vetëm t’ua dëgjoja zërat, ta dija se janë aty, t’i shihja kur shkojnë, kur dalin, si kur i kisha në shtëpinë time, kjo do të ma kishte bërë zemrën të hidhte kaptina. A ishin veshur bukur?

— Po, — tha Eugjeni. — Po, zoti Gorio, si mund të banoni në një strofkë të tillë, kur keni vajza të vendosura aq pasurisht sa tuajat?

— Për besë, — tha ai me një pamje gjoja të shkujdesur, — për ç’gjë do të më shërbente të isha më mirë? Nuk mund t’jua shpjegoj fort këto gjëra; nuk di të them dy fjalë rresht siç duhet. Gjithçka është këtu, — shtoi ai duke goditur zemrën. — Jeta ime është te dy vajzat e mia. Po të argëtohen ato, po të jenë të lumtura, të veshura bukur, po të ecin mbi qilima, ç’rëndësi ka me ç’stof vishem unë dhe si është vendi ku shtrihem? Nuk kam ftohtë po të jenë ato ngrohtë, nuk mërzitem kurrë po të qeshin ato. Nuk kam hidhërime veç të tyreve. Kur të bëheni baba, kur t’i thoni vetes, duke dëgjuar fëmijët tuaj të cicërojnë: „Kjo ka dalë prej meje!“, kur t’i ndieni këto krijesa të vogla të lidhura me çdo pikë të gjakut tuaj, lulja e hollë e të cilit kanë qenë, sepse ashtu është!, do ta besoni veten të ngjitur pas lëkurës së tyre, do të besoni se ju trazon vetë ecja e tyre. Zëri i tyre më përgjigjet kudo. Një vështrim i tyre, kur është i trishtuar, ma ngrin gjakun. Një ditë do ta dini se njeriu është shumë më i lumtur nga lumturia e tyre sesa nga e veta. Nuk mund t’jua shpjegoj: janë lëvizje të brendshme që e përhapin kënaqësinë kudo. Me një fjalë, jetoj tri herë. Doni t’ju them një gjë të çuditshme? E pra! Kur u bëra baba, e kuptova Zotin. Ai është i tëri kudo, sepse krijimi ka dalë prej tij. Zotëri, kështu jam unë me vajzat e mia. Vetëm se unë i dua vajzat më shumë sesa e do Zoti botën, sepse bota nuk është aq e bukur sa Zoti, kurse vajzat e mia janë më të bukura se unë. Më janë ngjitur aq mirë në shpirt, sa e kisha një parandjenjë që do t’i shihnit sonte. O Zot! Një burrë që do ta bënte Delfinën time të vogël aq të lumtur sa është një grua kur e duan shumë; po unë do t’ia lustroja çizmet, do t’i bëja porositë. E mësova nga shërbyesja e saj se ai zoti i vogël de Marse është një qen i keq. Më kanë hipur dëshira t’ia përdredh qafën. Të mos e duash një xhevahir gruaje, një zë bilbili, të bërë si model! Ku i kishte sytë të martohej me atë trung të trashë alzaciani? Të dyve u duheshin djem të rinj të bukur e shumë të dashur. Me një fjalë, bënë si u pëlqeu.

Xha Gorioja ishte sublim. Kurrë Eugjeni nuk kishte mundur ta shihte të ndriçuar nga zjarri i pasionit të tij atëror. Një gjë që meriton të vihet re është fuqia e depërtimit që kanë ndjenjat. Sado e trashë të jetë një krijesë, sapo shpreh një dashuri të fortë e të vërtetë, nxjerr një lëng të veçantë që e ndryshon fytyrën, e gjallëron gjestin, e ngjyros zërin. Shpesh qenia më e trashë arrin, nën përpjekjen e pasionit, elokuencën më të lartë në ide, në mos në gjuhë, dhe duket sikur lëviz në një sferë të ndritshme. Në atë çast kishte në zërin, në gjestin e këtij plaku fuqinë ngjitëse që dallon aktorin e madh. Po ndjenjat tona të bukura a nuk janë poezitë e vullnetit?

— E pra, ndoshta nuk do t’ju vijë keq të mësoni, — i tha Eugjeni, — se ajo me siguri do të prishet me atë de Marsenë. Ky djalë i bukur e ka lënë për t’u lidhur me princeshën Galationë. Sa për mua, sonte u dashurova me zonjën Delfina.

— Pa hë! — tha xha Gorioja.

— Po. Nuk i jam dukur i pakëndshëm. Folëm për dashurinë një orë, dhe duhet të shkoj ta shoh pasnesër, të shtunën.

— Oh! Sa do t’ju doja, zotëri i dashur, po t’i pëlqenit asaj. Ju jeni i mirë, nuk do ta mundonit. Po ta tradhtonit, do t’jua prisja kokën, para së gjithash. Një grua nuk ka dy dashuri, e shihni? O Zot! Po unë po them budallallëqe, zoti Eugjen. Këtu bën ftohtë për ju. O Zot! E dëgjuat, pra, ç’ju tha për mua?

„Asgjë“, i tha vetes Eugjeni në mendje. — Më tha, — u përgjigj ai me zë të lartë, — se ju dërgonte një puthje të mirë bije.

— Natën e mirë, fqinji im, flini mirë, bëni ëndrra të bukura; të miat janë bërë tashmë me këtë fjalë. Zoti ju mbroftë në të gjitha dëshirat tuaja! Ishit për mua sonte si një engjëll i mirë; më sillni ajrin e vajzës sime.

„I shkreti njeri, — i tha vetes Eugjeni duke u shtrirë, — ka me se të prekë edhe zemrat prej mermeri. E bija nuk ka menduar për të më shumë se për Sulltanin.“

Që nga kjo bisedë, xha Gorioja pa te fqinji i tij një mik të besuar të papritur, një mik. Midis tyre ishin vendosur të vetmet marrëdhënie me të cilat ky plak mund të lidhej me një njeri tjetër. Pasionet nuk bëjnë kurrë llogari të gabuara. Xha Gorioja e shihte veten pak më afër bijës së tij Delfina, e shihte veten më mirë të pritur prej saj, po t’i bëhej Eugjeni i dashur baroneshës. Përveç kësaj, i kishte besuar një nga dhembjet e tij. Zonja de Nysinzhen, së cilës një mijë herë në ditë i uronte lumturinë, nuk i kishte njohur ëmbëlsitë e dashurisë. Sigurisht, Eugjeni ishte, për të përdorur shprehjen e tij, një nga djemtë më të hijshëm që kishte parë ndonjëherë, dhe dukej se e parandiente që ai do t’i jepte asaj të gjitha kënaqësitë nga të cilat kishte qenë e privuar. Plaku e zuri pra për fqinjin e tij një miqësi që shkoi duke u rritur dhe pa të cilën me siguri do të kishte qenë e pamundur të njihej fundi i kësaj historie.

Të nesërmen, në tryezën e mëngjesit, mënyra e dukshme me të cilën xha Gorioja e shikonte Eugjenin, pranë të cilit u ul, ato pak fjalë që i tha dhe ndryshimi i fytyrës së tij, zakonisht të ngjashme me një maskë suvaje, i habitën pensionantët. Votreni, që e shihte studentin për herë të parë pas bisedës së tyre, dukej se donte t’i lexonte në shpirt. Duke kujtuar projektin e këtij njeriu, Eugjeni, që para se ta zinte gjumi e kishte matur gjatë natës fushën e gjerë që i hapej para syve, mendoi natyrisht për pajën e zonjushës Tajëfer dhe nuk mundi të mos e shikonte Viktorinën ashtu siç shikon djali më i virtytshëm një trashëgimtare të pasur. Rastësisht sytë e tyre u takuan. Vajza e shkretë nuk la pa e gjetur Eugjenin të hijshëm me veshjen e tij të re. Vështrimi që shkëmbyen ishte aq domethënës, sa Rastinjaku nuk dyshoi se ishte për të objekti i atyre dëshirave të turbullta që i zënë të gjitha vajzat e reja dhe që ato i lidhin me qenien e parë joshëse. Një zë i thërriste: Tetëqind mijë frangë! Por befas u hodh përsëri te kujtimet e një dite më parë dhe mendoi se pasioni i tij me porosi për zonjën de Nysinzhen ishte kundërhelmi i mendimeve të tij të këqija të pavullnetshme.

— Dje te Italianët jepnin Berberin e Seviljes të Rossinit.³² Nuk kisha dëgjuar kurrë muzikë kaq të mrekullueshme, — tha ai. — O Zot! Sa i lumtur je kur ke një lozhë te Italianët!

Xha Gorioja e kapi këtë fjalë në fluturim, si një qen që kap një lëvizje të të zotit.

— Ju rroni si pashallarë, — tha zonja Voker, — ju burrat bëni gjithçka që ju pëlqen.

— Si u kthyet? — pyeti Votreni.

— Në këmbë, — u përgjigj Eugjeni.

— Unë, — vazhdoi tunduesi, — nuk do t’i doja gjysmëkënaqësitë; do të doja të shkoja atje me karrocën time, në lozhën time, dhe të kthehesha shumë rehat. Ose gjithçka, ose asgjë! Ja motoja ime.

— Dhe është e mirë, — vazhdoi zonja Voker.

— Ndoshta do të shkoni ta shihni zonjën de Nysinzhen, — i tha Eugjeni me zë të ulët Gorios. — Me siguri do t’ju presë me krahë hapur; do të dojë të mësojë prej jush një mijë hollësi të vogla për mua. E mësova se do të bënte gjithçka në botë për t’u pritur te kushërira ime, zonja vikonteshë de Bozean. Mos harroni t’i thoni se e dua tepër për të mos menduar t’ia siguroj këtë kënaqësi.

Rastinjaku shkoi shpejt në Shkollën e Drejtësisë; donte të rrinte sa më pak kohë në këtë shtëpi të urryer. U end gati gjithë ditën, i pushtuar nga ajo ethe e kokës që e njohin të rinjtë e prekur nga shpresa tepër të gjalla. Arsyetimet e Votrenit e bënin të mendonte për jetën shoqërore, kur takoi mikun e tij Bianshon në kopshtin e Luksemburgut.

— Ku e more këtë pamje të rëndë? — i tha studenti i mjekësisë, duke e marrë për krahu për të shëtitur para pallatit.

— Më mundojnë ide të këqija.

— Të ç’lloji? Idetë shërohen.

— Si?

— Duke iu dorëzuar.

— Ti qesh pa e ditur për ç’bëhet fjalë. E ke lexuar Rusonë?

— Po.

— E mban mend atë pjesë ku e pyet lexuesin ç’do të bënte po të mund të pasurohej duke vrarë në Kinë, vetëm me vullnetin e tij, një mandarin të vjetër, pa lëvizur nga Parisi?³³

— Po.

— E pra?

— Pa hë! Jam te mandarini im i tridhjetë e tretë.

— Mos bëj shaka. Hajde, po të të provohej se gjëja është e mundur dhe se të mjaftonte një lëvizje e kokës, do ta bëje?

— Është shumë plak, mandarini? Po, pa hë! I ri a plak, i paralizuar a i shëndetshëm, për besë… Dreqi e marrtë! E pra, jo.

— Je djalë i mirë, Bianshon. Po sikur të doje një grua aq sa të ta kthente shpirtin përmbys, dhe asaj t’i duheshin para, shumë para, për veshjet, për karrocën, me një fjalë për të gjitha tekat e saj?

— Po ti ma heq mendjen dhe do që të arsyetoj.

— E pra, Bianshon, jam i çmendur, shëromë. Kam dy motra që janë engjëj bukurie, çiltërsie, dhe dua që të jenë të lumtura. Ku t’i gjej dyqind mijë frangë për pajën e tyre brenda pesë vjetësh? Ka, e sheh, rrethana në jetë kur duhet të luash lojë të madhe dhe të mos e konsumosh lumturinë duke fituar su.

— Po ti shtron pyetjen që ndodhet në hyrje të jetës për këdo, dhe do ta presësh nyjën gordiane me shpatë. Për të vepruar kështu, i dashur, duhet të jesh Aleksandri; përndryshe shkon në galera. Unë jam i lumtur me jetën e vogël që do të krijoj për vete në provincë, ku do t’i zë vendin babait, thjesht si budalla. Dashuritë e njeriut kënaqen në rrethin më të vogël po aq plotësisht sa edhe në një perimetër të pamasë. Napoleoni nuk hante darkë dy herë dhe nuk mund të kishte më shumë dashnore sesa merr një student i mjekësisë kur është intern në Capucins.³⁴ Lumturia jonë, i dashur, do të zërë gjithmonë vend midis shputës së këmbës dhe zverkut; dhe, kushtoftë një milion në vit apo njëqind luidorë, perceptimi i saj i brendshëm është i njëjti brenda nesh. Përfundoj në favor të jetës së kinezit.

— Faleminderit, më bëre mirë, Bianshon! Do të jemi gjithmonë miq.

— Dëgjo, — vazhdoi studenti i mjekësisë, — duke dalë nga leksioni i Cuvier-së³⁵ në Jardin des Plantes, sapo pashë Mishononë dhe Puarenë duke folur mbi një stol me një zotëri që e kam parë në trazirat e vitit të kaluar rreth Dhomës së Deputetëve dhe që më ka dhënë përshtypjen e një njeriu të policisë të maskuar si borgjez i ndershëm që rron me rentat e veta. Ta studiojmë këtë çift: do të të them pse. Mirupafshim, po shkoj t’i përgjigjem apelit të orës katër.

Kur Eugjeni u kthye në pension, gjeti xha Gorion që e priste.

— Ja, — tha plaku, — ja një letër prej saj. Hë, ç’shkrim i bukur!

Eugjeni e hapi letrën dhe lexoi.

Zotëri, babai im më tha se ju pëlqen muzika italiane. Do të isha e lumtur po të donit të më bënit kënaqësinë të pranonit një vend në lozhën time. Të shtunën do të kemi Fodorën dhe Pellegrinin,³⁶ dhe jam e sigurt se atëherë nuk do të më refuzoni. Zoti de Nysinzhen bashkohet me mua për t’ju lutur të vini të hani darkë me ne pa ceremoni. Po të pranoni, do ta bëni shumë të kënaqur që nuk do të ketë nevojë ta kryejë detyrën e tij bashkëshortore duke më shoqëruar. Mos m’u përgjigjni, ejani, dhe pranoni përshëndetjet e mia.

D. DE N.

— Ma tregoni, — i tha plaku Eugjenit kur ky e lexoi letrën. — Do të shkoni, apo jo? — shtoi ai pasi e nuhati letrën. — Sa erë të mirë ka! Gishtat e saj e kanë prekur këtë, megjithatë!

„Një grua nuk i hidhet kështu në qafë një burri, — i thoshte vetes studenti. — Do të shërbehet me mua për ta kthyer de Marsenë. Vetëm inati të bën të bësh gjëra të tilla.“

— E pra, — tha xha Gorioja, — për ç’po mendoni?

Eugjeni nuk e njihte marrëzinë e kotësisë që i kishte pushtuar disa gra në atë kohë dhe nuk e dinte se, për t’i hapur vetes një derë në Faubourg Saint-Germain, gruaja e një bankieri ishte e aftë për të gjitha sakrificat. Në atë kohë, moda kishte filluar t’i vinte mbi të gjitha gratë ato që pranoheshin në shoqërinë e Faubourg Saint-Germain, të quajtura zonjat e Kështjellës së Vogël,³⁷ midis të cilave zonja de Bozean, mikja e saj dukesha de Lanzhe dhe dukesha de Mofrinjëz zinin vendin e parë. Vetëm Rastinjaku nuk e dinte tërbimin që i kishte pushtuar gratë e Chaussée-d’Antin për të hyrë në rrethin e lartë ku shkëlqenin yjësitë e gjinisë së tyre. Por mosbesimi i shërbeu mirë: i dha ftohtësi dhe fuqinë e trishtë të vinte kushte në vend që t’i merrte.

— Po, do të shkoj, — u përgjigj ai.

Kështu, kureshtja e çonte te zonja de Nysinzhen, ndërsa, po ta kishte përbuzur kjo grua, ndoshta do ta kishte çuar atje pasioni. Megjithatë nuk e priti të nesërmen dhe orën e nisjes pa njëfarë padurimi. Për një djalë të ri, në intrigën e tij të parë ka ndoshta po aq magji sa gjendet në një dashuri të parë. Siguria e suksesit lind një mijë lumturi që burrat nuk i rrëfejnë dhe që përbëjnë gjithë hijeshinë e disa grave. Dëshira nuk lind më pak nga vështirësia sesa nga lehtësia e triumfeve. Të gjitha pasionet e burrave ndizen ose mbahen gjallë me siguri nga njëra ose nga tjetra prej këtyre dy shkaqeve, që e ndajnë perandorinë e dashurisë. Ndoshta kjo ndarje është pasojë e çështjes së madhe të temperamenteve, që sundon, thuaj ç’të thuash, shoqërinë. Nëse melankolikët kanë nevojë për tonikun e koketërive, ndoshta njerëzit nervozë ose gjaknxehtë ikin po të zgjasë tepër qëndresa. Me fjalë të tjera, elegjia është po aq në thelb limfatike sa është ditirambi vrerak.³⁸ Duke u veshur, Eugjeni i shijoi të gjitha ato lumturi të vogla për të cilat të rinjtë nuk guxojnë të flasin, nga frika se mos tallen me ta, por që ua gudulisin sedrën. I rregullonte flokët duke menduar se vështrimi i një gruaje të bukur do të rrëshqiste nën kaçurrelat e tyre të zeza. Lejoi veten të bënte majmunllëqe fëminore, aq sa do të kishte bërë një vajzë e re duke u veshur për ballo. E vështroi me kënaqësi shtatin e tij të hollë, duke ia hequr palët frakut. „Është e sigurt, — i tha vetes, — se mund të gjenden edhe më të shëmtuar!“ Pastaj zbriti në çastin kur të gjithë klientët e pensionit ishin në tryezë dhe e priti me gaz hurranë e marrëzive që ngjalli veshja e tij elegante. Një tipar i zakoneve të veçanta të pensioneve borgjeze është habia që shkakton aty një veshje e kujdesshme. Askush nuk vesh aty një frak të ri pa thënë secili fjalën e tij.

— Kt, kt, kt, kt, — bëri Bianshoni, duke kërcitur gjuhën pas qiellzës si për të nxitur një kalë.

— Pamje duke dhe pari i Francës! — tha zonja Voker.

— Zotëria shkon për pushtime? — vuri re zonjusha Mishono.

— Kikirikiii! — thirri piktori.

— Përshëndetjet e mia zonjës bashkëshorte, — tha nëpunësi i Muzeut.

— Zotëria paska bashkëshorte? — pyeti Puareja.

— Një bashkëshorte me ndarje, që noton në ujë, me ngjyrë të garantuar që s’zbardhet, me çmime nga njëzet e pesë deri në dyzet, me vizatime me katrore të modës më të fundit, që lahet, që mbahet bukur, gjysmë li, gjysmë pambuk, gjysmë lesh, që shëron dhembjen e dhëmbëve dhe sëmundje të tjera të miratuara nga Akademia Mbretërore e Mjekësisë! E shkëlqyer, përveç kësaj, për fëmijët! Edhe më e mirë kundër dhembjeve të kokës, kundër rëndimit të stomakut dhe sëmundjeve të tjera të ezofagut, të syve dhe të veshëve, — thirri Votreni me shpejtësinë komike dhe me theksin e një shitësi shëruesish në panair. — Po sa kushton kjo mrekulli, do të më thoni, zotërinj? Dy su! Jo. Asgjë fare. Është një mbetje nga furnizimet e bëra për Mogulin e Madh, dhe që të gjithë sovranët e Evropës, përfshirë Dukën e Madh të Badenit, kanë dashur ta shohin! Hyni drejt përpara! Dhe kaloni te zyra e vogël. Hajde, muzika! Brum, la, la, trin! La, la, bum, bum! Zoti i klarinetës, po bie fals, — vazhdoi ai me zë të ngjirur, — do të të bie mbi gishta.

— O Zot! Sa i këndshëm është ky njeri, — i tha zonja Voker zonjës Kutyr, — s’do të mërzitesha kurrë me të.

Në mes të qeshurave dhe shakave, të cilave u dha sinjalin ky fjalim i thënë në mënyrë komike, Eugjeni mundi ta kapte vështrimin e vjedhur të zonjushës Tajëfer, që u përkul nga zonja Kutyr dhe i tha në vesh disa fjalë.

— Ja kabrioleti, — tha Silvia.

— Ku ha darkë vallë? — pyeti Bianshoni.

— Te zonja baroneshë de Nysinzhen.

— Bija e zotit Gorio, — u përgjigj studenti.

Me këtë emër, vështrimet u kthyen nga ish-fidexhiu, që e sodiste Eugjenin me një lloj zilie.

Rastinjaku arriti në rrugën Saint-Lazare, në një nga ato shtëpi të lehta, me kolona të holla, me portikë meskinë, që përbëjnë të bukurën në Paris, një shtëpi e vërtetë bankieri, plot me hollësi të shtrenjta, me stuko, me sheshpushime shkallësh me mozaik mermeri. E gjeti zonjën de Nysinzhen në një sallon të vogël me piktura italiane, zbukurimi i të cilit u ngjante atyre të kafeneve. Baronesha ishte e trishtuar. Përpjekjet që bëri për ta fshehur hidhërimin e saj e interesuan aq më gjallërisht Eugjenin, sa nuk kishte në to asgjë të shtirur. Besonte se do ta gëzonte një grua me praninë e tij, dhe e gjente në dëshpërim. Ky zhgënjim ia preku sedrën.

— Kam shumë pak të drejtë për besimin tuaj, zonjë, — tha ai pasi e ngacmoi për shqetësimin e saj; — por po t’ju bezdisja, mbështetem te mirëbesimi juaj, do të ma thoni troç.

— Rrini, — tha ajo, — do të isha vetëm po të iknit. Nysinzheni ha darkë jashtë, dhe nuk do të doja të isha vetëm; kam nevojë të shpërqendrohem.

— Po ç’keni?

— Ju do të ishit personi i fundit të cilit do t’ia thosha, — thirri ajo.

— Dua ta di; atëherë duhet të kem diçka të bëj me këtë sekret.

— Ndoshta! Po jo, — vazhdoi ajo, — janë grindje bashkëshortore që duhen varrosur në fund të zemrës. A nuk jua thashë pardje? Nuk jam aspak e lumtur. Zinxhirët e artë janë më të rëndët.

Kur një grua i thotë një djali të ri se është fatkeqe, po të jetë ky djalë i ri mendjemprehtë, i veshur mirë, po të ketë në xhep një mijë e pesëqind frangë kohë të lirë, ai duhet të mendojë atë që i thoshte vetes Eugjeni, dhe bëhet mendjemadh.

— Ç’mund të dëshironi? — u përgjigj ai. — Jeni e bukur, e re, e dashur, e pasur.

— Të mos flasim për mua, — tha ajo duke bërë një lëvizje të zymtë me kokë. — Do të hamë darkë bashkë, kokë më kokë, do të shkojmë të dëgjojmë muzikën më të mrekullueshme. Ju pëlqej? — vazhdoi ajo duke u ngritur dhe duke treguar fustanin e saj prej kashmiri të bardhë me vizatime persiane, me elegancën më të pasur.

— Do të doja të ishit krejt e imja, — tha Eugjeni. — Jeni magjepsëse.

— Do të kishit një pronë të trishtë, — tha ajo duke buzëqeshur me hidhërim. — Asgjë këtu nuk jua paralajmëron fatkeqësinë, e megjithatë, pavarësisht këtyre dukjeve, jam në dëshpërim. Hidhërimet më heqin gjumin, do të bëhem e shëmtuar.

— Oh! Kjo është e pamundur, — tha studenti. — Po jam kureshtar t’i njoh këto mundime që një dashuri e përkushtuar nuk do t’i fshinte.

— Ah! Po t’jua besoja, do të iknit prej meje, — tha ajo. — Ende nuk më doni veçse nga një galanteri që është zakon te burrat; por po të më donit vërtet, do të binit në një dëshpërim të tmerrshëm. E shihni se duhet të hesht. Ju lutem, — vazhdoi ajo, — të flasim për gjë tjetër. Ejani të shihni apartamentet e mia.

— Jo, të rrimë këtu, — u përgjigj Eugjeni, duke u ulur në një divan të vogël përpara zjarrit, pranë zonjës de Nysinzhen, dorën e së cilës e mori me siguri.

Ajo e la ta merrte dhe madje e mbështeti mbi atë të djalit të ri me një nga ato lëvizje force të përqendruar që tradhtojnë emocione të forta.

— Dëgjoni, — i tha Rastinjaku; — po të keni hidhërime, duhet të m’i besoni. Dua t’ju provoj se ju dua për ju. Ose do të flisni dhe do të më tregoni mundimet tuaja që unë t’i shpërndaj, edhe sikur të duhej të vrisja gjashtë burra, ose do të dal për të mos u kthyer më.

— E pra! — thirri ajo, e pushtuar nga një mendim dëshpërimi që e bëri të godiste ballin, — do t’ju vë në provë që në këtë çast. — „Po, — i tha vetes, — s’ka mbetur mjet tjetër.“ — I ra ziles.

— Karroca e zotërisë është mbrehur? — i tha shërbëtorit.

— Po, zonjë.

— Po e marr unë. Atij do t’i jepni timen dhe kuajt e mi. Darkën do ta shërbeni vetëm në orën shtatë.

— Hajde, ejani, — i tha ajo Eugjenit, që besoi se po ëndërronte kur e gjeti veten në kupenë e zotit de Nysinzhen, pranë kësaj gruaje.

— Në Palais-Royal, — i tha ajo karrocierit, — pranë Théâtre-Français.

Rrugës, ajo dukej e trazuar dhe nuk pranoi t’u përgjigjej një mijë pyetjeve të Eugjenit, që nuk dinte ç’të mendonte për këtë qëndresë të heshtur, të ngjeshur, të mbyllur.

„Brenda një çasti po më ikën“, i thoshte vetes ai.

Kur karroca u ndal, baronesha e vështroi studentin me një pamje që ua vuri fre fjalëve të tij të çmendura; sepse ishte ndezur.

— Më doni shumë? — tha ajo.

— Po, — u përgjigj ai, duke fshehur shqetësimin që e pushtoi befas.

— Nuk do të mendoni asgjë të keqe për mua, çfarëdo që t’ju kërkoj?

— Jo.

— Jeni gati të më bindeni?

— Verbërisht.

— Keni luajtur ndonjëherë bixhoz? — tha ajo me zë që i dridhej.

— Kurrë.

— Ah! Marr frymë. Do të keni fat. Ja qesja ime, — tha ajo. — Merreni, pra! Ka njëqind frangë; është gjithçka që ka kjo grua kaq e lumtur. Ngjituni në një shtëpi bixhozi; nuk e di ku janë, por e di që ka në Palais-Royal. Rrezikoni njëqind frangët në një lojë që e quajnë ruletë, dhe ose humbisni gjithçka, ose më sillni gjashtë mijë frangë. Do t’jua them hidhërimet e mia kur të ktheheni.

— Le të më marrë djalli po të kuptoj gjë nga ajo që do të bëj, por do t’ju bindem, — tha ai, me një gëzim të shkaktuar nga ky mendim: „Ajo po komprometohet me mua, nuk do të ketë më asgjë për të ma refuzuar.“

Eugjeni e merr qesen e bukur, vrapon te numri NËNTË,³⁹ pasi i ka treguar një shitës rrobash shtëpinë e bixhozit më të afërt. Ngjitet, lë që t’ia marrin kapelën; por hyn dhe pyet ku është ruleta. Për habinë e të rregulltve, shërbyesi i sallës e çon përpara një tryeze të gjatë. Eugjeni, i ndjekur nga të gjithë shikuesit, pyet pa turp ku duhet vënë basti.

— Po të vini një luidor mbi një nga këta tridhjetë e gjashtë numra dhe po të dalë, do të keni tridhjetë e gjashtë luidorë, — i tha një plak i nderuar me flokë të bardhë.

Eugjeni i hedh njëqind frangët mbi numrin e moshës së tij, njëzet e një. Një britmë habie shpërthen pa pasur kohë ai ta kuptojë se ç’ndodhi. Kishte fituar pa e ditur.

— Tërhiqini, pra, paratë, — i tha zotëria i vjetër, — në këtë sistem nuk fiton dy herë.

Eugjeni merr një grabujë që i zgjat zotëria i vjetër, i tërheq drejt vetes tre mijë e gjashtëqind frangët dhe, gjithmonë pa ditur asgjë nga loja, i vë mbi të kuqen. Spektatorët e shikojnë me zili, duke parë se vazhdon të luajë. Rrota rrotullohet, ai fiton përsëri, dhe bankieri i hedh edhe tre mijë e gjashtëqind frangë.

— Keni shtatë mijë e dyqind frangë tuajat, — i tha në vesh zotëria i vjetër. — Po të më besoni, do të ikni; e kuqja ka dalë tetë herë. Po të jeni zemërmirë, do ta shpërbleni këtë këshillë të mirë duke e lehtësuar mjerimin e një ish-prefekti të Napoleonit që ndodhet në nevojën më të madhe.

Rastinjaku, i trullosur, lë të marrë dhjetë luidorë burri me flokë të bardhë dhe zbret me shtatë mijë frangët, duke mos kuptuar ende asgjë nga loja, por i shtangur nga fati i tij.

— Hë, pra! Ku do të më çoni tani? — tha ai, duke ia treguar shtatë mijë frangët zonjës de Nysinzhen kur u mbyll dera e karrocës.

Delfina e shtrëngoi në një përqafim të çmendur dhe e puthi me gjallëri, por pa pasion. „Ju më shpëtuat!“ Lotë gëzimi i rrodhën me bollëk nëpër faqe. „Do t’jua them të gjitha, miku im. Do të jeni miku im, apo jo? Më shihni të pasur, në bollëk; asgjë nuk më mungon, ose dukem sikur nuk më mungon asgjë! E pra, dijeni se zoti de Nysinzhen nuk më lë të përdor asnjë su: ai paguan gjithë shtëpinë, karrocat e mia, lozhat e mia; për veshjet më cakton një shumë të pamjaftueshme, më ka çuar me llogari në një mjerim të fshehtë. Jam tepër krenare për t’iu lutur. A nuk do të isha më e ulëta e krijesave po t’i blija paratë e tij me çmimin me të cilin do të ma shiste? Si, unë që isha e pasur me shtatëqind mijë frangë, e lashë veten të më zhvishnin? Nga krenaria, nga indinjata. Jemi kaq të reja, kaq naive, kur e fillojmë jetën bashkëshortore! Fjala me të cilën duhej t’i kërkoja para burrit ma griste gojën; nuk guxoja kurrë; haja paratë e kursimeve të mia dhe ato që më jepte babai im i shkretë; pastaj u futa në borxhe. Martesa është për mua më i tmerrshmi i zhgënjimeve; nuk mund t’ju flas për të: mjaftojeni ta dini se do të hidhesha nga dritarja po të duhej të jetoja me Nysinzhenin ndryshe veç duke pasur secili apartamentin e vet. Kur m’u desh t’i deklaroja borxhet e mia prej gruaje të re, stoli, teka (babai im i shkretë na kishte mësuar të mos i mohonim vetes asgjë), vuajta si martire; por më në fund e gjeta guximin t’ia thoja. A nuk kisha një pasuri timen? Nysinzheni u tërbua, më tha se do ta rrënoja, tmerre! Do të kisha dashur të isha njëqind këmbë nën tokë. Meqë e kishte marrë pajën time, pagoi; por duke caktuar që atëherë e tutje për shpenzimet e mia personale një shumë, me të cilën u pajtova për të pasur qetësi. Që atëherë kam dashur t’i përgjigjem sedrës së dikujt që e njihni, — tha ajo. — Nëse ai më ka mashtruar, nuk do të ishte mirë të mos ia njihja fisnikërinë e karakterit. Por më në fund më la në mënyrë të pandershme! Njeriu nuk duhet ta braktisë kurrë një grua së cilës, në një ditë ngushtice, i ka hedhur një grumbull ari! Njeriu duhet ta dojë gjithmonë! Ju, shpirt i bukur njëzet e një vjeçar, ju i ri dhe i pastër, do të më pyesni si mund të pranojë një grua ar nga një burrë? O Zot! A nuk është e natyrshme të ndash gjithçka me qenien së cilës i detyrohemi lumturinë? Kur i ke dhënë njëri-tjetrit gjithçka, kush mund të shqetësohet për një copëz të asaj gjithçkaje? Paratë bëhen diçka vetëm kur ndjenja nuk është më. A nuk je i lidhur për gjithë jetën? Cila prej nesh e parashikon ndarjen kur e beson veten shumë të dashur? Ju na betoheni për dashuri të përjetshme; si të kemi atëherë interesa të ndara? Nuk e dini ç’kam vuajtur sot, kur Nysinzheni nuk pranoi prerazi të më jepte gjashtë mijë frangë, ai që ia jep çdo muaj dashnores së tij, një vajze të Operës! Doja të vrisja veten. Idetë më të çmendura më kalonin nëpër kokë. Kishte çaste kur ia kisha zili fatin një shërbyeseje, shërbyeses sime të dhomës. Të shkoja te babai, marrëzi! Anastazia dhe unë e kemi therur: babai im i shkretë do ta kishte shitur veten po të vlente gjashtë mijë frangë. Do të shkoja ta dëshpëroja më kot. Ju më shpëtuat nga turpi dhe nga vdekja; isha e dehur nga dhembja. Ah! zotëri, jua detyroja këtë shpjegim: kam qenë shumë e çmendur me ju, pa mend fare. Kur më latë dhe nuk ju pashë më, doja të ikja në këmbë… ku? Nuk e di. Ja jeta e gjysmës së grave të Parisit: një luks i jashtëm, merakë mizorë në shpirt. Njoh krijesa të shkreta edhe më fatkeqe se unë. Ka megjithatë gra të detyruara t’i bëjnë furnizuesit t’u shkruajnë fatura të rreme. Të tjera janë të detyruara t’u vjedhin burrave: disa burra besojnë se kashmirët prej njëqind luidorësh jepen për pesëqind frangë, të tjerë se një kashmir prej pesëqind frangash vlen njëqind luidorë. Ka gra të shkreta që i lënë fëmijët pa ngrënë dhe vjedhin pak nga pak për të pasur një fustan. Unë jam e pastër nga këto mashtrime të neveritshme. Ja ankthi im i fundit. Nëse disa gra u shiten burrave për t’i sunduar, unë të paktën jam e lirë! Do të mund ta bëja Nysinzhenin të më mbulonte me ar, dhe parapëlqej të qaj me kokën të mbështetur në zemrën e një burri që ta nderoj. Ah! Sonte zoti de Marse nuk do të ketë të drejtë të më shohë si një grua që e ka paguar.“ E vuri fytyrën në duar, për të mos ia treguar lotët Eugjenit, i cili ia zbuloi fytyrën për ta soditur; ishte sublime kështu. „Të përziesh paratë me ndjenjat, a nuk është e tmerrshme? Nuk do të mund të më doni“, tha ajo.

Kjo përzierje e ndjenjave të mira, që i bëjnë gratë kaq të mëdha, dhe e fajeve që ndërtimi i tanishëm i shoqërisë i detyron të bëjnë, e trondiste Eugjenin, që thoshte fjalë të ëmbla e ngushëlluese duke e admiruar këtë grua të bukur, kaq naivisht të pamatur në britmën e saj të dhembjes.

— Nuk do ta përdorni këtë si armë kundër meje, — tha ajo, — ma premtoni.

— Ah, zonjë! Jam i paaftë për këtë, — tha ai.

Ajo ia mori dorën dhe ia vuri mbi zemër me një lëvizje plot mirënjohje e mirësi. „Falë jush, ja ku jam përsëri e lirë dhe e gëzuar. Jetoja e shtypur nga një dorë e hekurt. Tani dua të jetoj thjesht, të mos harxhoj asgjë. Do të më gjeni të mirë siç do të jem, miku im, apo jo? Mbajini këto“, tha ajo, duke marrë vetëm gjashtë kartëmonedha. „Me ndërgjegje, ju detyrohem një mijë ekju, sepse e kam parë veten si ortake në gjysmë me ju.“ Eugjeni u mbrojt si një virgjëreshë. Por, kur baronesha i tha: „Do t’ju shoh si armikun tim po të mos jeni bashkëfajtori im“, ai i mori paratë. „Do të jetë një kapital për ndonjë fatkeqësi“, tha ai.

— Ja fjala që më trembte, — thirri ajo duke u zbehur. — Po të doni që të jem diçka për ju, betohuni, — tha ajo, — se nuk do të ktheheni kurrë më në bixhoz. O Zot! Unë, t’ju prish! Do të vdisja nga dhembja.

Kishin arritur. Kontrasti midis atij mjerimi dhe këtij bollëku e trullosnin studentin, në veshët e të cilit erdhën e jehuan fjalët e zymta të Votrenit.

— Uluni këtu, — tha baronesha duke hyrë në dhomën e saj dhe duke treguar një divan të vogël pranë zjarrit, — do të shkruaj një letër shumë të vështirë! Më këshilloni.

— Mos shkruani, — i tha Eugjeni, — mbështillni kartëmonedhat, vini adresën dhe dërgojini me shërbyesen tuaj.

— Po ju jeni një shpirt njeriu, — tha ajo. — Ah! Ja, zotëri, ç’do të thotë të jesh edukuar mirë! Kjo është krejt në stilin Bozean, — tha ajo duke buzëqeshur.

„Është magjepsëse“, i tha vetes Eugjeni, që po dashurohej gjithnjë e më shumë. Vështroi këtë dhomë, ku merrte frymë eleganca epshore e një kurtizaneje të pasur.

— Ju pëlqen? — tha ajo duke i rënë ziles për shërbyesen.

— Tereza, çojani vetë këtë zotit de Marse dhe dorëzojani atij vetë. Po të mos e gjeni, do të ma sillni letrën prapa.

Tereza nuk iku pa i hedhur një vështrim dinak Eugjenit. Darka ishte shërbyer. Rastinjaku i dha krahun zonjës de Nysinzhen, që e çoi në një dhomë ngrënieje të mrekullueshme, ku gjeti përsëri luksin e tryezës që kishte admiruar te kushërira e tij.

— Ditëve kur ka Italianë, — tha ajo, — do të vini të hani darkë me mua dhe do të më shoqëroni.

— Do të mësohesha me këtë jetë të ëmbël po të zgjaste; por jam një student i varfër që ka pasurinë për ta bërë.

— Do të bëhet, — tha ajo duke qeshur. — E shihni, gjithçka rregullohet: nuk e prisja të isha kaq e lumtur.

Është në natyrën e grave ta provojnë të pamundurën me të mundshmen dhe t’i shkatërrojnë faktet me parandjenja. Kur zonja de Nysinzhen dhe Rastinjaku hynë në lozhën e tyre te Bouffons, ajo kishte një pamje kënaqësie që e bënte kaq të bukur, saqë secili lejoi veten të bënte nga ato shpifje të vogla kundër të cilave gratë janë pa mbrojtje dhe që shpesh të bëjnë të besosh në shthurje të shpikura për qejf. Kur e njeh Parisin, nuk beson asgjë nga ato që thuhen aty dhe nuk thua asgjë nga ato që bëhen aty. Eugjeni ia mori dorën baroneshës, dhe të dy i folën njëri-tjetrit me shtrëngime pak a shumë të forta, duke i komunikuar njëri-tjetrit ndjesitë që u jepte muzika. Për ta, kjo mbrëmje qe dehëse. Dolën bashkë, dhe zonja de Nysinzhen deshi ta përcillte Eugjenin deri në Pont-Neuf, duke ia kundërshtuar gjatë gjithë rrugës një nga puthjet që ia kishte dhuruar me aq ngrohtësi në Palais-Royal. Eugjeni ia qortoi këtë mospërputhje.

— Pak më parë, — u përgjigj ajo, — ishte mirënjohje për një përkushtim të papritur; tani do të ishte një premtim.

— Dhe nuk doni të më bëni asnjë, mosmirënjohëse. — U zemërua. Duke bërë një nga ato gjeste padurimi që e magjepsin një dashnor, ajo i dha dorën për ta puthur, dhe ai e mori me një pahijshmëri që e mahniti atë.

— Deri të hënën, në ballo, — tha ajo.

Duke ikur në këmbë, nën një dritë të bukur hëne, Eugjeni ra në mendime të rënda. Ishte njëkohësisht i lumtur dhe i pakënaqur: i lumtur nga një aventurë, fundi i mundshëm i së cilës i jepte një nga gratë më të bukura e më elegante të Parisit, objekt i dëshirave të tij; i pakënaqur që shihte të përmbyseshin projektet e tij për pasuri; dhe ishte atëherë që e provoi vërtetësinë e mendimeve të paqarta të cilave u ishte dorëzuar pardje. Dështimi na tregon gjithmonë fuqinë e pretendimeve tona. Sa më shumë e shijonte Eugjeni jetën pariziene, aq më pak donte të mbetej i errët dhe i varfër. E rrudhte në xhep kartëmonedhën prej një mijë frangash, duke i bërë vetes një mijë arsyetime dinake për ta mbajtur për vete. Më në fund arriti në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève dhe, kur ishte në majë të shkallës, pa dritë. Xha Gorioja e kishte lënë derën hapur dhe qiririn ndezur, që studenti të mos harronte t’ia tregonte vajzën, sipas shprehjes së tij. Eugjeni nuk i fshehu asgjë.

— Po, — thirri xha Gorioja në një dëshpërim të furishëm xhelozie, — ato më besojnë të rrënuar: kam ende një mijë e treqind livra rentë! O Zot! E vogla e shkretë, pse nuk vinte këtu! Do t’i kisha shitur rentat, do të kishim marrë nga kapitali, dhe me pjesën tjetër do të kisha bërë për vete një rentë për gjithë jetën. Pse nuk erdhët të më tregonit ngushticën e saj, fqinji im i mirë? Si e patët zemrën të shkonit të rrezikonit në bixhoz njëqind frangat e saj të shkreta? Kjo të çan shpirtin. Ja ç’janë dhëndurët! Oh! Po t’i kisha në dorë, do t’ua shtrëngoja qafën. O Zot! Ka qarë, qau?

— Me kokën mbi jelekun tim, — tha Eugjeni.

— Oh! Ma jepni, — tha xha Gorioja. — Si! Aty ka pasur lot të vajzës sime, të Delfinës sime të dashur, që nuk qante kurrë kur ishte e vogël! Oh! Do t’ju blej një tjetër; mos e vishni më, ma lini mua. Sipas kontratës së saj, ajo duhet t’i gëzojë pasuritë e veta. Ah! Do të shkoj nesër te Dervili, një avokat procedurash. Do të kërkoj që pasuria e saj të vihet më vete. I njoh ligjet, jam ujk i vjetër, do t’i gjej përsëri dhëmbët.

— Ja, babush, ja një mijë frangë që deshi të m’i jepte nga fitimi ynë. Ruajini për të, në jelek.

Gorioja e vështroi Eugjenin, i zgjati dorën për t’ia marrë të tijën, mbi të cilën i ra një lot.

— Do të keni sukses në jetë, — i tha plaku. — Zoti është i drejtë, e shihni? Unë e njoh ndershmërinë dhe mund t’ju siguroj se ka shumë pak njerëz që ju ngjajnë. Doni pra të jeni edhe ju fëmija im i dashur? Shkoni, flini. Ju mund të flini, ende s’jeni baba. Ka qarë, e mësoj këtë unë, që rrija aty i qetë duke ngrënë si budalla ndërsa ajo vuante; unë, unë që do të shisja Atin, Birin dhe Shpirtin e Shenjtë për t’u kursyer qoftë edhe një lot të dyjave!

„Për besë, — i tha vetes Eugjeni duke u shtrirë, — besoj se do të jem njeri i ndershëm gjithë jetën. Ka kënaqësi të ndjekësh frymëzimet e ndërgjegjes.“

Ndoshta vetëm ata që besojnë në Zot e bëjnë të mirën fshehurazi, dhe Eugjeni besonte në Zot. Të nesërmen, në orën e ballos, Rastinjaku shkoi te zonja de Bozean, që e mori me vete për ta paraqitur te dukesha de Kariljano. Pati pritjen më të hijshme nga marshallja, te e cila gjeti zonjën de Nysinzhen. Delfina ishte stolisur me qëllim që t’u pëlqente të gjithëve, për t’i pëlqyer më mirë Eugjenit, nga i cili priste me padurim një vështrim, duke besuar se e fshihte padurimin. Për atë që di t’i marrë me mend emocionet e një gruaje, ky çast është plot ëmbëlsi. Kujt nuk i ka pëlqyer shpesh ta bëjë të presë mendimin e tij, ta maskojë me koketëri kënaqësinë, të kërkojë rrëfime në shqetësimin që shkakton, të gëzojë frikërat që do t’i shpërndajë me një buzëqeshje? Gjatë kësaj feste, studenti e mati befas rëndësinë e pozitës së tij dhe kuptoi se kishte një vend në shoqëri duke qenë kushëri i pranuar i zonjës de Bozean. Pushtimi i zonjës baroneshë de Nysinzhen, që ia jepnin tashmë, e nxirrte aq shumë në pah, sa të gjithë të rinjtë i hidhnin vështrime zilie; duke kapur disa prej tyre, shijoi kënaqësitë e para të mendjemadhësisë. Duke kaluar nga një sallon në tjetrin, duke kapërcyer grupet, dëgjoi t’i lavdërohej fati. Gratë i parathoshin të gjitha suksese. Delfina, nga frika se mos e humbiste, i premtoi të mos ia refuzonte në mbrëmje puthjen që e kishte kundërshtuar aq shumë pardje. Në këtë ballo, Rastinjaku mori disa ftesa. Kushërira e paraqiti te disa gra që të gjitha kishin pretendime për elegancë dhe shtëpitë e të cilave mbaheshin si të këndshme; e pa veten të hedhur në shoqërinë më të madhe e më të bukur të Parisit. Kjo mbrëmje pati pra për të hijeshinë e një fillimi të shkëlqyer, dhe do ta kujtonte deri në pleqëri, ashtu si një vajzë e re kujton ballon ku ka pasur triumfe. Të nesërmen, kur, duke ngrënë mëngjes, ia tregoi sukseset e tij xha Gorios para pensionantëve, Votreni zuri të buzëqeshte në mënyrë djallëzore.

— Dhe ju besoni, — thirri ky logjicien i egër, — se një djalë i ri i modës mund të banojë në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève, në Shtëpinë Voker? Pension pafundësisht i nderuar nga çdo pikëpamje, sigurisht, por që është gjithçka tjetër veç fashionable.⁴⁰ Është e pasur, është e bukur nga bollëku i saj, është krenare që është kështjella e përkohshme e një Rastinjaku; por, më në fund, është në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève dhe nuk e njeh luksin, sepse është thjesht patriarkalorama. Miku im i ri, — vazhdoi Votreni me një pamje atërisht tallëse, — po të doni të dukeni në Paris, ju duhen tre kuaj dhe një tilbury për mëngjes, një kupe për mbrëmje, gjithsej nëntë mijë frangë për mjetin. Do të ishit i padenjë për fatin tuaj po të harxhonit vetëm tre mijë frangë te rrobaqepësi, gjashtëqind frangë te parfumieri, njëqind ekju te këpucari, njëqind ekju te kapelabërësi. Sa për rrobalarësen, ajo do t’ju kushtojë një mijë frangë. Të rinjtë e modës nuk mund të mos jenë shumë të fortë për punë të të brendshmeve: a nuk është kjo gjëja që u shqyrtohet më shpesh? Dashuria dhe kisha duan mbulesa të bukura mbi altarët e tyre. Jemi te katërmbëdhjetë mijë. Nuk po ju flas për atë që do të humbni në bixhoz, në baste, në dhurata; është e pamundur të mos llogaritësh dy mijë frangë për paratë e xhepit. Unë e kam bërë këtë jetë, ia di shpenzimet. Shtojini këtyre nevojave të para treqind luidorë për ushqim, një mijë frangë për strofkën. Hajde, fëmija im, na duhen njëzet e pesë mijë të vogla në vit në bark, ose biem në baltë, bëjmë që të tallen me ne dhe na hiqet e ardhmja, sukseset, dashnoret! Harrova shërbëtorin dhe grumin!⁴¹ Mos do t’jua çojë Kristofi letrat e dashurisë? Do t’i shkruani në letrën që përdorni? Do të ishte vetëvrasje. Besojini një plaku plot përvojë! — vazhdoi ai, duke bërë një rinforzando⁴² me zërin e tij të basit. — Ose internohuni në një papafingo të virtytshme dhe martohuni aty me punën, ose merrni një rrugë tjetër.

Dhe Votreni shkeli syrin duke vështruar me bisht të syrit zonjushën Tajëfer, në mënyrë që të kujtonte dhe të përmblidhte në këtë vështrim arsyetimet joshëse që kishte mbjellë në zemrën e studentit për ta prishur. Kaluan disa ditë, gjatë të cilave Rastinjaku bëri jetën më të shthurur. Hante darkë gati çdo ditë me zonjën de Nysinzhen, të cilën e shoqëronte në shoqëri. Kthehej në tre a katër të mëngjesit, ngrihej në mesditë për t’u veshur, shkonte të shëtiste në Bois me Delfinën kur bënte kohë e mirë, duke e shpërdoruar kështu kohën pa ia ditur vlerën dhe duke thithur të gjitha mësimet, të gjitha joshjet e luksit me zjarrin që pushton kupën e paduruar të lules së palmës femër për pluhurin pjellor të martesës së saj. Luante lojë të madhe, humbiste ose fitonte shumë, dhe më në fund u mësua me jetën e tepruar të të rinjve të Parisit. Nga fitimet e para u kishte kthyer një mijë e pesëqind frangë nënës dhe motrave, duke e shoqëruar kthimin me dhurata të bukura. Ndonëse kishte njoftuar se donte ta linte Shtëpinë Voker, ishte ende aty në ditët e fundit të janarit dhe nuk dinte si të dilte. Të rinjtë u nënshtrohen gati të gjithë një ligji në dukje të pashpjegueshëm, por arsyeja e të cilit vjen nga vetë rinia e tyre dhe nga lloji i tërbimit me të cilin vërsulen pas kënaqësisë. Të pasur a të varfër, nuk kanë kurrë para për nevojat e jetës, ndërsa gjejnë gjithmonë për tekat e tyre. Shkapërderdhës në gjithçka që merret me kredi, janë koprracë në gjithçka që paguhet menjëherë dhe duket sikur hakmerren për atë që nuk kanë duke shpërdoruar gjithçka që mund të kenë. Kështu, për ta shtruar qartë çështjen, një student kujdeset shumë më tepër për kapelën sesa për frakun. Madhësia e fitimit e bën rrobaqepësin në thelb huadhënës, ndërsa vogëlsia e shumës e bën kapelabërësin një nga qeniet më të pakorrigjueshme nga ata me të cilët detyrohet të bisedojë. Nëse djali i ri i ulur në ballkonin e një teatri u ofron dylbive të grave të bukura jelekë marramendës, është e dyshimtë nëse ka çorape; çorapebërësi është edhe ai një nga krimbat e qeses së tij. Rastinjaku ishte në këtë pikë. Gjithmonë bosh për zonjën Voker, gjithmonë plot për kërkesat e kotësisë, qesja e tij kishte humbje dhe suksese hënore, në mospërputhje me pagesat më të natyrshme. Për ta lënë pensionin e qelbur, të ulët, ku pretendimet e tij poshtëroheshin rregullisht, a nuk duhej t’i paguante një muaj mikpritëses dhe të blinte mobilje për apartamentin e tij prej dandi? Kjo ishte gjithmonë gjëja e pamundur. Nëse, për të siguruar paratë e nevojshme për bixhoz, Rastinjaku dinte të blinte te argjendari i tij ora e zinxhirë ari, të paguar shtrenjtë nga fitimet, dhe që i çonte në Mont-de-Piété, këtë mik të zymtë e të heshtur të rinisë, e gjente veten pa shpikje e pa guxim kur ishte fjala të paguante ushqimin, banimin, ose të blinte veglat e domosdoshme për ushtrimin e jetës elegante. Një nevojë e rëndomtë, borxhet e bëra për nevoja të plotësuara, nuk e frymëzonin më. Si shumica e atyre që e kanë njohur këtë jetë të rastësishme, priste çastin e fundit për të shlyer detyrime të shenjta në sytë e borgjezëve, siç bënte Mirabeau,⁴³ që e paguante bukën vetëm kur i paraqitej në formën kërcënuese të një kambiali. Rreth asaj kohe, Rastinjaku i kishte humbur paratë dhe ishte futur në borxhe. Studenti kishte filluar të kuptonte se do t’i ishte e pamundur ta vazhdonte këtë jetë pa pasur të ardhura të sigurta. Por, ndonëse rënkonte nën goditjet therëse të gjendjes së tij të pasigurt, e ndiente veten të paaftë të hiqte dorë nga kënaqësitë e tepruara të kësaj jete dhe donte ta vazhdonte me çdo kusht. Rastësitë mbi të cilat kishte llogaritur për pasurinë po bëheshin ëndrra, dhe pengesat e vërteta po rriteshin. Duke u futur në sekretet shtëpiake të zotit dhe të zonjës de Nysinzhen, kishte vënë re se, për ta kthyer dashurinë në vegël pasurie, duhej ta kishe pirë gjithë turpin dhe të hiqje dorë nga idetë fisnike që janë shfajësimi i fajeve të rinisë. Këtë jetë nga jashtë të shkëlqyer, por të brejtur nga të gjitha krimbat e pendimit, kënaqësitë e ikshme të së cilës shlyheshin shtrenjtë me ankthe këmbëngulëse, ai e kishte përqafuar; rrokullisej në të, duke bërë për vete, si i Hutuari i La Bruyère-it,⁴⁴ një shtrat në baltën e hendekut; por, si i Hutuari, ende ndotte vetëm rrobat.

— E vramë, pra, mandarinin? — i tha një ditë Bianshoni duke u ngritur nga tryeza.

— Jo ende, — u përgjigj ai, — por po jep shpirt.

Studenti i mjekësisë e mori këtë fjalë për shaka, dhe nuk ishte. Eugjeni, që për herë të parë pas shumë kohësh kishte ngrënë darkë në pension, ishte treguar i menduar gjatë vaktit. Në vend që të dilte në fund të darkës, mbeti në dhomën e ngrënies, i ulur pranë zonjushës Tajëfer, së cilës herë pas here i hidhte vështrime shprehëse. Disa pensionantë ishin ende në tryezë dhe hanin arra, të tjerë shëtisnin duke vazhduar diskutime të filluara. Si gati çdo mbrëmje, secili ikte kur i donte qejfi, sipas shkallës së interesit që kishte për bisedën ose sipas rëndimit më të madh a më të vogël që i shkaktonte tretja. Në dimër, rrallë dhoma e ngrënies zbrazej krejt para orës tetë, kur katër gratë mbeteshin vetëm dhe hakmerreshin për heshtjen që u imponohej si gra në mes të kësaj mbledhjeje burrash. I goditur nga shqetësimi që e kishte pushtuar Eugjenin, Votreni mbeti në dhomën e ngrënies, ndonëse në fillim ishte dukur i nxituar për të dalë, dhe u mbajt gjithë kohën në mënyrë që të mos e shihte Eugjeni, që duhej ta besonte të ikur. Pastaj, në vend që t’i shoqëronte pensionantët që ikën të fundit, qëndroi fshehurazi në sallon. Ia kishte lexuar shpirtin studentit dhe parandiente një simptomë vendimtare. Rastinjaku ndodhej vërtet në një gjendje të hutuar, që shumë të rinj duhet ta kenë njohur. E dashuruar apo koketë, zonja de Nysinzhen e kishte bërë Rastinjakun të kalonte nëpër të gjitha ankthet e një pasioni të vërtetë, duke shpalosur për të mjetet e diplomacisë femërore në përdorim në Paris. Pasi ishte komprometuar në sytë e publikut për ta mbajtur pranë vetes kushëririn e zonjës de Bozean, ngurronte t’i jepte vërtet të drejtat që ai dukej se gëzonte. Prej një muaji ia ngacmonte aq mirë shqisat Eugjenit, sa më në fund i kishte sulmuar zemrën. Nëse në çastet e para të lidhjes studenti e kishte besuar veten zot, zonja de Nysinzhen ishte bërë më e forta, me ndihmën e kësaj loje që vinte në lëvizje tek Eugjeni të gjitha ndjenjat, të mira a të këqija, të dy a tre burrave që janë brenda një djali të ri të Parisit. Ishte kjo tek ajo një llogari? Jo; gratë janë gjithmonë të vërteta, edhe në mes të falsiteteve të tyre më të mëdha, sepse i dorëzohen ndonjë ndjenje të natyrshme. Ndoshta Delfina, pasi e kishte lënë befas këtë djalë të ri të fitonte kaq shumë pushtet mbi të dhe pasi i kishte treguar tepër dashuri, i bindej një ndjenje dinjiteti, që e bënte ose të tërhiqej nga lëshimet e saj, ose të kënaqej duke i pezulluar. Është kaq e natyrshme për një parizienë, pikërisht në çastin kur pasioni e rrëmben, të ngurrojë në rënien e saj, ta provojë zemrën e atij të cilit do t’ia dorëzojë të ardhmen! Të gjitha shpresat e zonjës de Nysinzhen ishin tradhtuar një herë të parë, dhe besnikëria e saj ndaj një egoisti të ri sapo ishte shpërfillur. Mund të ishte me të drejtë mosbesuese. Ndoshta kishte vënë re në sjelljen e Eugjenit, që suksesi i shpejtë e kishte bërë mendjemadh, një lloj mosrespekti të shkaktuar nga çuditë e gjendjes së tyre. Me siguri dëshironte të dukej imponuese përpara një burri të kësaj moshe dhe ta ndiente veten të madhe përpara tij, pasi kishte qenë kaq gjatë e vogël përpara atij nga i cili ishte braktisur. Nuk donte që Eugjeni ta besonte një pushtim të lehtë, pikërisht sepse ai e dinte se ajo i kishte përkitur de Marsesë. Së fundi, pasi kishte duruar kënaqësinë poshtëruese të një përbindëshi të vërtetë, një të riu të shthurur, ndiente aq ëmbëlsi duke shëtitur në viset me lule të dashurisë, sa me siguri ishte një magji për të t’i admironte të gjitha pamjet e saj, t’i dëgjonte gjatë drithërimat dhe të linte veten ta përkëdhelnin gjatë flladet e dëlira. Dashuria e vërtetë paguante për të keqen. Ky kundërkuptim do të jetë fatkeqësisht i shpeshtë për sa kohë burrat nuk do ta dinë sa lule korrin në shpirtin e një gruaje të re goditjet e para të mashtrimit. Cilat do të ishin arsyet e saj, Delfina luante me Rastinjakun dhe kënaqej duke luajtur me të, me siguri sepse e dinte se ishte e dashur dhe e sigurt se do t’i ndërpriste hidhërimet e dashnorit kur të donte, sipas qejfit të saj mbretëror prej gruaje. Nga respekti për veten, Eugjeni nuk donte që beteja e tij e parë të mbaronte me humbje dhe vazhdonte ndjekjen, si një gjahtar që do patjetër të vrasë një thëllëzë në festën e tij të parë të Shën Hubertit.⁴⁵ Ankthet, sedra e fyer, dëshpërimet e tij, të rreme a të vërteta, e lidhnin gjithnjë e më shumë me këtë grua. I gjithë Parisi ia jepte zonjën de Nysinzhen, pranë së cilës nuk kishte përparuar më shumë se ditën e parë kur e kishte parë. Duke mos e ditur ende se koketëria e një gruaje sjell ndonjëherë më shumë fitime sesa jep kënaqësi dashuria e saj, binte në tërbime budallaqe. Nëse stina gjatë së cilës një grua i kundërvihet dashurisë i ofronte Rastinjakut plaçkën e frutave të saj të para, ato i bëheshin po aq të shtrenjta sa ishin të papjekura, të athëta dhe të mrekullueshme për t’u shijuar. Ndonjëherë, duke e parë veten pa asnjë su, pa të ardhme, mendonte, pavarësisht zërit të ndërgjegjes, për mundësitë e pasurisë që Votreni i kishte provuar se ishin të mundshme në një martesë me zonjushën Tajëfer. Dhe ndodhej atëherë në një çast kur mjerimi i fliste aq me zë të lartë, sa iu dorëzua gati pa dashur dredhive të sfinksit të tmerrshëm, vështrimet e të cilit e magjepsnin shpesh. Në çastin kur Puareja dhe zonjusha Mishono u ngjitën në dhomat e tyre, Rastinjaku, duke e besuar veten vetëm midis zonjës Voker dhe zonjës Kutyr, që thurte mëngë leshi duke dremitur pranë sobës, e vështroi zonjushën Tajëfer me një mënyrë mjaft të butë sa ta bënte t’i ulte sytë.

— Mos keni hidhërime, zoti Eugjen? — i tha Viktorina pas një çasti heshtjeje.

— Cili njeri nuk ka hidhërimet e veta! — u përgjigj Rastinjaku. — Sikur të ishim të sigurt, ne të rinjtë, se na duan shumë, me një përkushtim që të na shpërblente për sakrificat që jemi gjithmonë gati t’i bëjmë, ndoshta nuk do të kishim kurrë hidhërime.

Zonjusha Tajëfer i hodhi, si përgjigje të vetme, një vështrim që nuk ishte i dyshimtë.

— Ju, zonjushë, e besoni veten të sigurt për zemrën tuaj sot; por do të garantonit se nuk do të ndryshoni kurrë?

Një buzëqeshje erdhi e u end mbi buzët e vajzës së shkretë, si një rreze që shpërthen nga shpirti i saj, dhe ia ndriçoi aq shumë fytyrën, sa Eugjeni u tremb që kishte shkaktuar një shpërthim kaq të gjallë ndjenjash.

— Si! Po të ishit nesër e pasur dhe e lumtur, po t’ju binte nga qielli një pasuri e pamasë, do ta donit ende djalin e varfër që ju kishte pëlqyer në ditët e ngushticës suaj?

Ajo bëri një shenjë të bukur me kokë.

— Një djalë shumë fatkeq?

Shenjë e re.

— Ç’budallallëqe po thoni aty? — thirri zonja Voker.

— Na lini, — u përgjigj Eugjeni, — ne merremi vesh.

— Atëherë do të kishte premtim martese midis zotit kalorës Eugjen de Rastinjak dhe zonjushës Viktorina Tajëfer? — tha Votreni me zërin e tij të trashë, duke u shfaqur befas te dera e dhomës së ngrënies.

— Ah! Na trembët, — thanë njëkohësisht zonja Kutyr dhe zonja Voker.

— Mund të zgjidhja edhe më keq, — u përgjigj duke qeshur Eugjeni, të cilit zëri i Votrenit i shkaktoi emocionin më mizor që kishte ndier ndonjëherë.

— Pa shaka të këqija, zotërinj! — tha zonja Kutyr. — Bija ime, të ngjitemi lart.

Zonja Voker i ndoqi dy pensionantet e saj, për të kursyer qiririn dhe zjarrin duke e kaluar mbrëmjen tek ato. Eugjeni e gjeti veten vetëm, ballë për ballë me Votrenin.

— E dija mirë se do të arrinit këtu, — i tha ky njeri, duke ruajtur një gjakftohtësi të palëkundshme. — Por dëgjoni! Kam delikatesë edhe unë, si gjithë të tjerët. Mos vendosni në këtë çast, nuk jeni në gjendjen tuaj të zakonshme. Keni borxhe. Nuk dua që t’ju shtyjë të vini tek unë pasioni, dëshpërimi, por arsyeja. Ndoshta ju duhen ndonjë mijë ekju. Ja, i doni?

Ky demon nxori nga xhepi një portofol dhe nxori prej tij tri kartëmonedha, që i valëviti para syve të studentit. Eugjeni ishte në gjendjen më mizore. U detyrohej markezit d’Azhuda dhe kontit de Traj njëqind luidorë të humbur me fjalë nderi. Nuk i kishte dhe nuk guxonte të shkonte ta kalonte mbrëmjen te zonja de Resto, ku e prisnin. Ishte një nga ato mbrëmje pa ceremoni ku hahen kuleçë të vegjël, pihet çaj, por ku mund të humbësh gjashtë mijë frangë në uist.

— Zotëri, — i tha Eugjeni, duke fshehur me mundim një dridhje të ethshme, — pas asaj që më keni besuar, duhet ta kuptoni se më është e pamundur t’ju detyrohem.

— E pra, do të më kishit hidhëruar po të flisnit ndryshe, — vazhdoi tunduesi. — Jeni një djalë i ri i bukur, delikat, krenar si luan dhe i butë si një vajzë e re. Do të ishit një pre e bukur për djallin. Më pëlqen kjo cilësi e të rinjve. Edhe dy a tri mendime politike të larta, dhe do ta shihni botën siç është. Duke luajtur aty disa skena të vogla virtyti, njeriu superior i kënaq aty të gjitha tekat e tij, me duartrokitjet e mëdha të budallenjve të parterit. Pas pak ditësh do të jeni i yni. Ah! Po të donit të bëheshit nxënësi im, do t’ju çoja te gjithçka. Nuk do të bënit asnjë dëshirë pa u plotësuar në çast, çfarëdo që të dëshironit: nder, pasuri, gra. Do t’ua kthenin gjithë qytetërimin në ambrozi. Do të ishit fëmija ynë i llastuar, Beniamini ynë; do të shfarosnim të gjithë veten për ju me kënaqësi. Gjithçka që do t’ju pengonte do të rrafshohej. Po t’i ruani ende druajtjet, atëherë më merrni për një të poshtër? E pra, një njeri që kishte po aq ndershmëri sa besoni se keni ende ju, zoti de Turenne,⁴⁶ bënte, pa e besuar veten të komprometuar, punë të vogla me banditë. Nuk doni të më detyroheni, hë? Mos u bëni merak, — vazhdoi Votreni duke lëshuar një buzëqeshje. — Merrini këto letra dhe shkruani këtu, — tha ai duke nxjerrë një letër me pullë, — këtu, tërthorazi: Pranuar për shumën prej tre mijë e pesëqind frangash, që do të paguhet brenda një viti. Dhe vini datën! Kamata është mjaft e lartë sa t’jua heqë çdo druajtje; mund të më quani çifut dhe ta shihni veten të çliruar nga çdo mirënjohje. Ju lejoj të më përbuzni edhe sot, i sigurt se më vonë do të më doni. Do të gjeni tek unë nga ato humnera të pamasa, nga ato ndjenja të gjera të përqendruara që budallenjtë i quajnë vese; por nuk do të më gjeni kurrë as frikacak, as mosmirënjohës. Me një fjalë, djali im, nuk jam as ushtar, as oficer, por kala.⁴⁷

— Ç’njeri jeni vallë? — thirri Eugjeni. — Jeni krijuar për të më mundur.

— Po jo, jam një njeri i mirë që do të baltoset vetë që ju të jeni të mbrojtur nga balta për gjithë ditët e jetës suaj. Pyesni veten pse ky përkushtim? E pra, do t’jua them shumë butë një ditë, në vesh. Ju habita në fillim duke ju treguar këmbanoren e rendit shoqëror dhe lojën e makinës; por tmerri juaj i parë do të kalojë si ai i rekrutit në fushën e betejës, dhe do të mësoheni me idenë t’i shihni njerëzit si ushtarë të vendosur të vdesin në shërbim të atyre që shpallin vetë veten mbretër. Kohët kanë ndryshuar shumë. Dikur i thoshin një trimi: „Ja njëqind ekju, më vrit filan zotërinë“, dhe darkoje i qetë pasi e kishe futur një njeri nën dhé për një po a për një jo. Sot ju propozoj t’ju jap një pasuri të bukur kundrejt një lëvizjeje të kokës që nuk ju komprometon aspak, dhe ju ngurroni. Shekulli është i butë.

Eugjeni e nënshkroi kambialin dhe e këmbeu me kartëmonedhat.

— E pra, hajde, të flasim me arsye, — vazhdoi Votreni. — Dua të nisem pas disa muajsh për në Amerikë, të shkoj të mbjell duhanin tim. Do t’ju dërgoj purot e miqësisë. Po të pasurohem, do t’ju ndihmoj. Po të mos kem fëmijë (rast i mundshëm, s’kam ndonjë qejf të rimbillem këtu me filiza), e pra, do t’jua lë trashëgim pasurinë time. A është kjo të jesh miku i një njeriu? Por unë ju dua. Kam pasionin të përkushtohem për një tjetër. E kam bërë tashmë. E shihni, djali im, unë jetoj në një sferë më të lartë se ajo e njerëzve të tjerë. I shoh veprimet si mjete dhe shoh vetëm qëllimin. Ç’është një njeri për mua? Kjo! — bëri ai, duke kërcitur thoin e gishtit të madh nën një dhëmb. — Një njeri është gjithçka ose asgjë. Është më pak se asgjë kur quhet Puare: mund ta shtypësh si një çimkë, është i sheshtë dhe qelbet. Por një njeri është një zot kur ju ngjan juve: nuk është më një makinë e veshur me lëkurë, por një teatër ku lëvizin ndjenjat më të bukura, dhe unë jetoj vetëm me ndjenja. Një ndjenjë, a nuk është bota në një mendim? Shihni xha Gorion: dy bijat e tij janë për të gjithë universi, janë filli me të cilin orientohet në krijim. E pra, për mua, që e kam gërmuar mirë jetën, ekziston vetëm një ndjenjë e vërtetë: një miqësi burri me burrë. Pierre dhe Jaffier, ja pasioni im. E di përmendësh VENECIA E SHPËTUAR.⁴⁸ Keni parë shumë njerëz aq burra me qime në gjoks sa, kur një shok u thotë: „Shkojmë të varrosim një kufomë!“, të shkojnë pa nxjerrë zë dhe pa e mërzitur me moral? Unë e kam bërë këtë. Nuk do t’i flisja kështu kujtdo. Por ju, ju jeni një njeri superior; juve mund t’ju thuhet gjithçka, dini të kuptoni gjithçka. Nuk do të llokoçiteni gjatë në kënetat ku jetojnë bretkocat e vogla që na rrethojnë këtu. E pra, u tha. Do të martoheni. Le t’i shtyjmë secili majat tona! E imja është prej hekuri dhe nuk zbutet kurrë, he, he!

Votreni doli pa dashur ta dëgjonte përgjigjen negative të studentit, për ta lënë të qetë. Dukej se e njihte sekretin e këtyre qëndresave të vogla, të këtyre luftërave me të cilat burrat zbukurohen para vetes dhe që u shërbejnë për t’i justifikuar veprimet e tyre të qortueshme.

„Le të bëjë si të dojë; sigurisht nuk do të martohem me zonjushën Tajëfer!“ i tha vetes Eugjeni.

Pasi duroi shqetësimin e një etheje të brendshme që i shkaktoi ideja e një marrëveshjeje me këtë njeri, që e tmerronte, por që rritej në sytë e tij pikërisht nga cinizmi i ideve dhe nga guximi me të cilin e mbërthente shoqërinë, Rastinjaku u vesh, kërkoi një karrocë dhe shkoi te zonja de Resto. Prej disa ditësh, kjo grua i kishte dyfishuar kujdeset për një djalë të ri, çdo hap i të cilit ishte një përparim në zemër të shoqërisë së lartë, dhe ndikimi i të cilit dukej se do të ishte një ditë i frikshëm. Ai i pagoi zotërinjtë de Traj dhe d’Azhuda, luajti uist një pjesë të natës dhe i fitoi përsëri ato që kishte humbur. Supersticioz si shumica e njerëzve që kanë rrugën për ta bërë dhe që janë pak a shumë fatalistë, deshi të shihte në fatin e tij një shpërblim të qiellit për këmbënguljen e tij për të mbetur në rrugën e mirë. Të nesërmen në mëngjes nxitoi ta pyeste Votrenin nëse e kishte ende kambialin e tij. Kur mori përgjigje pohuese, ia ktheu tre mijë frangat, duke treguar një kënaqësi mjaft të natyrshme.

— Gjithçka shkon mirë, — i tha Votreni.

— Por unë nuk jam bashkëfajtori juaj, — tha Eugjeni.

— E di, e di, — u përgjigj Votreni duke e ndërprerë. — Bëni ende fëmijëri. Ndaleni te vogëlsirat e portës.

Shënime

1. Aludim për një anekdotë për Karlin V, mbretin e Spanjës, që pasi hoqi dorë nga froni u mor me ora dhe nuk arrinte t’i bënte të shkonin njësoj. Tregohet se një shërbëtor i rrëzoi dhe kështu i „vuri në marrëveshje“. ↩︎

2. Lojë fjalësh: canon në frëngjisht do të thotë edhe „rregull“, edhe „top“. Djemtë bënin pushkë loje me degë shtogu. ↩︎

3. Galionët: anijet spanjolle që sillnin arin dhe argjendin nga Amerika. ↩︎

4. Joachim Murat (1767–1815), marshall i Napoleonit nga jugu i Francës, u bë mbret i Napolit dhe u pushkatua më 1815. Jean-Baptiste Bernadotte (1763–1844), edhe ai marshall jugor, u bë mbret i Suedisë dhe e mbajti fronin deri në vdekje. ↩︎

5. Shën Silvestri: 31 dhjetori, dita e fundit e vitit. ↩︎

6. Diogjeni (shek. IV p.e.s.): filozof grek, i famshëm për përbuzjen dhe talljen ndaj zakoneve të njerëzve. ↩︎

7. Votreni gati sa nuk e thotë nofkën e tij të vërtetë, Trompe-la-Mort („Ai që ia hedh vdekjes“), që do të zbulohet më vonë në roman. ↩︎

8. Benvenuto Cellini (1500–1571): argjendar dhe skulptor italian, që në Jetën e tij, të shkruar prej tij vetë, rrëfen pa u skuqur edhe vrasjet e veta. ↩︎

9. Rrjetat e Saint-Cloud-it: rrjetat e shtrira në Senë, poshtë Parisit, ku ngecnin kufomat e të mbyturve. ↩︎

10. T. F.: shkronjat e travaux forcés („punë të detyruar“), që u digjeshin në sup të dënuarve për galera. ↩︎

11. Joseph de Villèle (1773–1854): udhëheqës i mbretërorëve ekstremistë; Jacques-Antoine Manuel (1775–1827): deputet liberal. Në frëngjisht emrat e tyre rimojnë. ↩︎

12. Në origjinal, coiffer sainte Catherine: shprehje për vajzat që kalojnë të njëzet e pesat pa u martuar. ↩︎

13. Longchamp: shëtitja e modës së Parisit; rruga e mesit ishte e rezervuar për karrocat e familjes mbretërore dhe të parëve të Francës. ↩︎

14. Helotët: skllevërit shtetërorë të Spartës së lashtë. ↩︎

15. François Aubry (1747–1802): ministër i luftës, që më 1795 e hoqi Bonapartin e ri nga artileria dhe deshi ta largonte nga Parisi. ↩︎

16. Arpan: masë e vjetër franceze e tokës, rreth një e treta e hektarit. ↩︎

17. Ergo (lat.): „pra“. ↩︎

18. Në origjinal, quinte et quatorze: dy nga kombinimet më të mira në lojën me letra piquet. ↩︎

19. Cadran-Bleu: restorant i njohur në bulevardin du Temple. Ambigu-Comique: teatër popullor i melodramave, në po atë bulevard. ↩︎

20. Ilinoasit dhe Huronët: fise indiane të Amerikës së Veriut, të njohura në Francë nga romanet e Fenimore Cooper-it. ↩︎

21. Ushtria e Luarës: mbetjet e ushtrisë së Napoleonit, të tërhequra përtej Luarës pas Vaterlosë dhe të shpërndara më 1815. Shumë oficerë të saj kaluan më pas në shërbim të mbretit. ↩︎

22. Marquis de La Fayette (1757–1834): gjeneral, hero i revolucionit amerikan dhe i atij francez, mbrojtës i palëkundur i lirive. Princi që „i pështyn betime“ njerëzimit është Talleyrand-i, që në Kongresin e Vjenës (1814–1815) mbrojti interesat e Francës së mundur. ↩︎

23. Atomet me grepa (atomes crochus): shprehje për simpatinë e menjëhershme midis dy njerëzve, nga ideja e filozofëve të lashtë se atomet lidhen me grepa. ↩︎

24. Lakedemonia: Sparta. Djemtë spartanë mësoheshin të vidhnin për ushqim; dënohej vetëm ai që zihej. ↩︎

25. Duka d’Escars: kryekamerieri i Luigjit XVIII, të dy të famshëm për grykësinë. ↩︎

26. Tantali: mbret i mitologjisë greke, i dënuar në ferr të qëndronte në ujë deri në fyt dhe pranë frutash, pa mundur kurrë të pinte a të hante. ↩︎

27. François-René de Chateaubriand (1768–1848): shkrimtar dhe politikan francez, figura kryesore e romantizmit. ↩︎

28. Dukesha de Berry: Maria Karolina e Napolit (1798–1870), gruaja e dukës së Berrit, nipit të mbretit. ↩︎

29. Kerubini: djaloshi i dashuruar me të gjitha gratë në komedinë e Beaumarchais-së Martesa e Figaros (1784). ↩︎

30. Baroni flet me theks të rëndë alzacian, dhe Balzaku ia shkruan fjalët ashtu siç i shqipton. ↩︎

31. Alcesti: heroi i Mizantropit (1666) të Molierit, që nuk pranon asnjë kompromis me gënjeshtrat e shoqërisë. Xheni Dins dhe i ati: personazhet e romanit të Walter Scott-it Zemra e Midllothianit (1818); Xheni nuk pranon të gënjejë në gjyq as për të shpëtuar motrën. ↩︎

32. Berberi i Seviljes (1816): opera komike e Gioachino Rossinit, një nga më të njohurat e kohës. ↩︎

33. Balzaku ia atribuon këtë pyetje Rusosë; në të vërtetë ajo gjendet te Chateaubriand-i, në Gjeniu i krishterimit (1802). ↩︎

34. Capucins: spitali i sëmundjeve venerike në Paris, në një ish-manastir kapuçinësh. ↩︎

35. Georges Cuvier (1769–1832): natyralist i madh francez, themelues i paleontologjisë, profesor në Muzeun e Historisë Natyrore. ↩︎

36. Joséphine Fodor-Mainvielle (1789–1870) dhe Felice Pellegrini (1774–1832): dy këngëtarë të famshëm të Teatrit Italian. ↩︎

37. Zonjat e Kështjellës së Vogël: kështu quheshin zonjat e rrethit më të ngushtë të oborrit mbretëror. ↩︎

38. Sipas mjekësisë së vjetër, njerëzit ndaheshin në temperamente sipas lëngjeve të trupit: limfatikët ishin të ngadaltë e melankolikë, vrerakët të rrëmbyer. ↩︎

39. Shtëpitë e bixhozit të Palais-Royal-it njiheshin me numrat e godinave ku ndodheshin. Numri 9 ishte një nga më të njohurat. ↩︎

40. Fashionable (angl.): „në modë“. Fjala angleze ishte vetë në modë në Paris. ↩︎

41. Grum (angl. groom): shërbëtor i ri që kujdesej për kuajt dhe shoqëronte karrocën. ↩︎

42. Rinforzando (ital.): term muzikor, „duke e forcuar“ zërin. ↩︎

43. Honoré-Gabriel de Mirabeau (1749–1791): oratori i madh i Revolucionit, i famshëm edhe për borxhet e tij. ↩︎

44. Menalku, „i Hutuari“, një nga portretet e Karaktereve (1688) të La Bruyère-it. ↩︎

45. Shën Huberti: mbrojtësi i gjahtarëve; festa e tij, më 3 nëntor, hap stinën e gjuetisë. ↩︎

46. Vikonti de Turenne (1611–1675): një nga marshallët më të shquar të Luigjit XIV. ↩︎

47. Në origjinal, figurat e shahut: pion (ushtari), fou (oficeri, por edhe „i marrë“) dhe tour (kala). ↩︎

48. Venecia e shpëtuar (1682): tragjedi e anglezit Thomas Otway, ku Pierre dhe Jaffier lidhen me një miqësi deri në vdekje. ↩︎