Pjesa e katërt · Xha Gorio

Të nesërmen, Gorioja dhe Rastinjaku prisnin vetëm vullnetin e mirë të një hamalli për t’u nisur nga pensioni borgjez, kur rreth mesditës zhurma e një karroce që ndalej pikërisht te dera e Shtëpisë Voker jehoi në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève. Zonja de Nysinzhen zbriti nga karroca dhe pyeti nëse i ati ishte ende në pension. Kur Silvia iu përgjigj se po, ajo u ngjit me shkathtësi nëpër shkallë. Eugjeni ishte në dhomën e tij pa e ditur fqinji. Gjatë mëngjesit i kishte kërkuar xha Gorios t’ia merrte sendet, duke i thënë se do të takoheshin në orën katër në rrugën d’Artois. Por, ndërsa plaku kishte shkuar të kërkonte hamej, Eugjeni, pasi iu përgjigj shpejt apelit në shkollë, ishte kthyer pa e parë njeri, për të larë llogaritë me zonjën Voker, sepse nuk donte t’ia linte këtë barrë Gorios, i cili, në fanatizmin e tij, me siguri do të kishte paguar për të. Mikpritësja kishte dalë. Eugjeni u ngjit përsëri në dhomë për të parë mos kishte harruar gjë, dhe e lavdëroi veten që e kishte pasur këtë mendim, duke parë në sirtarin e tryezës kambialin e pranuar bosh, të nënshkruar për Votrenin, që e kishte hedhur aty pa kujdes ditën kur e kishte shlyer. Meqë nuk kishte zjarr, po e griste në copa të vogla, kur, duke njohur zërin e Delfinës, nuk deshi të bënte asnjë zhurmë dhe u ndal për ta dëgjuar, duke menduar se ajo nuk duhej të kishte asnjë sekret për të. Pastaj, që në fjalët e para, e gjeti bisedën midis babait dhe bijës tepër interesante për të mos e dëgjuar.

— Ah! Babi, — tha ajo, — dhëntë qielli që ta keni pasur idenë të kërkoni llogari për pasurinë time mjaft në kohë, që të mos jem e rrënuar! Mund të flas?

— Po, shtëpia është bosh, — tha xha Gorioja me zë të ndryshuar.

— Po ç’keni, babi? — vazhdoi zonja de Nysinzhen.

— Sapo më dhe, — u përgjigj plaku, — një goditje sëpate në kokë. Zoti të faltë, fëmija im! Nuk e di sa të dua; po ta dije, nuk do të më kishe thënë befas gjëra të tilla, sidomos po të mos jetë gjithçka e humbur. Ç’ka ndodhur kaq e ngutshme, që erdhe të më kërkoje këtu, kur pas pak çastesh do të ishim në rrugën d’Artois?

— Eh! Babi, a je i zoti i lëvizjes së parë në një katastrofë? Jam e çmendur! Avokati juaj na bëri ta zbulojmë pak më herët fatkeqësinë që me siguri do të shpërthejë më vonë. Përvoja juaj e vjetër tregtare do të na bëhet e nevojshme, dhe erdha me vrap t’ju kërkoja, siç kapesh pas një dege kur po mbytesh. Kur zoti Dervil pa që Nysinzheni i kundërvinte një mijë dredhi, e kërcënoi me gjyq, duke i thënë se leja e kryetarit të gjykatës do të merrej shpejt. Nysinzheni erdhi sot në mëngjes të më pyeste nëse doja rrënimin e tij dhe timin. I thashë se nuk merrja vesh asgjë nga gjithë kjo, se kisha një pasuri, se duhej ta kisha pasurinë time në zotërim, dhe se gjithçka që kishte të bënte me këtë mosmarrëveshje i përkiste avokatit tim, se isha krejt e padijshme dhe në pamundësi të kuptoja ndonjë gjë për këtë. A nuk ishte kjo ajo që më kishit porositur të thoja?

— Mirë, — u përgjigj xha Gorioja.

— E pra, — vazhdoi Delfina, — më vuri në dijeni të punëve të tij. I ka hedhur të gjitha kapitalet e tij dhe të miat në ndërmarrje që mezi kanë filluar, dhe për të cilat u desh të nxirreshin shuma të mëdha. Po ta detyroja të ma kthente pajën, do të detyrohej të shpallte falimentin; ndërsa, po të dua të pres një vit, merr përsipër me fjalën e nderit të më kthejë një pasuri dy a tri herë më të madhe se e imja, duke i vënë kapitalet e mia në operacione me toka, në fund të të cilave do të jem zonja e të gjitha pasurive. Babi i dashur, ishte i sinqertë, më trembi. Më kërkoi falje për sjelljen e tij, ma ktheu lirinë, më lejoi të sillem si të dua, me kusht që ta lë krejt të zotin të administrojë punët në emrin tim. Më premtoi, për të më provuar mirëbesimin, ta thërrasë zotin Dervil sa herë të dua, për të gjykuar nëse aktet me të cilat do të më bënte pronare do të ishin hartuar siç duhet. Me një fjalë, m’u dorëzua i lidhur këmbë e duar. Kërkon edhe dy vjet drejtimin e shtëpisë dhe m’u lut të mos harxhoj për vete më shumë nga ç’më jep ai. Më provoi se gjithçka që mund të bënte ishte të ruante dukjet, se e kishte përzënë balerinën dhe se do të detyrohej në kursimin më të rreptë, por më të heshtur, për të arritur në fund të spekulimeve të tij pa ia prishur kredinë vetes. E trajtova keq, vura gjithçka në dyshim, për ta çuar në skaj dhe për të mësuar më shumë: më tregoi librat e tij, me një fjalë qau. Nuk kam parë kurrë një burrë në një gjendje të tillë. E kishte humbur mendjen, fliste të vriste veten, fliste përçart. Më erdhi keq për të.

— Dhe ti u beson këtyre përrallave! — thirri xha Gorioja. — Është aktor! Kam hasur gjermanë në punë: këta njerëz janë gati të gjithë me mirëbesim, plot çiltërsi; por kur, nën pamjen e tyre të çiltër e të mirë, fillojnë të bëhen dinakë e sharlatanë, atëherë janë më shumë se të tjerët. Burri yt po të mashtron. E ndien se e kanë zënë ngushtë, bën të vdekurin, do të mbetet më i zoti me emrin tënd nga ç’është me të vetin. Do të përfitojë nga kjo rrethanë për t’u mbrojtur nga rreziqet e tregtisë së tij. Është po aq dinak sa i pabesë; është djalë i keq. Jo, jo, nuk do të shkoj në Père-Lachaise¹ duke i lënë bijat e mia pa asgjë. Ende kuptoj pak nga punët. Thotë se i ka angazhuar fondet në ndërmarrje; e pra, interesat e tij përfaqësohen me letra me vlerë, me dëftesa, me marrëveshje! Le t’i tregojë dhe le të bëjë llogaritë me ty. Do të zgjedhim spekulimet më të mira, do t’ua marrim rreziqet dhe do t’i kemi dokumentet në emrin tonë: Delfina Gorio, bashkëshortja e baronit de Nysinzhen, me pasuri të ndarë. Po mos na merr për budallenj ky? Kujton se mund ta duroj dy ditë idenë të të lë pa pasuri, pa bukë? Nuk do ta duroja as një ditë, as një natë, as dy orë! Po të ishte e vërtetë kjo ide, nuk do të mbijetoja. Eh! Si, do të kem punuar dyzet vjet të jetës sime, do të kem mbajtur thasë në shpinë, do të kem derdhur djersë si rrëke, do ta kem privuar veten gjithë jetën për ju, engjëjt e mi, që ma bënit të lehtë çdo punë, çdo barrë; dhe sot pasuria ime, jeta ime do të bëhen tym! Kjo do të më bënte të vdisja i tërbuar. Për gjithçka më të shenjtë që ka në tokë e në qiell, do ta qartësojmë këtë punë, do t’i verifikojmë librat, arkën, ndërmarrjet! Nuk fle, nuk shtrihem, nuk ha, derisa të më provohet se pasuria jote është e tëra aty. Lavdi Zotit, ke pasuri të ndarë; do ta kesh zotin Dervil për avokat, një njeri i ndershëm, për fat. Për Zotin! Do ta mbash milionin tënd të vogël e të mirë, pesëdhjetë mijë livrat e tua të rentës, deri në fund të ditëve të tua, ose do të bëj zhurmë në gjithë Parisin, aha! Po do t’u drejtohesha edhe Dhomave, po të na bënin viktima gjykatat. Ta dija se ishe e qetë dhe e lumtur nga ana e parave, ky mendim m’i lehtësonte të gjitha të këqijat dhe m’i qetësonte hidhërimet. Paraja është jeta. Paraja i bën të gjitha. Ç’na këndon ky trung i trashë alzaciani? Delfina, mos i bëj asnjë lëshim, as sa një e katërta e një liardi, kësaj shtaze të trashë që të vuri në zinxhir dhe të bëri fatkeqe. Po të ketë nevojë për ty, do ta shtrëngojmë fort dhe do ta bëjmë të ecë drejt. O Zot, kam kokën flakë, kam në kafkë diçka që më djeg. Delfina ime mbi kashtë! Oh! Fifina ime, ti! Dreqi e marrtë! Ku janë dorezat e mia? Hajde! Të shkojmë; dua të shkoj t’i shoh të gjitha, librat, punët, arkën, korrespondencën, që tani. Do të jem i qetë vetëm kur të më provohet se pasuria jote nuk rrezikon më dhe kur ta shoh me sytë e mi.

— Babi i dashur! Shkoni me kujdes. Po të vinit në këtë punë dëshirën më të vogël për hakmarrje dhe po të tregonit qëllime tepër armiqësore, do të isha e humbur. Ai ju njeh; i dukej krejt e natyrshme që, me frymëzimin tuaj, të shqetësohesha për pasurinë time; por, ju betohem, e ka në duart e tij dhe ka dashur ta ketë. Është njeri që ikën me të gjitha kapitalet dhe na lë këtu, i poshtri! E di mirë se nuk do ta çnderoj vetë emrin që mbaj duke e ndjekur në gjyq. Është njëkohësisht i fortë dhe i dobët. I kam shqyrtuar të gjitha mirë. Po ta çojmë në skaj, jam e rrënuar.

— Po atëherë është mashtrues?

— Eh, po, babi, — tha ajo duke u hedhur mbi një karrige duke qarë. — Nuk doja t’jua rrëfeja, për t’jua kursyer hidhërimin se më martuat me një burrë të këtij lloji! Zakone të fshehta dhe ndërgjegje, shpirt e trup, gjithçka tek ai përputhet! Është e tmerrshme: e urrej dhe e përbuz. Po, nuk mund ta nderoj më këtë Nysinzhen të ulët pas gjithë atyre që më tha. Një njeri i aftë të hidhet në kombinimet tregtare për të cilat më foli nuk ka as delikatesën më të vogël, dhe frika ime vjen nga që ia lexova për mrekulli shpirtin. Ma propozoi hapur, ai, burri im, lirinë, e dini ç’do të thotë kjo? Po të doja të isha, në rast fatkeqësie, një vegël në duart e tij, me një fjalë po të doja t’i jepja emrin tim për punët e tij.

— Po ligjet janë! Po ka një shesh të Grève-s për dhëndurë të këtij lloji! — thirri xha Gorioja. — Po do ta çoja vetë në gijotinë, po të mos kishte xhelat.

— Jo, babi, nuk ka ligje kundër tij. Dëgjojeni me dy fjalë gjuhën e tij, të zhveshur nga dredhat me të cilat e mbështillte: „Ose gjithçka është e humbur, nuk keni asnjë liard, jeni e rrënuar, sepse nuk mund të zgjedh si bashkëfajtor askënd tjetër veç jush; ose do të më lini t’i çoj mbarë ndërmarrjet e mia.“ A është e qartë? Ende më mban. Ndershmëria ime prej gruaje e qetëson; e di se do t’ia lë pasurinë e tij dhe do të kënaqem me timen. Është një ortakëri e pandershme dhe hajdute, së cilës duhet t’i jap pëlqimin që të mos rrënohem. Ma blen ndërgjegjen dhe ma paguan duke më lënë të jem rehat gruaja e Eugjenit. „Të lejoj të bësh faje; më lër mua të bëj krime duke rrënuar njerëz të varfër!“ A është ende mjaft e qartë kjo gjuhë? E dini ç’quan ai të bësh operacione? Blen toka të zhveshura me emrin e tij, pastaj ndërton shtëpi mbi to me njerëz kashte. Këta njerëz bëjnë kontratat për ndërtimet me të gjithë sipërmarrësit, të cilët i paguajnë me kambiale me afat të gjatë, dhe pranojnë, kundrejt një shume të vogël, t’i japin dëftesë burrit tim, që bëhet atëherë zotëruesi i shtëpive, ndërsa këta njerëz lahen me sipërmarrësit e mashtruar duke falimentuar. Emri i shtëpisë Nysinzhen ka shërbyer për t’i verbuar ndërtuesit e varfër. Këtë e kuptova. Kuptova edhe se, për të provuar, në rast nevoje, pagesën e shumave të stërmëdha, Nysinzheni ka dërguar vlera të konsiderueshme në Amsterdam, në Londër, në Napoli, në Vjenë. Si do t’i kapnim?

Eugjeni dëgjoi zhurmën e rëndë të gjunjëve të xha Gorios, që me siguri ra mbi pllakat e dhomës së tij.

— O Zot, ç’të kam bërë? Bija ime në duart e këtij të mjeri; do t’i kërkojë gjithçka po të dojë. Më fal, bija ime! — thirri plaku.

— Po, nëse jam në një humnerë, ndoshta ka edhe faj tuajin, — tha Delfina. — Kemi kaq pak mend kur martohemi! A e njohim botën, punët, burrat, zakonet? Baballarët duhej të mendonin për ne. Baba i dashur, nuk po ju qortoj për asgjë; ma falni këtë fjalë. Në këtë punë faji është krejt imi. Jo, mos qani, babi, — tha ajo duke e puthur të atin në ballë.

— Mos qaj as ti, Delfina ime e vogël. Ma jep sytë, që t’i fshij duke t’i puthur. Shko! Do ta gjej përsëri kokën dhe do ta zgjidh lëmshin e punëve që ka ngatërruar burri yt.

— Jo, më lini mua; do të di ta manovroj. Më do; e pra, do ta përdor pushtetin tim mbi të për ta bindur të më vërë shpejt ca kapitale në prona. Ndoshta do ta bëj të blejë përsëri në emrin tim Nysinzhenin, në Alzacë, me të cilin është shumë i lidhur. Vetëm ejani nesër për t’i shqyrtuar librat e tij, punët e tij. Zoti Dervil nuk di asgjë nga punët tregtare. Jo, mos ejani nesër. Nuk dua të ma prishni gjakun. Balloja e zonjës de Bozean bëhet pasnesër; dua të kujdesem për veten që të jem e bukur, e çlodhur aty, dhe t’i bëj nder Eugjenit tim të dashur! Hajde të shohim dhomën e tij.

Në atë çast, një karrocë u ndal në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève dhe në shkallë u dëgjua zëri i zonjës de Resto, që i thoshte Silvias: „Është babai atje?“ Kjo rrethanë e shpëtoi për fat Eugjenin, që po mendonte tashmë të hidhej në shtrat dhe të shtirej sikur flinte.

— Ah! Babi, ju kanë folur për Anastazinë? — tha Delfina duke njohur zërin e motrës. — Duket se edhe asaj po i ndodhin gjëra të çuditshme në shtëpi.

— Çfarë! — tha xha Gorioja. — Atëherë ky do të ishte fundi im. Koka ime e shkretë nuk do t’i qëndrojë një fatkeqësie të dyfishtë.

— Mirëdita, babi, — tha kontesha duke hyrë. — Ah! Ti je këtu, Delfina.

Zonja de Resto dukej e zënë ngushtë që e takoi motrën.

— Mirëdita, Nasi, — tha baronesha. — E gjen të jashtëzakonshme praninë time? Unë e shoh babanë çdo ditë.

— Që kur?

— Po të vije këtu, do ta dije.

— Mos më ngacmo, Delfina, — tha kontesha me zë të vajtueshëm. — Jam shumë fatkeqe, jam e humbur, babi im i shkretë! Oh! Krejt e humbur këtë herë!

— Ç’ke, Nasi? — thirri xha Gorioja. — Na i thuaj të gjitha, fëmija im. — Ajo u zbeh. — Delfina, hajde, ndihmoje, pra, ji e mirë me të; do të të dua edhe më shumë, po të mundem, ty!

— Nasi ime e shkretë, — tha zonja de Nysinzhen duke e ulur motrën, — fol. Na sheh ne, të vetmit dy persona që do të të duan gjithmonë mjaft për të t’i falur të gjitha. E sheh, dashuritë e familjes janë më të sigurtat. — I dha të thithte kripëra, dhe kontesha erdhi në vete.

— Do të vdes, — tha xha Gorioja. — Hajde, — vazhdoi ai duke trazuar zjarrin e tij me plisa, — afrohuni të dyja. Kam ftohtë. Ç’ke, Nasi? Thuaje shpejt, po më vret…

— E pra, — tha gruaja e shkretë, — burri im i di të gjitha. Përfytyroni, babi, para pak kohësh, a e mbani mend atë kambialin e Maksimit? E pra, nuk ishte i pari. Kisha paguar shumë të tjerë. Nga fillimi i janarit, zoti de Traj më dukej shumë i hidhëruar. Nuk më thoshte asgjë; por është kaq e lehtë t’u lexosh në zemër njerëzve që do; mjafton një gjë e vogël; pastaj ka parandjenja. Me një fjalë, ishte më i dashur, më i butë nga ç’e kisha parë ndonjëherë; isha gjithnjë e më e lumtur. Maksimi i shkretë! Në mendjen e tij, po më thoshte lamtumirë, më tha; donte të vriste veten. Më në fund e mundova kaq shumë, iu luta kaq shumë, ndenja dy orë në gjunjë para tij. Më tha se kishte borxh njëqind mijë frangë! Oh! Babi, njëqind mijë frangë! U çmenda. Ju nuk i kishit; unë i kisha përpirë të gjitha…

— Jo, — tha xha Gorioja, — nuk do të kisha mundur t’i gjeja, veç po të shkoja t’i vidhja. Po do të kisha shkuar, Nasi! Do të shkoj.

Me këtë fjalë të hedhur në mënyrë të zymtë, si një tingull i grahmës së një që po vdes, dhe që tregonte agoninë e ndjenjës atërore të katandisur në pafuqi, dy motrat bënë një pushim. Cili egoizëm do të kishte mbetur i ftohtë përpara kësaj britme dëshpërimi, që, si një gur i hedhur në një humnerë, ia zbulonte thellësinë?

— I gjeta duke përdorur atë që nuk më përkiste, babi, — tha kontesha duke shpërthyer në lot.

Delfina u prek dhe qau duke e vënë kokën në qafën e motrës.

— Atëherë gjithçka është e vërtetë, — i tha ajo.

Anastazia e uli kokën; zonja de Nysinzhen e mbërtheu me gjithë trupin, e puthi me butësi dhe, duke e mbështetur pas zemrës, i tha: „Këtu do të jesh gjithmonë e dashur pa u gjykuar.“

— Engjëjt e mi, — tha Gorioja me zë të dobët, — pse ia detyroni fatkeqësisë bashkimin tuaj?

— Për ta shpëtuar jetën e Maksimit, me një fjalë për ta shpëtuar gjithë lumturinë time, — vazhdoi kontesha, e nxitur nga këto dëshmi të një dashurie të ngrohtë e të gjallë, — i çova te ai fajdexhi që e njihni, një njeri i fabrikuar nga ferri, që nuk e zbut asgjë, te ai zoti Gobsek, diamantet e familjes pas të cilave vdes zoti de Resto, të tijat, të miat, gjithçka; i shita. I shita! E kuptoni? Ai u shpëtua! Por unë jam e vdekur. Restoja i mori vesh të gjitha.

— Nga kush? Si? Ta vras! — thirri xha Gorioja.

— Dje më thirri në dhomën e tij. Shkova… „Anastazi, — më tha me një zë… (oh! zëri i tij mjaftoi, i mora me mend të gjitha), — ku janë diamantet tuaja?“ Te unë. „Jo, — më tha duke më vështruar, — janë këtu, mbi komonë time.“ Dhe më tregoi kutinë, që e kishte mbuluar me shaminë e tij. „E dini nga vijnë?“ më tha. Rashë në gjunjë para tij… qava, e pyeta me ç’vdekje donte të më shihte të vdisja.

— Ia the këtë! — thirri xha Gorioja. — Për emrin e shenjtë të Zotit, ai që do t’ju bëjë keq njërës a tjetrës, për sa kohë të jem gjallë, le të jetë i sigurt se do ta djeg në zjarr të ngadaltë! Po, do ta bëj copa-copa si…

Xha Gorioja heshti; fjalët i shuheshin në fyt.

— Me një fjalë, e dashur, më kërkoi diçka më të vështirë për t’u bërë sesa të vdisje. Ruajtë qielli çdo grua nga të dëgjuarit e asaj që dëgjova unë!

— Do ta vras këtë njeri, — tha xha Gorioja i qetë. — Por ai ka vetëm një jetë, dhe më ka borxh dy. Me një fjalë, çfarë? — vazhdoi ai duke vështruar Anastazinë.

— E pra, — tha kontesha duke vazhduar, — pas një pushimi më vështroi: „Anastazi, — më tha, — i varros të gjitha në heshtje; do të rrimë bashkë, kemi fëmijë. Nuk do ta vras zotin de Traj; mund të mos e qëlloja, dhe për ta hequr qafe ndryshe mund të përplasesha me drejtësinë njerëzore. Ta vrisja në krahët tuaj do të thoshte t’i çnderoja fëmijët. Por, që të mos shoh të humbasin as fëmijët tuaj, as i ati i tyre, as unë, ju vë dy kushte. Përgjigjuni: A kam një fëmijë timin?“ Thashë po. „Cilin?“ pyeti. Ernestin, të madhin tonë. „Mirë, — tha ai. — Tani betohuni se do të më bindeni tani e tutje për një pikë të vetme.“ U betova. „Do ta nënshkruani shitjen e pasurive tuaja kur t’jua kërkoj.“

— Mos e nënshkruaj, — thirri xha Gorioja. — Mos e nënshkruaj kurrë këtë. Aha! Zoti de Resto, ju nuk e dini ç’do të thotë ta bësh të lumtur një grua; ajo shkon e kërkon lumturinë aty ku është, dhe ju e ndëshkoni për pafuqinë tuaj budallaqe?… Jam këtu unë, ndal! Do të më gjejë në rrugën e tij. Nasi, rri e qetë. Ah, i dhimbset trashëgimtari! Mirë, mirë. Do t’ia rrëmbej të birin, që, rrufeja e Zotit, është nipi im. Mund ta shoh, pra, këtë kalama? E çoj në fshatin tim, do të kujdesem për të, rri e qetë. Do ta bëj të kapitullojë këtë përbindësh, duke i thënë: „Ne të dy! Po të duash të birin, ktheja vajzës sime pasurinë dhe lëre të sillet si të dojë.“

— Babi!

— Po, babai yt! Ah! Unë jam një baba i vërtetë. Le të mos i keqtrajtojë bijat e mia ky zotëri i madh qerrata. Rrufe! Nuk e di ç’kam në deje. Kam aty gjakun e një tigri; do të doja t’i përpija këta dy burra. O fëmijët e mi! Kjo është, pra, jeta juaj? Po kjo është vdekja ime. Ç’do të bëhet me ju kur të mos jem më? Baballarët duhej të jetonin aq sa fëmijët e tyre. O Zot, sa keq e ke rregulluar botën tënde! Dhe megjithatë ke një bir, siç na thonë. Duhej të na pengoje të vuanim te fëmijët tanë. Engjëjt e mi të dashur, çfarë! Vetëm dhembjeve tuaja ua detyroj praninë tuaj. Më njihni vetëm me lotët tuaj. E pra, po, më doni, e shoh. Ejani, ejani të ankoheni këtu! Zemra ime është e madhe, mund t’i pranojë të gjitha. Po, shpojeni sa të doni, copat do të bëjnë përsëri zemra baballarësh. Do të doja t’ju merrja mundimet, të vuaja për ju. Ah! Kur ishit të vogla, ishit shumë të lumtura…

— Vetëm atë kohë të mirë kemi pasur, — tha Delfina. — Ku janë çastet kur rrëshqisnim nga maja e thasëve në hambarin e madh?

— Babi! Kjo nuk është e gjitha, — i tha Anastazia në vesh Gorios, që u hodh përpjetë. — Diamantet nuk u shitën për njëqind mijë frangë. Maksimin po e ndjekin. Kemi vetëm dymbëdhjetë mijë frangë për të paguar. Më ka premtuar se do të jetë i urtë, se nuk do të luajë më bixhoz. Nuk më ka mbetur në botë veçse dashuria e tij, dhe e kam paguar tepër shtrenjtë që të mos vdes po të më iki. I kam sakrifikuar pasurinë, nderin, qetësinë, fëmijët. Oh! Bëni që të paktën Maksimi të jetë i lirë, i nderuar, që të mund të qëndrojë në shoqërinë ku do të dijë t’i bëjë vetes një pozitë. Tani nuk më detyrohet vetëm lumturinë; kemi fëmijë që do të mbeteshin pa pasuri. Gjithçka do të jetë e humbur po ta futin në Sainte-Pélagie.²

— Nuk i kam, Nasi. Më, më asgjë, më asgjë! Është fundi i botës. Oh! Bota do të shembet, është e sigurt. Ikni, shpëtoni para se të shembet! Ah! Kam ende tokëzat e mia prej argjendi, gjashtë takëme, të parat që kam pasur në jetë. Me një fjalë, nuk kam më veçse një mijë e dyqind frangë rentë për gjithë jetën…

— Po ç’i bëtë rentat tuaja të përhershme?

— I shita, duke mbajtur për nevojat e mia këtë copë të vogël të ardhure. Më duheshin dymbëdhjetë mijë frangë për t’i rregulluar një apartament Fifinës.

— Te ty, Delfina? — i tha zonja de Resto motrës.

— Oh! Ç’rëndësi ka kjo! — vazhdoi xha Gorioja. — Dymbëdhjetë mijë frangët janë përdorur.

— E marr me mend, — tha kontesha. — Për zotin de Rastinjak. Ah! Delfina ime e shkretë, ndalu. Shih ku kam arritur unë.

— E dashur, zoti de Rastinjak është një djalë i ri i paaftë ta rrënojë dashnoren e tij.

— Faleminderit, Delfina. Në krizën ku ndodhem, prisja më shumë prej teje; por ti nuk më ke dashur kurrë.

— Po, të do, Nasi, — thirri xha Gorioja, — ma thoshte pak më parë. Po flisnim për ty; ajo ngulte këmbë se ti ishe e bukur dhe se ajo ishte vetëm e hijshme, ajo!

— Ajo! — përsëriti kontesha. — Ajo është një bukuri e ftohtë.

— Edhe sikur të ishte kështu, — tha Delfina duke u skuqur, — si je sjellë ti me mua? Më ke mohuar, më ke mbyllur dyert e të gjitha shtëpive ku doja të shkoja; me një fjalë, nuk ke humbur asnjë rast, sado të vogël, për të më hidhëruar. Dhe unë, a kam ardhur si ti t’i shtyp këtij babai të shkretë, një mijë frangë pas një mijë frangash, pasurinë e tij dhe ta katandis në gjendjen ku është? Ja vepra jote, motra ime. Unë e kam parë babanë sa kam mundur, nuk e kam nxjerrë jashtë derës dhe nuk kam ardhur t’i lëpij duart kur kisha nevojë për të. As që e dija se i kishte përdorur për mua këto dymbëdhjetë mijë frangë. Unë kam rregull, unë! E di. Përveç kësaj, kur babi më ka bërë dhurata, nuk ia kam kërkuar kurrë.

— Ti ishe më e lumtur se unë: zoti de Marse ishte i pasur, ti e di diçka për këtë. Ke qenë gjithmonë koprrace si ari. Mirupafshim; nuk kam as motër, as…

— Hesht, Nasi! — thirri xha Gorioja.

— Vetëm një motër si ti mund të përsërisë atë që bota nuk e beson më; ti je përbindësh, — i tha Delfina.

— Fëmijët e mi, fëmijët e mi, heshtni, ose vras veten para jush.

— Shko, Nasi, të fal, — tha zonja de Nysinzhen duke vazhduar; — je fatkeqe. Por unë jam më e mirë se ti. T’i thuash këto në çastin kur e ndieja veten të aftë për gjithçka për të të ndihmuar, madje edhe për të hyrë në dhomën e burrit tim, gjë që nuk do ta bëja as për veten, as për… Kjo është e denjë për gjithë të keqen që më ke bërë prej nëntë vjetësh.

— Fëmijët e mi, fëmijët e mi, përqafohuni! — tha babai. — Jeni dy engjëj.

— Jo, më lini, — thirri kontesha, që Gorioja e kishte kapur për krahu dhe që e shkundi përqafimin e të atit. — Ajo ka më pak mëshirë për mua nga ç’do të kishte burri im. A nuk do të thoshe se ajo është shëmbëlltyra e të gjitha virtyteve!

— Parapëlqej të dukem se i kam borxh para zotit de Marse sesa të rrëfej se zoti de Traj më kushton më shumë se dyqind mijë frangë, — u përgjigj zonja de Nysinzhen.

— Delfina! — thirri kontesha duke bërë një hap drejt saj.

— Të them të vërtetën kur ti më shpif, — ia ktheu ftohtë baronesha.

— Delfina! Ti je një…

Xha Gorioja u hodh, e mbajti konteshën dhe e pengoi të fliste duke ia mbuluar gojën me dorë.

— O Zot! Babi, ç’keni prekur sot në mëngjes? — i tha Anastazia.

— Eh, po, kam faj, — tha babai i shkretë duke i fshirë duart pas pantallonave. — Po nuk e dija që do të vinit; po shpërngulem.

Ishte i lumtur që kishte tërhequr mbi vete një qortim që e largonte zemërimin e së bijës drejt tij.

— Ah! — vazhdoi ai duke u ulur. — Ma çatë zemrën. Po vdes, fëmijët e mi! Kafka më piqet përbrenda sikur të kishte zjarr. Jini të mira, pra, duajeni shumë njëra-tjetrën! Do të më bënit të vdisja. Delfina, Nasi, hajde, kishit të drejtë, kishit të dyja faj. Hajde, Dedel, — vazhdoi ai, duke kthyer nga baronesha sytë plot lot, — asaj i duhen dymbëdhjetë mijë frangë; t’i kërkojmë. Mos e shikoni njëra-tjetrën kështu. — U gjunjëzua para Delfinës. — Kërkoji falje për të më bërë qejf, — i tha në vesh; — ajo është më fatkeqja, hajde?

— Nasi ime e shkretë, — tha Delfina, e tmerruar nga shprehja e egër e e çmendur që dhembja ia ngulte në fytyrë të atit, — kisha faj, përqafomë…

— Ah! Po më vini balsam në zemër, — thirri xha Gorioja. — Po ku t’i gjejmë dymbëdhjetë mijë frangë? Po sikur të ofrohesha si zëvendës?³

— Ah! Babi! — thanë të dy bijat duke e rrethuar. — Jo, jo.

— Zoti do t’ju shpërblejë për këtë mendim; jeta jonë nuk do të mjaftonte! Apo jo, Nasi? — vazhdoi Delfina.

— Dhe pastaj, babi i shkretë, do të ishte një pikë uji, — vuri re kontesha.

— Po me gjakun e njeriut nuk bëhet gjë, pra? — thirri plaku i dëshpëruar. — I përkushtohem atij që do të të shpëtojë, Nasi! Do të vras një njeri për të. Do të bëj si Votreni, do të shkoj në galera! Unë… — U ndal sikur ta kishte goditur rrufeja. — Asgjë më! — tha ai duke shkulur flokët. — Sikur ta dija ku të shkoja për të vjedhur; por është e vështirë të gjesh edhe një vjedhje për të bërë. Dhe pastaj do të duheshin njerëz dhe kohë për ta marrë Bankën. Hajde, duhet të vdes, nuk më mbetet veçse të vdes. Po, nuk vlej më për asgjë, nuk jam më baba! Jo. Ajo më kërkon, ka nevojë! Dhe unë, i mjeri, nuk kam asgjë. Ah! I bëre vetes renta për gjithë jetën, qerrata plak, dhe kishe bija! Po atëherë nuk i do? Ngordh, ngordh si qen që je! Po, jam më poshtë se një qen; një qen nuk do të sillej kështu! Oh! Koka ime! Po vlon!

— Po, babi, — thirrën dy gratë e reja që e rrethonin për ta penguar të godiste kokën pas mureve, — jini i arsyeshëm, pra.

Ai ngashërehej. Eugjeni, i tmerruar, mori kambialin e nënshkruar për Votrenin, pulla e të cilit lejonte një shumë më të madhe; ia korrigjoi shifrën, e bëri një kambial të rregullt prej dymbëdhjetë mijë frangash në urdhër të Gorios dhe hyri.

— Ja të gjitha paratë tuaja, zonjë, — tha ai duke ia zgjatur letrën. — Po flija; biseda juaj më zgjoi, dhe kështu mësova se ç’i detyrohesha zotit Gorio. Ja dokumenti, që mund ta skontoni; do ta paguaj me besnikëri.

Kontesha, e palëvizur, e mbante letrën.

— Delfina, — tha ajo, e zbehtë dhe duke u dridhur nga zemërimi, nga tërbimi, nga inati, — t’i falja të gjitha, Zoti më është dëshmitar, por këtë! Si, zotëria ishte këtu, dhe ti e dije! Pate poshtërsinë të hakmerresh duke më lënë t’ia jap atij sekretet e mia, jetën time, atë të fëmijëve të mi, turpin tim, nderin tim! Shko, nuk je më asgjë për mua; të urrej, do të të bëj gjithë të keqen e mundshme, do… — Zemërimi ia preu fjalën dhe iu tha fyti.

— Po ky është biri im, fëmija ynë, vëllai yt, shpëtimtari yt, — thërriste xha Gorioja. — Përqafoje, pra, Nasi! Ja, unë e përqafoj, — vazhdoi ai duke e shtrënguar Eugjenin me një lloj tërbimi. — Oh! Fëmija im! Do të jem për ty më shumë se një baba; dua të jem një familje. Do të doja të isha Zot; do të ta hidhja botën në këmbë. Po puthe, pra, Nasi! Nuk është njeri, por engjëll, një engjëll i vërtetë.

— Lëreni, babi, ajo është e çmendur në këtë çast, — tha Delfina.

— E çmendur! E çmendur! Po ti, ç’je? — pyeti zonja de Resto.

— Fëmijët e mi, vdes po të vazhdoni, — thirri plaku, duke rënë mbi shtrat si i goditur nga një plumb. — Po më vrasin! — i tha vetes.

Kontesha e vështroi Eugjenin, që rrinte i palëvizur, i shtangur nga dhuna e kësaj skene. „Zotëri…“ i tha ajo, duke e pyetur me gjest, me zë e me vështrim, pa i kushtuar vëmendje të atit, jelekun e të cilit Delfina ia zbërtheu shpejt.

— Zonjë, do ta paguaj dhe do të hesht, — u përgjigj ai pa e pritur pyetjen.

— E vrave babanë tonë, Nasi! — tha Delfina, duke ia treguar plakun të ligështuar motrës, e cila iku.

— E fal me gjithë zemër, — tha plaku duke hapur sytë; — gjendja e saj është e tmerrshme dhe do ta kthente përmbys edhe një kokë më të mirë. Ngushëlloje Nasinë, ji e butë me të; ma premto babait tënd të shkretë që po vdes, — i kërkoi ai Delfinës duke i shtrënguar dorën.

— Po ç’keni? — tha ajo krejt e trembur.

— Asgjë, asgjë, — u përgjigj babai; — do të kalojë. Kam diçka që më shtyp ballin, një dhembje koke. Nasia e shkretë, ç’e ardhme!

Në atë çast kontesha u kthye, iu hodh në gjunjë të atit dhe thirri: „Më fal!“

— Hajde, — tha xha Gorioja, — tani më bën edhe më keq.

— Zotëri, — i tha kontesha Rastinjakut, me sy të larë në lot, — dhembja më bëri të padrejtë. Do të jeni vëlla për mua? — vazhdoi ajo duke i zgjatur dorën.

— Nasi, — i tha Delfina duke e shtrënguar, — Nasia ime e vogël, t’i harrojmë të gjitha.

— Jo, — tha ajo, — unë do ta mbaj mend!

— Engjëjt, — thirri xha Gorioja, — ma hiqni perden që kisha mbi sy; zëri juaj më ringjall. Përqafohuni, pra, edhe një herë. E pra, Nasi, do të të shpëtojë ky kambial?

— Shpresoj. Dëgjoni, babi, doni të vini edhe nënshkrimin tuaj?

— Ja, sa budalla jam që e harroj këtë! Po më ra të fikët, Nasi; mos u zemëro me mua. Më dërgo të më thonë se ke shpëtuar nga halli. Jo, do të vij vetë. Po jo, nuk do të vij; nuk mund ta shoh më burrin tënd, do ta vrisja në vend. Sa për shitjen e pasurive të tua, do të jem aty. Shko shpejt, fëmija im, dhe bëj që Maksimi të bëhet i urtë.

Eugjeni ishte i shtangur.

— Kjo e shkretë Anastazi ka qenë gjithmonë e rrëmbyer, — tha zonja de Nysinzhen, — por ka zemër të mirë.

— U kthye për firmën e garancisë, — i tha Eugjeni në vesh Delfinës.

— Ashtu besoni?

— Do të doja të mos e besoja. Kini kujdes prej saj, — u përgjigj ai, duke ngritur sytë sikur t’i besonte Zotit mendime që nuk guxonte t’i shprehte.

— Po, ajo ka qenë gjithmonë pak aktore, dhe babai im i shkretë e lë veten të mashtrohet nga naze të saj.

— Si jeni, xha Gorio i mirë? — e pyeti Rastinjaku plakun.

— Më vjen gjumë, — u përgjigj ai.

Eugjeni e ndihmoi Gorion të shtrihej. Pastaj, kur plakun e zuri gjumi duke mbajtur dorën e Delfinës, e bija u tërhoq.

— Sonte te Italianët, — i tha ajo Eugjenit, — dhe do të më thuash si është. Nesër do të shpërnguleni, zotëri. Le ta shohim dhomën tuaj. Oh! Ç’tmerr! — tha ajo duke hyrë. — Po ju ishit më keq se babai im. Eugjen, u solle mirë. Do t’ju doja më shumë po të ishte e mundur; por, fëmija im, po të doni të bëni pasuri, nuk duhet t’i hidhni kështu nga dritarja dymbëdhjetë mijë frangë. Konti de Traj është kumarxhi. Motra ime nuk do ta shohë këtë. Ai do të kishte shkuar t’i kërkonte dymbëdhjetë mijë frangët e tij atje ku di të humbasë ose të fitojë male me ar.

Një rënkim i bëri të ktheheshin te Gorioja, që e gjetën në dukje të fjetur; por kur dy të dashuruarit iu afruan, dëgjuan këto fjalë: „Nuk janë të lumtura!“ Fjeti apo ishte zgjuar, theksi i kësaj fraze e goditi aq fort zemrën e së bijës, saqë ajo iu afrua shtratit të mjerë ku rrinte shtrirë i ati dhe e puthi në ballë. Ai hapi sytë duke thënë: „Është Delfina!“

— E pra, si je? — pyeti ajo.

— Mirë, — tha ai. — Mos u shqetëso, do të dal. Shkoni, shkoni, fëmijët e mi, jini të lumtur.

Eugjeni e përcolli Delfinën deri në shtëpi; por, i shqetësuar për gjendjen ku e kishte lënë Gorion, nuk pranoi të hante darkë me të dhe u kthye në Shtëpinë Voker. E gjeti xha Gorion në këmbë dhe gati për t’u ulur në tryezë. Bianshoni ishte ulur në mënyrë që ta shqyrtonte mirë fytyrën e fidexhiut. Kur e pa të merrte bukën dhe ta nuhaste për të gjykuar miellin me të cilin ishte bërë, studenti, që vuri re në këtë lëvizje një mungesë të plotë të asaj që mund të quhet vetëdija e veprimit, bëri një gjest të zymtë.

— Eja pranë meje, zoti intern i Cochin-it, — tha Eugjeni.

Bianshoni u zhvendos aq më me qejf, sa do të ishte pranë pensionantit të vjetër.

— Ç’ka? — pyeti Rastinjaku.

— Po të mos gabohem, ka marrë fund! Duhet t’i ketë ndodhur diçka e jashtëzakonshme; më duket se është nën peshën e një apopleksie seroze që po afrohet. Ndonëse pjesa e poshtme e fytyrës është mjaft e qetë, tiparet e sipërme i tërhiqen drejt ballit pa dashur ai, shiko! Pastaj sytë janë në gjendjen e veçantë që tregon hyrjen e serumit në tru. A nuk do të thoshe se janë plot me një pluhur të hollë? Nesër në mëngjes do të di më shumë.

— A do të kishte ndonjë ilaç?

— Asnjë. Ndoshta mund të shtyhet vdekja e tij po të gjenden mjetet për të shkaktuar një reagim drejt gjymtyrëve, drejt këmbëve; por po të mos pushojnë simptomat nesër në mbrëmje, plaku i shkretë është i humbur. A e di nga ç’ngjarje është shkaktuar sëmundja? Duhet të ketë marrë një goditje të fortë, nën të cilën i është shembur shpirti.

— Po, — tha Rastinjaku, duke kujtuar se të dy bijat i kishin rënë pa pushim zemrës së babait të tyre.

„Të paktën, — i thoshte vetes Eugjeni, — Delfina e do babanë, ajo!“

Në mbrëmje, te Italianët, Rastinjaku mori disa masa që të mos e alarmonte shumë zonjën de Nysinzhen.

— Mos u shqetësoni, — iu përgjigj ajo fjalëve të para që i tha Eugjeni; — babai im është i fortë. Vetëm se sot në mëngjes e tronditëm pak. Pasuritë tona janë në rrezik; a e mendoni madhësinë e kësaj fatkeqësie? Nuk do të jetoja po të mos më bënte dashuria juaj të pandjeshme ndaj asaj që dikur do ta kisha parë si ankth vdekjeprurës. Sot ka vetëm një frikë, vetëm një fatkeqësi për mua: ta humbas dashurinë që më bëri ta ndiej kënaqësinë e të jetuarit. Jashtë kësaj ndjenje, gjithçka më është indiferente; nuk dua më asgjë në botë. Ju jeni gjithçka për mua. Nëse e ndiej lumturinë e të qenit e pasur, është për t’ju pëlqyer më shumë. Jam, për turpin tim, më shumë dashnore se bijë. Pse? Nuk e di. Gjithë jeta ime është te ju. Babai im më dha një zemër, por ju e bëtë të rrahë. Le të më qortojë gjithë bota, ç’më intereson! Po ju, që nuk keni të drejtë të zemëroheni me mua, a më shfajësoni për krimet në të cilat më dënon një ndjenjë e papërmbajtshme? Më besoni një bijë të pashpirt? Oh, jo, është e pamundur të mos e duash një baba aq të mirë sa është yni. A mund ta pengoja që ai të shihte më në fund pasojat e natyrshme të martesave tona të mjera? Pse nuk i pengoi ai? A nuk ishte puna e tij të mendonte për ne? Sot, e di, ai vuan po aq sa ne; por ç’mund të bënim? Ta ngushëllonim! Nuk do ta ngushëllonim për asgjë. Nënshtrimi ynë i bënte më shumë dhembje sesa do t’i bënin keq qortimet dhe ankesat tona. Ka gjendje në jetë ku gjithçka është hidhërim.

Eugjeni mbeti i heshtur, i pushtuar nga dhembshuria përpara shprehjes naive të një ndjenje të vërtetë. Nëse parizienet janë shpesh të rreme, të dehura nga kotësia, egoiste, kokete, të ftohta, është e sigurt se, kur duan vërtet, u sakrifikojnë pasioneve të tyre më shumë ndjenja se gratë e tjera; madhohen nga të gjitha vogëlsitë e tyre dhe bëhen sublime. Pastaj Eugjenin e godiste mendja e thellë dhe e mprehtë që tregon gruaja për të gjykuar ndjenjat më të natyrshme, kur një dashuri e privilegjuar e ndan prej tyre dhe e vë në largësi. Zonja de Nysinzhen u fye nga heshtja që ruante Eugjeni.

— Për çfarë po mendoni vallë? — e pyeti ajo.

— Po dëgjoj ende atë që më thatë. Deri tani kam besuar se ju doja më shumë nga ç’më donit ju.

Ajo buzëqeshi dhe u armatos kundër kënaqësisë që ndjeu, për ta mbajtur bisedën në kufijtë e vënë nga hijshmëria. Nuk i kishte dëgjuar kurrë shprehjet dridhëse të një dashurie të re e të sinqertë. Edhe ca fjalë, dhe nuk do ta kishte mbajtur më veten.

— Eugjen, — tha ajo duke ndërruar bisedë, — nuk e dini, pra, ç’po ndodh? Gjithë Parisi do të jetë nesër te zonja de Bozean. Roshfidët dhe markezi d’Azhuda janë marrë vesh të mos i bëjnë zhurmë; por mbreti nënshkruan nesër kontratën e martesës, dhe kushërira juaj e shkretë ende nuk di asgjë. Nuk do të mund të mos presë, dhe markezi nuk do të jetë në ballon e saj. Nuk flitet për gjë tjetër veç kësaj aventure.

— Dhe bota qesh me një poshtërsi dhe zhytet në të! Nuk e dini, pra, se zonja de Bozean do të vdesë prej saj?

— Jo, — tha Delfina duke buzëqeshur, — ju nuk i njihni këto lloj grash. Por gjithë Parisi do të vijë tek ajo, dhe unë do të jem aty! Megjithatë, këtë lumturi jua detyroj juve.

— Po, — tha Rastinjaku, — a nuk është kjo një nga ato fjalë absurde që lëshohen kaq shpesh në Paris?

— Do ta mësojmë të vërtetën nesër.

Eugjeni nuk u kthye në Shtëpinë Voker. Nuk mundi ta vendoste veten të mos e shijonte apartamentin e tij të ri. Nëse një ditë më parë kishte qenë i detyruar ta linte Delfinën në një pas mesnate, këtë herë qe Delfina që e la rreth orës dy për t’u kthyer në shtëpi. Të nesërmen fjeti mjaft vonë; priti rreth mesditës zonjën de Nysinzhen, që erdhi të hante mëngjes me të. Të rinjtë janë kaq të etur për këto lumturi të bukura, sa ai gati e kishte harruar xha Gorion. Qe një festë e gjatë për të të mësohej me secilën nga këto gjëra elegante që i përkisnin. Zonja de Nysinzhen ishte aty dhe u jepte gjithçkaje një vlerë të re. Megjithatë, rreth orës katër, dy të dashuruarit menduan për xha Gorion, duke menduar për lumturinë që i premtonte vetes ai duke ardhur të banonte në këtë shtëpi. Eugjeni vuri re se duhej ta sillnin shpejt plakun këtu, po të ishte i sëmurë, dhe e la Delfinën për të vrapuar në Shtëpinë Voker. As xha Gorioja, as Bianshoni nuk ishin në tryezë.

— E pra, — i tha piktori, — xha Gorioja u sakatua. Bianshoni është lart pranë tij. Plaku pa njërën nga bijat e tij, konteshën de Restorama. Pastaj deshi të dilte, dhe sëmundja iu rëndua. Shoqëria do të privohet nga një prej zbukurimeve të saj të bukura.

Rastinjaku u vërsul drejt shkallës.

— Hej! Zoti Eugjen!

— Zoti Eugjen! Ju thërret zonja, — thirri Silvia.

— Zotëri, — i tha e veja, — zoti Gorio dhe ju duhej të dilnit më pesëmbëdhjetë shkurt. Kanë kaluar tri ditë nga e pesëmbëdhjeta; jemi më tetëmbëdhjetë. Do të duhet të më paguani një muaj për ju dhe për të; por, po të doni ta garantoni xha Gorion, më mjafton fjala juaj.

— Pse? Nuk keni besim?

— Besim! Po ta humbiste mendjen plaku dhe të vdiste, bijat e tij nuk do të më jepnin asnjë liard, dhe gjithë rrobat e tij të vjetra nuk vlejnë dhjetë frangë. Sot në mëngjes mori takëmet e tij të fundit, nuk e di pse. Ishte veshur si djalë i ri. Zoti më faltë, më duket se kishte vënë të kuq në faqe; m’u duk i ripërtërirë.

— Përgjigjem unë për të gjitha, — tha Eugjeni, duke u drithëruar nga tmerri dhe duke pasur frikë nga një katastrofë.

U ngjit te xha Gorioja. Plaku rrinte shtrirë në shtrat, dhe Bianshoni ishte pranë tij.

— Mirëdita, babush, — i tha Eugjeni.

Plaku i buzëqeshi butë dhe u përgjigj duke kthyer drejt tij sytë si xham: „Si është ajo?“

— Mirë. Po ju?

— Jo keq.

— Mos e lodh, — tha Bianshoni, duke e tërhequr Eugjenin në një qoshe të dhomës.

— E pra? — i tha Rastinjaku.

— Mund të shpëtohet vetëm me mrekulli. Kongjestioni seroz ndodhi; ka sinapizmat;⁴ për fat i ndien, po veprojnë.

— Mund ta transportojmë?

— E pamundur. Duhet lënë këtu, t’i kursehet çdo lëvizje fizike dhe çdo emocion…

— Bianshoni im i mirë, — tha Eugjeni, — do ta kujdesemi ne të dy.

— Kam thirrur tashmë mjekun kryesor të spitalit tim.

— E pra?

— Do të vendosë nesër në mbrëmje. Më premtoi të vijë pasi të mbarojë ditën e tij. Për fat të keq, ky plak i mallkuar bëri sot në mëngjes një pamaturi, për të cilën nuk do të shpjegohet. Është kokëfortë si mushkë. Kur i flas, bën sikur nuk dëgjon dhe fle për të mos m’u përgjigjur; ose, po t’i ketë sytë hapur, zë e rënkon. Doli nga mëngjesi, shkoi në këmbë nëpër Paris, kush e di ku. Mori me vete gjithçka kishte me vlerë, shkoi të bënte ndonjë pazar të mallkuar për të cilin i kaloi forcat e veta! Erdhi një nga bijat e tij.

— Kontesha? — tha Eugjeni. — Një zeshkane e gjatë, me sy të gjallë e të prerë bukur, me këmbë të bukura, me shtat të lakueshëm?

— Po.

— Më lër një çast vetëm me të, — tha Rastinjaku. — Do ta rrëfej; mua do të m’i thotë të gjitha.

— Unë do të shkoj të ha darkë ndërkohë. Vetëm përpiqu të mos e trazosh shumë; kemi ende pak shpresë.

— Ji i qetë.

— Nesër do të argëtohen shumë, — i tha xha Gorioja Eugjenit kur mbetën vetëm. — Shkojnë në një ballo të madhe.

— Po ç’bëtë sot në mëngjes, babush, që të jeni kaq i vuajtur sonte sa t’ju duhet të rrini në shtrat?

— Asgjë.

— Erdhi Anastazia? — pyeti Rastinjaku.

— Po, — u përgjigj xha Gorioja.

— E pra, mos më fshihni asgjë. Ç’ju kërkoi përsëri?

— Ah! — vazhdoi ai duke mbledhur forcat për të folur. — Ishte shumë fatkeqe, ta dish, fëmija im! Nasia nuk ka asnjë su që nga puna e diamanteve. Kishte porositur për këtë ballo një fustan me fije ari që duhet t’i rrijë si një xhevahir. Rrobaqepësja e saj, një e poshtër, nuk deshi t’i jepte me kredi, dhe shërbyesja e saj pagoi një mijë frangë kapar për veshjen. Nasia e shkretë, të arrijë deri këtu! Kjo ma shqeu zemrën. Por shërbyesja, duke parë që ky Resto ia hoqi gjithë besimin Nasisë, pati frikë se mos i humbte paratë dhe u mor vesh me rrobaqepësen që ta dorëzonte fustanin vetëm po t’i kthehen një mijë frangat. Balloja është nesër, fustani është gati, Nasia është në dëshpërim. Deshi të m’i merrte hua takëmet për t’i lënë peng. Burri i saj do që ajo të shkojë në këtë ballo për t’i treguar gjithë Parisit diamantet që thonë se i ka shitur. A mund t’i thotë këtij përbindëshi: „Kam borxh një mijë frangë, paguajini“? Jo. Këtë e kuptova unë. Motra e saj Delfina do të shkojë atje me një veshje të mrekullueshme. Anastazia nuk duhet të jetë më poshtë se e vogla. Dhe pastaj është kaq e mbytur në lot, bija ime e shkretë! U poshtërova aq shumë që nuk i pata dje dymbëdhjetë mijë frangët, saqë do të kisha dhënë mbetjen e jetës sime të mjerë për ta shlyer këtë faj. E shihni? Kisha pasur forcë t’i duroja të gjitha, por mungesa ime e fundit e parave ma plasi zemrën. Oh! Oh! Nuk e zgjata shumë, u ndreqa, u stolisa; shita për gjashtëqind frangë takëme dhe tokëza, pastaj ia lashë peng për një vit dëftesën e rentës sime për gjithë jetën babushit Gobsek, kundër katërqind frangëve të paguara njëherësh. Pa hë! Do të ha bukë! Më mjaftonte kur isha i ri, mund të shkojë edhe tani. Të paktën ajo do të ketë një mbrëmje të bukur, Nasia ime. Do të jetë e stolisur. E kam kartëmonedhën prej një mijë frangash këtu nën jastëk. Më ngroh të kem këtu nën kokë atë që do t’i bëjë qejf Nasisë së shkretë. Do të mund ta nxjerrë jashtë atë Viktuarën e saj të keqe. Kush ka parë shërbëtorë që nuk u besojnë zotërinjve të tyre! Nesër do të jem mirë; Nasia vjen në dhjetë. Nuk dua që të më besojnë të sëmurë; nuk do të shkonin në ballo, do të më kujdeseshin. Nasia do të më përqafojë nesër si fëmijën e saj, përkëdheljet e saj do të më shërojnë. Me një fjalë, a nuk do të kisha harxhuar një mijë frangë te farmacisti? Parapëlqej t’ia jap Shëro-Gjithçkasë sime, Nasisë sime. Të paktën do ta ngushëlloj në mjerimin e saj. Kjo më lan nga faji që i bëra vetes rentë për gjithë jetën. Ajo është në fund të humnerës, dhe unë nuk jam më mjaft i fortë për ta nxjerrë. Oh! Do t’i futem përsëri tregtisë. Do të shkoj në Odesë të blej drithë. Gruri atje vlen tri herë më pak nga ç’kushton i yni. Nëse futja e drithërave është e ndaluar në natyrë, njerëzit e mirë që bëjnë ligjet nuk kanë menduar t’i ndalojnë prodhimet që bëhen me grurë. He, he!… Këtë e gjeta unë sot në mëngjes! Ka goditje të bukura për të bërë me niseshtenë.

„Është i çmendur“, i tha vetes Eugjeni duke vështruar plakun. — Hajde, rrini i qetë, mos flisni…

Eugjeni zbriti për darkë kur u ngjit Bianshoni. Pastaj që të dy e kaluan natën duke e ruajtur të sëmurin me radhë, njëri duke lexuar librat e tij të mjekësisë, tjetri duke u shkruar nënës dhe motrave. Të nesërmen, simptomat që iu shfaqën të sëmurit qenë, sipas Bianshonit, shenjë e mirë; por kërkonin kujdese të vazhdueshme, për të cilat ishin të aftë vetëm dy studentët dhe në rrëfimin e të cilave është e pamundur ta komprometosh frazeologjinë e turpshme të kohës. Shushunjat e vëna mbi trupin e dobësuar të plakut u shoqëruan me lapa, me banja këmbësh, me manovra mjekësore për të cilat, përveç kësaj, duheshin forca dhe përkushtimi i dy të rinjve. Zonja de Resto nuk erdhi; dërgoi një hamall të merrte shumën e saj.

— Kujtoja se do të vinte vetë. Po s’është keq; do të shqetësohej, — tha babai, duke u dukur i lumtur nga kjo rrethanë.

Në shtatë të mbrëmjes, Tereza erdhi të sillte një letër nga Delfina.

Ç’po bëni vallë, miku im? Sapo më deshët, dhe po më lini pas dore kaq shpejt? Në këto rrëfime të derdhura nga zemra në zemër më treguat një shpirt tepër të bukur për të mos qenë nga ata që mbeten gjithmonë besnikë, duke parë sa nuanca kanë ndjenjat. Siç thatë duke dëgjuar lutjen e Mosesë:⁵ „Për disa është e njëjta notë, për të tjerë është pafundësia e muzikës!“ Mendoni se ju pres sonte për të shkuar në ballon e zonjës de Bozean. Kontrata e zotit d’Azhuda u nënshkrua përfundimisht sot në mëngjes në oborr, dhe vikontesha e shkretë e mësoi vetëm në orën dy. Gjithë Parisi do të vërshojë tek ajo, ashtu si populli e mbush sheshin e Grève-s kur do të ketë ekzekutim. A nuk është e tmerrshme të shkosh të shohësh nëse kjo grua do ta fshehë dhembjen, nëse do të dijë të vdesë mirë? Unë me siguri nuk do të shkoja, miku im, po të kisha qenë tashmë te ajo; por me siguri nuk do të presë më, dhe të gjitha përpjekjet që kam bërë do të ishin të kota. Gjendja ime është shumë ndryshe nga ajo e të tjerave. Përveç kësaj, shkoj atje edhe për ju. Ju pres. Po të mos ishit pranë meje brenda dy orësh, nuk e di nëse do t’jua falja këtë pabesi.

Rastinjaku mori një pendë dhe u përgjigj kështu:

Po pres një mjek për të ditur nëse babai juaj do të jetojë ende. Po vdes. Do të vij t’jua sjell vendimin, dhe kam frikë se mos është vendim vdekjeje. Do të shihni nëse mund të shkoni në ballo. Një mijë përkëdhelje.

Mjeku erdhi në tetë e gjysmë dhe, pa dhënë një mendim të favorshëm, nuk mendoi se vdekja ishte e afërt. Paralajmëroi përmirësime dhe rikthime të sëmundjes me radhë, nga të cilat do të vareshin jeta dhe mendja e plakut.

— Do të ishte më mirë të vdiste shpejt, — qe fjala e fundit e doktorit.

Eugjeni ia la xha Gorion në kujdes Bianshonit dhe u nis për t’i çuar zonjës de Nysinzhen lajmet e trishta, që, në mendjen e tij ende të mbushur me detyrat e familjes, duhej të pezullonin çdo gëzim.

— Thuajini që të argëtohet prapë, — i thirri xha Gorioja, që dukej i përgjumur, por që u ngrit ndenjur në çastin kur Rastinjaku doli.

Djali i ri u paraqit te Delfina i dërrmuar nga dhembja dhe e gjeti të krehur, të mbathur, me vetëm fustanin e ballos për të veshur. Por, si goditjet e penelit me të cilat piktorët i mbarojnë pikturat, përgatitjet e fundit kërkonin më shumë kohë se vetë sfondi i pëlhurës.

— Eh, çfarë, nuk jeni veshur? — tha ajo.

— Po, zonjë, babai juaj…

— Prapë babai im! — thirri ajo duke e ndërprerë. — Po nuk do të ma mësoni ju se ç’i detyrohem babait tim. E njoh babanë tim prej kohësh. Asnjë fjalë, Eugjen. Do t’ju dëgjoj vetëm kur të jeni veshur. Tereza i ka përgatitur të gjitha te ju; karroca ime është gati, merreni; kthehuni. Do të flasim për babanë duke shkuar në ballo. Duhet të nisemi herët; po të ngecim në radhën e karrocave, do të jemi shumë të lumtur po të hyjmë në njëmbëdhjetë.

— Zonjë!

— Shkoni! Asnjë fjalë, — tha ajo duke vrapuar në budoarin e saj për të marrë një gjerdan.

— Po shkoni, pra, zoti Eugjen, do ta zemëroni zonjën, — tha Tereza, duke e shtyrë djalin e ri, të tmerruar nga kjo vrasje elegante e babait.

Shkoi të vishej duke bërë mendimet më të trishta, më dëshpëruese. E shihte botën si një oqean balte, ku njeriu zhytej deri në qafë po të fuste aty këmbën. „Aty bëhen vetëm krime meskine! — i tha vetes. — Votreni është më i madh.“ Kishte parë tri shprehjet e mëdha të shoqërisë: Bindjen, Luftën dhe Revoltën; Familjen, Botën dhe Votrenin. Dhe nuk guxonte të zgjidhte. Bindja ishte e mërzitshme, Revolta e pamundur, dhe Lufta e pasigurt. Mendimi e çoi përsëri në gjirin e familjes. Kujtoi emocionet e pastra të asaj jete të qetë, kujtoi ditët e kaluara në mes të qenieve që e donin. Duke iu bindur ligjeve të natyrshme të vatrës familjare, këto krijesa të dashura gjenin aty një lumturi të plotë, të pandërprerë, pa ankthe. Pavarësisht mendimeve të tij të mira, nuk e ndjeu guximin të shkonte t’i rrëfente Delfinës besimin e shpirtrave të pastër, duke i urdhëruar Virtytin në emër të Dashurisë. Edukata e tij e filluar kishte dhënë tashmë frytet e saj. Tashmë donte në mënyrë egoiste. Takti i tij i kishte lejuar ta njihte natyrën e zemrës së Delfinës. Parandiente se ajo ishte e aftë të ecte mbi trupin e të atit për të shkuar në ballo, dhe ai nuk kishte as forcën ta luante rolin e një arsyetuesi, as guximin për t’i mos i pëlqyer, as virtytin për ta lënë. „Nuk do të ma falte kurrë që pata të drejtë kundër saj në këtë rast“, i tha vetes. Pastaj i komentoi fjalët e mjekëve, i pëlqeu të mendonte se xha Gorioja nuk ishte aq rëndë i sëmurë sa besonte; me një fjalë, grumbulloi arsyetime vrastare për ta justifikuar Delfinën. Ajo nuk e dinte gjendjen ku ishte i ati. Vetë plaku do ta kthente në ballo, po të shkonte ta shihte. Shpesh ligji shoqëror, i pamëshirshëm në formulën e tij, dënon aty ku krimi i dukshëm shfajësohet nga ndryshimet e panumërta që sjellin në gjirin e familjeve dallimi i karaktereve, larmia e interesave dhe e gjendjeve. Eugjeni donte ta mashtronte veten; ishte gati t’i bënte dashnores sakrificën e ndërgjegjes së tij. Prej dy ditësh, gjithçka kishte ndryshuar në jetën e tij. Gruaja kishte hedhur aty rrëmujat e saj, e kishte zbehur familjen, kishte konfiskuar gjithçka në dobi të vet. Rastinjaku dhe Delfina ishin takuar në kushtet e duhura për ta ndier njëri përmes tjetrit kënaqësinë më të gjallë. Pasioni i tyre, i përgatitur mirë, ishte rritur nga ajo që i vret pasionet: nga kënaqësia. Duke e zotëruar këtë grua, Eugjeni e kuptoi se deri atëherë vetëm e kishte dëshiruar. E deshi vetëm të nesërmen e lumturisë: dashuria ndoshta nuk është veçse mirënjohja e kënaqësisë. E poshtër apo sublime, e adhuronte këtë grua për epshet që i kishte sjellë si pajë dhe për të gjitha ato që kishte marrë prej saj; ashtu si Delfina e donte Rastinjakun aq sa Tantali do ta kishte dashur engjëllin që do t’i kishte ardhur t’ia ngopte urinë ose t’ia shuante etjen e fytit të tharë.

— E pra, si është babai im? — i tha zonja de Nysinzhen kur ai u kthye, i veshur për ballo.

— Jashtëzakonisht keq, — u përgjigj ai. — Po të doni të më jepni një provë të dashurisë suaj, do të vrapojmë ta shohim.

— E pra, po, — tha ajo, — por pas ballos. Eugjeni im i mirë, ji i dashur, mos më bëj moral, eja.

U nisën. Eugjeni heshti për një pjesë të rrugës.

— Ç’keni, pra? — tha ajo.

— Dëgjoj grahmën e babait tuaj, — u përgjigj ai me theksin e zemërimit. Dhe zuri të tregonte, me elokuencën e zjarrtë të moshës së re, veprën e egër ku kotësia e kishte shtyrë zonjën de Resto, krizën vdekjeprurëse që kishte shkaktuar përkushtimi i fundit i babait dhe se sa do të kushtonte fustani me fije ari i Anastazisë. Delfina qante.

„Do të bëhem e shëmtuar“, mendoi ajo. Lotët iu thanë. — Do të shkoj ta ruaj babanë, nuk do t’ia lë kokën e shtratit, — vazhdoi ajo.

— Ah! Ja ku je siç të doja, — thirri Rastinjaku.

Fenerët e pesëqind karrocave ndriçonin rrethinat e pallatit de Bozean. Në të dyja anët e portës së ndriçuar, një xhandar mbi kalë shkelte vendnumëro. Shoqëria e lartë vërshonte me aq bollëk, dhe secili nxitonte aq shumë ta shihte këtë grua të madhe në çastin e rënies së saj, saqë apartamentet, në katin përdhes të pallatit, ishin tashmë plot kur zonja de Nysinzhen dhe Rastinjaku u paraqitën aty. Që nga çasti kur gjithë oborri u vërsul te Zonjusha e Madhe, së cilës Luigji XIV i shkëpuste dashnorin,⁶ asnjë katastrofë zemre nuk kishte qenë më e bujshme se ajo e zonjës de Bozean. Në këtë rast, bija e fundit e shtëpisë gati mbretërore të Burgundisë u tregua më e lartë se e keqja e saj dhe e sundoi deri në çastin e fundit botën, kotësitë e së cilës i kishte pranuar vetëm për t’i bërë t’i shërbenin triumfit të pasionit të saj. Gratë më të bukura të Parisit ia gjallëronin sallonet me veshjet dhe buzëqeshjet e tyre. Burrat më të shquar të oborrit, ambasadorët, ministrat, njerëzit e famshëm në çdo fushë, të mbuluar me kryqe, me pllaka, me shirita shumëngjyrësh, shtyheshin rreth vikonteshës. Orkestra i bënte të jehonin motivet e muzikës së saj nën veshjet e praruara të këtij pallati, të shkretë për mbretëreshën e tij. Zonja de Bozean qëndronte në këmbë përpara sallonit të saj të parë për të pritur të ashtuquajturit miq. E veshur me të bardha, pa asnjë zbukurim në flokët e thurura thjesht, dukej e qetë dhe nuk shfaqte as dhembje, as krenari, as gëzim të rremë. Askush nuk mund t’i lexonte në shpirt. Do të thoshe se ishte një Niobe prej mermeri.⁷ Buzëqeshja e saj me miqtë e ngushtë ishte ndonjëherë tallëse; por të gjithëve u dukej e njëjtë me veten dhe u tregua aq mirë ajo që ishte kur e stoliste lumturia me rrezet e saj, saqë edhe më të pandjeshmit e admiruan, ashtu si vajzat e reja romake i duartrokisnin gladiatorit që dinte të buzëqeshte duke dhënë shpirt. Bota dukej se ishte stolisur për t’i thënë lamtumirë njërës prej sovraneve të saj.

— Dridhesha se mos nuk vinit, — i tha ajo Rastinjakut.

— Zonjë, — u përgjigj ai me zë të prekur, duke e marrë këtë fjalë për qortim, — kam ardhur për të qëndruar i fundit.

— Mirë, — tha ajo duke i marrë dorën. — Ndoshta jeni i vetmi këtu të cilit mund t’i besoj. Miku im, duajeni një grua që ta doni gjithmonë. Mos braktisni asnjë.

E mori Rastinjakun për krahu dhe e çoi mbi një kanape, në sallonin ku luhej me letra.

— Shkoni, — i tha, — te markezi. Zhaku, shërbëtori im, do t’ju çojë atje dhe do t’ju japë një letër për të. I kërkoj korrespondencën time. Do t’jua japë të tërën, dua ta besoj. Po t’i keni letrat e mia, ngjituni në dhomën time. Do të më lajmërojnë.

U ngrit për t’i dalë përpara dukeshës de Lanzhe, mikes së saj më të mirë, që po vinte edhe ajo. Rastinjaku u nis, kërkoi markezin d’Azhuda në pallatin de Roshfid, ku duhej ta kalonte mbrëmjen, dhe e gjeti aty. Markezi e mori me vete në shtëpinë e tij, i dha studentit një kuti dhe i tha: „Janë të gjitha këtu.“ Dukej se donte t’i fliste Eugjenit, ose për ta pyetur për ngjarjet e ballos dhe për vikonteshën, ose për t’i rrëfyer se ndoshta ishte tashmë i dëshpëruar për martesën e tij, siç qe më vonë; por një shkëndijë krenarie i shkëlqeu në sy, dhe pati guximin e mjerë ta mbante të fshehtë ndjenjat e tij më fisnike. „Mos i thoni asgjë për mua, Eugjeni im i dashur.“ I shtrëngoi dorën Rastinjakut me një lëvizje përzemërsisht të trishtë dhe i bëri shenjë të ikte. Eugjeni u kthye në pallatin de Bozean dhe e futën në dhomën e vikonteshës, ku pa përgatitjet e një nisjeje. U ul pranë zjarrit, vështroi kutinë prej kedri dhe ra në një melankoli të thellë. Për të, zonja de Bozean kishte përmasat e hyjneshave të Iliadës.

— Ah! Miku im, — tha vikontesha duke hyrë dhe duke i mbështetur dorën mbi sup Rastinjakut.

Ai e pa kushërirën në lot, me sy të ngritur, me njërën dorë që i dridhej, me tjetrën të ngritur. Ajo mori befas kutinë, e vuri në zjarr dhe e pa duke u djegur.

— Po vallëzojnë! Kanë ardhur të gjithë me shumë përpikëri, ndërsa vdekja do të vijë vonë. Shët! Miku im, — tha ajo, duke ia vënë një gisht mbi gojë Rastinjakut, që ishte gati të fliste. — Nuk do ta shoh më kurrë as Parisin, as shoqërinë. Në pesë të mëngjesit do të nisem për të shkuar të varrosem në thellësi të Normandisë. Që nga ora tre pasdite jam detyruar të bëj përgatitjet, të nënshkruaj akte, të shoh punë; nuk mund të dërgoja askënd te… — U ndal. — Ishte e sigurt se do ta gjenin te… — U ndal përsëri, e dërrmuar nga dhembja. Në këto çaste gjithçka është vuajtje, dhe disa fjalë është e pamundur t’i shqiptosh. — Me një fjalë, — vazhdoi ajo, — mbështetesha te ju sonte për këtë shërbim të fundit. Do të doja t’ju jepja një shenjë të miqësisë sime. Do të mendoj shpesh për ju, që më jeni dukur i mirë dhe fisnik, i ri dhe i çiltër në mes të kësaj bote ku këto cilësi janë kaq të rralla. Dëshiroj që të mendoni ndonjëherë për mua. Ja, — tha ajo duke hedhur sytë përreth, — ja kutia ku vija dorezat e mia. Sa herë që merrja prej saj para se të shkoja në ballo a në teatër, ndihesha e bukur, sepse isha e lumtur, dhe e prekja vetëm për të lënë aty ndonjë mendim të hijshëm: ka shumë nga unë aty brenda, ka aty një zonjë de Bozean të tërë që nuk është më. Pranojeni. Do të kujdesem që t’jua çojnë në shtëpi, në rrugën d’Artois. Zonja de Nysinzhen është shumë mirë sonte; duajeni shumë. Po të mos shihemi më, miku im, jini i sigurt se do të bëj urime për ju, që keni qenë i mirë me mua. Të zbresim; nuk dua t’i lë të besojnë se po qaj. Kam përjetësinë para meje; do të jem vetëm aty, dhe askush nuk do të më kërkojë llogari për lotët e mi. Edhe një vështrim kësaj dhome. — U ndal. Pastaj, pasi i fshehu për një çast sytë me dorë, i fshiu, i lau me ujë të freskët dhe mori krahun e studentit. — Ecim! — tha ajo.

Rastinjaku nuk kishte ndier ende një emocion aq të dhunshëm sa qe prekja e kësaj dhembjeje të përmbajtur me aq fisnikëri. Duke u kthyer në ballo, Eugjeni i ra rreth e rrotull bashkë me zonjën de Bozean, kujdes i fundit e delikat i kësaj gruaje të hijshme. Duke hyrë në galerinë ku vallëzohej, Rastinjaku u habit kur hasi një nga ato çifte që bashkimi i të gjitha bukurive njerëzore i bën sublime për t’u parë. Kurrë nuk kishte pasur rastin të admironte përsosuri të tilla. Për ta thënë të gjithë me një fjalë, burri ishte një Antinou⁸ i gjallë, dhe sjellja e tij nuk e prishte magjinë që ndiente duke e parë. Gruaja ishte një zanë; i magjepste sytë, e mahniste shpirtin, i ngacmonte edhe shqisat më të ftohta. Veshja harmonizohej te njëri dhe te tjetra me bukurinë. Të gjithë i sodisnin me kënaqësi dhe ua kishin zili lumturinë që shpërthente në përputhjen e syve dhe të lëvizjeve të tyre.

— O Zot, kush është kjo grua? — tha Rastinjaku.

— Oh! Më e bukura pa asnjë dyshim, — u përgjigj vikontesha. — Është ledi Brandon; është po aq e famshme për lumturinë sa edhe për bukurinë e saj. I ka sakrifikuar gjithçka këtij djali të ri. Kanë, thonë, fëmijë. Por fatkeqësia rri gjithmonë pezull mbi ta. Thonë se lordi Brandon është betuar të marrë një hakmarrje të tmerrshme ndaj gruas së tij dhe këtij dashnori. Janë të lumtur, por dridhen pa pushim.

— Po ai?

— Si! Nuk e njihni kolonelin e bukur Frankesini?

— Atë që u rrah…

— Para tri ditësh, po. Ishte provokuar nga djali i një bankieri: donte vetëm ta plagoste, por për fat të keq e vrau.

— Oh!

— Ç’keni, pra? Po dridheni, — tha vikontesha.

— Nuk kam asgjë, — u përgjigj Rastinjaku.

Një djersë e ftohtë i rridhte nëpër shpinë. Votreni i shfaqej me fytyrën e tij prej bronzi. Heroi i galerave që i jepte dorën heroit të ballos ia ndryshonte pamjen e shoqërisë. Shpejt pa dy motrat, zonjën de Resto dhe zonjën de Nysinzhen. Kontesha ishte e mrekullueshme me të gjitha diamantet e shpalosura, që për të me siguri digjnin; i mbante për herë të fundit. Sado të fuqishme të ishin krenaria dhe dashuria e saj, nuk i duronte mirë vështrimet e të shoqit. Kjo pamje nuk ishte e tillë sa t’i bënte më pak të trishta mendimet e Rastinjakut. Nëse kishte parë përsëri Votrenin te koloneli italian, pa atëherë, nën diamantet e dy motrave, shtratin e mjerë ku rrinte shtrirë xha Gorioja. Meqë qëndrimi i tij melankolik e mashtroi vikonteshën, ajo ia hoqi krahun.

— Shkoni! Nuk dua t’ju kushtoj një kënaqësi, — tha ajo.

Eugjenin e kërkoi shpejt Delfina, e lumtur nga efekti që bënte dhe e etur t’ia vinte në këmbë studentit nderimet që mblidhte në këtë shoqëri, ku shpresonte ta pranonin.

— Si e gjeni Nasinë? — i tha ajo.

— Ka skontuar, — tha Rastinjaku, — edhe vdekjen e babait të saj.

Rreth orës katër të mëngjesit, turma e salloneve kishte filluar të rralloj. Shpejt muzika nuk u dëgjua më. Dukesha de Lanzhe dhe Rastinjaku u gjendën vetëm në sallonin e madh. Vikontesha, duke besuar se do të gjente aty vetëm studentin, erdhi pasi i tha lamtumirë zotit de Bozean, që shkoi të flinte duke i përsëritur: „Gaboni, e dashur, që shkoni të mbylleni në moshën tuaj! Rrini, pra, me ne.“

Duke parë dukeshën, zonja de Bozean nuk e mbajti dot një britmë.

— Ju mora me mend, Klara, — tha zonja de Lanzhe. — Po ikni për të mos u kthyer më; por nuk do të ikni pa më dëgjuar dhe pa e kuptuar njëra-tjetrën. — E mori mikeshën për krahu, e çoi në sallonin ngjitur dhe aty, duke e vështruar me lot në sy, e shtrëngoi në krahë dhe e puthi në faqe. — Nuk dua të ndahem ftohtë me ju, e dashur; do të ishte një brejtje ndërgjegjeje tepër e rëndë. Mund të mbështeteni te unë si te vetja. Sonte ishit e madhe; e ndjeva veten të denjë për ju dhe dua t’jua provoj. Kam pasur faje ndaj jush, nuk kam qenë gjithmonë e mirë; më falni, e dashur: e mohoj gjithçka që mund t’ju ketë plagosur, do të doja t’i merrja prapa fjalët e mia. E njëjta dhembje i bashkoi shpirtrat tanë, dhe nuk e di cila prej nesh do të jetë më fatkeqja. Zoti de Montrivo nuk ishte këtu sonte, e kuptoni? Kush ju ka parë gjatë kësaj ballove, Klara, nuk do t’ju harrojë kurrë. Unë po bëj një përpjekje të fundit. Po të dështoj, do të shkoj në një manastir! Po ju, ku shkoni?

— Në Normandi, në Courcelles, të dua, të lutem, deri në ditën kur Zoti do të më marrë nga kjo botë.

— Ejani, zoti de Rastinjak, — tha vikontesha me zë të prekur, duke menduar se ky djalë i ri po priste. Studenti u gjunjëzua, mori dorën e kushërirës dhe ia puthi. — Antoaneta, lamtumirë! — vazhdoi zonja de Bozean. — Jini e lumtur. Sa për ju, ju jeni; jeni i ri, mund të besoni në diçka, — i tha ajo studentit. — Duke u larguar nga kjo botë, do të kem pasur, si disa që vdesin të privilegjuar, emocione fetare e të sinqerta rreth meje!

Rastinjaku iku rreth orës pesë, pasi e pa zonjën de Bozean në karrocën e saj të udhëtimit, pasi mori lamtumirën e saj të fundit, të lagur me lot që provonin se njerëzit më të lartë nuk vihen jashtë ligjit të zemrës dhe nuk jetojnë pa hidhërime, siç do të donin t’ia mbushnin mendjen popullit disa nga lajkatarët e tij. Eugjeni u kthye në këmbë drejt Shtëpisë Voker, në një kohë të lagësht e të ftohtë. Edukata e tij po mbaronte.

— Nuk do ta shpëtojmë xha Gorion e shkretë, — i tha Bianshoni kur Rastinjaku hyri te fqinji i tij.

— Miku im, — i tha Eugjeni pasi vështroi plakun e fjetur, — shko, ndiqe fatin e thjeshtë me të cilin i kufizon dëshirat e tua. Unë jam në ferr dhe duhet të rri aty. Sado keq që të të flasin për shoqërinë e lartë, besoje! Nuk ka Juvenal⁹ që të mund ta pikturojë tmerrin e saj të mbuluar me ar e me gurë të çmuar.

Të nesërmen, Rastinjakun e zgjoi rreth orës dy pasdite Bianshoni, i cili, i detyruar të dilte, iu lut ta ruante xha Gorion, gjendja e të cilit ishte rënduar shumë gjatë mëngjesit.

— Plaku nuk ka dy ditë, ndoshta nuk ka gjashtë orë jetë, — tha studenti i mjekësisë, — e megjithatë nuk mund të pushojmë së luftuari me sëmundjen. Do të duhet t’i japim kujdese të shtrenjta. Do të jemi ne infermierët e tij, po unë nuk kam asnjë su. I ktheva xhepat përmbys, i rrëmova dollapët: zero. E pyeta në një çast kur ishte në vete; më tha se nuk kishte asnjë liard të vetin. Ti ç’ke?

— Më kanë mbetur njëzet frangë, — u përgjigj Rastinjaku; — po do të shkoj t’i luaj, do të fitoj.

— Po po të humbasësh?

— Do t’u kërkoj para dhëndurëve dhe bijave të tij.

— Dhe po të mos të japin? — vazhdoi Bianshoni. — Më e ngutshmja në këtë çast nuk është të gjejmë para; duhet ta mbështjellim plakun me një sinapizëm të vluar që nga këmbët deri në gjysmë të kofshëve. Po të bërtasë, ka ende shpresë. E di si bëhet. Përveç kësaj, do të të ndihmojë Kristofi. Unë do të kaloj te farmacisti të përgjigjem për të gjitha ilaçet që do të marrim aty. Për fat të keq, njeriu i shkretë nuk ishte në gjendje të transportohej në spitalin tonë; atje do të kishte qenë më mirë. Hajde, eja të të vendos, dhe mos e lër derisa të kthehem unë.

Dy të rinjtë hynë në dhomën ku rrinte shtrirë plaku. Eugjeni u tmerrua nga ndryshimi i kësaj fytyre të shtrembëruar nga konvulsionet, të bardhë e thellësisht të dobët.

— E pra, babush? — i tha ai duke u përkulur mbi shtratin e mjerë.

Gorioja ngriti mbi Eugjenin sy të shuar dhe e vështroi me shumë vëmendje pa e njohur. Studenti nuk e duroi dot këtë pamje; lotët i lagën sytë.

— Bianshon, a nuk duhen perde në dritare?

— Jo. Kushtet e atmosferës nuk e prekin më. Do të ishte tepër mirë po të kishte vapë ose ftohtë. Megjithatë na duhet zjarr për të bërë çajrat dhe për të përgatitur shumë gjëra. Do të të dërgoj dru të çara që do të na shërbejnë derisa të kemi dru. Dje dhe sonte i dogja drutë e tua dhe të gjitha plisat e njeriut të shkretë. Ishte lagështi, uji kullonte nga muret; mezi e thava dhomën. Kristofi e fshiu; është vërtet një stallë. Dogja aty dëllinjë; qelbej tepër.

— O Zot! — tha Rastinjaku. — Po bijat e tij!

— Ja, po të kërkojë të pijë, do t’i japësh nga kjo, — tha interni, duke i treguar Rastinjakut një enë të madhe të bardhë. — Po ta dëgjosh të ankohet dhe po t’i jetë barku i nxehtë e i fortë, do të ndihmohesh nga Kristofi për t’i bërë… e di. Po të kishte rastësisht një ngazëllim të madh, po të fliste shumë, me një fjalë po të kishte pak çmenduri, lëre të shkojë. Nuk do të jetë shenjë e keqe. Por dërgoje Kristofin në spitalin Cochin. Mjeku ynë, shoku im ose unë do të vinim t’i vinim moksa.¹⁰ Sot në mëngjes, ndërsa ti flije, bëmë një konsultë të madhe me një nxënës të doktor Gall-it, me një mjek kryesor të Hôtel-Dieu-së dhe me tonin. Këta zotërinj kujtuan se njohën simptoma kureshtare, dhe do t’i ndjekim përparimet e sëmundjes, për t’u ndriçuar mbi disa pika shkencore mjaft të rëndësishme. Një nga këta zotërinj pretendon se presioni i serumit, po të binte më shumë mbi një organ sesa mbi një tjetër, mund të zhvillonte fakte të veçanta. Dëgjoje mirë, pra, po të flasë, për të vërtetuar se ç’lloj idesh u përkasin fjalët e tij: nëse janë efekte të kujtesës, të mprehtësisë, të gjykimit; nëse merret me gjëra materiale apo me ndjenja; nëse llogarit, nëse kthehet te e kaluara; me një fjalë, ji në gjendje të na japësh një raport të saktë. Është e mundur që pushtimi të ndodhë i gjithi njëherësh; do të vdesë i trashë siç është në këtë çast. Gjithçka është shumë e çuditshme në këto lloj sëmundjesh! Po të plaste bomba këtu, — tha Bianshoni duke treguar zverkun e të sëmurit, — ka shembuj dukurish të çuditshme: truri rimerr disa nga aftësitë e tij dhe vdekja vonon më shumë të shfaqet. Lëngjet mund të largohen nga truri, të marrin rrugë që njihen vetëm nga autopsia. Te Të Pashërueshmit ka një plak të hutuar, te i cili derdhja ka ndjekur shtyllën kurrizore; vuan tmerrësisht, por jeton.

— U argëtuan mirë? — tha xha Gorioja, që e njohu Eugjenin.

— Oh! Mendon vetëm për bijat e tij, — tha Bianshoni. — Më tha më shumë se njëqind herë sonte: „Po vallëzojnë! E ka fustanin e saj.“ I thërriste me emër. Më bënte të qaja, të më marrë dreqi! me theksin e tij: „Delfina! Delfina ime e vogël! Nasi!“ Për fjalën e nderit, — tha studenti i mjekësisë, — të bënte të shkrihesh në lot.

— Delfina, — tha plaku, — është këtu, apo jo? E dija mirë. — Dhe sytë e tij rimorën një gjallëri të çmendur për të vështruar muret dhe derën.

— Po zbres t’i them Silvias të përgatitë sinapizmat, — thirri Bianshoni; — çasti është i favorshëm.

Rastinjaku mbeti vetëm pranë plakut, i ulur në fund të shtratit, me sytë të ngulur në atë kokë të tmerrshme e të dhimbshme për t’u parë.

„Zonja de Bozean po ikën, ky po vdes, — i tha vetes. — Shpirtrat e bukur nuk mund të rrinë gjatë në këtë botë. Si do të lidheshin, në të vërtetë, ndjenjat e mëdha me një shoqëri meskine, të vogël, sipërfaqësore?“

Pamjet e festës ku kishte qenë iu paraqitën përsëri në kujtesë dhe bënë kontrast me pamjen e këtij shtrati vdekjeje. Bianshoni u shfaq përsëri befas.

— Dëgjo, Eugjen, sapo pashë mjekun tonë kryesor dhe u ktheva gjithë duke vrapuar. Po të shfaqen shenja mendjeje, po të flasë, shtrije mbi një sinapizëm të gjatë, në mënyrë që ta mbështjellësh me mustardë që nga zverku deri në fund të mesit, dhe na thirr.

— I dashur Bianshon, — tha Eugjeni.

— Oh! Bëhet fjalë për një fakt shkencor, — vazhdoi studenti i mjekësisë me gjithë zjarrin e një neofiti.

— Hajde, — tha Eugjeni, — do të jem pra i vetmi që e kujdesem këtë plak të shkretë nga dashuria.

— Po të më kishe parë sot në mëngjes, nuk do ta thoshe këtë, — vazhdoi Bianshoni pa u fyer nga fjala. — Mjekët që kanë ushtruar zanatin shohin vetëm sëmundjen; unë shoh ende të sëmurin, djali im i dashur.

Iku, duke e lënë Eugjenin vetëm me plakun dhe në pritje të një krize që nuk vonoi të shpërthente.

— Ah! Ju jeni, fëmija im i dashur, — tha xha Gorioja duke e njohur Eugjenin.

— Jeni më mirë? — pyeti studenti duke i marrë dorën.

— Po; e kisha kokën të shtrënguar si në morsë, por po çlirohet. I patë vajzat e mia? Do të vijnë shpejt, do të vijnë me vrap sapo ta dinë që jam i sëmurë; më kanë kujdesur kaq shumë në rrugën de la Jussienne! O Zot! Do të doja që dhoma ime të ishte e pastër për t’i pritur. Është një djalë i ri që m’i dogji të gjitha plisat.

— Po dëgjoj Kristofin, — i tha Eugjeni; — po ju sjell lart dru që jua dërgon ai djalë.

— Mirë! Po si t’i paguaj drutë? Nuk kam asnjë su, fëmija im. I dhashë të gjitha, të gjitha. Jam në mëshirë të të tjerëve. Të paktën a ishte i bukur fustani me fije ari? (Ah! Po vuaj!) Faleminderit, Kristof. Zoti do t’ju shpërblejë, djalë; unë nuk kam më asgjë.

— Do të paguaj mirë unë, ty dhe Silvian, — i tha Eugjeni djalit në vesh.

— Vajzat e mia ju thanë se do të vinin, apo jo, Kristof? Shko përsëri, do të të jap njëqind su. U thuaj se nuk ndihem mirë, se do të doja t’i përqafoja, t’i shihja edhe një herë para se të vdes. U thuaj këtë, por pa i trembur shumë.

Kristofi iku me një shenjë të Rastinjakut.

— Do të vijnë, — vazhdoi plaku. — I njoh. Delfina e mirë, po të vdes, ç’hidhërim do t’i shkaktoj! Edhe Nasisë. Nuk do të doja të vdisja, që të mos i bëj të qajnë. Të vdesësh, Eugjeni im i mirë, do të thotë të mos i shohësh më. Atje ku shkon, do të mërzitem shumë. Për një baba, ferri është të jesh pa fëmijë, dhe unë e kam bërë tashmë stazhin që kur u martuan. Parajsa ime ishte në rrugën de la Jussienne. Dëgjoni, po të shkoj në parajsë, do të mund të kthehem në tokë si shpirt rreth tyre. Kam dëgjuar të thuhen gjëra të tilla. A janë të vërteta? Më duket se i shoh në këtë çast siç ishin në rrugën de la Jussienne. Zbritnin në mëngjes. „Mirëmëngjes, babi“, thoshin. I merrja në gjunjë, u bëja një mijë ngacmime, shaka. Më përkëdhelnin bukur. Hanim mëngjes bashkë çdo mëngjes, hanim darkë; me një fjalë, isha baba, i gëzoja fëmijët e mi. Kur ishin në rrugën de la Jussienne, nuk arsyetonin, nuk dinin asgjë nga bota, më donin shumë. O Zot! Pse nuk mbetën gjithmonë të vogla? (Oh! Po vuaj, më tërhiqet koka.) Ah! Ah! Më falni, fëmijët e mi! Vuaj tmerrësisht, dhe duhet të jetë dhembje e vërtetë, sepse ju më keni bërë shumë të fortë ndaj së keqes. O Zot! Sikur t’i kisha vetëm duart e tyre në duart e mia, nuk do ta ndieja të keqen time. Besoni se do të vijnë? Kristofi është kaq budalla! Duhej të kisha shkuar vetë. Ai do t’i shohë, ai. Po ju ishit dje në ballo. Më thoni, pra, si ishin? Nuk dinin asgjë për sëmundjen time, apo jo? Nuk do të kishin vallëzuar, të shkretat! Oh! Nuk dua të jem më i sëmurë. Kanë ende tepër nevojë për mua. Pasuritë e tyre janë në rrezik. Dhe në duart e ç’burrave janë! Më shëroni, më shëroni! (Oh! Sa vuaj! Ah! Ah! Ah!) E shihni, duhet të më shëroni, sepse atyre u duhen para, dhe unë e di ku të shkoj për të fituar. Do të shkoj të bëj niseshte me gjilpëra në Odesë. Jam dinak, do të fitoj milionë. (Oh! Vuaj tepër!)

Gorioja heshti për një çast, duke u dukur sikur bënte të gjitha përpjekjet për të mbledhur forcat që ta duronte dhembjen.

— Sikur të ishin këtu, nuk do të ankohesha, — tha ai. — Pse të ankohem, pra?

Erdhi një përgjumje e lehtë dhe zgjati shumë. Kristofi u kthye. Rastinjaku, që e besonte xha Gorion të fjetur, e la djalin t’i jepte llogari me zë të lartë për porosinë e tij.

— Zotëri, — tha ai, — shkova së pari te zonja konteshë, me të cilën më qe e pamundur të flisja; ishte në punë të mëdha me burrin e saj. Meqë ngulmova, erdhi vetë zoti de Resto dhe më tha kështu: „Zoti Gorio po vdes; e pra, kjo është gjëja më e mirë që mund të bëjë. Kam nevojë për zonjën de Resto për të mbaruar punë të rëndësishme; do të shkojë kur të mbarojë gjithçka.“ Dukej i zemëruar ky zotëri. Po dilja, kur zonja hyri në paradhomë nga një derë që nuk e shihja dhe më tha: „Kristof, i thuaj babait se jam në diskutim me burrin tim; nuk mund ta lë; bëhet fjalë për jetën a vdekjen e fëmijëve të mi; por sapo të mbarojë gjithçka, do të vij.“ Sa për zonjën baroneshë, histori tjetër! Nuk e pashë dhe nuk mundi t’i flisja. „Ah! — më tha shërbyesja, — zonja u kthye nga balloja në pesë e një çerek; po fle; po ta zgjoj para mesditës, do të më qortojë. Do t’i them që babai i saj është më keq kur të më thërrasë. Për një lajm të keq, ka gjithmonë kohë për t’ia thënë.“ M’u lut sa të doja! Hiç! Kërkova të flisja me zotin baron; kishte dalë.

— Asnjëra nga bijat e tij nuk do të vinte! — thirri Rastinjaku. — Do t’u shkruaj të dyjave.

— Asnjëra, — u përgjigj plaku duke u ngritur ndenjur. — Kanë punë, flenë, nuk do të vijnë. E dija. Duhet të vdesësh për ta ditur se ç’janë fëmijët. Ah! Miku im, mos u martoni, mos kini fëmijë! Ju u jepni jetën, ata ju japin vdekjen. Ju i futni në botë, ata ju përzënë prej saj. Jo, nuk do të vijnë! Këtë e di prej dhjetë vjetësh. E thoja ndonjëherë me vete, por nuk guxoja ta besoja.

Një lot iu rrokullis në secilin sy, mbi buzën e kuqe, pa rënë.

— Ah! Sikur të isha i pasur, sikur ta kisha ruajtur pasurinë, sikur të mos ua kisha dhënë, do të ishin këtu, do të më lëpinin faqet me puthjet e tyre! Do të banoja në një pallat, do të kisha dhoma të bukura, shërbëtorë, zjarr timin; dhe ato do të ishin të gjitha në lot, me burrat e tyre, me fëmijët e tyre. Do t’i kisha të gjitha këto. Po asgjë. Paraja jep gjithçka, edhe bija. Oh! Paratë e mia, ku janë? Sikur të kisha thesare për të lënë, do të më fashonin, do të më kujdeseshin; do t’i dëgjoja, do t’i shihja. Ah! Fëmija im i dashur, fëmija im i vetëm, parapëlqej braktisjen dhe mjerimin tim! Të paktën, kur një fatkeq është i dashur, është i sigurt se e duan. Jo, do të doja të isha i pasur, do t’i shihja. Për besë, kush e di? Që të dyja kanë zemra prej shkëmbi. Kisha tepër dashuri për to që të kishin ato për mua. Një baba duhet të jetë gjithmonë i pasur; duhet t’i mbajë fëmijët me fre si kuaj dinakë. Dhe unë isha në gjunjë para tyre. Të mjerat! Po e kurorëzojnë me dinjitet sjelljen e tyre ndaj meje prej dhjetë vjetësh. Sikur ta dinit sa kujdes kishin për mua në kohët e para të martesës së tyre! (Oh! Po vuaj një martirizim mizor!) Sapo u kisha dhënë secilës gati tetëqind mijë frangë; nuk mund të ishin të ashpra me mua, as ato, as burrat e tyre. Më prisnin: „Babi im i mirë, këtej; babi im i dashur, andej.“ Takëmi im ishte gjithmonë i shtruar te ato. Me një fjalë, haja darkë me burrat e tyre, që më trajtonin me nderim. Dukesha sikur kisha ende diçka. Pse kështu? Nuk kisha thënë asgjë për punët e mia. Një njeri që u jep tetëqind mijë frangë bijave të tij ishte njeri për t’u kujdesur. Dhe kujdeseshin, po ishte për paratë e mia. Bota nuk është e bukur. E kam parë unë këtë! Më çonin me karrocë në teatër, dhe rrija sa doja në mbrëmjet. Me një fjalë, ato e quanin veten bijat e mia dhe më pranonin për babanë e tyre. E kam ende mprehtësinë time, ta dini, dhe asgjë nuk më ka shpëtuar. Çdo gjë shkoi në adresën e vet dhe ma shpoi zemrën. E shihja mirë se ishin shtirje; por e keqja s’kishte shërim. Nuk isha te ato aq rehat sa në tryezën këtu poshtë. Nuk dija të thoja asgjë. Prandaj, kur disa nga këta njerëz të shoqërisë së lartë pyesnin në vesh dhëndurët e mi: „Kush është ky zotëri?“ „Është babai i ekjuve, është i pasur.“ „Ah, dreqi!“ thoshin, dhe më shikonin me respektin që u detyrohet ekjuve. Por, nëse ndonjëherë i bezdisja pak, i shlyeja mirë të metat e mia! Përveç kësaj, kush është i përsosur? (Koka ime është një plagë!) Po vuaj në këtë çast atë që duhet vuajtur për të vdekur, i dashuri im zoti Eugjen; e pra, kjo nuk është asgjë krahasuar me dhembjen që më shkaktoi vështrimi i parë me të cilin Anastazia më bëri të kuptoja se sapo kisha thënë një budallallëk që e poshtëronte; vështrimi i saj m’i hapi të gjitha venat. Do të kisha dashur t’i dija të gjitha, por ajo që e dita mirë qe se isha i tepërt mbi tokë. Të nesërmen shkova te Delfina për t’u ngushëlluar, dhe ja ku bëj aty një budallallëk që e zemëroi. U bëra si i çmendur. Ndenja tetë ditë pa ditur më ç’duhej të bëja. Nuk guxova të shkoja t’i shihja, nga frika e qortimeve të tyre. Dhe ja ku jam jashtë derës së bijave të mia. O Zot! Meqë i njeh mjerimet, vuajtjet që kam duruar; meqë i ke numëruar goditjet e kamës që kam marrë në këtë kohë që më ka plakur, ndryshuar, vrarë, zbardhur, pse më bën të vuaj sot? E kam shlyer mirë mëkatin që i kam dashur tepër. Ato u hakmorën mirë për dashurinë time, më mundonin me darë si xhelatë. E pra, baballarët janë kaq budallenj! I doja aq shumë, sa u ktheva përsëri atje si kumarxhiu te bixhozi. Bijat e mia ishin vesi im; ishin dashnoret e mia, me një fjalë gjithçka! Të dyja kishin nevojë për diçka, për stoli; shërbyeset ma thoshin, dhe unë ua jepja për t’u pritur mirë! Por megjithatë më dhanë ca mësime të vogla për mënyrën si duhej të sillesha në shoqëri. Oh! Nuk e pritën të nesërmen. Kishin filluar të skuqeshin prej meje. Ja ç’do të thotë t’i edukosh mirë fëmijët. Në moshën time nuk mund të shkoja megjithatë në shkollë. (Vuaj tmerrësisht, o Zot! Mjekët! Mjekët! Po të ma hapnin kokën, do të vuaja më pak.) Bijat e mia, bijat e mia, Anastazi, Delfina! Dua t’i shoh. Dërgoni xhandarmërinë t’i marrë, me forcë! Drejtësia është me mua, gjithçka është me mua, natyra, kodi civil. Protestoj. Atdheu do të humbasë po të shkelen me këmbë baballarët. Kjo është e qartë. Shoqëria, bota rrotullohen rreth atësisë; gjithçka shembet po të mos i duan fëmijët baballarët e tyre. Oh! T’i shoh, t’i dëgjoj, çfarëdo që të më thonë, mjafton t’ua dëgjoj zërin; kjo do t’m’i qetësojë dhembjet, sidomos Delfina. Po u thoni, kur të vijnë, të mos më shikojnë ftohtë siç bëjnë. Ah! Miku im i mirë, zoti Eugjen, ju nuk e dini ç’do të thotë ta gjesh arin e vështrimit të kthyer befas në plumb gri. Që nga dita kur sytë e tyre nuk rrezatuan më mbi mua, këtu kam qenë gjithmonë në dimër; kam pasur vetëm hidhërime për të gëlltitur, dhe i kam gëlltitur! Kam jetuar për t’u poshtëruar, për t’u fyer. I dua aq shumë, sa i gëlltisja të gjitha fyerjet me të cilat më shisnin një kënaqësi të vogël të mjerë e të turpshme. Një baba të fshihet për t’i parë bijat! U dhashë jetën time; sot nuk do të më japin as një orë! Kam etje, kam uri, më digjet zemra; nuk do të vijnë të ma freskojnë agoninë, sepse po vdes, e ndiej. Po atëherë nuk e dinë ç’do të thotë të ecësh mbi kufomën e babait? Ka një Zot në qiej, ai na hakmerret pa dashur ne, ne baballarëve. Oh! Do të vijnë! Ejani, të dashurat e mia, ejani të më puthni edhe një herë, një puthje të fundit, kungimin e fundit të babait tuaj, që do t’i lutet Zotit për ju, që do t’i thotë se keni qenë bija të mira, që do t’ju mbrojë! Në fund të fundit, ju jeni të pafajshme. Janë të pafajshme, miku im! Thuajuani mirë të gjithëve, që të mos i shqetësojnë për shkakun tim. Gjithçka është faji im; i mësova të më shkelnin me këmbë. Më pëlqente kjo, mua. Kjo nuk i përket askujt, as drejtësisë njerëzore, as drejtësisë hyjnore. Zoti do të ishte i padrejtë po t’i dënonte për shkakun tim. Nuk dita të sillem; bëra budallallëkun të heq dorë nga të drejtat e mia. Do ta kisha poshtëruar veten për to! Ç’doni! Natyra më e bukur, shpirtrat më të mirë do të ishin dorëzuar para prishjes së kësaj lehtësie atërore. Jam një i mjerë, jam ndëshkuar me të drejtë. Vetëm unë i shkaktova rrëmujat e bijave të mia, i llastova. Sot duan kënaqësinë, ashtu si dikur donin karamele. Ua kam lejuar gjithmonë t’i kënaqin tekat e tyre prej vajzash. Në pesëmbëdhjetë vjeç kishin karrocë! Asgjë nuk u ka rezistuar. Vetëm unë jam fajtor, por fajtor nga dashuria. Zëri i tyre ma hapte zemrën. I dëgjoj, po vijnë. Oh! Po, do të vijnë. Ligji do që të vish ta shohësh babanë kur vdes; ligji është me mua. Pastaj do të kushtojë vetëm një udhëtim me karrocë. Do ta paguaj unë. Shkruajuni se kam milionë për t’u lënë! Për fjalën e nderit. Do të shkoj të bëj makarona italiane në Odesë. E di mënyrën. Në projektin tim ka milionë për t’u fituar. Askujt nuk i ka shkuar ndër mend. Nuk prishen gjatë transportit si gruri ose si mielli. He, he, niseshteja? Aty do të ketë milionë! Nuk do të gënjeni; u thoni milionë, dhe edhe sikur të vinin nga koprracia, parapëlqej të më mashtrojnë, do t’i shoh. Dua bijat e mia! Unë i bëra! Janë të miat! — tha ai, duke u ngritur ndenjur, duke i treguar Eugjenit një kokë me flokë të bardha të shpupuritura, që kërcënonte me gjithçka që mund të shprehte kërcënim.

— Hajde, — i tha Eugjeni, — shtrihuni përsëri, xha Gorio i mirë, do t’u shkruaj. Sapo të kthehet Bianshoni, do të shkoj vetë po të mos vijnë.

— Po të mos vijnë? — përsëriti plaku duke ngashëryer. — Po unë do të jem i vdekur, i vdekur në një krizë tërbimi, tërbimi! Po më pushton tërbimi! Në këtë çast shoh gjithë jetën time. Jam i mashtruar! Nuk më duan, nuk më kanë dashur kurrë! Kjo është e qartë. Po të mos kenë ardhur, nuk do të vijnë. Sa më shumë të kenë vonuar, aq më pak do të vendosin të më japin këtë gëzim. I njoh. Nuk kanë ditur kurrë të marrin me mend asgjë nga hidhërimet, nga dhembjet, nga nevojat e mia; nuk do ta marrin me mend as vdekjen time; nuk janë as në dijeni të sekretit të dashurisë sime. Po, e shoh: për to, zakoni për të më hapur zorrët ia ka hequr vlerën gjithçkaje që bëja. Po të kishin kërkuar të m’i nxirrnin sytë, do t’u kisha thënë: „Nxirrini!“ Jam tepër budalla. Ato besojnë se të gjithë baballarët janë si i tyre. Duhet gjithmonë ta bësh veten të çmuar. Fëmijët e tyre do të më hakmerren. Po është në interesin e tyre të vijnë këtu. Paralajmërojini, pra, se po e rrezikojnë agoninë e tyre. Po bëjnë të gjitha krimet në një të vetëm. Po shkoni, pra, u thoni se të mos vijnë do të thotë të vrasin babanë! Kanë bërë mjaft pa e shtuar edhe këtë. Thërrisni pra si unë: „Hej, Nasi! Hej, Delfina! Ejani te babai juaj që ka qenë kaq i mirë me ju dhe që po vuan!“ Asgjë, askush. Do të vdes si qen, pra? Ja shpërblimi im: braktisja. Janë të poshtra, të liga; i urrej, i mallkoj; do të ngrihem natën nga arkivoli për t’i mallkuar përsëri, sepse, në fund të fundit, miqtë e mi, a kam faj? Ato po sillen shumë keq! Hë? Ç’po them? A nuk më lajmëruat se Delfina është këtu? Është më e mira nga të dyja. Ju jeni biri im, Eugjen, ju! Duajeni, jini baba për të. Tjetra është shumë fatkeqe. Dhe pasuritë e tyre! Ah, o Zot! Po jap shpirt, po vuaj pak si tepër! Ma prisni kokën, ma lini vetëm zemrën.

— Kristof, shko thirr Bianshonin, — thirri Eugjeni, i tmerruar nga karakteri që po merrnin ankimet dhe britmat e plakut, — dhe më sill një kabriolet.

— Do të shkoj t’i marr vajzat tuaja, xha Gorio i mirë; do t’jua sjell.

— Me forcë, me forcë! Kërkoni gardën, këmbësorinë, gjithçka! Gjithçka, — tha ai, duke i hedhur Eugjenit një vështrim të fundit ku shkëlqeu arsyeja. — I thoni qeverisë, prokurorit të mbretit, të m’i sjellin; e dua!

— Po ju i mallkuat.

— Kush e tha këtë? — u përgjigj plaku i shtangur. — E dini mirë që i dua, i adhuroj! Shërohem po t’i shoh… Shkoni, fqinji im i mirë, fëmija im i dashur, shkoni; ju jeni i mirë, ju; do të doja t’ju falënderoja, por nuk kam asgjë t’ju jap veç bekimeve të një që po vdes. Ah! Do të doja të paktën ta shihja Delfinën për t’i thënë të paguajë për mua borxhin ndaj jush. Po të mos mundet tjetra, ma sillni këtë. I thoni se nuk do ta doni më po të mos dojë të vijë. Ju do aq shumë, sa do të vijë. Ujë, më digjen zorrët! Më vini diçka mbi kokë. Dora e bijave të mia, kjo do të më shpëtonte, e ndiej… O Zot! Kush do t’ua ribëjë pasuritë po të iki unë? Dua të shkoj në Odesë për to, në Odesë, të bëj makarona.

— Pini këtë, — tha Eugjeni, duke e ngritur të vdekshmin dhe duke e mbajtur në krahun e majtë, ndërsa me tjetrin mbante një filxhan plot me çaj.

— Ju duhet t’i doni babanë dhe nënën tuaj, ju! — tha plaku, duke ia shtrënguar dorën Eugjenit me duart e tij që po i liheshin. — E kuptoni që do të vdes pa i parë, bijat e mia? Të kesh gjithmonë etje dhe të mos pish kurrë: ja si kam jetuar prej dhjetë vjetësh… Dy dhëndurët e mi m’i kanë vrarë bijat. Po, nuk kam pasur më bija pasi u martuan. Baballarë, u thoni Dhomave të bëjnë një ligj për martesën! Me një fjalë, mos i martoni bijat tuaja po t’i doni. Dhëndri është një i poshtër që i prish gjithçka një vajze, ia ndot gjithçka. Mjaft më martesa! Kjo është ajo që na i merr bijat, dhe nuk i kemi më kur vdesim. Bëni një ligj për vdekjen e baballarëve. Kjo është e tmerrshme! Hakmarrje! Janë dhëndurët e mi që i pengojnë të vijnë. Vritini! Vdekje Restos, vdekje alzacianit, ata janë vrasësit e mi! Vdekjen ose bijat e mia! Ah! Mbaroi, po vdes pa to! Ato! Nasi, Fifina, hajde, ejani pra! Babai juaj po del…

— Xha Gorio i mirë, qetësohuni, hajde, rrini i qetë, mos u trazoni, mos mendoni.

— Të mos i shoh, ja ç’është agonia!

— Do t’i shihni.

— Vërtet? — thirri plaku i hutuar. — Oh! T’i shoh! Do t’i shoh, do t’ua dëgjoj zërin. Do të vdes i lumtur. E pra, po, nuk kërkoj më të jetoj, nuk më mbahej më, hidhërimet e mia vinin duke u shtuar. Por t’i shoh, t’u prek fustanet, ah! vetëm fustanet, është shumë pak; por të ndiej diçka prej tyre! Më jepni të kap flokët… flokët…

Ra me kokë mbi jastëk sikur të kishte marrë një goditje topuzi. Duart iu trazuan mbi batanije sikur të donte të kapte flokët e bijave.

— I bekoj, — tha ai duke bërë një përpjekje, — i bekoj.

U këput befas. Në atë çast hyri Bianshoni. „E takova Kristofin, — tha ai, — do të të sjellë një karrocë.“ Pastaj vështroi të sëmurin, i ngriti me forcë qepallat, dhe dy studentët i panë një sy pa ngrohtësi e të zbehtë. „Nuk do ta marrë veten, — tha Bianshoni, — nuk besoj.“ I mori pulsin, e preku, i vuri dorën mbi zemër plakut.

— Makina vazhdon të punojë; por, në gjendjen e tij, kjo është fatkeqësi, do të ishte më mirë të vdiste!

— Për besë, po, — tha Rastinjaku.

— Ç’ke kështu? Je i zbehtë si vdekja.

— Miku im, sapo dëgjova britma dhe ankime. Ka një Zot! Oh! Po! Ka një Zot, dhe na ka bërë një botë më të mirë, ose toka jonë është një marrëzi. Po të mos kishte qenë kaq tragjike, do të shkrihesha në lot, por i kam zemrën dhe stomakun tmerrësisht të shtrënguar.

— Dëgjo, do të duhen shumë gjëra; ku t’i marrim paratë?

Rastinjaku nxori orën.

— Ja, vëre shpejt peng. Nuk dua të ndalem rrugës, se kam frikë të humbas qoftë edhe një minutë, dhe po pres Kristofin. Nuk kam asnjë liard, do të duhet ta paguaj karrocierin kur të kthehem.

Rastinjaku u hodh poshtë shkallëve dhe u nis për te zonja de Resto, në rrugën du Helder. Gjatë rrugës, imagjinata e tij, e goditur nga pamja e tmerrshme që kishte parë, ia ndezi indinjatën. Kur arriti në paradhomë dhe kërkoi zonjën de Resto, iu përgjigjën se nuk priste njeri.

— Po unë, — i tha kamerierit, — vij nga ana e babait të saj, që po vdes.

— Zotëri, kemi nga zoti kont urdhrat më të rreptë…

— Po të jetë këtu zoti de Resto, i thoni në ç’gjendje ndodhet vjehrri i tij dhe lajmërojeni se duhet t’i flas në këtë çast.

Eugjeni priti gjatë.

„Ndoshta po vdes pikërisht tani“, mendonte ai.

Kamerieri e futi në sallonin e parë, ku zoti de Resto e priti studentin në këmbë, pa e ftuar të ulej, para një oxhaku ku nuk kishte zjarr.

— Zoti kont, — i tha Rastinjaku, — vjehrri juaj po jep shpirt në këtë çast në një strofull të ndyrë, pa asnjë liard për të blerë dru; është tamam në prag të vdekjes dhe kërkon të shohë të bijën…

— Zotëri, — iu përgjigj ftohtë konti de Resto, — mund ta keni vënë re që kam shumë pak dhembshuri për zotin Gorio. Ai e ka komprometuar karakterin e vet me zonjën de Resto, ai ma ka bërë jetën të mjerë, unë shoh tek ai armikun e qetësisë sime. Le të vdesë, le të jetojë, për mua është krejt njësoj. Ja cilat janë ndjenjat e mia ndaj tij. Bota mund të më qortojë, unë e përbuz opinionin. Tani kam gjëra më të rëndësishme për të kryer sesa të merrem me atë që do të mendojnë për mua budallenjtë ose ata që s’u bën përshtypje asgjë. Sa për zonjën de Resto, ajo nuk është në gjendje të dalë. Për më tepër, nuk dua që ta lërë shtëpinë. I thoni babait të saj se, sapo t’i ketë përmbushur detyrat ndaj meje, ndaj fëmijës sim, do të shkojë ta shohë. Po ta dojë babanë, mund të jetë e lirë pas pak çastesh…

— Zoti kont, nuk më takon mua ta gjykoj sjelljen tuaj, ju jeni zot i gruas suaj; po a mund të mbështetem te besnikëria juaj? E pra! Më premtoni vetëm t’i thoni se babai i saj nuk ka as një ditë jetë dhe e ka mallkuar tashmë që nuk e sheh pranë shtratit!

— Thuajeni vetë, — u përgjigj zoti de Resto, i goditur nga ndjenjat e indinjatës që zbulonte theksi i Eugjenit.

Rastinjaku hyri, i shoqëruar nga konti, në sallonin ku rrinte zakonisht kontesha: e gjeti të mbytur në lot, të zhytur në një kolltuk të thellë si një grua që donte të vdiste. I erdhi keq për të. Para se ta vështronte Rastinjakun, ajo i hodhi burrit vështrime të frikësuara, që tregonin një rënie të plotë të forcave të saj, të shtypura nga një tirani morale dhe fizike. Konti tundi kokën, dhe ajo e kujtoi se po e nxiste të fliste.

— Zotëri, i dëgjova të gjitha. I thoni babait tim se, po ta dinte gjendjen në të cilën ndodhem, do të më falte. Nuk e prisja këtë mundim, është mbi forcat e mia, zotëri, por do të rezistoj deri në fund, — i tha ajo burrit. — Jam nënë. I thoni babait tim se jam e paqortueshme ndaj tij, pavarësisht nga dukja, — i thirri ajo me dëshpërim studentit.

Eugjeni i përshëndeti të dy bashkëshortët, duke e marrë me mend krizën e tmerrshme në të cilën ndodhej gruaja, dhe doli i shtangur. Toni i zotit de Resto ia kishte treguar se hapi i tij ishte i kotë, dhe kuptoi se Anastazia nuk ishte më e lirë. Vrapoi te zonja de Nysinzhen dhe e gjeti në shtrat.

— Jam e sëmurë, miku im i shkretë, — i tha ajo. — U ftoha kur dola nga balloja, kam frikë se më ka zënë pneumonia, po pres mjekun…

— Edhe sikur ta kishit vdekjen në buzë, — i tha Eugjeni duke e ndërprerë, — duhet të zvarriteni deri te babai juaj. Ai ju thërret! Sikur të mund ta dëgjonit britmën e tij më të lehtë, nuk do ta ndienit veten të sëmurë.

— Eugjen, babai im ndoshta nuk është aq i sëmurë sa thoni ju; por do të isha e dëshpëruar po të kisha qoftë edhe fajin më të vogël në sytë tuaj, dhe do të sillem si të doni ju. Ai, e di, do të vdiste nga hidhërimi po të më bëhej sëmundja vdekjeprurëse për shkak të kësaj daljeje. E pra, do të shkoj sapo të vijë mjeku. Ah! Pse nuk e keni më orën? — tha ajo duke mos e parë më zinxhirin. Eugjeni u skuq. — Eugjen! Eugjen, po ta keni shitur tashmë, po ta keni humbur… oh! Kjo do të ishte shumë keq.

Studenti u përkul mbi shtratin e Delfinës dhe i tha në vesh: „Doni ta dini? E pra, dijeni! Babai juaj nuk ka me se të blejë qefinin ku do ta mbështjellin sonte. Ora juaj është peng, nuk kisha më asgjë.“

Delfina u hodh befas nga shtrati, vrapoi te sekretaria, mori kuletën dhe ia zgjati Rastinjakut. I ra ziles dhe thirri: „Po vij, po vij, Eugjen. Më lini të vishem; do të isha një përbindësh! Shkoni, do të arrij para jush! Tereza, — i thirri shërbyeses, — i thuaj zotit de Nysinzhen të ngjitet të më flasë në këtë çast.“

Eugjeni, i lumtur që mund t’i njoftonte të vdekshmit ardhjen e njërës prej bijave, arriti gati i gëzuar në rrugën Neuve-Sainte-Geneviève. Rrëmoi në kuletë që ta paguante menjëherë karrocierin. Kuleta e kësaj gruaje të re, kaq të pasur, kaq elegante, kishte shtatëdhjetë frangë. Kur arriti në krye të shkallëve, e gjeti xha Gorion të mbajtur nga Bianshoni dhe nën duart e kirurgut të spitalit, para syve të mjekut. Po i digjnin shpinën me moksa, ilaçi i fundit i shkencës, ilaç i kotë.

— I ndieni? — pyeste mjeku.

Xha Gorioja, duke e parë si në mjegull studentin, u përgjigj: „Po vijnë, apo jo?“

— Mund të shpëtojë, — tha kirurgu, — po flet.

— Po, — u përgjigj Eugjeni, — Delfina po vjen pas meje.

— Hajde! — tha Bianshoni. — Fliste për bijat e tij, që i thërret si thërret, thonë, për ujë një njeri i ngulur në hu…

— Mjaft, — i tha mjeku kirurgut, — s’ka më ç’të bëhet, nuk do ta shpëtojmë.

Bianshoni dhe kirurgu e shtrinë përsëri të vdekshmin mbi dyshekun e tij të ndyrë.

— Megjithatë, do të duhej t’i ndërronim të brendshmet, — tha mjeku. — Edhe pse nuk ka asnjë shpresë, duhet respektuar tek ai natyra njerëzore. Do të kthehem, Bianshon, — i tha studentit. — Po të ankohej përsëri, i vini opium mbi diafragmë.

Kirurgu dhe mjeku dolën.

— Hajde, Eugjen, kurajë, biri im! — i tha Bianshoni Rastinjakut kur mbetën vetëm. — Duhet t’i veshim një këmishë të bardhë dhe t’i ndërrojmë shtratin. Shko i thuaj Silvias të sjellë lart çarçafë dhe të vijë të na ndihmojë.

Eugjeni zbriti dhe e gjeti zonjën Voker duke shtruar tryezën bashkë me Silvian. Me fjalët e para që i tha Rastinjaku, e veja erdhi drejt tij, duke marrë pamjen e ëmbël me thartirë të një tregtareje dyshuese, që nuk do të donte as të humbiste paratë, as ta zemëronte blerësin.

— I dashuri im zoti Eugjen, — u përgjigj ajo, — e dini njësoj si unë që xha Gorioja nuk ka më asnjë su. T’i japësh çarçafë një njeriu që po i kthen sytë do të thotë t’i humbasësh, aq më tepër që do të duhet të sakrifikohet njëri për qefinin. Kështu, ju më detyroheni tashmë njëqind e dyzet e katër frangë; shtoni dyzet frangë çarçafë dhe ca gjëra të tjera të vogla, qirin që do t’ju japë Silvia, të gjitha bëjnë të paktën dyqind frangë, që një e ve e shkretë si unë nuk është në gjendje t’i humbasë. Pa hë! Jini i drejtë, zoti Eugjen, kam humbur mjaft këto pesë ditë që kur më ka zënë ogurzeza shtëpinë. Do të kisha dhënë dhjetë ekju që ky plak të kishte ikur këto ditë, siç thoshit ju. Kjo i tremb pensionarët e mi. Për një hiç, do ta çoja në spital. Me një fjalë, vihuni në vendin tim. Shtëpia ime para së gjithash, është jeta ime, kjo.

Eugjeni u ngjit shpejt te xha Gorioja.

— Bianshon, paratë e orës?

— Janë atje mbi tryezë, kanë mbetur treqind e gjashtëdhjetë e ca frangë. Me ato që më dhanë pagova gjithçka që kishim borxh. Dëftesa e Mont-de-Piété-së¹¹ është poshtë parave.

— Merrni, zonjë, — tha Rastinjaku pasi i zbriti shkallët me vrap e me tmerr, — na i mbyllni llogaritë. Zoti Gorio nuk do të rrijë gjatë te ju, dhe unë…

— Po, do të dalë që këtej me këmbët përpara, plaku i shkretë, — tha ajo duke numëruar dyqind frangë, me një pamje gjysmë të gëzuar, gjysmë të trishtuar.

— Ta mbarojmë, — tha Rastinjaku.

— Silvia, jepi çarçafët dhe shko ndihmoji zotërinjtë atje lart.

— Mos e harroni Silvian, — i tha zonja Voker Eugjenit në vesh, — janë dy net që rri zgjuar.

Sapo Eugjeni ktheu shpinën, plaka vrapoi te kuzhinierja: „Merr çarçafët e kthyer, numri shtatë. Për Zotin, janë gjithmonë mjaft të mirë për një të vdekur“, i tha në vesh.

Eugjeni, që kishte ngjitur tashmë disa shkallë, nuk i dëgjoi fjalët e pronares plakë.

— Hajde, — i tha Bianshoni, — t’i veshim këmishën. Mbaje drejt.

Eugjeni u vu te koka e shtratit dhe mbajti të vdekshmin, të cilit Bianshoni i hoqi këmishën; dhe plaku bëri një gjest sikur të donte të ruante diçka mbi gjoks dhe lëshoi britma vajtuese e të paartikuluara, si kafshët që kanë një dhembje të madhe për të shprehur.

— Oh! Oh! — tha Bianshoni. — Do një zinxhir të vogël prej flokësh dhe një medaljon që ia hoqëm pak më parë për t’i vënë moksat. Njeriu i shkretë! Duhet t’ia vëmë përsëri. Është mbi oxhak.

Eugjeni shkoi e mori një zinxhir të gërshetuar me flokë bjondë në hiri, pa dyshim ato të zonjës Gorio. Lexoi në njërën anë të medaljonit: Anastazi; dhe në tjetrën: Delfina. Shëmbëlltyrë e zemrës së tij, që prehej gjithmonë mbi zemrën e tij. Kaçurrelat që mbante brenda ishin aq të holla, sa duhej të ishin marrë në fëmijërinë më të hershme të dy vajzave. Kur medaljoni i preku gjoksin, plaku lëshoi një ah të zgjatur, që tregonte një kënaqësi të tmerrshme për t’u parë. Ishte një nga jehonat e fundit të ndjeshmërisë së tij, që dukej sikur tërhiqej në atë qendër të panjohur nga nisen dhe ku drejtohen dhembshuritë tona. Fytyra e tij e shtrembëruar nga konvulsionet mori një shprehje gëzimi të sëmurë. Dy studentët, të goditur nga ky shpërthim i tmerrshëm i një force ndjenjash që i mbijetonte mendimit, lëshuan secili lot të nxehtë mbi të vdekshmin, që lëshoi një britmë të mprehtë kënaqësie.

— Nasi! Fifinë! — tha ai.

— Ende jeton, — tha Bianshoni.

— Ç’i duhet kjo? — tha Silvia.

— Të vuajë, — u përgjigj Rastinjaku.

Pasi i bëri shokut një shenjë që ta imitonte, Bianshoni u gjunjëzua për t’i futur krahët nën gjunjët e të sëmurit, ndërsa Rastinjaku bënte të njëjtën gjë nga ana tjetër e shtratit, që t’i fuste duart nën shpinë. Silvia ishte aty, gati t’i tërhiqte çarçafët kur të ngrihej i vdekshmi, që t’i zëvendësonte me ata që kishte sjellë. I mashtruar pa dyshim nga lotët, Gorioja i përdori forcat e fundit për të shtrirë duart, gjeti nga secila anë e shtratit kokat e studentëve, i kapi me dhunë për flokësh, dhe u dëgjua lehtë: „Ah! Engjëjt e mi!“ Dy fjalë, dy pëshpërima të theksuara nga shpirti, që fluturoi me këtë fjalë.

— Njeriu i shkretë i dashur, — tha Silvia, e prekur nga kjo thirrje ku u pikturua një ndjenjë e epërme, që gënjeshtra më e tmerrshme, më e pavullnetshme, e lartësonte për herë të fundit.

Psherëtima e fundit e këtij babai duhej të ishte një psherëtimë gëzimi. Kjo psherëtimë qe shprehja e gjithë jetës së tij: ai ende po mashtrohej. Xha Gorion e vendosën përsëri me nderim mbi dyshekun e tij të mjerë. Që nga ky çast, fytyra e tij mbajti gjurmën e dhimbshme të luftës që zhvillohej midis vdekjes dhe jetës brenda një makine që nuk e kishte më atë lloj vetëdijeje të trurit nga e cila lind te qenia njerëzore ndjenja e kënaqësisë dhe e dhembjes. Shkatërrimi ishte tani vetëm çështje kohe.

— Do të rrijë kështu disa orë dhe do të vdesë pa e kuptuar njeri, nuk do të ketë as grahmë. Truri duhet të jetë pushtuar krejtësisht.

Në atë çast në shkallë u dëgjua hapi i një gruaje të re që gulçonte.

— Arrin tepër vonë, — tha Rastinjaku.

Nuk ishte Delfina, por Tereza, shërbyesja e saj.

— Zoti Eugjen, — tha ajo, — shpërtheu një skenë e dhunshme midis zotërisë dhe zonjës, për shkak të parave që zonja e shkretë kërkonte për babanë e saj. Ajo i ra të fikët, erdhi mjeku, iu desh t’i merrnin gjak, ajo bërtiste: „Babai im po vdes, dua të shoh babin!“ Me një fjalë, britma që të çanin shpirtin.

— Mjaft, Tereza. Edhe sikur të vinte, tani do të ishte e tepërt, zoti Gorio nuk është më në vete.

— Zotëria i shkretë i dashur, kaq keq është! — tha Tereza.

— Nuk ju duhem më, duhet të shkoj te darka ime, është katër e gjysmë, — tha Silvia, që gati u përplas në krye të shkallëve me zonjën de Resto.

Shfaqja e konteshës qe e rëndë dhe e tmerrshme. Ajo vështroi shtratin e vdekjes, të ndriçuar keq nga një qiri i vetëm, dhe derdhi lot kur pa maskën e babait, ku dridheshin ende drithërimat e fundit të jetës. Bianshoni u tërhoq nga takti.

— Nuk ia mbatha dot mjaft herët, — i tha kontesha Rastinjakut.

Studenti pohoi me kokë, plot trishtim. Zonja de Resto mori dorën e babait dhe ia puthi.

— Më falni, baba! Thoshit se zëri im do t’ju thërriste përsëri nga varri; e pra, kthehuni një çast në jetë për të bekuar bijën tuaj të penduar. Më dëgjoni. Kjo është e tmerrshme! Bekimi juaj është i vetmi që mund të marr tani e tutje në këtë botë. Të gjithë më urrejnë, vetëm ju më doni. Edhe fëmijët e mi do të më urrejnë. Më merrni me vete, do t’ju dua, do t’ju kujdesem. Nuk dëgjon më, jam e çmendur. — Ra në gjunjë dhe e sodiste këtë rrënojë me një shprehje delirante. — Asgjë nuk i mungon fatkeqësisë sime, — tha ajo duke e vështruar Eugjenin. — Zoti de Traj iku, duke lënë këtu borxhe të mëdha, dhe mora vesh se më tradhtonte. Burri im nuk do të më falë kurrë, dhe ia lashë atij në dorë pasurinë time. I kam humbur të gjitha iluzionet. Mjerë unë! Për kë e tradhtova zemrën e vetme (tregoi babanë) ku më adhuronin! E mohova, e përzura, i bëra një mijë të këqija, e poshtër që jam!

— E dinte, — tha Rastinjaku.

Në atë çast xha Gorioja hapi sytë, por nga efekti i një konvulsioni. Gjesti që zbulonte shpresën e konteshës nuk qe më pak i tmerrshëm për t’u parë se syri i të vdekshmit.

— A më dëgjon vallë? — thirri kontesha. — Jo, — i tha vetes duke u ulur pranë shtratit.

Meqë zonja de Resto shfaqi dëshirën të rrinte pranë babait, Eugjeni zbriti të hante diçka. Pensionarët ishin mbledhur tashmë.

— E pra, — i tha piktori, — duket se do të kemi një vdekjoramë¹² të vogël atje lart?

— Sharl, — i tha Eugjeni, — më duket se do të duhej të bënit shaka me ndonjë temë më pak të zymtë.

— Domethënë nuk do të mund të qeshim më këtu? — vazhdoi piktori. — Ç’rëndësi ka, kur Bianshoni thotë se plaku nuk është më në vete?

— E pra, — vazhdoi nëpunësi i Muzeut, — do të vdesë siç ka jetuar.

— Babai im vdiq! — thirri kontesha.

Me këtë britmë të tmerrshme, Silvia, Rastinjaku dhe Bianshoni u ngjitën dhe e gjetën zonjën de Resto të fikët. Pasi e përmendën, e çuan te fiakri që e priste. Eugjeni ia besoi kujdeseve të Terezës, duke e urdhëruar ta çonte te zonja de Nysinzhen.

— Oh! Ka vdekur me të vërtetë, — tha Bianshoni duke zbritur.

— Hajde, zotërinj, në tryezë, — tha zonja Voker, — supa po ftohet.

Dy studentët u ulën pranë njëri-tjetrit.

— Ç’duhet bërë tani? — i tha Eugjeni Bianshonit.

— Po unë ia mbylla sytë dhe e rregullova si duhet. Kur mjeku i bashkisë ta vërtetojë vdekjen që do të shkojmë ta deklarojmë, do ta qepin në një qefin dhe do ta varrosin. Ç’do të bëhet tjetër me të?

— Nuk do ta nuhasë më bukën kështu, — tha një pensionar duke imituar ngërdheshjen e plakut.

— Për dreqin, zotërinj, — tha mësuesi, — lëreni rehat xha Gorion dhe mos na e jepni më për të ngrënë. Prej një ore e keni gatuar me të gjitha salcat. Një nga privilegjet e qytetit të mirë të Parisit është se aty mund të lindësh, të jetosh, të vdesësh pa të vënë re njeri. Le t’i shfrytëzojmë, pra, përparësitë e qytetërimit. Sot ka treqind të vdekur; doni të mëshironi kërdinë pariziane? Që ngordhi xha Gorioja, aq më mirë për të! Po ta adhuroni, shkoni ruajeni, dhe na lini neve të hamë të qetë.

— Oh! Po, — tha e veja, — aq më mirë për të që vdiq! Duket se njeriu i shkretë pati shumë mërzi gjatë gjithë jetës.

Ky qe i gjithë fjalimi i varrimit për një qenie që, për Eugjenin, përfaqësonte gjithë atësinë. Pesëmbëdhjetë pensionarët zunë të bisedonin si zakonisht. Kur Eugjeni dhe Bianshoni mbaruan së ngrëni, zhurma e pirunëve dhe e lugëve, të qeshurat e bisedës, shprehjet e ndryshme të këtyre fytyrave grykëse e moskokëçarëse, shpenguarja e tyre, të gjitha i ngrinë nga tmerri. Dolën të kërkonin një prift që të rrinte zgjuar e të lutej gjatë natës pranë të vdekurit. U desh t’i masnin detyrat e fundit ndaj plakut me ato pak para që mund të kishin. Rreth orës nëntë të mbrëmjes, trupin e vunë mbi një shtrat me rripa, midis dy qirinjve, në atë dhomë të zhveshur, dhe një prift erdhi e u ul pranë tij. Para se të binte të flinte, Rastinjaku, pasi e pyeti klerikun për çmimin e shërbesës dhe të përcjelljes, u shkroi dy fjalë baronit de Nysinzhen dhe kontit de Resto, duke iu lutur të dërgonin njerëzit e tyre të punëve që të kujdeseshin për të gjitha shpenzimet e varrimit. Ua dërgoi me Kristofin, pastaj ra në shtrat dhe e zuri gjumi, i dërrmuar nga lodhja. Të nesërmen në mëngjes Bianshoni dhe Rastinjaku u detyruan të shkonin vetë ta deklaronin vdekjen, e cila u vërtetua rreth mesditës. Dy orë më vonë asnjë nga dy dhëndurët nuk kishte dërguar para, askush nuk ishte paraqitur në emër të tyre, dhe Rastinjaku ishte detyruar tashmë të paguante shpenzimet e priftit. Meqë Silvia kërkoi dhjetë frangë për ta përgatitur plakun dhe për ta qepur në qefin, Eugjeni dhe Bianshoni llogaritën se, po të mos donin të afërmit e të vdekurit të përzieheshin në asgjë, mezi do të kishin me se t’i mbulonin shpenzimet. Studenti i mjekësisë mori përsipër, pra, ta vinte vetë kufomën në një arkivol të varfërish, që e solli nga spitali i tij, ku e mori më lirë.

— Bëju një rreng këtyre maskarenjve, — i tha Eugjenit. — Shko bli një copë tokë për pesë vjet në Père-Lachaise dhe porosit një shërbesë të klasit të tretë në kishë dhe te Shërbimi i Varrimeve.¹³ Po të mos pranojnë dhëndurët dhe bijat të t’i kthejnë paratë, do të gdhendësh mbi varr: „Këtu prehet zoti Gorio, babai i konteshës de Resto dhe i baroneshës de Nysinzhen, i varrosur me shpenzimet e dy studentëve.“

Eugjeni e ndoqi këshillën e mikut vetëm pasi kishte shkuar më kot te zoti dhe zonja de Nysinzhen dhe te zoti dhe zonja de Resto. Nuk shkoi më tej se dera. Secili portier kishte urdhra të rreptë.

— Zotëria dhe zonja, — thanë ata, — nuk presin askënd; babai i tyre ka vdekur dhe janë zhytur në dhembjen më të thellë.

Eugjeni e kishte përvojën e mjaftueshme të botës pariziane për të ditur se nuk duhej të ngulmonte. Zemra iu shtrëngua çuditërisht kur e pa veten në pamundësi për të arritur deri te Delfina.

„Shitni një stoli, — i shkroi ai te portieri, — dhe babai juaj le të përcillet me nder në banesën e tij të fundit.“

E vulosi letrën dhe iu lut portierit të baronit t’ia jepte Terezës për zonjën e saj; por portieri ia dha baronit de Nysinzhen, i cili e hodhi në zjarr. Pasi bëri të gjitha përgatitjet, Eugjeni u kthye rreth orës tre në pensionin borgjez dhe nuk e mbajti dot një lot kur pa te ajo portë e ngushtë arkivolin, mezi të mbuluar me një çarçaf të zi, të vënë mbi dy karrige në atë rrugë të shkretë. Një spërkatëse e keqe, që s’e kishte prekur ende njeri, zhytej në një pjatë bakri të argjenduar plot me ujë të bekuar. Dera nuk ishte as e veshur me të zeza. Ishte vdekja e të varfërve, që nuk ka as madhështi, as përcjellës, as miq, as të afërm. Bianshoni, i detyruar të ishte në spital, i kishte shkruar dy fjalë Rastinjakut për t’i dhënë llogari për atë që kishte bërë me kishën. Interni i shkruante se një meshë ishte tepër e shtrenjtë, se duhej të mjaftoheshin me shërbesën më pak të kushtueshme të mbrëmësores, dhe se e kishte dërguar Kristofin me dy fjalë te Shërbimi i Varrimeve. Në çastin kur Eugjeni po mbaronte së lexuari shkarravinat e Bianshonit, pa në duart e zonjës Voker medaljonin me rreth ari ku ishin flokët e dy bijave.

— Si guxuat ta merrni këtë? — i tha ai.

— Pa hë! A duhej ta varrosnim bashkë me të? — u përgjigj Silvia. — Është prej ari.

— Sigurisht! — vazhdoi Eugjeni me indinjatë. — Le të marrë me vete të paktën të vetmen gjë që mund t’i përfaqësojë dy bijat e tij.

Kur erdhi karroca e të vdekurve, Eugjeni e ngjiti përsëri arkivolin lart, ia hoqi gozhdët dhe i vuri me devotshmëri mbi gjoks plakut një shëmbëlltyrë që lidhej me një kohë kur Delfina dhe Anastazia ishin të reja, të virgjëra e të pastra, dhe nuk arsyetonin, siç kishte thënë ai në britmat e agonisë. Rastinjaku dhe Kristofi, vetëm ata, me dy bartës të të vdekurve, e përcollën karrocën që e çonte njeriun e shkretë te Saint-Étienne-du-Mont,¹⁴ një kishë jo larg rrugës Neuve-Sainte-Geneviève. Kur arritën atje, trupin e vunë para një kishëze të vogël, të ulët e të errët, rreth së cilës studenti kërkoi më kot dy bijat e xha Gorios ose burrat e tyre. Mbeti vetëm me Kristofin, i cili e ndiente për detyrë t’i jepte nderimet e fundit një njeriu që i kishte bërë të fitonte ca bakshishe të mira. Duke pritur dy priftërinjtë, djalin e korit dhe kujdestarin e kishës, Rastinjaku ia shtrëngoi dorën Kristofit, pa mundur të nxirrte asnjë fjalë.

— Po, zoti Eugjen, — tha Kristofi, — ishte njeri i mirë e i ndershëm, që nuk e ngriti kurrë zërin, që nuk i bënte dëm askujt dhe nuk ka bërë kurrë keq.

Dy priftërinjtë, djali i korit dhe kujdestari erdhën dhe dhanë gjithçka që mund të kesh për shtatëdhjetë frangë në një epokë kur feja nuk është aq e pasur sa të lutet falas. Klerikët kënduan një psalm, Libera-n, De profundis-in.¹⁵ Shërbesa zgjati njëzet minuta. Kishte vetëm një karrocë zie për një prift dhe një djalë kori, që pranuan të merrnin me vete Eugjenin dhe Kristofin.

— Nuk ka përcjellës, — tha prifti, — mund të shkojmë shpejt, që të mos vonohemi; është pesë e gjysmë.

Megjithatë, në çastin kur trupin e vunë në karrocën e të vdekurve, u paraqitën dy karroca me stema, por bosh, ajo e kontit de Resto dhe ajo e baronit de Nysinzhen, dhe e ndoqën kortezhin deri në Père-Lachaise. Në orën gjashtë, trupin e xha Gorios e lëshuan në gropë, rreth së cilës ishin shërbëtorët e bijave të tij, që u zhdukën bashkë me klerin sapo u tha lutja e shkurtër që i takonte plakut për paratë e studentit. Kur dy varrmihësit hodhën disa lopata dhé mbi arkivol për ta mbuluar, u ngritën, dhe njëri prej tyre, duke iu drejtuar Rastinjakut, i kërkoi bakshishin. Eugjeni kontrolloi xhepat, nuk kishte më asgjë, dhe u detyrua të merrte hua njëzet su nga Kristofi. Ky fakt, kaq i vogël në vetvete, i shkaktoi Rastinjakut një valë trishtimi të tmerrshëm. Dita po binte, kishte mbetur vetëm një muzg që të ngacmonte nervat; ai vështroi varrin dhe varrosi aty lotin e tij të fundit prej djaloshi, atë lot të shkulur nga emocionet e shenjta të një zemre të pastër, një nga ata lot që, nga toka ku bien, kërcejnë deri në qiej. Kryqëzoi krahët dhe sodiste retë. Kristofi e la. Rastinjaku, i mbetur vetëm, bëri disa hapa drejt pjesës së sipërme të varrezës dhe pa Parisin të shtrirë dredha-dredha përgjatë dy brigjeve të Senës, ku po fillonin të shkëlqenin dritat. Sytë e tij u ngulën gati me lakmi midis kolonës së sheshit Vendôme dhe kupolës së Invalidëve,¹⁶ atje ku jetonte ajo botë e bukur në të cilën kishte dashur të hynte. I hodhi kësaj koshereje që gumëzhinte një vështrim që dukej sikur ia thithte që më parë mjaltin, dhe tha këto fjalë madhështore: „Tani, ne të dy!“

U kthye në këmbë në rrugën d’Artois dhe shkoi të hante darkë te zonja de Nysinzhen.

Shënime

1. Père-Lachaise: varreza më e madhe e Parisit. ↩︎

2. Sainte-Pélagie: burg në Paris, ku mbylleshin edhe ata që nuk paguanin dot borxhet. ↩︎

3. Zëvendës: në Francën e asaj kohe, kush thirrej ushtar mund të paguante një tjetër që të shërbente në vend të tij. ↩︎

4. Sinapizmat: lapa me miell mustarde, që vihen mbi lëkurë për ta ngrohur dhe për ta ngacmuar. ↩︎

5. Lutja e Moisiut në Egjipt (1818), operës së Rossinit, një nga faqet më të famshme të saj. ↩︎

6. Zonjusha e Madhe: Anne-Marie-Louise d’Orléans, dukesha e Montpensier-së (1627–1693), kushërira e Luigjit XIV. Më 1670 mbreti e lejoi dhe pastaj ia ndaloi martesën me kontin de Lauzun. ↩︎

7. Niobe: mbretëreshë e mitologjisë greke, që humbi të gjithë fëmijët dhe nga dhembja u shndërrua në gur. ↩︎

8. Antinou: i riu i bukur grek, i dashuri i perandorit Hadrian, që statujat e tij e bënë simbol të bukurisë mashkullore. ↩︎

9. Juvenali (shek. I–II): poet satirik romak, i njohur për sulmet e ashpra kundër veseve të Romës. ↩︎

10. Moksa: copa lënde që digjen mbi lëkurë, në mjekësinë e vjetër, për të ngacmuar trupin. ↩︎

11. Mont-de-Piété: shtëpia shtetërore e pengjeve në Paris, ku njerëzit linin sende peng për të marrë para hua. ↩︎

12. Vdekjoramë: edhe një nga lojërat e pensionarëve me prapashtesën „-ramë“, që e nisën kur u hap Diorama. ↩︎

13. Shërbimi i Varrimeve (Pompes funèbres): ndërmarrja që në Paris merrej me karrocat, me zbukurimet e zisë dhe me përcjelljen e të vdekurve. Varrimet ndaheshin në klasa sipas çmimit. ↩︎

14. Saint-Étienne-du-Mont: kishë e vjetër pranë Panteonit, në lagjen Latine. ↩︎

15. Libera me („Më shpëto“) dhe De profundis („Nga thellësitë“, Psalmi 130): lutje latine që këndohen në shërbesat e të vdekurve. ↩︎

16. Kolona e sheshit Vendôme dhe kupola e Invalidëve: midis tyre, nga të dy anët e Senës, shtriheshin lagjet ku banonte shoqëria e lartë e Parisit. ↩︎