Kapitulli VI · Getsbi i madh

Rreth kësaj kohe, një mëngjes, një gazetar i ri ambicioz nga Nju-Jorku mbërriti te dera e Getsbit dhe e pyeti nëse kishte ndonjë gjë për të thënë.

— Për të thënë për çfarë? — pyeti Getsbi me mirësjellje.

— Pse… ndonjë deklaratë për të dhënë.

Pas pesë minutash ngatërrese, doli se njeriu e kishte dëgjuar emrin e Getsbit në redaksinë e tij në një lidhje që ose s’donte ta zbulonte, ose s’e kuptonte plotësisht. Ishte dita e tij e pushimit, dhe me një nismë të lavdërueshme kishte nxituar „të shihte“.

Ishte një e shtënë kuturu, e megjithatë instinkti i gazetarit ishte i drejtë. Nami i Getsbit, i përhapur nga qindra vetë që kishin pranuar mikpritjen e tij dhe ishin bërë kështu autoritete për të kaluarën e tij, ishte rritur gjithë verën, gjersa i mungonte fare pak që të bëhej lajm. Iu ngjitën legjendat e kohës, si „tubacioni i nëndheshëm për në Kanada“,¹ dhe kishte edhe një histori këmbëngulëse se ai s’jetonte fare në shtëpi, por në një anije që dukej si shtëpi dhe që lëvizej fshehurazi lart e poshtë bregut të Long Ajlendit. Pse pikërisht këto trillime ishin burim kënaqësie për Xhejms Gecin nga Dakota e Veriut, nuk është e lehtë të thuhet.

Xhejms Gec: ky ishte në të vërtetë, ose të paktën ligjërisht, emri i tij. E kishte ndërruar në moshën shtatëmbëdhjetë vjeç, në atë çast të caktuar që pa fillimin e karrierës së tij: kur pa jahtin e Den Kodit të hidhte spirancën mbi cektinën më tinëzare të Liqenit të Sipërm.² Ishte Xhejms Geci ai që po endej kot atë pasdite gjatë plazhit me një triko jeshile të grisur e me një palë pantallona prej pëlhure, por ishte tashmë Xhej Getsbi ai që mori hua një varkë me rrema, voziti deri te Tuolomee-ja dhe e njoftoi Kodin se mund ta kapte një erë dhe t’ia bënte copë-copë anijen brenda gjysmë ore.

Mendoj se e kishte pasur emrin gati prej kohësh, edhe atëherë. Prindërit e tij ishin fshatarë të plogësht e të dështuar; imagjinata e tij s’i kishte pranuar kurrë vërtet si prindërit e tij. E vërteta ishte se Xhej Getsbi nga Veza Perëndimore, Long Ajlend, kishte lindur nga koncepti i tij platonik³ për veten. Ishte bir i Zotit, një shprehje që, në mos do të thotë ndonjë gjë, do të thotë pikërisht këtë, dhe duhej të merrej me punët e Atit të tij,⁴ me shërbimin e një bukurie të madhe, vulgare e të rreme. Kështu, ai shpiku pikërisht atë lloj Xhej Getsbi që ka gjasa të shpikë një djalë shtatëmbëdhjetëvjeçar, dhe këtij koncepti i qëndroi besnik deri në fund.

Për më shumë se një vit, kishte çarë rrugën gjatë bregut jugor të Liqenit të Sipërm si gërmues guaskash e si peshkatar salmonësh, ose në çfarëdo pune tjetër që i jepte ushqim e shtrat. Trupi i tij i nxirë, që po forcohej, jetonte natyrshëm nëpër punën gjysmë të egër, gjysmë dembele të ditëve të freskëta. I njohu gratë herët, dhe meqë e llastuan, i përbuzi: vajzat e virgjëra, ngaqë ishin të paditura, të tjerat, ngaqë histerizoheshin për gjëra që ai, në vetëpërqendrimin e tij dërrmues, i merrte si të mirëqena.

Por zemra e tij ishte në një trazirë të pandërprerë e të vrullshme. Natën në shtrat e ndiqnin sajesat më groteske e më fantastike. Në trurin e tij thurej një gjithësi me një shkëlqim të pashprehshëm, ndërsa ora tiktakonte mbi lavaman dhe hëna i lagte me dritë të njomë rrobat e ngatërruara në dysheme. Çdo natë i shtonte diçka modelit të ëndrrave të tij, gjersa përgjumja mbyllej mbi ndonjë skenë të gjallë me një përqafim harrese. Për një kohë, këto ëndërrime i dhanë një shteg imagjinatës së tij; ishin një shenjë e kënaqshme e joreales së realitetit, një premtim se shkëmbi i botës ishte ngritur i sigurt mbi krahun e një zane.

Një instinkt drejt lavdisë së tij të ardhshme e kishte çuar, disa muaj më parë, në Kolegjin e vogël luteran të Shën Olafit, në Minesotën jugore.⁵ Ndenji atje dy javë, i tronditur nga mospërfillja e egër e kolegjit ndaj daulleve të fatit të tij, ndaj vetë fatit, dhe duke e përbuzur punën e portierit me të cilën duhej të paguante shkollimin. Pastaj u kthye sërish te Liqeni i Sipërm, dhe ende po kërkonte diçka për të bërë atë ditë kur jahti i Den Kodit hodhi spirancën në cektinat pranë bregut.

Kodi ishte atëherë pesëdhjetë vjeç, një produkt i minierave të argjendit të Nevadës, i Jukonit, i çdo vrapi pas metalit që nga shtatëdhjetepesa.⁶ Tregtitë me bakrin e Montanës, që e bënë shumëfish milioner, e gjetën të fuqishëm nga trupi, por në prag të dobësimit të mendjes, dhe, duke e dyshuar këtë, një numër i pafund grash u përpoqën ta ndanin nga paratë e tij. Degëzimet jo shumë të këndshme me të cilat Ela Keji, gazetarja, luajti rolin e Madame de Maintenon-it⁷ ndaj dobësisë së tij dhe e nisi në det me një jaht, ishin pronë e përbashkët e gazetarisë së fryrë të vitit 1902. Prej pesë vitesh lundronte gjatë brigjeve tepër mikpritëse, kur u shfaq si fati i Xhejms Gecit në Little Girl Bay.

Për Gecin e ri, që pushonte mbi rremat dhe ngrinte sytë drejt kuvertës me parmak, ai jaht përfaqësonte gjithë bukurinë dhe shkëlqimin e botës. Mendoj se i buzëqeshi Kodit; me siguri e kishte zbuluar se njerëzve u pëlqente kur buzëqeshte. Sidoqoftë, Kodi i bëri disa pyetje (njëra prej tyre nxori në dritë emrin krejt të ri) dhe pa se ishte i shpejtë dhe ambicioz pa masë. Pas disa ditësh e mori në Dulut,⁸ i bleu një xhaketë blu, gjashtë palë pantallona të bardha prej pëlhure të trashë dhe një kasketë jahti. Dhe kur Tuolomee-ja u nis për në Inditë Perëndimore dhe në Bregun e Barbarisë, u nis edhe Getsbi.

E kishin punësuar në një detyrë personale të paqartë: sa ndenji me Kodin, qe me radhë kujdestar i anijes, ndihmëskapiten, kapiten, sekretar, madje edhe rojë burgu, sepse Den Kodi esëll e dinte se ç’marrëzi bujare mund të bënte së shpejti Den Kodi i dehur, dhe për raste të tilla parashikonte duke i besuar Getsbit gjithnjë e më shumë. Marrëveshja zgjati pesë vjet, gjatë të cilave anija bëri tri herë xhiron e kontinentit. Mund të kishte zgjatur pa fund, po të mos kishte qenë fakti që Ela Keji hipi në bord një natë në Boston dhe një javë më vonë Den Kodi vdiq pa pikë mikpritjeje.

Më kujtohet portreti i tij lart në dhomën e gjumit të Getsbit, një burrë gri, i kuq në fytyrë, me një fytyrë të ashpër e të zbrazët: shthururi pionier, që në një fazë të jetës amerikane solli sërish në bregun lindor dhunën e egër të shtëpive publike dhe të pijetoreve të kufirit. Pikërisht falë Kodit, në mënyrë të tërthortë, Getsbi pinte kaq pak. Ndonjëherë, gjatë festave të gëzuara, gratë i fërkonin shampanjë nëpër flokë; sa për vete, ai e bëri zakon të mos e prekte pijen.

Dhe ishte nga Kodi që trashëgoi para: një trashëgimi prej njëzet e pesë mijë dollarësh. Nuk i mori. S’e kuptoi kurrë marifetin ligjor që u përdor kundër tij, por ajo që mbeti nga milionat shkoi e paprekur te Ela Keji. Atij i mbeti edukata e tij jashtëzakonisht e përshtatshme; kontura e paqartë e Xhej Getsbit ishte mbushur deri në trupin e plotë të një njeriu.

---

Të gjitha këto m’i tregoi shumë më vonë, por i kam shkruar këtu me qëllim që t’i shpërthej ato thashethemet e para të egra për të kaluarën e tij, që s’ishin as për së largu të vërteta. Përveç kësaj, m’i tregoi në një kohë hutimi, kur kisha arritur në pikën të besoja gjithçka dhe asgjë për të. Ndaj po e shfrytëzoj këtë ndalesë të shkurtër, ndërsa Getsbi, si të thuash, merrte frymë, për t’i hequr qafe këto keqkuptime.

Ishte një ndalesë edhe në lidhjen time me punët e tij. Për disa javë s’e pashë dhe s’ia dëgjova zërin në telefon: shumicën e kohës isha në Nju-Jork, duke u endur me Xhordanin dhe duke u përpjekur t’i hyja në zemër tezes së saj të matufosur. Por më në fund shkova në shtëpinë e tij një të diel pasdite. S’kisha as dy minuta aty, kur dikush solli Tom Bjukenanin për një gotë. Natyrisht, u habita, por gjëja vërtet e habitshme ishte se kjo s’kishte ndodhur më parë.

Ishin një grup prej tre vetash me kuaj: Tomi, një burrë që quhej Slloun dhe një grua e bukur me rroba kalorësie ngjyrë kafe, që kishte qenë aty edhe më parë.

— Më vjen shumë mirë që ju shoh, — tha Getsbi, duke qëndruar në verandë. — Më vjen shumë mirë që kaluat nga këtu.

Sikur t’u interesonte!

— Uluni, uluni. Merrni një cigare ose një puro. — Ecte shpejt nëpër dhomë, duke u rënë ziles. — Do t’ju sjell diçka për të pirë menjëherë.

Fakti që Tomi ishte aty e kishte prekur thellë. Por ai do të ishte i shqetësuar sidoqoftë gjersa t’u jepte diçka, duke kuptuar në një mënyrë të paqartë se vetëm për këtë kishin ardhur. Zoti Slloun s’donte asgjë. Një limonadë? Jo, faleminderit. Pak shampanjë? Asgjë fare, faleminderit… Më vjen keq…

— Bëtë një shëtitje të këndshme?

— Rrugë shumë të mira këtu përreth.

— Besoj se automobilat…

— Po.

I shtyrë nga një impuls i papërballueshëm, Getsbi u kthye nga Tomi, që e kishte pranuar prezantimin si i huaj.

— Besoj se jemi takuar diku më parë, zoti Bjukenan.

— Oh, po, — tha Tomi, me një mirësjellje të vrazhdë, por qartësisht pa e kujtuar. — Ashtu është. E kujtoj shumë mirë.

— Rreth dy javë më parë.

— Ashtu është. Ishit me Nikun këtu.

— E njoh gruan tuaj, — vazhdoi Getsbi, gati me agresivitet.

— Vërtet?

Tomi u kthye nga unë.

— Jeton afër këtu, Nik?

— Ngjitur.

— Vërtet?

Zoti Slloun nuk hyri në bisedë, por u shtri prapa me mendjemadhësi në karrige; edhe gruaja s’tha asgjë, gjersa, papritur, pas dy gotash uiski me sodë, u bë e përzemërt.

— Do të vijmë të gjithë në festën tuaj të ardhshme, zoti Getsbi, — propozoi ajo. — Ç’thoni?

— Sigurisht; do të më vinte shumë mirë t’ju kisha.

— Do t’ish shum’ bukur, — tha zoti Slloun, pa mirënjohje. — Pra… mendoj se duhet të nisemi për në shtëpi.

— Ju lutem, mos u nxitoni, — i nxiti Getsbi. Tani e kishte veten në dorë dhe donte ta shihte Tomin më gjatë. — Pse s’… pse s’rrini për darkë? S’do të habitesha po të vinin edhe ca njerëz të tjerë nga Nju-Jorku.

— Ejani ju për darkë te unë, — tha zonja me entuziazëm. — Që të dy.

Kjo më përfshinte edhe mua. Zoti Slloun u ngrit në këmbë.

— Eja, — tha, por vetëm asaj.

— E kam me gjithë mend, — nguli këmbë ajo. — Do të më vinte shumë mirë t’ju kisha. Ka shumë vend.

Getsbi më pa pyetës. Donte të shkonte dhe s’e shihte se zoti Slloun kishte vendosur që ai të mos shkonte.

— Kam frikë se s’do të mundem, — thashë.

— Pra, ejani ju, — e nxiti ajo, duke u përqendruar te Getsbi.

Zoti Slloun i murmuriti diçka pranë veshit.

— S’do të vonohemi po të nisemi tani, — nguli këmbë ajo me zë të lartë.

— S’kam kalë, — tha Getsbi. — Në ushtri kam kalëruar, por kalë s’kam blerë kurrë. Do t’ju ndjek me makinë. Më falni vetëm një minutë.

Ne të tjerët dolëm në verandë, ku Slloun dhe zonja filluan mënjanë një bisedë të ndezur.

— O Zot, besoj se ai njeri po vjen, — tha Tomi. — S’e di që ajo s’e do?

— Ajo thotë se e do.

— Ka një darkë të madhe dhe ai s’do të njohë asnjë njeri atje. — Vrenjti vetullat. — Pyes veten ku dreqin e ka njohur Dejzin. Për Zotin, mund të jem i modës së vjetër në idetë e mia, por gratë sot sillen tepër andej-këtej për shijen time. Takojnë lloj-lloj peshqish të çmendur.

Befas zoti Slloun dhe zonja zbritën shkallët dhe hipën mbi kuaj.

— Eja, — i tha zoti Slloun Tomit, — jemi vonë. Duhet të ikim. — Dhe pastaj mua: — Thuaji që s’mund të prisnim, a do t’ia thuash?

Unë dhe Tomi i dhamë dorën njëri-tjetrit, ne të tjerët shkëmbyem një përshëndetje të ftohtë me kokë, dhe ata u larguan me trokth nëpër rrugicë, duke u zhdukur nën gjethnajën e gushtit pikërisht kur Getsbi, me kapelën dhe pardesynë e lehtë në dorë, doli nga dera e përparme.

Me sa dukej, Tomi ishte shqetësuar që Dejzi endej vetëm, sepse të shtunën tjetër në mbrëmje erdhi me të në festën e Getsbit. Ndoshta prania e tij i dha mbrëmjes atë cilësinë e veçantë të rëndë që kishte; në kujtesën time ajo dallohet nga festat e tjera të Getsbit atë verë. Ishin të njëjtët njerëz, ose të paktën i njëjti lloj njerëzish, e njëjta bollëk shampanje, e njëjta trazirë me shumë ngjyra e me shumë tonalitete, por ndjeva në ajër diçka të pakëndshme, një ashpërsi që përshkonte gjithçka dhe që s’kishte qenë më parë. Ose ndoshta isha mësuar thjesht me të, kisha arritur ta pranoja Vezën Perëndimore si një botë të plotë në vetvete, me masat e saj dhe me figurat e saj të mëdha, që s’i binte poshtë asgjëje, sepse s’e kishte vetëdijen se i binte, dhe tani po e shikoja sërish, me sytë e Dejzisë. Është gjithmonë e trishtueshme të shikosh me sy të rinj gjërat për të cilat ke harxhuar vetë aftësitë e tua të përshtatjes.

Mbërritën në muzg, dhe, ndërsa shëtisnim mes qindrave që shkëlqenin, zëri i Dejzisë bënte marifete murmuruese në fytin e saj.

— Këto gjëra më ngazëllejnë kaq shumë, — pëshpëriti. — Po të duash të më puthësh në çfarëdo kohe gjatë mbrëmjes, Nik, vetëm më lajmëro dhe me kënaqësi do ta rregulloj për ty. Vetëm ma përmend emrin. Ose trego një kartë të gjelbër. Po shpërndaj karta të gjel…

— Shiko përreth, — propozoi Getsbi.

— Po shikoj përreth. Po e kaloj për mrekulli…

— Duhet të shohësh fytyrat e shumë njerëzve për të cilët ke dëgjuar.

Sytë arrogantë të Tomit endeshin nëpër turmë.

— Ne s’dalim shumë, — tha; — madje, sapo po mendoja se këtu s’njoh asnjë njeri.

— Ndoshta e njihni atë zonjë. — Getsbi tregoi një grua të mrekullueshme, si një orkide gati jo njerëzore, që rrinte madhërishëm nën një kumbull me lule të bardha. Tomi dhe Dejzi e vështruan me atë ndjenjë të veçantë jo reale që shoqëron njohjen e një ylli të kinemasë, deri atëherë si fantazmë.

— Është e mrekullueshme, — tha Dejzi.

— Burri që është përkulur mbi të është regjisori i saj.

I çoi me ceremoni nga një grup te tjetri:

— Zonja Bjukenan… dhe zoti Bjukenan… — Pas një ngurrimi të çastit, shtoi: — lojtari i polos.

— Oh, jo, — kundërshtoi Tomi shpejt, — jo unë.

Por me sa dukej tingulli i fjalëve i pëlqeu Getsbit, sepse Tomi mbeti „lojtari i polos“ gjatë gjithë mbrëmjes.

— S’kam takuar kurrë kaq shumë të famshëm, — thirri Dejzi. — Më pëlqeu ai burri, si e kishte emrin?, me atë farë hunde blu.

Getsbi ia tha emrin, duke shtuar se ishte një producent i vogël.

— Pra, mua më pëlqeu sidoqoftë.

— Do ta kisha pak më për qejf të mos isha lojtari i polos, — tha Tomi me të qeshur, — do ta kisha më për qejf t’i shikoja gjithë këta njerëz të famshëm në… në anonimat.

Dejzi dhe Getsbi kërcyen. Më kujtohet se më habiti fokstroti i tij i hijshëm e i përmbajtur: s’e kisha parë kurrë më parë duke kërcyer. Pastaj shkuan me hap të ngadaltë në shtëpinë time dhe u ulën në shkallë për gjysmë ore, ndërsa, me kërkesën e saj, unë rrija roje në kopsht. „Në rast se bie zjarr a vjen përmbytje,“ shpjegoi ajo, „ose ndonjë vepër e Zotit.“

Tomi doli nga anonimati i tij kur po uleshim bashkë për darkë. „Ju vjen keq po të ha me ca njerëz këtu?“ tha. „Një tip po tregon ca gjëra qesharake.“

— Shko, — iu përgjigj Dejzi me dashamirësi, — dhe po të duash të mbash shënim ndonjë adresë, ja lapsi im i vogël i artë… — Pas një çasti hodhi sytë përreth dhe më tha se vajza ishte „e rëndomtë, por e bukur“, dhe e kuptova se, përveç gjysmë orës që kishte qenë vetëm me Getsbin, nuk po kënaqej.

Ishim në një tryezë veçanërisht të çakërrqejfur. Ky ishte faji im: Getsbin e kishin thirrur në telefon, dhe vetëm dy javë më parë këta po njerëz më kishin zbavitur. Por ajo që më kishte zbavitur atëherë tani më qelbej në ajër.

— Si ndiheni, zonjusha Bedeker?

Vajza të cilës iu drejtua pyetja po përpiqej, pa sukses, të lëshohej mbi supin tim. Me këtë pyetje u drejtua dhe hapi sytë.

— Ç’?

Një grua e madhe e e plogësht, që po e nxiste Dejzin të luante golf me të të nesërmen në klubin e vendit, foli në mbrojtje të zonjushës Bedeker:

— Oh, tani është mirë. Kur pi pesë a gjashtë koktejë, gjithmonë fillon të bërtasë ashtu. I them se duhet ta lërë.

— E lë, — pohoi e akuzuara me zë bosh.

— Të dëgjuam që po bërtisje, ndaj i thashë Dok Sivetit këtu: „Ka dikë që ka nevojë për ndihmën tënde, Dok.“

— Ajo të është shumë mirënjohëse, jam e sigurt, — tha një shoqe tjetër, pa mirënjohje, — por ia lagët fustanin fare kur ia futët kokën në pishinë.

— Gjëja që urrej më shumë është të ma fusin kokën në pishinë, — murmuriti zonjusha Bedeker. — Një herë desh më mbytën atje në Nju-Xhersi.

— Atëherë duhet ta lini, — ia ktheu doktor Siveti.

— Fol për veten! — thirri zonjusha Bedeker me dhunë. — Të dridhet dora. S’do të të lija të më operoje!

Kështu ishte. Gati gjëja e fundit që më kujtohet është se qëndroja me Dejzin dhe shikonim regjisorin e filmave dhe Yllin e tij. Ishin ende nën kumbullën me lule të bardha, dhe fytyrat u preknin, përveç një rrezeje të zbehtë e të hollë hëne mes tyre. M’u duk se ai ishte përkulur shumë ngadalë drejt saj gjithë mbrëmjen për të arritur këtë afërsi, dhe, ndërsa shikoja, e pashë të përkulej edhe një shkallë të fundit dhe ta puthte në faqe.

— Më pëlqen, — tha Dejzi, — më duket e mrekullueshme.

Por të tjerat e fyen, dhe pa diskutim, sepse nuk ishin një gjest, por një ndjenjë. E tmerroi Veza Perëndimore, ky „vend“ i paparë që Broadway-i e kishte pjellë mbi një fshat peshkatarësh të Long Ajlendit; e tmerroi forca e saj e papërpunuar që gërryhej nën eufemizmat e vjetra dhe fati tepër i dukshëm që i grumbullonte banorët e saj si kope nëpër një shkurtore nga hiçi në hiç. Pa diçka të tmerrshme pikërisht te thjeshtësia që s’arrinte ta kuptonte.

U ula në shkallët e përparme me ta, ndërsa prisnin makinën. Këtu përpara ishte errët; vetëm dera e ndritshme lëshonte dhjetë këmbë katrore dritë në mëngjesin e butë e të zi. Herë pas here, mbi grilën e një dhome tualeti sipër lëvizte një hije, i linte vendin një hijeje tjetër, një procesion i pacaktuar hijesh, që lyheshin e pudroseshin para një pasqyre të padukshme.

— Po kush është, në fund të fundit, ky Getsbi? — pyeti befas Tomi. — Ndonjë kontrabandist i madh pijesh?

— Ku e dëgjove këtë? — pyeta.

— S’e dëgjova. E përfytyrova. Shumë nga këta të pasuruarit e rinj janë thjesht kontrabandistë të mëdhenj pijesh, e di.

— Getsbi jo, — thashë shkurt.

Heshti për një çast. Guralecët e rrugicës kërcisnin nën këmbët e tij.

— Pra, me siguri është munduar shumë për ta mbledhur këtë kopsht zoologjik.

Një fllad lëvizi mjegullën gri të jakës prej gëzofi të Dejzisë.

— Të paktën janë më interesantë se njerëzit që njohim ne, — tha ajo me mundim.

— S’dukeshe kaq e interesuar.

— Pra, isha.

Tomi qeshi dhe u kthye nga unë.

— E vure re fytyrën e Dejzisë kur ajo vajza i kërkoi ta vinte nën dush me ujë të ftohtë?

Dejzi filloi të këndonte bashkë me muzikën me një pëshpëritje të ngjirur e ritmike, duke nxjerrë në çdo fjalë një kuptim që s’e kishte pasur kurrë më parë dhe s’do ta kishte më kurrë. Kur melodia ngjitej, zëri i saj thyhej ëmbël duke e ndjekur, ashtu siç bëjnë zërat e kontraltove, dhe çdo ndryshim derdhte në ajër pak nga magjia e saj e ngrohtë njerëzore.

— Vijnë shumë njerëz që s’janë ftuar, — tha ajo befas. — Ajo vajzë s’ishte ftuar. Thjesht futen me forcë, dhe ai është shumë i sjellshëm për të kundërshtuar.

— Do të doja të dija kush është dhe me ç’merret, — nguli këmbë Tomi. — Dhe mendoj se do ta bëj detyrë ta zbuloj.

— Mund të ta them që tani, — iu përgjigj ajo. — Kishte disa farmaci, shumë farmaci. I ngriti vetë.

Limuzina e vonuar u ngjit duke rrotulluar nëpër rrugicë.

— Natën e mirë, Nik, — tha Dejzi.

Vështrimi i saj më la dhe kërkoi majën e ndriçuar të shkallëve, ku nga dera e hapur dilte „Ora tre e mëngjesit“,⁹ një vals i vogël i rregullt e i trishtë i atij viti. Në fund të fundit, pikërisht te shkujdesja e festës së Getsbit kishte mundësi romantike që mungonin krejt në botën e saj. Çfarë ishte atje lart në këngë që dukej sikur e thërriste të kthehej brenda? Çfarë do të ndodhte tani në orët e turbullta e të pallogaritshme? Ndoshta do të vinte ndonjë mysafir i pabesueshëm, një njeri pafundësisht i rrallë e për t’u mrekulluar, ndonjë vajzë e re vërtet rrezatuese që me një vështrim të freskët te Getsbi, me një çast takimi magjik, do t’i fshinte ata pesë vjet përkushtimi të palëkundur.

Atë natë ndenja deri vonë. Getsbi më kërkoi të prisja gjersa të lirohej, dhe unë u vonova në kopsht gjersa grupi i pashmangshëm i notarëve u ngjit me vrap, i ftohur e i ngazëllyer, nga plazhi i zi, gjersa u shuan dritat në dhomat e mysafirëve sipër. Kur më në fund zbriti shkallët, lëkura e nxirë i ishte tendosur në fytyrë më shumë se zakonisht, dhe sytë i kishte të ndritshëm e të lodhur.

— Nuk i pëlqeu, — tha menjëherë.

— Sigurisht që i pëlqeu.

— Nuk i pëlqeu, — nguli këmbë. — Nuk u kënaq.

Heshti, dhe unë e mora me mend dëshpërimin e tij të pashprehshëm.

— E ndiej veten larg saj, — tha. — Është e vështirë ta bëj të kuptojë.

— E ke fjalën për ballon?

— Ballon? — I hodhi poshtë të gjitha ballot që kishte dhënë me një kërcitje gishtash. — Miku plak, balloja s’ka rëndësi.

Ai s’donte nga Dejzi asgjë më pak se sa të shkonte te Tomi dhe t’i thoshte: „Nuk të kam dashur kurrë.“ Pasi t’i kishte fshirë katër vjet me atë fjali, do të mund të vendosnin për masat më praktike që duheshin marrë. Njëra prej tyre ishte që, pasi ajo të ishte e lirë, të ktheheshin në Luizvil dhe të martoheshin nga shtëpia e saj, njëlloj sikur të ishte pesë vjet më parë.

— Dhe ajo s’e kupton, — tha. — Dikur e kuptonte. Rrinim me orë të tëra…

U ndal dhe filloi të ecte lart e poshtë një shtegu të shkretë me lëvozhga frutash, me dhurata festash të hedhura e me lule të shtypura.

— Unë s’do t’i kërkoja shumë, — guxova. — S’mund ta përsëritësh të kaluarën.

— S’mund ta përsëritësh të kaluarën? — thirri ai me mosbesim. — Pse, sigurisht që mundesh!

Hodhi sytë përreth si i çmendur, sikur e kaluara të rrinte në pritë këtu, në hijen e shtëpisë së tij, pak përtej mundësisë së dorës së tij.

— Do t’i rregulloj të gjitha ashtu siç ishin më parë, — tha, duke pohuar me kokë me vendosmëri. — Do ta shohë.

Foli shumë për të kaluarën, dhe kuptova se donte të rimerrte diçka, ndoshta një ide për veten, që kishte hyrë në dashurinë e tij për Dejzin. Jeta e tij që atëherë kishte qenë e ngatërruar dhe e çrregullt, por, sikur të mund të kthehej një herë në një pikënisje të caktuar dhe t’i rishikonte të gjitha ngadalë, do të mund ta zbulonte se ç’ishte ajo gjë…

…Një natë vjeshte, pesë vjet më parë, ishin duke ecur nëpër rrugë kur binin gjethet, dhe arritën në një vend ku s’kishte pemë dhe trotuari ishte i bardhë nga drita e hënës. U ndalën aty dhe u kthyen nga njëri-tjetri. Tani ishte një natë e freskët, me atë ngazëllim të fshehtë që vjen me dy ndërrimet e vitit. Dritat e qeta të shtëpive gumëzhinin në errësirë, dhe mes yjeve kishte lëvizje e rrëmujë. Me bisht të syrit, Getsbi pa se pllakat e trotuareve formonin me të vërtetë një shkallë që ngjitej në një vend të fshehtë mbi pemë: mund të ngjitej deri atje, po të ngjitej vetëm, dhe, pasi të arrinte atje, mund të thithte gjirin e jetës, të gëlltiste qumështin e pakrahasueshëm të mrekullisë.

Zemra i rrahu më shpejt kur fytyra e bardhë e Dejzisë iu afrua fytyrës së tij. E dinte se, kur ta puthte këtë vajzë dhe t’i martonte përgjithmonë vegimet e tij të pashprehshme me frymën e saj të vdekshme, mendja e tij s’do të hidhej më kurrë e lirë si mendja e Zotit. Ndaj priti, duke dëgjuar edhe për një çast diapazonin që kishte rënë mbi një yll. Pastaj e puthi. Me prekjen e buzëve të tij, ajo çeli për të si një lule, dhe mishërimi u bë i plotë.

Përmes gjithë asaj që tha, madje edhe përmes sentimentalizmit të tij të tmerrshëm, m’u kujtua diçka: një ritëm që të shpëtonte, një copë fjalësh të humbura, që i kisha dëgjuar diku shumë kohë më parë. Për një çast, një fjali u përpoq të merrte formë në gojën time, dhe buzët m’u hapën si të një memeci, sikur mbi to të përpëlitej diçka më shumë se një fije ajri e trembur. Por nuk nxorën asnjë tingull, dhe ajo që gati e kisha kujtuar mbeti përgjithmonë e pakomunikueshme.

Shënime

1. Gjatë Ndalimit, shumë pije alkoolike hynin kontrabandë në SHBA nga Kanadaja, ku distileritë mund t’i prodhonin ligjërisht pijet për eksport. ↩︎

2. Liqeni i Sipërm (Lake Superior): më i madhi nga Liqenet e Mëdha të Amerikës së Veriut, në kufi mes SHBA-ve dhe Kanadasë. ↩︎

3. Platonik: sipas filozofit grek Platonit (rreth 427–347 p.e.s.), çdo send i botës është një kopje e papërsosur e një ideje, e një forme të përsosur e të përjetshme. ↩︎

4. Jehonë e fjalëve të Jezusit dymbëdhjetëvjeçar në tempull: „A nuk e dinit se duhet të merrem me punët e Atit tim?“ (Luka 2:49). ↩︎

5. Kolegji i Shën Olafit (St. Olaf College): kolegj i vogël i kishës luterane në Northfild, në shtetin e Minesotës. ↩︎

6. Vrapi pas metalit: në shekullin XIX, në Perëndimin amerikan e në Kanada, zbulimi i një miniere ari a argjendi tërhiqte me mijëra kërkues pasurie. Në Nevadë u zbuluan miniera të mëdha argjendi nga viti 1859, në Jukon (Kanada) ari, në fund të viteve 1890, dhe në Montanë bakri. ↩︎

7. Madame de Maintenon (1635–1719): edukatorja e fëmijëve të Luigjit XIV, që u bë e dashura e tij dhe më pas gruaja e tij e fshehtë, me ndikim të madh mbi mbretin në vitet e tij të fundit. ↩︎

8. Dulut (Duluth): qytet port në shtetin e Minesotës, në skajin perëndimor të Liqenit të Sipërm. ↩︎

9. Three O’Clock in the Morning („Ora tre e mëngjesit“): vals i Julián Robledo-s, që u bë një nga këngët më të njohura të vitit 1922, sidomos me incizimin e orkestrës së Paul Whiteman-it. ↩︎