Kapitulli I — Arrestimi · Procesi

Dikush duhet të ketë shpifur për Jozef K.-në, sepse, pa pasur bërë ndonjë të keqe, një mëngjes ai u arrestua. Kuzhinierja e zonjës Grubah, qiradhënëses së tij, që çdo ditë rreth orës tetë të mëngjesit i sillte mëngjesin, këtë herë nuk erdhi. Kjo s’kishte ndodhur kurrë më parë. K. priti edhe pak, pa nga jastëku plakën që banonte përballë dhe që e vëzhgonte me një kureshtje krejt të pazakontë për të, pastaj, njëherësh i çuditur dhe i uritur, i ra ziles. Menjëherë u trokit dhe hyri një burrë që s’e kishte parë kurrë më parë në këtë banesë. Ishte i hollë, por i ngjeshur nga trupi, kishte veshur një rrobë të zezë të puthitur pas trupit, që, si kostumet e udhëtimit, ishte e pajisur me pala të ndryshme, xhepa, tokëza, kopsa dhe një rrip, dhe për këtë arsye, pa e kuptuar njeriu qartë se për çfarë shërbente, dukej veçanërisht praktike. „Kush jeni ju?“ pyeti K. dhe u ngrit menjëherë gjysmë ndenjur në shtrat. Por burri e kaloi pyetjen, sikur paraqitja e tij duhej pranuar ashtu si ishte, dhe tha vetëm nga ana e vet: „I ratë ziles?“ „Ana le të ma sjellë mëngjesin“, tha K. dhe u përpoq fillimisht, në heshtje, me vëmendje e me arsyetim, të zbulonte se kush ishte në të vërtetë ai burrë. Por ky nuk qëndroi gjatë nën shikimet e tij, po u kthye nga dera, e hapi pak dhe i tha dikujt që me sa dukej qëndronte fill pas saj: „Do që Ana t’i sjellë mëngjesin.“ Pasoi një e qeshur e vogël në dhomën ngjitur; nga tingulli s’mund të thuhej me siguri nëse nuk qeshnin disa veta. Ndonëse i huaji s’mund të kishte mësuar prej saj asgjë që s’e dinte më parë, prapëseprapë i tha K.-së me tonin e një raporti: „Është e pamundur.“ „Kjo do të ishte e re“, tha K., u hodh nga shtrati dhe veshi me nxitim pantallonat. „Dua të shoh vetë ç’njerëz janë në dhomën ngjitur dhe si do të më japë llogari zonja Grubah për këtë shqetësim.“ I shkoi menjëherë ndër mend se këtë s’duhej ta kishte thënë me zë dhe se kështu, në njëfarë mënyre, i njihte të huajit një të drejtë mbikëqyrjeje, por tani kjo nuk i dukej e rëndësishme. Sidoqoftë, i huaji e kuptoi pikërisht kështu, sepse tha: „A nuk do të bënit më mirë të rrinit këtu?“ „Nuk dua as të rri këtu, as të më flisni, përderisa nuk më prezantoheni.“ „E thashë për të mirë“, tha i huaji dhe tani e hapi derën vetë. Në dhomën ngjitur, ku K. hyri më ngadalë se ç’donte, në shikim të parë gjithçka dukej pothuajse njësoj si në mbrëmjen e kaluar. Ishte dhoma e ndenjes e zonjës Grubah; ndoshta në këtë dhomë të mbushur plot me mobilie, mbulesa, porcelanë e fotografi sot kishte pak më shumë vend se zakonisht, kjo nuk dallohej menjëherë, aq më pak meqë ndryshimi kryesor qëndronte te prania e një burri që rrinte ulur pranë dritares së hapur me një libër në dorë, nga i cili tani ngriti sytë. „Duhej të kishit ndenjur në dhomën tuaj! Vallë s’jua tha Franci?“ „Po, ç’doni ju, pra?“ tha K. dhe vështroi nga i njohuri i ri te ai që u quajt Franc, i cili kishte mbetur në këmbë te dera, dhe pastaj sërish prapa. Nëpër dritaren e hapur dukej sërish plaka, që me një kureshtje vërtet prej plake ishte afruar te dritarja që tani ndodhej përballë, për të vazhduar të shihte gjithçka. „Por unë dua zonjën Grubah —“ tha K., bëri një lëvizje sikur po shkëputej nga të dy burrat, që megjithatë qëndronin larg tij, dhe deshi të ecte më tej. „Jo“, tha burri pranë dritares, e hodhi librin mbi një tryezë të vogël dhe u ngrit. „Nuk mund të largoheni, ju jeni i burgosur.“ „Ashtu duket“, tha K. „Po pse, pra?“ pyeti pastaj. „Ne nuk jemi caktuar për t’jua thënë këtë. Shkoni në dhomën tuaj dhe prisni. Procedura tashmë ka nisur dhe çdo gjë do ta mësoni në kohën e duhur. E kapërcej detyrën time kur ju flas kaq miqësisht. Por shpresoj që s’na dëgjon njeri tjetër veç Francit, dhe ai vetë, kundër çdo rregulloreje, është i sjellshëm me ju. Po të keni edhe më tej aq fat sa keni pasur me caktimin e rojeve tuaja, atëherë mund të jeni i qetë.“ K. deshi të ulej, por tani pa se në gjithë dhomën s’kishte ku të ulej, përveç kolltukut pranë dritares. „Do ta kuptoni edhe vetë sa e vërtetë është e gjitha kjo“, tha Franci dhe, njëkohësisht me burrin tjetër, iu afrua. Sidomos ky i dyti ishte shumë më i gjatë se K. dhe e rrihte shpesh me dorë në sup. Që të dy ia shqyrtuan K.-së këmishën e natës dhe thanë se tani do t’i duhej të vishte një këmishë shumë më të keqe, por që këtë këmishë, si edhe të brendshmet e tjera, do t’ia ruanin dhe, në qoftë se çështja e tij do të përfundonte mirë, do t’ia kthenin. „Është më mirë t’i jepni sendet te ne se sa në depo“, thanë ata, „sepse në depo ndodhin shpesh vjedhje, dhe veç kësaj atje, pas njëfarë kohe, të gjitha sendet shiten, pa pyetur nëse procedura në fjalë ka mbaruar apo jo. E sa zgjatin proceset e tilla, sidomos kohët e fundit! Në fund, sigurisht, do t’i merrnit nga depoja paratë e shitjes, por këto para, së pari, janë vetvetiu pak, sepse në shitje nuk vendos madhësia e ofertës, por madhësia e ryshfetit, dhe së dyti, siç tregon përvoja, shuma të tilla pakësohen sa kalojnë nga dora në dorë dhe nga viti në vit.“ K. pothuajse nuk ua vuri veshin këtyre fjalëve; të drejtën për të vendosur mbi sendet e tij, që ndoshta e kishte ende, nuk e çmonte shumë; shumë më e rëndësishme ishte për të të qartësohej mbi gjendjen e vet; por në praninë e këtyre njerëzve s’mund as të mendonte; vazhdimisht barku i rojes së dytë — mund të ishin vetëm roje — e shtynte gati miqësisht, dhe kur ngrinte sytë, shihte një fytyrë të thatë, kockore, që nuk i shkonte fare atij trupi të trashë, me një hundë të fortë, të shtrembër anash, e cila merrej vesh mbi kokën e tij me rojen tjetër. Ç’njerëz ishin këta? Për çfarë flisnin? Cilit autoritet i përkisnin? K. jetonte, pra, në një shtet ligjor, kudo mbretëronte paqja, të gjitha ligjet ishin në fuqi; kush guxonte ta sulmonte në banesën e tij? Gjithmonë kishte prirje t’i merrte të gjitha sa më lehtë, ta besonte më të keqen vetëm kur të vinte më e keqja, të mos merrte masa për të ardhmen, edhe kur gjithçka kërcënonte. Por këtu kjo nuk i dukej e drejtë; sigurisht, gjithë këtë mund ta shihje si shaka, si një shaka të trashë që ia kishin sajuar kolegët e bankës për arsye të panjohura, ndoshta sepse sot ishte ditëlindja e tij e tridhjetë; natyrisht, kjo ishte e mundur; ndoshta mjaftonte që në njëfarë mënyre t’u qeshte rojeve në fytyrë dhe ata do të qeshnin bashkë me të; ndoshta ishin hamallë nga qoshja e rrugës, nuk u ngjanin keq — megjithatë këtë herë, gati që nga shikimi i parë i rojes Franc, ishte i vendosur të mos e lëshonte nga dora as përparësinë më të vogël që mund të kishte ndaj këtyre njerëzve. Rrezikun që më vonë të thuhej se nuk e paskësh kuptuar shakanë, K. e shihte shumë të vogël; por i kujtoheshin — pa qenë zakon i tij të mësonte nga përvoja — disa raste, në vetvete të parëndësishme, kur, ndryshe nga miqtë e tij, ishte sjellë me vetëdije pa kujdes, pa ndjenjën më të vogël për pasojat e mundshme, dhe ishte ndëshkuar për këtë nga përfundimi. Kjo nuk duhej të ndodhte më, të paktën jo këtë herë; po të ishte komedi, donte të luante edhe ai.

Ende ishte i lirë. „Më lejoni“, tha dhe kaloi me nxitim midis rojeve për në dhomën e tij. „Duket i arsyeshëm“, dëgjoi të thoshin pas shpine. Në dhomën e tij hapi menjëherë me forcë sirtarët e tryezës së shkrimit; aty gjithçka ishte në rregull të madh, por pikërisht dokumentet e identitetit që kërkonte nuk i gjeti dot menjëherë nga ngutja. Më në fund gjeti dëshminë e biçikletës¹ dhe deshi të shkonte me të te rojet, por pastaj ajo letër iu duk tepër e parëndësishme dhe vazhdoi të kërkonte, derisa gjeti certifikatën e lindjes. Kur u kthye në dhomën ngjitur, sapo po hapej dera përballë dhe zonja Grubah deshi të hynte. U duk vetëm për një çast, sepse, sa e njohu K.-në, me sa dukej u hutua, kërkoi ndjesë, u zhduk dhe e mbylli derën me shumë kujdes. „Hyni, pra“, mezi arriti të thoshte K. Por tani qëndronte me letrat e tij në mes të dhomës, vështronte ende nga dera, që nuk u hap më, dhe u trondit vetëm kur e thirrën rojet, që rrinin ulur te tryeza e vogël pranë dritares së hapur dhe, siç e pa tani K., po i hanin mëngjesin. „Pse nuk hyri?“ pyeti ai. „Nuk ka të drejtë“, tha roja i gjatë. „Ju jeni i arrestuar.“ „Si mund të jem i arrestuar? Dhe për më tepër në këtë mënyrë?“ „Ja ku filluat përsëri“, tha roja dhe zhyti një fetë bukë me gjalpë në poçin e vogël të mjaltit. „Pyetjeve të tilla ne nuk u përgjigjemi.“ „Do t’u duhet t’u përgjigjeni“, tha K. „Ja dokumentet e mia të identitetit; tani më tregoni tuajat dhe, para së gjithash, urdhrin e arrestimit.“ „Zot i madh!“ tha roja. „Ju s’mund të pajtoheni me gjendjen tuaj dhe duket sikur e keni vënë si qëllim të na ngacmoni kot, ne, që tani, ndoshta, nga të gjithë njerëzit jemi më afër jush.“ „Ashtu është, besojeni, pra“, tha Franci dhe nuk e çoi në gojë filxhanin e kafesë që mbante në dorë, por e vështroi K.-në me një shikim të gjatë, ndoshta plot kuptim, por të pakuptueshëm. K., pa dashur, hyri në një bisedë shikimesh me Francin, por pastaj u ra letrave me dorë dhe tha: „Ja dokumentet e mia të identitetit.“ „Ç’na duhen neve ato?“ thirri tani roja i gjatë. „Ju silleni më keq se një fëmijë. Ç’doni, pra? Doni ta çoni shpejt në fund procesin tuaj të madh e të mallkuar duke diskutuar me ne, rojet, për dokumente identiteti dhe urdhra arrestimi? Ne jemi nëpunës të vegjël, që mezi marrim vesh nga dokumentet e identitetit dhe që me çështjen tuaj s’kemi të bëjmë asgjë tjetër, përveçse ju ruajmë dhjetë orë në ditë dhe paguhemi për këtë. Kjo është gjithçka që jemi; megjithatë jemi në gjendje të kuptojmë se autoritetet e larta, në shërbim të të cilave jemi, para se të urdhërojnë një arrestim të tillë, informohen me shumë përpikëri për shkaqet e arrestimit dhe për personin e të arrestuarit. Këtu nuk ka gabim. Autoriteti ynë, me aq sa e njoh unë, dhe unë njoh vetëm shkallët më të ulëta, nuk shkon kurrsesi të kërkojë fajin te njerëzit, por, siç thuhet në ligj, tërhiqet nga faji dhe duhet të na dërgojë ne, rojet. Ky është ligji. Ku mund të ketë gabim këtu?“ „Këtë ligj nuk e njoh“, tha K. „Aq më keq për ju“, tha roja. „Ndoshta ekziston vetëm në kokat tuaja“, tha K.; donte të futej disi në mendimet e rojeve, t’i kthente në favor të vet ose të zinte vend aty. Por roja tha vetëm prerë: „Do ta ndieni mbi kurriz.“ Franci ndërhyri dhe tha: „Shih, Vilem, ai pranon se nuk e njeh ligjin dhe njëkohësisht pohon se është i pafajshëm.“ „Ke plotësisht të drejtë, por atij s’i mbush dot mendjen për asgjë“, tha tjetri. K. nuk u përgjigj më; a duhet, mendoi ai, të lë të më hutojnë edhe më shumë llomotitjet e këtyre organeve më të ulëta — vetë e pranojnë se janë të tilla? Gjithsesi flasin për gjëra që nuk i kuptojnë fare. Siguria e tyre është e mundur vetëm falë budallallëkut të tyre. Pak fjalë që do të shkëmbej me një njeri të barabartë me mua do t’i bëjnë të gjitha pa krahasim më të qarta se fjalimet më të gjata me këta. Eci disa herë lart e poshtë në hapësirën e lirë të dhomës; përballë pa plakën, që kishte tërhequr te dritarja një plak edhe shumë më të vjetër, të cilin e mbante të përqafuar. K. duhej t’i jepte fund kësaj shfaqjeje: „Më çoni te eprori juaj“, tha ai. „Kur ta dëshirojë ai; jo më parë“, tha roja që e kishin quajtur Vilem. „Dhe tani ju këshilloj“, shtoi, „të shkoni në dhomën tuaj, të rrini i qetë dhe të prisni se ç’do të vendoset për ju. Ju këshillojmë mos e shpërndani mendjen me mendime të kota, por përqendrohuni, sepse do t’ju kërkohet shumë. Nuk na trajtuat ashtu si e meritonte mirësjellja jonë, harruat se ne, kushdo qofshim, të paktën tani ndaj jush jemi njerëz të lirë, dhe kjo s’është përparësi e vogël. Megjithatë, në qoftë se keni para, jemi gati t’ju sjellim një mëngjes të vogël nga kafeneja përballë.“

Pa iu përgjigjur këtij propozimi, K. qëndroi për pak kohë i palëvizur. Ndoshta, po të hapte derën e dhomës tjetër ose madje derën e paradhomës, të dy nuk do të guxonin ta pengonin fare; ndoshta zgjidhja më e thjeshtë e gjithë kësaj ishte ta çonte punën deri në skaj. Por ndoshta do ta kapnin prapëseprapë, dhe po ta rrëzonin njëherë përdhe, do të humbiste edhe gjithë epërsia që, në njëfarë kuptimi, ende e ruante ndaj tyre. Prandaj parapëlqeu sigurinë e zgjidhjes që do të sillte rrjedha e natyrshme e gjërave dhe u kthye në dhomën e tij, pa u thënë asnjë fjalë më shumë as nga ana e tij, as nga ana e rojeve.

U hodh në shtrat dhe mori nga lavamani një mollë të bukur, që e kishte përgatitur mbrëmë për mëngjes. Tani ajo ishte i vetmi mëngjes i tij dhe sidoqoftë, siç u bind që në kafshatën e parë të madhe, shumë më i mirë se ç’do të kishte qenë mëngjesi nga kafeneja e ndyrë e natës, që mund ta kishte marrë me mëshirën e rojeve. Ndihej mirë dhe plot besim; në bankë, sigurisht, sot paradite po mungonte nga detyra, por kjo, për shkak të postit relativisht të lartë që kishte atje, falej lehtë. A duhej ta përmendte shkakun e vërtetë? Mendonte se po. Në qoftë se nuk do ta besonin, gjë që në këtë rast ishte e kuptueshme, mund ta sillte si dëshmitare zonjën Grubah, ose edhe të dy pleqtë përballë, që tani ndoshta ishin në marshim drejt dritares tjetër, asaj përballë. K. çuditej, të paktën po t’i ndiqte mendimet e rojeve, që e kishin shtyrë në dhomë dhe e kishin lënë vetëm këtu, ku kishte mjaft mundësi për të vrarë veten. Njëkohësisht, sigurisht, pyeste veten, sipas mendimeve të veta, ç’arsye mund të kishte për ta bërë këtë. Mos ndoshta sepse të dy rrinin në dhomën ngjitur dhe ia kishin rrëmbyer mëngjesin? Të vriste veten do të ishte aq e pakuptimtë, sa edhe sikur të kishte dashur ta bënte, për shkak të kësaj pakuptimësie nuk do të kishte qenë në gjendje. Po të mos ishte kaq e dukshme mendjengushtësia e rojeve, mund të kishe menduar se edhe ata, për shkak të së njëjtës bindjeje, nuk kishin parë asnjë rrezik për ta lënë vetëm. Le të shihnin tani, po të donin, si shkonte te një dollap i vogël muri ku ruante një raki të mirë, si zbrazte një gotë të vogël, së pari në vend të mëngjesit, dhe si caktonte një gotë të dytë për t’i dhënë guxim, këtë të fundit vetëm nga kujdesi, për rastin e pagjasë që do të duhej.

Atëherë e trembi aq shumë një thirrje nga dhoma ngjitur, sa i përplasi dhëmbët pas gotës. „Ju thërret mbikëqyrësi“, u dëgjua. E trembi vetëm britma, kjo britmë e shkurtër, e prerë, ushtarake, që nuk do ta kishte pritur kurrë nga roja Franc. Vetë urdhri ishte shumë i mirëpritur për të. „Më në fund“, thirri në përgjigje, e mbylli me çelës dollapin e murit dhe nxitoi menjëherë në dhomën ngjitur. Aty qëndronin të dy rojet dhe, sikur të ishte gjëja më e natyrshme, e përzunë sërish në dhomën e tij. „Ç’ju shkon ndër mend?“ thirrën ata. „Me këmishë doni të dilni para mbikëqyrësit? Ai do t’ju rrahë me shkop, dhe neve bashkë me ju.“ „Më lini rehat, në djall!“ thirri K., që e kishin shtyrë deri te dollapi i rrobave. „Kur të sulmojnë në shtrat, s’mund të presin të të gjejnë me rroba feste.“ „S’ka gjë që bën“, thanë rojet, të cilët sa herë që K. bërtiste, bëheshin krejt të qetë, madje gati të trishtuar, dhe kështu e hutonin ose, në njëfarë mënyre, e sillnin në vete. „Ceremoni qesharake!“ murmuriti ai edhe një herë, por tashmë ngriti nga karrigia një xhaketë dhe e mbajti për pak me të dyja duart, sikur t’ua paraqiste rojeve për gjykim. Ata tundën kokat. „Duhet të jetë xhaketë e zezë“, thanë. Atëherë K. e hodhi xhaketën përdhe dhe tha — as vetë nuk e dinte me ç’kuptim e tha —: „Po ende s’është seanca kryesore e gjyqit.“ Rojet buzëqeshën, por nuk u tundën nga e tyrja: „Duhet të jetë xhaketë e zezë.“ „Po të jetë se kështu e shpejtoj punën, s’kam kundër“, tha K., e hapi vetë dollapin e rrobave, kërkoi gjatë midis rrobave të shumta, zgjodhi kostumin e tij më të mirë të zi, një kostum me xhaketë që, për prerjen e belit, gati kishte bërë bujë mes të njohurve, nxori tani edhe një këmishë tjetër dhe nisi të vishej me kujdes. Në fshehtësi besonte se e kishte shpejtuar disi gjithë punën, meqë rojet kishin harruar ta detyronin të lahej. I vëzhgonte nëse ndoshta do ta kujtonin prapëseprapë, por kjo, natyrisht, nuk u shkoi fare ndër mend; përkundrazi, Vilemi nuk harroi ta dërgonte Francin te mbikëqyrësi me lajmin se K. po vishej.

Kur u vesh plotësisht, iu desh të kalonte, fill përpara Vilemit, nëpër dhomën e zbrazët ngjitur për në dhomën tjetër, dera e së cilës ishte tashmë e hapur me të dy kanatet. Kjo dhomë, siç e dinte mirë K., prej pak kohësh banohej nga njëfarë zonjushe Byrstner, një daktilografiste, që e kishte zakon të shkonte në punë shumë herët, kthehej vonë në shtëpi dhe me të cilën K. s’kishte shkëmbyer gjë më shumë se përshëndetjet. Tani tryeza e vogël e natës, që i rrinte pranë shtratit, ishte shtyrë në mes të dhomës si tryezë hetimi dhe pas saj rrinte ulur mbikëqyrësi. Kishte vënë këmbë mbi këmbë dhe kishte mbështetur një krah mbi shpinoren e karriges.

Në një qoshe të dhomës qëndronin tre të rinj dhe shihnin fotografitë e zonjushës Byrstner, që ishin ngulur në një rrogoz të varur në mur. Në dorezën e dritares së hapur varej një bluzë e bardhë. Në dritaren përballë ishin përsëri të mbështetur të dy pleqtë, por shoqëria e tyre ishte zmadhuar, sepse pas tyre, shumë më i gjatë se ata, qëndronte një burrë me këmishë të hapur në gjoks, që e shtrëngonte dhe e përdridhte me gishta mjekrën e tij të kuqërremtë me majë. „Jozef K.?“ pyeti mbikëqyrësi, ndoshta vetëm për t’i tërhequr nga vetja shikimet e hutuara të K.-së. K. pohoi me kokë. „Me siguri jeni shumë i befasuar nga ngjarjet e këtij mëngjesi?“ pyeti mbikëqyrësi dhe ndërkohë zhvendoste me të dyja duart ato pak sende që ndodheshin mbi tryezën e vogël të natës, qirinjën me shkrepëset, një libër dhe një jastëkth për gjilpëra, sikur të ishin sende që i duheshin për hetimin. „Sigurisht“, tha K., dhe e pushtoi ndjesia e këndshme se më në fund kishte përpara një njeri të arsyeshëm dhe se mund të fliste me të për çështjen e vet. „Sigurisht, jam i befasuar, por aspak shumë i befasuar.“ „Jo shumë i befasuar?“ pyeti mbikëqyrësi dhe tani e vuri qirinjën në mes të tryezës, ndërsa sendet e tjera i rreshtoi rreth saj. „Ndoshta më keqkuptoni“, nxitoi të vërente K. „Dua të them“ — Këtu K. e ndërpreu veten dhe kërkoi me sy një karrige. „Mund të ulem, apo jo?“ pyeti. „Nuk është zakon“, u përgjigj mbikëqyrësi. „Dua të them“, tha tani K. pa u ndalur më, „jam, sigurisht, shumë i befasuar, por kur ke tridhjetë vjet në këtë botë dhe ke qenë i detyruar të çash rrugën vetëm, siç ishte shkruar për mua, je regjur kundër befasive dhe nuk i merr shumë rëndë. Sidomos jo atë të sotmen.“ „Pse sidomos jo atë të sotmen?“ „Nuk dua të them se gjithë këtë e shoh si shaka; për këtë, masat që janë marrë më duken prapëseprapë tepër të gjera. Duhet të merrnin pjesë të gjithë banorët e pensionit dhe edhe ju të gjithë; kjo do t’i kalonte kufijtë e një shakaje. Pra, nuk dua të them se është shaka.“ „Krejt e drejtë“, tha mbikëqyrësi dhe shikoi sa shkrepëse kishte në kutinë e shkrepëseve. „Por nga ana tjetër“, vazhdoi K. dhe tani iu drejtua të gjithëve, madje me qejf do t’u ishte kthyer edhe të treve pranë fotografive, „por nga ana tjetër, çështja s’mund të ketë as shumë rëndësi. Këtë e nxjerr nga fakti që jam i akuzuar, por nuk mund të gjej as fajin më të vogël për të cilin të më akuzonin. Por edhe kjo është e dorës së dytë; pyetja kryesore është: nga kush jam i akuzuar? Cili autoritet e drejton procedurën? Jeni nëpunës ju? Askush nuk ka uniformë, po të mos duam ta quajmë uniformë rrobën tuaj“ — këtu iu kthye Francit — „por ajo është më shumë një kostum udhëtimi. Për këto pyetje kërkoj qartësi, dhe jam i bindur që, pasi të qartësohen, do të mund të ndahemi me njëri-tjetrin në mënyrën më të përzemërt.“ Mbikëqyrësi e përplasi kutinë e shkrepëseve mbi tryezë. „Jeni në një gabim të madh“, tha ai. „Këta zotërinj këtu dhe unë jemi krejtësisht të parëndësishëm për çështjen tuaj; madje nuk dimë pothuajse asgjë për të. Mund të vishnim uniformat më të rregullta dhe çështja juaj nuk do të qëndronte aspak më keq. Nuk mund t’ju them as që jeni i akuzuar, ose më mirë, nuk e di nëse jeni. Jeni i arrestuar, kjo është e vërtetë; më shumë nuk di. Ndoshta rojet kanë llomotitur ndonjë gjë tjetër; atëherë ka qenë thjesht llomotitje. Por, edhe pse nuk u përgjigjem pyetjeve tuaja, mund t’ju jap prapëseprapë një këshillë: mendoni më pak për ne dhe për atë që do të ndodhë me ju, mendoni më mirë më shumë për veten. Dhe mos bëni kaq zhurmë me ndjenjën e pafajësisë suaj; kjo e prish përshtypjen jo fort të keqe që, përndryshe, lini. Gjithashtu duhet të jeni përgjithësisht më i përmbajtur në të folur; pothuajse gjithçka që thatë pak më parë mund të ishte kuptuar nga sjellja juaj, edhe sikur të kishit thënë vetëm pak fjalë; veç kësaj, nuk ishte asgjë tepër e favorshme për ju.“

K. e vështroi mbikëqyrësin me sy të ngulur. Mësime si në shkollë merrte këtu nga një njeri ndoshta më i ri se ai? Për çiltërsinë e tij ndëshkohej me një qortim? Dhe për shkakun e arrestimit të tij e për atë që e kishte urdhëruar nuk mësonte asgjë?

Ra në njëfarë eksitimi, eci lart e poshtë, gjë që askush nuk ia pengoi, i shtyu prapa mansheta, preku gjoksin, i rregulloi flokët, kaloi pranë të tre zotërinjve, tha: „Është krejt e pakuptimtë“, ku këta u kthyen nga ai dhe e vështruan me mirësjellje, por seriozisht, dhe më në fund u ndal përsëri përpara tryezës së mbikëqyrësit. „Prokurori Hasterer është mik i mirë i imi“, tha ai, „mund t’i telefonoj?“ „Sigurisht“, tha mbikëqyrësi, „por nuk e di ç’kuptim do të kishte, përveçse në qoftë se keni ndonjë çështje private për të biseduar me të.“ „Ç’kuptim?“ thirri K., më shumë i tronditur se i zemëruar. „Po kush jeni ju, pra? Kërkoni kuptim dhe shfaqni gjënë më të pakuptimtë që ka. A s’është për t’i ardhur keq edhe gurit? Zotërinjtë më sulmuan së pari dhe tani rrinë ulur ose në këmbë këtu përqark dhe më lënë të hidhem e të kërcej para jush si kalë manezhi. Ç’kuptim do të kishte t’i telefonoja një prokurori, kur gjoja jam i arrestuar? Mirë, nuk do të telefonoj.“ „Po, po“, tha mbikëqyrësi dhe e zgjati dorën nga paradhoma, ku ishte telefoni, „ju lutem, telefononi, pra.“ „Jo, nuk dua më“, tha K. dhe shkoi te dritarja. Përballë, shoqëria ishte ende te dritarja, dhe vetëm tani, ngaqë K. ishte afruar te dritarja, dukej sikur u prish pak qetësia e të parit të tyre. Pleqtë deshën të ngriheshin, por burri pas tyre i qetësoi. „Edhe atje ka spektatorë të tillë“, i thirri K. me zë të lartë mbikëqyrësit dhe tregoi jashtë me gisht. „Largohuni që andej!“ thirri pastaj nga ana tjetër. Të tre u tërhoqën menjëherë disa hapa prapa, të dy pleqtë madje edhe pas burrit, që i mbulonte me trupin e tij të gjerë dhe, me sa mund të gjykohej nga lëvizjet e gojës, po thoshte diçka që në atë largësi nuk kuptohej. Por nuk u zhdukën krejt; dukej sikur prisnin çastin kur të mund t’i afroheshin sërish dritares pa u vënë re. „Njerëz të bezdisshëm, të pacipë!“ tha K., kur u kthye sërish nga dhoma. Mbikëqyrësi ndoshta i dha të drejtë, siç iu duk K.-së se e kuptoi me një shikim anësor. Por ishte po aq e mundur që as nuk e kishte dëgjuar, sepse kishte shtypur fort një dorë mbi tryezë dhe dukej sikur krahasonte gjatësinë e gishtave. Të dy rojet rrinin ulur mbi një valixhe të mbuluar me një mbulesë zbukuruese dhe fërkonin gjunjët. Të tre të rinjtë i kishin vënë duart në ijë dhe vështronin përreth pa qëllim. Ishte qetësi si në ndonjë zyrë të harruar. „Hë, zotërinj“, thirri K. — për një çast iu duk sikur i mbante të gjithë mbi supe —, „po të gjykoj nga pamja juaj, çështja ime duhet të ketë mbaruar. Jam i mendimit se më e mira është të mos mendojmë më nëse veprimi juaj ishte i drejtë apo jo, dhe t’i japim punës një fund pajtues me një shtrëngim duarsh të ndërsjellë. Po të jeni edhe ju të këtij mendimi, atëherë, ju lutem“ — dhe iu afrua tryezës së mbikëqyrësit dhe i zgjati dorën. Mbikëqyrësi ngriti sytë, kafshoi buzët dhe vështroi dorën e zgjatur të K.-së; K. ende besonte se mbikëqyrësi do t’ia shtrëngonte. Por ky u ngrit, mori një kapelë të fortë të rrumbullakët, që ishte mbi shtratin e zonjushës Byrstner, dhe e vuri me kujdes në kokë me të dyja duart, ashtu siç bëhet kur provohen kapela të reja. „Sa e thjeshtë ju duket gjithçka!“ i tha ndërkohë K.-së. „Do t’i jepnim punës një fund pajtues, thatë? Jo, jo, kjo vërtet nuk bëhet. Me këtë, nga ana tjetër, nuk dua aspak të them se duhet të dëshpëroheni. Jo, e pse? Ju jeni vetëm i arrestuar, asgjë më shumë. Këtë kisha për t’jua njoftuar, e bëra, dhe pashë edhe si e pritët. Me kaq mjafton për sot dhe mund të ndahemi, sigurisht vetëm përkohësisht. Tani ndoshta do të doni të shkoni në bankë?“ „Në bankë?“ pyeti K. „Kujtova se isha i arrestuar.“ K. e pyeti me njëfarë kryeneçësie, sepse, megjithëse shtrëngimi i tij i duarve nuk ishte pranuar, ndihej, sidomos që kur ishte ngritur mbikëqyrësi, gjithnjë e më i pavarur nga gjithë këta njerëz. Po luante me ta. Kishte ndër mend, po të largoheshin, t’u vraponte pas deri te porta e shtëpisë dhe t’u ofronte arrestimin e tij. Prandaj e përsëriti: „Si mund të shkoj në bankë, kur jam i arrestuar?“ „Ah, ashtu“, tha mbikëqyrësi, që ishte tashmë te dera, „më keni keqkuptuar. Jeni i arrestuar, sigurisht, por kjo nuk duhet t’ju pengojë ta ushtroni profesionin tuaj. As në mënyrën tuaj të zakonshme të jetesës nuk do të pengoheni.“ „Atëherë të qenët i arrestuar nuk qenka shumë keq“, tha K. dhe iu afrua shumë mbikëqyrësit. „Unë kurrë s’e kam menduar ndryshe“, tha ky. „Por atëherë nuk duket të ketë qenë shumë i nevojshëm as njoftimi i arrestimit“, tha K. dhe iu afrua edhe më shumë. Edhe të tjerët ishin afruar. Të gjithë tani ishin mbledhur në një hapësirë të ngushtë pranë derës. „Ishte detyra ime“, tha mbikëqyrësi. „Një detyrë budallaqe“, tha K. pa u lëshuar. „Mund të jetë“, u përgjigj mbikëqyrësi, „por nuk duam ta humbim kohën me fjalë të tilla. Kisha menduar se doni të shkoni në bankë. Meqë ju i kapni të gjitha fjalët, po shtoj: unë nuk ju detyroj të shkoni në bankë, thjesht kisha menduar se doni. Dhe që t’jua lehtësoj këtë dhe ta bëj sa më pak të dukshme mbërritjen tuaj në bankë, i kam mbajtur këtu në dispozicionin tuaj këta tre zotërinj, kolegët tuaj.“ „Si?“ thirri K. dhe i vështroi të tre i habitur. Këta të rinj kaq pa karakter e të zbehtë, që ende i kishte në kujtesë vetëm si një grup pranë fotografive, ishin vërtet nëpunës të bankës së tij — jo kolegë, kjo ishte shumë për t’u thënë dhe tregonte tashmë një të çarë në gjithëdijen e mbikëqyrësit, por nëpunës të vegjël të bankës ishin, sigurisht. Si kishte mundur K. të mos i vinte re? Sa i zënë duhet të kishte qenë me mbikëqyrësin dhe me rojet, që të mos i njihte këta të tre! Rabenshtajnerin e ngurtë, që i tundte duart, Kulihun biond me sytë e futur thellë dhe Kaminerin me buzëqeshjen e padurueshme, të shkaktuar nga një tendosje kronike muskujsh. „Mirëmëngjes!“ tha K. pas pak dhe ua zgjati dorën zotërinjve, që u përkulën me korrektësi. „Nuk ju njoha fare. Tani, pra, do të shkojmë në punë, apo jo?“ Zotërinjtë pohuan me kokë, duke qeshur e me zell, sikur gjatë gjithë kohës ta kishin pritur këtë; vetëm kur K. kërkoi kapelën e tij, që i kishte mbetur në dhomë, vrapuan të gjithë njëri pas tjetrit për t’ia sjellë, gjë që, sidoqoftë, tregonte njëfarë sikleti. K. qëndroi i palëvizur dhe i ndoqi me sy nëpër të dy dyert e hapura; i fundit ishte, natyrisht, Rabenshtajneri i shpërfillur, që kishte marrë vetëm një trok elegant. Kamineri ia dorëzoi kapelën, dhe K. duhej t’i thoshte qartë vetes, siç i duhej ta bënte shpesh edhe në bankë, se buzëqeshja e Kaminerit nuk ishte e qëllimshme, madje se ai në përgjithësi nuk mund të buzëqeshte me qëllim. Në paradhomë pastaj zonja Grubah, që nuk dukej aspak e ndërgjegjshme për ndonjë faj, ia hapi gjithë shoqërisë derën e banesës, dhe K., si shpesh herë, i hodhi sytë poshtë te rripi i përparëses së saj, që i hynte aq thellë pa nevojë në trupin e saj të fuqishëm. Poshtë, K., me orën në dorë, vendosi të merrte një automobil, që të mos e zmadhonte pa nevojë vonesën, që ishte tashmë gjysmë ore. Kamineri vrapoi në qoshe për të sjellë makinën, dy të tjerët me sa dukej përpiqeshin ta zbavitnin K.-në, kur papritur Kulihu tregoi me gisht portën e shtëpisë përballë, ku sapo u shfaq burri i gjatë me mjekrën bionde me majë dhe që në çastin e parë, pak i hutuar që po shfaqej tani me gjithë shtatin e tij, u tërhoq te muri dhe u mbështet. Pleqtë ndoshta ishin ende në shkallë. K. u zemërua me Kulihun që po ia tregonte burrin, të cilin e kishte parë vetë që më parë, madje e kishte pritur. „Mos shikoni atje!“ i shpëtoi, pa e vënë re sa të çuditshme ishte një mënyrë e tillë të foluri ndaj burrave të pavarur. Por nuk qe e nevojshme as ndonjë shpjegim, sepse sapo erdhi automobili; u ulën dhe u nisën. Atëherë K. kujtoi se nuk e kishte vënë fare re largimin e mbikëqyrësit dhe të rojeve; mbikëqyrësi ia kishte fshehur të tre nëpunësit dhe tani nëpunësit mbikëqyrësin. Kjo nuk tregonte shumë mendjemprehtësi, dhe K. vendosi ta vëzhgonte veten më me kujdes në këtë drejtim. Megjithatë, u kthye pa dashur edhe një herë dhe u përkul mbi pjesën e pasme të automobilit, për të parë ndoshta edhe një herë mbikëqyrësin dhe rojet. Por menjëherë u kthye sërish dhe u mbështet rehat në qoshe të makinës, pa bërë qoftë edhe përpjekjen për të kërkuar dikë. Ndonëse nuk dukej, pikërisht tani do të kishte pasur nevojë për një fjalë inkurajimi; por tani zotërinjtë dukeshin të lodhur: Rabenshtajneri shikonte nga makina djathtas, Kulihu majtas, dhe vetëm Kamineri ishte në dispozicion me zgërdheshjen e tij, me të cilën, për fat të keq, njerëzia nuk lejonte të bëje shaka.

Atë pranverë, K. i kalonte zakonisht mbrëmjet kështu: pas punës, kur kjo ishte ende e mundur — më së shumti rrinte në zyrë deri në orën nëntë —, bënte një shëtitje të vogël, vetëm ose me nëpunës, dhe pastaj shkonte në një birrari, ku rrinte zakonisht deri në orën njëmbëdhjetë në një tryezë të përhershme me zotërinj, më së shumti më të moshuar. Por kishte edhe përjashtime nga ky rend, kur K., për shembull, ftohej nga drejtori i bankës, që e çmonte shumë për aftësinë në punë dhe për besueshmërinë, për një shëtitje me automobil ose për një darkë në vilën e tij. Veç kësaj, një herë në javë K. shkonte te një vajzë që quhej Elza, e cila natën, deri vonë në mëngjes, shërbente si kamariere në një pijetore vere dhe gjatë ditës priste vizita vetëm nga shtrati.

Por atë mbrëmje — dita kishte kaluar shpejt me punë të lodhshme dhe me shumë urime ditëlindjeje plot nderim e miqësi — K. deshi të shkonte menjëherë në shtëpi. Në të gjitha pushimet e vogla të punës së ditës kishte menduar për këtë; pa e ditur saktë se ç’kishte parasysh, i dukej sikur ngjarjet e mëngjesit kishin shkaktuar një rrëmujë të madhe në gjithë banesën e zonjës Grubah dhe sikur nevojitej pikërisht ai për ta rivendosur rregullin. Por, sapo të rivendosej ky rregull, do të fshihej çdo gjurmë e atyre ngjarjeve dhe gjithçka do të merrte sërish rrjedhën e vjetër. Sidomos nga të tre nëpunësit s’kishte asgjë për t’u frikësuar; ishin zhytur përsëri në trupin e madh të nëpunësve të bankës dhe nuk u vihej re asnjë ndryshim. K. i kishte thirrur disa herë në zyrën e tij, veç e veç dhe bashkë, pa ndonjë qëllim tjetër veçse për t’i vëzhguar; gjithmonë kishte mundur t’i lëshonte i kënaqur.

Kur në nëntë e gjysmë të mbrëmjes mbërriti para shtëpisë ku banonte, takoi te porta një djalosh që qëndronte aty me këmbët hapur dhe pinte llullë. „Kush jeni ju?“ pyeti menjëherë K. dhe e afroi fytyrën pranë djaloshit; në gjysmerrësirën e korridorit nuk shihej shumë. „Jam djali i portierit, zotëri“, u përgjigj djaloshi, e hoqi llullën nga goja dhe u mënjanua. „Djali i portierit?“ pyeti K. dhe trokiti me padurim me bastun në tokë. „Dëshiron gjë zotëria? T’ia thërres babain?“ „Jo, jo“, tha K.; në zërin e tij kishte diçka falëse, sikur djaloshi të kishte bërë ndonjë të keqe dhe ai ta falte. „Mirë është“, tha pastaj dhe vazhdoi rrugën, por para se të ngjitej në shkallë, u kthye edhe një herë.

Mund të kishte shkuar drejt e në dhomën e tij, por, meqë donte të fliste me zonjën Grubah, trokiti menjëherë në derën e saj. Ajo rrinte ulur te tryeza me një çorape që po thurte, dhe mbi tryezë ishte ende një grumbull çorapesh të vjetra. K. kërkoi ndjesë, i hutuar, që po vinte kaq vonë, por zonja Grubah ishte shumë e dashur dhe nuk deshi të dëgjonte asnjë ndjesë: për të ajo ishte gjithmonë gati të fliste; ai e dinte shumë mirë se ishte qiramarrësi i saj më i mirë dhe më i dashur. K. vështroi përreth nëpër dhomë; ishte sërish krejtësisht në gjendjen e saj të vjetër; edhe enët e mëngjesit, që në mëngjes kishin qenë mbi tryezën e vogël pranë dritares, ishin hequr tashmë. Duart e grave, pra, kryejnë shumë gjëra pa zhurmë, mendoi ai; ai ndoshta do t’i kishte thyer enët atypëraty, por sigurisht nuk do të kishte mundur t’i nxirrte jashtë. E vështroi zonjën Grubah me njëfarë mirënjohjeje. „Pse punoni ende kaq vonë?“ pyeti ai. Tani rrinin të dy ulur te tryeza dhe K. herë pas here e fuste dorën thellë në çorapet. „Ka shumë punë“, tha ajo, „gjatë ditës u përkas qiramarrësve; po të dua të rregulloj punët e mia, më mbeten vetëm mbrëmjet.“ „Sot ndoshta ju kam shkaktuar edhe një punë të jashtëzakonshme.“ „Si kështu?“ pyeti ajo, duke u bërë pak më e zellshme; puna i pushonte në prehër. „Kam parasysh burrat që ishin këtu sot në mëngjes.“ „Ah, ashtu“, tha ajo dhe u kthye sërish në qetësinë e saj, „kjo s’më ka shkaktuar ndonjë punë të veçantë.“ K. vështroi në heshtje si e mori përsëri në dorë çorapen. Duket sikur çuditet që flas për këtë, mendoi ai, duket sikur nuk e quan të drejtë që flas për këtë. Aq më e rëndësishme është që ta bëj. Vetëm me një grua të moshuar mund të flas për këtë. „Po, po, punë ju ka shkaktuar me siguri“, tha pastaj, „por nuk do të ndodhë më.“ „Jo, kjo nuk mund të ndodhë më“, tha ajo duke e pohuar, dhe i buzëqeshi K.-së gati me trishtim. „E keni seriozisht?“ pyeti K. „Po“, tha ajo më me zë të ulët, „por para së gjithash nuk duhet ta merrni shumë rëndë. Ç’nuk ndodh në këtë botë! Meqë më flisni me kaq besim, zoti K., mund t’jua pranoj se kam dëgjuar pak pas derës dhe se edhe të dy rojet më treguan disa gjëra. Bëhet fjalë, pra, për lumturinë tuaj, dhe kjo më rri vërtet përzemër, më shumë nga ç’më takon ndoshta, sepse unë jam vetëm qiradhënësja. Hë, pra, kam dëgjuar disa gjëra, por nuk mund të them se ishte diçka veçanërisht e keqe. Jo. Jeni i arrestuar, sigurisht, por jo ashtu si arrestohet një hajdut. Kur arrestohesh si hajdut, kjo është keq, por ky arrestim —. Më duket si diçka prej të diturish; më falni, në qoftë se them ndonjë budallallëk; më duket si diçka prej të diturish, që unë, sigurisht, nuk e kuptoj, por që as nuk ka nevojë të kuptohet.“

— Nuk është aspak budallallëk ajo që thatë, zonja Grubah; të paktën edhe unë jam pjesërisht i mendimit tuaj, vetëm se e gjykoj të gjithë këtë edhe më ashpër se ju dhe nuk e quaj as diçka prej të diturish, por fare asgjë. Më zunë në befasi, kjo ishte e gjitha. Po të isha ngritur menjëherë sapo u zgjova, pa më hutuar mungesa e Anës, dhe po të kisha ardhur te ju pa e çarë kokën për këdo që do të më dilte përpara; po të kisha ngrënë këtë herë, si përjashtim, mëngjesin ndoshta në kuzhinë; po t’ju kisha lutur të më sillnit rrobat nga dhoma — shkurt, po të isha sjellë me arsye, nuk do të kishte ndodhur asgjë më tej, gjithçka që donte të ndodhte do të ishte mbytur që në fillim. Por njeriu është kaq pak i përgatitur. Në bankë, për shembull, jam i përgatitur; atje s’do të mund të më ndodhte kurrë diçka e tillë; atje kam shërbyesin tim, telefoni i përgjithshëm dhe telefoni i zyrës janë përpara meje mbi tryezë, vijnë vazhdimisht njerëz, klientë dhe nëpunës; veç kësaj, dhe para së gjithash, atje jam vazhdimisht i lidhur me punën, prandaj mendjekthjellët; do të më bënte madje qejf të përballesha atje me një punë të tillë. Hë, ka kaluar, dhe në të vërtetë s’doja të flisja më fare për këtë; doja të dëgjoja vetëm gjykimin tuaj, gjykimin e një gruaje të arsyeshme, dhe jam shumë i gëzuar që jemi të një mendjeje. Por tani duhet të më jepni dorën: një pajtim i tillë duhet vulosur me një shtrëngim duarsh.

A do të ma japë dorën? Mbikëqyrësi nuk ma dha dorën, mendoi ai dhe e vështroi gruan ndryshe nga më parë, me sy shqyrtues. Ajo u ngrit, sepse ishte ngritur edhe ai; ishte pak e sikletosur, sepse jo gjithçka që kishte thënë K. i kishte qenë e kuptueshme. Por, për shkak të këtij sikleti, tha diçka që nuk e donte fare dhe që nuk ishte aspak në vendin e vet: „Mos e merrni, pra, kaq rëndë, zoti K.“, tha ajo me lot në zë dhe harroi, natyrisht, edhe shtrëngimin e duarve. „Nuk e di që e marr rëndë“, tha K., papritur i lodhur, duke kuptuar sa pa vlerë ishin të gjitha miratimet e kësaj gruaje.

Te dera pyeti edhe: „Është zonjusha Byrstner në shtëpi?“ „Jo“, tha zonja Grubah dhe, me këtë përgjigje të thatë, buzëqeshi me një pjesëmarrje të vonuar e të arsyeshme. „Është në teatër. Donit diçka prej saj? T’i them ndonjë gjë?“ „Ah, doja vetëm t’i thosha dy fjalë.“ „Fatkeqësisht nuk e di kur vjen; kur është në teatër, zakonisht vjen vonë.“ „Kjo s’ka fare rëndësi“, tha K. dhe e ktheu tashmë kokën e ulur nga dera për të ikur, „doja vetëm t’i kërkoja ndjesë që sot ia zura dhomën.“ „S’ka nevojë, zoti K., jeni tepër i kujdesshëm; zonjusha s’di asgjë, që nga mëngjesi herët nuk ka ardhur ende në shtëpi, dhe gjithçka është rregulluar, shikojeni vetë.“ Dhe ajo hapi derën e dhomës së zonjushës Byrstner. „Faleminderit, ju besoj“, tha K., por pastaj shkoi prapëseprapë te dera e hapur. Hëna ndriçonte e qetë në dhomën e errët. Me aq sa mund të shihej, gjithçka ishte vërtet në vendin e vet; edhe bluza nuk varej më në dorezën e dritares. Jastëkët e shtratit dukeshin çuditërisht të lartë; pjesërisht ishin në dritën e hënës. „Zonjusha vjen shpesh vonë në shtëpi“, tha K. dhe e vështroi zonjën Grubah sikur përgjegjësia të ishte e saj. „Ashtu janë të rinjtë!“ tha zonja Grubah, si për t’i justifikuar. „Sigurisht, sigurisht“, tha K., „por mund të shkohet edhe tepër larg.“ „Mund të shkohet“, tha zonja Grubah, „sa të drejtë keni, zoti K.! Ndoshta madje edhe në këtë rast. Unë sigurisht nuk dua ta përflas zonjushën Byrstner; është një vajzë e mirë, e dashur, e sjellshme, e rregullt, e përpiktë, punëtore — të gjitha këto i çmoj shumë —, por një gjë është e vërtetë: duhej të ishte më krenare, më e përmbajtur. Këtë muaj e kam parë tashmë dy herë në rrugë të largëta dhe gjithmonë me një zotëri tjetër. Më vjen shumë rëndë; për Zotin e vërtetë, jua tregoj vetëm juve, zoti K., por nuk do të shmanget dot që të flas për këtë edhe me vetë zonjushën. Për më tepër, kjo s’është e vetmja gjë që ma bën të dyshimtë.“ „Jeni krejt në rrugë të gabuar“, tha K. i tërbuar dhe gati i paaftë ta fshihte, „për më tepër, me sa duket e keni keqkuptuar edhe vërejtjen time për zonjushën; nuk e kisha në atë kuptim. Madje ju paralajmëroj sinqerisht të mos i thoni zonjushës asgjë; jeni krejtësisht në gabim, e njoh shumë mirë zonjushën, s’ka asgjë të vërtetë nga ato që thatë. Për më tepër, ndoshta po shkoj tepër larg; nuk dua t’ju pengoj, thojini ç’të doni. Natën e mirë.“ „Zoti K.“, tha zonja Grubah me ton lutës dhe e ndoqi me nxitim K.-në deri te dera e tij, që ai e kishte hapur tashmë, „unë ende s’dua të flas fare me zonjushën; natyrisht, dua ta vëzhgoj më parë edhe më tej; vetëm juve ju besova atë që dija. Në fund të fundit, duhet të jetë në interesin e çdo qiramarrësi që njeriu përpiqet ta mbajë pensionin të pastër, dhe s’kam ndonjë synim tjetër në këtë.“ „Pastërtia!“ thirri K. edhe nëpër të çarën e derës. „Po të doni ta mbani pensionin të pastër, duhet të më nxirrni së pari mua nga banesa.“ Pastaj e përplasi derën; një trokitje të lehtë nuk e përfilli më.

Përkundrazi, meqë nuk kishte aspak dëshirë të flinte, vendosi të rrinte zgjuar dhe me këtë rast të shihte edhe kur do të vinte zonjusha Byrstner. Ndoshta atëherë do të ishte e mundur, sado e papërshtatshme të ishte, të shkëmbente edhe dy fjalë me të. Ndërsa rrinte i mbështetur në dritare dhe shtrëngonte sytë e lodhur, për një çast mendoi madje ta ndëshkonte zonjën Grubah dhe ta bindte zonjushën Byrstner të linin banesën bashkë. Por menjëherë kjo iu duk tmerrësisht e tepruar dhe madje dyshoi për veten se mos synonte ta ndërronte banesën për shkak të ngjarjeve të mëngjesit. Asgjë nuk do të kishte qenë më e pakuptimtë dhe, para së gjithash, më e kotë e më e neveritshme.

Kur u mërzit duke shikuar rrugën e zbrazët, u shtri në kanape, pasi e hapi pak derën e paradhomës, që të shihte menjëherë, që nga kanapeja, këdo që hynte në banesë. Afërsisht deri në orën njëmbëdhjetë ndenji i shtrirë i qetë në kanape, duke pirë një puro. Por që andej e tutje nuk duroi më dot aty dhe doli pak në paradhomë, sikur kështu të mund ta shpejtonte ardhjen e zonjushës Byrstner. Nuk kishte ndonjë dëshirë të veçantë për të, nuk mund ta kujtonte as saktë si dukej, por tani donte të fliste me të dhe e acaronte që ajo, me ardhjen e saj të vonë, po sillte shqetësim e rrëmujë edhe në mbarimin e kësaj dite. Ishte fajtore edhe që ai sot nuk kishte ngrënë darkë dhe që kishte hequr dorë nga vizita që kishte menduar t’i bënte sot Elzës. Të dyja këto, sigurisht, mund t’i bënte ende, po të shkonte tani në pijetoren e verës ku punonte Elza. Donte ta bënte edhe më vonë, pas bisedës me zonjushën Byrstner.

Kishte kaluar ora njëmbëdhjetë e gjysmë, kur u dëgjua dikush në shkallë. K., që, i zhytur në mendimet e tij, ecte me zhurmë lart e poshtë në paradhomë sikur të ishte dhoma e tij, iku e u fsheh pas derës së vet. Ishte zonjusha Byrstner që kishte ardhur. Ndërsa mbyllte derën me çelës, duke u dridhur nga të ftohtit, mblodhi rreth supeve të saj të ngushta një shall mëndafshi. Në çastin tjetër do të hynte në dhomën e saj, ku K. sigurisht s’mund të futej në mesnatë; duhej, pra, t’i fliste tani, por për fat të keq kishte harruar të ndizte dritën elektrike në dhomën e tij, kështu që dalja e tij nga dhoma e errët do të dukej si sulm dhe të paktën do ta trembte shumë. Në pafuqinë e tij, dhe meqë s’kishte kohë për të humbur, pëshpëriti nëpër të çarën e derës: „Zonjusha Byrstner.“ U dëgjua si lutje, jo si thirrje. „Është dikush këtu?“ pyeti zonjusha Byrstner dhe vështroi përreth me sy të zgurdulluar. „Jam unë“, tha K. dhe doli përpara. „Ah, zoti K.!“ tha zonjusha Byrstner duke buzëqeshur. „Mirëmbrëma“, dhe i zgjati dorën. „Doja t’ju thoja dy fjalë; a më lejoni tani?“ „Tani?“ pyeti zonjusha Byrstner. „Patjetër tani? Është pak e çuditshme, apo jo?“ „Ju pres që nga ora nëntë.“ „Hë, po, isha në teatër, s’dija gjë për ju.“ „Shkaku për atë që dua t’ju them doli vetëm sot.“ „Mirë, hë, nga ana parimore s’kam asgjë kundër, veç që jam e lodhur për vdekje. Ejani, pra, për disa minuta në dhomën time. Këtu në asnjë mënyrë s’mund të bisedojmë, do t’i zgjojmë të gjithë, dhe kjo do të ishte më e pakëndshme për mua për hirin tonë se për hir të njerëzve. Prisni këtu derisa të ndez dritën në dhomën time dhe pastaj fikeni dritën këtu.“ K. bëri ashtu, por pastaj priti edhe derisa zonjusha Byrstner e ftoi sërish me zë të ulët nga dhoma e saj të hynte. „Uluni“, tha ajo dhe i tregoi otomanen; ajo vetë mbeti në këmbë pranë shtyllës së shtratit, pavarësisht nga lodhja për të cilën kishte folur; nuk hoqi as kapelën e saj të vogël, por të zbukuruar me një mori lulesh. „Ç’donit, pra? Jam vërtet kureshtare.“ I kryqëzoi pak këmbët. „Ndoshta do të thoni“, nisi K., „se puna nuk ishte aq e ngutshme sa të bisedohej tani, por —“ „Hyrjet nuk i dëgjoj kurrë“, tha zonjusha Byrstner. „Kjo ma lehtëson detyrën“, tha K. „Dhoma juaj, sot në mëngjes, në njëfarë mënyre për fajin tim, u çrregullua pak; ndodhi nga njerëz të huaj, kundër vullnetit tim, e megjithatë, siç thashë, për fajin tim; për këtë doja t’ju kërkoja ndjesë.“ „Dhoma ime?“ pyeti zonjusha Byrstner dhe, në vend të dhomës, vështroi me sy shqyrtues K.-në. „Ashtu është“, tha K., dhe tani që të dy u panë në sy për herë të parë, „mënyra si ndodhi, në vetvete nuk vlen asnjë fjalë.“ „Por kjo është pikërisht gjëja interesante“, tha zonjusha Byrstner. „Jo“, tha K. „Hë“, tha zonjusha Byrstner, „nuk dua të futem në të fshehta; po të ngulni këmbë se nuk është interesante, nuk do të kundërshtoj. Ndjesën që kërkoni jua jap me kënaqësi, sidomos meqë nuk gjej asnjë gjurmë rrëmuje.“ Me pëllëmbët e duarve të vëna poshtë në ijë, bëri një xhiro nëpër dhomë. Te rrogozi me fotografitë u ndal. „Shikoni, pra“, thirri ajo, „fotografitë e mia janë vërtet të ngatërruara. Kjo është vërtet e shëmtuar. Dikush, pra, ka qenë në dhomën time pa të drejtë.“ K. pohoi me kokë dhe në heshtje mallkoi nëpunësin Kaminer, që kurrë s’e frenonte dot gjallërinë e tij të mërzitshme e të pakuptimtë. „Është e çuditshme“, tha zonjusha Byrstner, „që jam e detyruar t’ju ndaloj diçka që duhej t’ia ndalonit vetes, domethënë të hyni në dhomën time kur unë mungoj.“ „Jua shpjegova, pra, zonjushë“, tha K. dhe shkoi edhe ai te fotografitë, „që nuk isha unë ai që i preku fotografitë tuaja; por, meqë nuk më besoni, më duhet, pra, të pranoj se komisioni hetimor solli me vete tre nëpunës banke, nga të cilët njëri, që do ta nxjerr nga banka me rastin e parë, me siguri i ka marrë në dorë fotografitë.“ „Po, këtu ishte një komision hetimor“, shtoi K., meqë zonjusha e vështroi me një shikim pyetës. „Për ju?“ pyeti zonjusha. „Po“, u përgjigj K. „Jo!“ thirri zonjusha dhe qeshi. „Po, po“, tha K. „A besoni, pra, se jam i pafajshëm?“ „Hë, i pafajshëm“, tha zonjusha, „nuk dua të shqiptoj menjëherë një gjykim që mund të ketë pasoja të rënda; veç kësaj, unë s’ju njoh; sidoqoftë, duhet të jetë kriminel i rëndë ai të cilit i dërgojnë menjëherë mbi kokë një komision hetimor. Por meqë jeni i lirë — të paktën nga qetësia juaj nxjerr se nuk keni ikur nga burgu —, nuk mund të keni bërë ndonjë krim të tillë.“ „Po“, tha K., „por komisioni hetimor mund të ketë kuptuar se jam i pafajshëm, ose të paktën jo aq fajtor sa ishte menduar.“ „Sigurisht, kjo mund të jetë“, tha zonjusha Byrstner me shumë vëmendje. „Shihni“, tha K., „ju nuk keni shumë përvojë në punët e gjyqeve.“ „Jo, s’kam“, tha zonjusha Byrstner, „dhe më ka ardhur keq shpesh për këtë, sepse do të doja t’i dija të gjitha, dhe pikërisht punët e gjyqeve më interesojnë jashtëzakonisht. Gjykata ka një fuqi tërheqëse të veçantë, apo jo? Por në këtë drejtim do t’i plotësoj me siguri njohuritë e mia, sepse muajin që vjen hyj si nëpunëse kancelarie në një zyrë avokatie.“ „Kjo është shumë mirë“, tha K., „atëherë do të mund të më ndihmoni pak në procesin tim.“ „Mund të jetë“, tha zonjusha Byrstner, „e pse jo? Njohuritë e mia i përdor me kënaqësi.“ „E kam edhe seriozisht“, tha K., „ose të paktën me atë gjysmë seriozitet me të cilin e keni ju. Për të thirrur një avokat, çështja është prapëseprapë tepër e vogël, por një këshilltar do të më bënte shumë punë.“ „Po, por po të jem këshilltare, duhet ta di për çfarë bëhet fjalë“, tha zonjusha Byrstner. „Pikërisht këtu ngec puna“, tha K., „këtë s’e di as vetë.“ „Atëherë paskeni bërë shaka me mua“, tha zonjusha Byrstner tepër e zhgënjyer, „dhe s’kishte asnjë nevojë të zgjidhnit për këtë këtë orë kaq të vonë të natës.“ Dhe u largua nga fotografitë, ku kishin qëndruar kaq gjatë bashkë. „Por, zonjusha ime“, tha K., „unë nuk bëj shaka. Pse s’doni të më besoni! Atë që di jua kam thënë tashmë. Madje edhe më shumë nga ç’di, sepse nuk ishte fare komision hetimor; e quaj kështu sepse nuk di ndonjë emër tjetër për të. S’u hetua fare asgjë; vetëm u arrestova, por nga një komision.“ Zonjusha Byrstner rrinte ulur në otomane dhe qeshi përsëri. „Si ishte, pra?“ pyeti ajo. „E tmerrshme“, tha K., por tani nuk po mendonte fare për këtë; ishte krejt i pushtuar nga pamja e zonjushës Byrstner, që e mbështeste fytyrën mbi një dorë — bërryli i pushonte mbi jastëkun e otomanes —, ndërsa me dorën tjetër i lëmonte ngadalë ijën. „Kjo është tepër e përgjithshme“, tha zonjusha Byrstner. „Çfarë është tepër e përgjithshme?“ pyeti K. Pastaj iu kujtua dhe pyeti: „Doni t’ju tregoj si ishte?“ Donte të lëvizte dhe megjithatë të mos largohej. „Jam tashmë e lodhur“, tha zonjusha Byrstner. „Erdhët kaq vonë“, tha K. „Hë, ja ku po mbaron me qortime për mua; dhe është e drejtë, sepse s’duhej t’ju kisha lënë të hynit. Dhe as e nevojshme s’ishte, siç u pa.“ „Ishte e nevojshme; këtë do ta shihni vetëm tani“, tha K. „A mund ta shtyj tryezën e vogël të natës nga shtrati juaj?“ „Ç’ju shkon ndër mend?“ tha zonjusha Byrstner. „Natyrisht që s’mundeni!“ „Atëherë s’mund t’jua tregoj“, tha K. i eksituar, sikur kështu t’i bënin një dëm të pamatë. „Po, në qoftë se ju duhet për paraqitjen, atëherë shtyjeni tryezën pa merak“, tha zonjusha Byrstner dhe pas pak shtoi me zë më të dobët: „Jam aq e lodhur, sa lejoj më shumë nga ç’duhet.“ K. e vuri tryezën në mes të dhomës dhe u ul pas saj. „Duhet ta përfytyroni drejt vendosjen e personave; është shumë interesante. Unë jam mbikëqyrësi, atje mbi valixhe rrinë ulur dy roje, pranë fotografive qëndrojnë tre të rinj. Në dorezën e dritares varet — e përmend vetëm kalimthi — një bluzë e bardhë. Dhe tani fillon. Po, po harroj veten: personi më i rëndësishëm, pra unë, qëndron këtu, para tryezës. Mbikëqyrësi rri ulur jashtëzakonisht rehat, me këmbë mbi këmbë, me krahun të varur këtu poshtë mbi shpinore, një harbut i pashoq. Dhe tani, pra, fillon vërtet. Mbikëqyrësi thërret, sikur të duhej të më zgjonte, madje bërtet; fatkeqësisht, po të dua t’jua bëj të kuptueshme, duhet të bërtas edhe unë; për më tepër, është vetëm emri im që ai bërtet kështu.“ Zonjusha Byrstner, që dëgjonte duke qeshur, vuri gishtin tregues mbi buzë për ta penguar K.-në të bërtiste, por ishte tepër vonë; K. ishte futur tepër në rol; thirri ngadalë: „Jozef K.!“, jo aq fort sa kishte kërcënuar, por prapëseprapë ashtu që thirrja, pasi u lëshua papritur, dukej sikur përhapej vetëm pak nga pak nëpër dhomë.

Atëherë u trokit disa herë në derën e dhomës ngjitur, fort, shkurt dhe rregullisht. Zonjusha Byrstner u zbardh në fytyrë dhe vuri dorën mbi zemër. K. u tremb veçanërisht shumë, sepse edhe për pak kohë kishte qenë krejt i paaftë të mendonte për ndonjë gjë tjetër përveç ngjarjeve të mëngjesit dhe vajzës të cilës po ia paraqiste. Sapo e mblodhi veten, u hodh te zonjusha Byrstner dhe ia kapi dorën. „Mos kini frikë“, pëshpëriti ai, „do t’i rregulloj të gjitha. Po kush mund të jetë? Këtu ngjitur është vetëm dhoma e ndenjes, ku nuk fle njeri.“ „Po, fle“, i pëshpëriti zonjusha Byrstner K.-së në vesh, „që nga dje këtu fle një nip i zonjës Grubah, një kapiten. Tani për tani s’ka asnjë dhomë tjetër të lirë. Edhe unë e kisha harruar. Pse duhej të bërtisnit kështu! Jam e mjerë për këtë.“ „S’ka asnjë arsye“, tha K., dhe, ndërsa ajo tani u lëshua prapë mbi jastëk, e puthi në ballë. „Ikni, ikni“, tha ajo dhe u ngrit sërish me nxitim, „shkoni, pra, shkoni, ç’doni? Ai po dëgjon pas derës, i dëgjon të gjitha. Sa më mundoni!“ „Nuk iki“, tha K., „pa u qetësuar pak. Ejani në qoshen tjetër të dhomës; atje s’mund të na dëgjojë.“ Ajo e la veten të çohej atje. „Ju nuk e mendoni“, tha ai, „se këtu bëhet fjalë, sigurisht, për një gjë të pakëndshme për ju, por aspak për ndonjë rrezik. E dini sa më nderon zonja Grubah, që në këtë punë vendos ajo, sidomos meqë kapiteni është nipi i saj; ajo gati më adhuron dhe beson pa kushte gjithçka që them. Veç kësaj, ajo varet nga unë, sepse ka marrë hua prej meje një shumë të madhe. Çdo propozim tuajin për një shpjegim të ndenjës sonë bashkë e pranoj, mjafton që t’i shërbejë sadopak qëllimit, dhe marr përsipër ta bëj zonjën Grubah ta besojë shpjegimin jo vetëm para botës, por vërtet e sinqerisht. Mua nuk duhet të më kurseni aspak në këtë. Po të doni të përhapet se ju kam sulmuar unë, zonja Grubah do të njoftohet në këtë kuptim dhe do ta besojë, pa e humbur besimin tek unë; aq shumë është e lidhur me mua.“ Zonjusha Byrstner shikonte përdhe përpara vetes, e heshtur dhe pak e kërrusur. „Pse të mos besonte zonja Grubah se ju kam sulmuar?“ shtoi K. Përpara vetes shihte flokët e saj, flokë të kuqërremtë, të ndarë, të fryrë poshtë, të mbledhur fort. Kujtoi se do ta kthente shikimin nga ai, por ajo tha pa e ndryshuar qëndrimin: „Më falni, më trembi trokitja e papritur, jo aq pasojat që mund të ketë prania e kapitenit. Ishte kaq qetë pas britmës suaj, dhe atëherë u trokit; prandaj u tremba kaq shumë; edhe rrija ulur afër derës, u trokit gati pranë meje. Ju falënderoj për propozimet, por nuk i pranoj. Për gjithçka që ndodh në dhomën time, mund ta mbaj vetë përgjegjësinë, dhe atë përpara kujtdo. Çuditem që nuk e vini re ç’fyerje ka për mua në propozimet tuaja, krahas qëllimeve të mira, natyrisht, që me siguri i pranoj. Por tani shkoni, më lini vetëm, tani kam më shumë nevojë se më parë. Nga ato pak minuta që kërkuat, u bë tani një gjysmë ore e më shumë.“ K. e kapi për dore dhe pastaj për kyçi: „Po nuk jeni e zemëruar me mua?“ tha ai. Ajo ia hoqi dorën dhe u përgjigj: „Jo, jo, unë s’jam kurrë e zemëruar, me askënd.“ Ai e kapi sërish për kyçi; ajo tani e duroi dhe e çoi kështu deri te dera. Ai ishte i vendosur fort të largohej. Por para derës, sikur të mos e kishte pritur të gjente këtu një derë, ngeci; këtë çast zonjusha Byrstner e shfrytëzoi për t’u çliruar, për të hapur derën, për t’u futur në paradhomë dhe për t’i thënë që andej K.-së me zë të ulët: „Hajde, pra, ejani, ju lutem. Shikoni“ — tregoi derën e kapitenit, nga poshtë së cilës dilte një rrip drite — „ka ndezur dritën dhe po argëtohet me ne.“ „Po vij“, tha K., vrapoi përpara, e kapi, e puthi në buzë dhe pastaj në gjithë fytyrën, si një kafshë e etur që e lëpin me gjuhë ujin e burimit të gjetur më në fund. Më në fund e puthi në qafë, aty ku është gurmazi, dhe aty i la buzët gjatë. Një zhurmë nga dhoma e kapitenit e bëri të ngrinte sytë. „Tani do të iki“, tha ai; donte ta thërriste zonjushën Byrstner me emrin e pagëzimit, por nuk e dinte. Ajo pohoi me kokë e lodhur, ia la dorën për ta puthur, tashmë gjysmë e kthyer mënjanë, sikur të mos dinte asgjë për këtë, dhe hyri e kërrusur në dhomën e saj. Pak më vonë K. ishte shtrirë në shtratin e tij. Ra shumë shpejt në gjumë; para se ta zinte gjumi, mendoi edhe pak për sjelljen e tij; ishte i kënaqur me të, por çuditej që nuk ishte edhe më i kënaqur; për shkak të kapitenit, shqetësohej seriozisht për zonjushën Byrstner.

Shënime

1. Dëshmia e biçikletës: në Austro-Hungarinë e asaj kohe, në disa qytete ai që ngiste biçikletë duhej të kishte me vete një dokument identifikimi të lëshuar nga policia. ↩︎