Kapitulli IX — Në katedrale · Procesi

K. mori detyrën t’i tregonte disa monumente arti një miku italian të bankës, një klienti shumë të rëndësishëm për të, që ndodhej për herë të parë në këtë qytet. Ishte një detyrë që në një kohë tjetër me siguri do ta kishte quajtur nder, por që tani, kur vetëm me mundim të madh mund ta ruante ende emrin e tij në bankë, e mori përsipër pa qejf. Çdo orë që i hiqej zyrës i shkaktonte hidhërim; sigurisht, kohën e zyrës nuk mund ta shfrytëzonte më aspak si më parë; disa orë i kalonte vetëm me pamjen më të domosdoshme të një pune të vërtetë; por aq më të mëdha ishin shqetësimet e tij kur nuk ishte në zyrë. Atëherë i dukej sikur shihte si zëvendësdrejtori, që gjithmonë kishte qenë në pritë, vinte herë pas here në zyrën e tij, ulej në tryezën e tij, kërkonte nëpër shkresat e tij, priste klientë me të cilët K. prej vitesh ishte gati mik dhe ia largonte, madje ndoshta zbulonte edhe gabime, nga të cilët K. tani, gjatë punës, ndihej gjithmonë i kërcënuar nga një mijë drejtime dhe që nuk mund t’i shmangte më. Prandaj, kur e ngarkonin ndonjëherë, qoftë edhe në mënyrën më nderuese, me ndonjë punë jashtë apo edhe me ndonjë udhëtim të vogël — detyra të tilla, krejt rastësisht, ishin shtuar kohët e fundit —, të shkonte mendja gjithsesi se donin ta largonin për pak kohë nga zyra dhe t’ia kontrollonin punën, ose të paktën se e quanin lehtësisht të zëvendësueshëm në zyrë. Shumicën e këtyre detyrave mund t’i kishte refuzuar pa vështirësi, por nuk guxonte, sepse, po të kishte frika e tij qoftë edhe bazën më të vogël, refuzimi i detyrës do të thoshte rrëfim i frikës së tij. Për këtë arsye, detyra të tilla i pranonte në dukje me mospërfillje dhe, kur iu desh të bënte një udhëtim pune të lodhshëm dyditor, madje e fshehu një të ftohtë të rëndë, vetëm që të mos rrezikonte ta pengonin nga udhëtimi duke përmendur motin me shi të vjeshtës që mbretëronte atëherë. Kur u kthye nga ky udhëtim me një dhimbje koke të tërbuar, mësoi se ishte caktuar ta shoqëronte ditën tjetër mikun italian. Tundimi për të refuzuar të paktën këtë herë ishte shumë i madh; para së gjithash, ajo që i kishin caktuar këtu nuk ishte një punë e lidhur drejtpërdrejt me biznesin; por kryerja e kësaj detyre shoqërore ndaj mikut të biznesit ishte në vetvete pa dyshim mjaft e rëndësishme, vetëm jo për K.-në, që e dinte mirë se mund të mbahej vetëm me suksese në punë dhe se, po të mos ia dilte, do të ishte krejtësisht pa vlerë edhe sikur ta magjepste papritur këtë italian; nuk donte ta shtynin jashtë fushës së punës as për një ditë, sepse frika se nuk do ta linin më të kthehej ishte tepër e madhe, një frikë që e kuptonte shumë mirë se ishte e tepruar, por që megjithatë e shtrëngonte. Në këtë rast, sigurisht, ishte gati e pamundur të sajonte ndonjë kundërshtim të pranueshëm; njohuritë e K.-së për italishten nuk ishin shumë të mëdha, por gjithsesi të mjaftueshme; por vendimtare ishte që K. kishte, nga kohët e mëparshme, disa njohuri artistike, gjë që ishte bërë e njohur në bankë në mënyrë jashtëzakonisht të zmadhuar nga fakti që K. për njëfarë kohe — për më tepër, vetëm për arsye biznesi — kishte qenë anëtar i Shoqatës për Ruajtjen e Monumenteve të Artit të Qytetit. Por italiani, siç ishte mësuar nga fjalët që qarkullonin, ishte adhurues i artit, dhe zgjedhja e K.-së si shoqërues i tij ishte, pra, e vetëkuptueshme.

Ishte një mëngjes me shumë shi e furtunë, kur K., plot inat për ditën që e priste, erdhi në zyrë që në orën shtatë, për të mbaruar të paktën ndonjë punë para se vizita t’ia merrte të gjitha. Ishte shumë i lodhur, sepse gjysmën e natës e kishte kaluar duke studiuar një gramatikë italishteje, për t’u përgatitur pak; dritarja, ku kohët e fundit e kishte zakon të ulej shumë shpesh, e tërhiqte më shumë se tryeza e shkrimit, por ai i rezistoi dhe u ul të punonte. Fatkeqësisht, pikërisht atëherë hyri shërbyesi dhe njoftoi se e kishte dërguar zoti drejtor të shihte nëse zoti prokurist kishte ardhur; po të ishte këtu, le të kishte mirësinë të kalonte në sallën e pritjes; zotëria nga Italia kishte ardhur. „Po vij“, tha K., futi një fjalor të vogël në xhep, mori nën krah një album me pamjet e qytetit që e kishte përgatitur për të huajin dhe kaloi nëpër zyrën e zëvendësdrejtorit në zyrën e drejtorisë. Ishte i lumtur që kishte ardhur kaq herët në zyrë dhe që mund të ishte menjëherë në dispozicion, gjë që me siguri askush nuk e kishte pritur seriozisht. Zyra e zëvendësdrejtorit ishte natyrisht ende bosh si në mes të natës; ndoshta shërbyesi duhej ta thërriste edhe atë në sallën e pritjes, por kishte qenë pa sukses. Kur K. hyri në sallën e pritjes, të dy zotërinjtë u ngritën nga kolltukët e thellë. Drejtori buzëqeshi me mirësi; me sa dukej ishte shumë i gëzuar nga ardhja e K.-së; bëri menjëherë prezantimin; italiani ia shtrëngoi fort dorën K.-së dhe, duke qeshur, e quajti dikë njeri që zgjohet herët; K. nuk e kuptoi mirë kë kishte parasysh; për më tepër, ishte një fjalë e çuditshme, kuptimin e së cilës K. e mori me mend vetëm pas pak. U përgjigj me disa fjali të lëmuara, që italiani i priti përsëri duke qeshur, dhe disa herë kaloi dorën nervoze nëpër mustaqet e tij të dendura, gri-blu. Këto mustaqe ishin dukshëm të parfumuara; gati të vinte t’i afroheshe e t’i nuhatje. Kur u ulën të gjithë dhe filloi një bisedë e vogël hyrëse, K. vuri re me siklet të madh se e kuptonte italianin vetëm copa-copa. Kur fliste krejt i qetë, e kuptonte gati plotësisht, por këto ishin vetëm përjashtime të rralla; më së shumti fjalët i gufonin nga goja, dhe ai tundte kokën sikur nga kënaqësia. Por në fjalime të tilla ngatërrohej rregullisht në ndonjë dialekt që për K.-në s’kishte më asgjë italiane, por që drejtori jo vetëm e kuptonte, por edhe e fliste, gjë që, sigurisht, K. mund ta kishte parashikuar, sepse italiani ishte nga Italia e Jugut, ku edhe drejtori kishte qenë disa vjet. Sidoqoftë, K. e kuptoi se mundësia për t’u marrë vesh me italianin i ishte hequr në pjesën më të madhe, sepse edhe frëngjishtja e tij kuptohej me vështirësi; edhe mustaqet ia mbulonin lëvizjet e buzëve, pamja e të cilave ndoshta do ta kishte ndihmuar të kuptonte. K. nisi të parashikonte shumë bezdi; tani për tani hoqi dorë nga përpjekja për ta kuptuar italianin — në praninë e drejtorit, që e kuptonte kaq lehtë, do të kishte qenë mundim i kotë — dhe u kufizua duke e vëzhguar me mërzi si rrinte i thellë, por njëherësh i lehtë, në kolltuk, si i tërhiqte shpesh xhaketën e tij të shkurtër, të prerë me mprehtësi, dhe si një herë, me krahët lart dhe me duart që i lëvizte lirshëm në kyçe, u përpoq të paraqiste diçka që K. nuk mundi ta kuptonte, megjithëse, i përkulur përpara, nuk ia ndante sytë nga duart. Më në fund, K.-në, që përndryshe s’kishte ç’të bënte dhe vetëm ndiqte mekanikisht me sy vajtje-ardhjen e fjalimeve, e zuri lodhja e mëparshme, dhe një herë e kapi veten, me tmerr, por për fat ende në kohë, se, në hutimin e tij, pikërisht kishte dashur të ngrihej, të kthehej dhe të ikte. Më në fund italiani shikoi orën dhe u hodh në këmbë. Pasi u përshëndet me drejtorin, iu ngjesh K.-së, dhe aq afër, sa K. u detyrua ta shtynte prapa kolltukun për të lëvizur. Drejtori, që me siguri e njohu në sytë e K.-së ngushticën në të cilën ndodhej ky përballë kësaj italishteje, u përzie në bisedë, dhe aq mençurisht e aq butë, sa dukej sikur shtonte vetëm këshilla të vogla, ndërsa në të vërtetë i bënte të kuptueshme K.-së shkurt gjithçka që thoshte italiani, duke i prerë fjalën pa u lodhur. K. mësoi prej tij se italiani kishte ende tani për tani disa punë për të kryer, se fatkeqësisht në tërësi do të kishte pak kohë, se nuk kishte aspak ndër mend t’i përshkonte me nxitim të gjitha pamjet e qytetit, se më tepër kishte vendosur — sigurisht vetëm po të pranonte K.; vendimi ishte vetëm i tij — të vizitonte vetëm katedralen, por atë me themel. Do të gëzohej jashtëzakonisht ta bënte këtë vizitë në shoqërinë e një njeriu kaq të ditur e kaq të dashur — me këtë nënkuptohej K., që nuk merrej me asgjë tjetër veçse të mos e dëgjonte italianin dhe t’i kapte shpejt fjalët e drejtorit — dhe i lutej, po t’i shkonte ora, të paraqitej pas dy orësh, rreth orës dhjetë, në katedrale. Ai vetë shpresonte të ishte me siguri atje në atë orë. K. u përgjigj diçka të përshtatshme; italiani i shtrëngoi dorën së pari drejtorit, pastaj K.-së, pastaj edhe një herë drejtorit dhe shkoi drejt derës, i ndjekur nga të dy, vetëm gjysmë i kthyer nga ata, por pa pushuar ende së foluri. K. mbeti pastaj edhe pak bashkë me drejtorin, që sot dukej veçanërisht i sëmurë. Ai mendonte se duhej t’i kërkonte disi ndjesë K.-së dhe tha — qëndronin pranë njëri-tjetrit në mënyrë konfidenciale — se në fillim kishte pasur ndër mend të shkonte vetë me italianin, por pastaj — nuk dha ndonjë arsye më të hollësishme — kishte vendosur ta dërgonte më mirë K.-në. Po të mos e kuptonte italianin menjëherë në fillim, nuk duhej të hutohej për këtë; të kuptuarit vjen shumë shpejt; dhe edhe sikur shumë gjëra të mos i kuptonte fare, nuk ishte as kaq keq, sepse për italianin nuk ishte aq e rëndësishme të kuptohej. Për më tepër, italishtja e K.-së ishte çuditërisht e mirë dhe me siguri do t’ia dilte shkëlqyeshëm. Me kaq K. u përshëndet. Kohën që i mbetej ende e kaloi duke nxjerrë nga fjalori fjalë të rralla që i duheshin për shoqërimin në katedrale. Ishte një punë jashtëzakonisht e bezdisshme; shërbyesit sillnin postën, nëpunësit vinin me pyetje të ndryshme dhe, meqë e shihnin K.-në të zënë, mbeteshin në këmbë te dera, por nuk largoheshin derisa K. t’i dëgjonte; zëvendësdrejtori nuk e la rastin t’i humbiste për ta shqetësuar K.-në; hyri disa herë, ia mori fjalorin nga dora dhe e shfletoi, me sa dukej krejt pa kuptim; madje edhe klientë shfaqeshin, kur hapej dera, në gjysmerrësirën e paradhomës dhe përkuleshin duke ngurruar; donin të tërhiqnin vëmendjen, por nuk ishin të sigurt nëse i shihnin — e gjithë kjo lëvizte rreth K.-së si rreth qendrës së saj, ndërsa ai vetë i mblidhte fjalët që i duheshin, pastaj i kërkonte në fjalor, pastaj i shkruante, pastaj ushtrohej në shqiptimin e tyre dhe më në fund përpiqej t’i mësonte përmendësh. Por kujtesa e tij e mirë e dikurshme dukej se e kishte braktisur krejtësisht; ndonjëherë tërbohej aq shumë me italianin që i shkaktonte këtë mundim, sa e groposte fjalorin nën letra me qëllimin e prerë të mos përgatitej më; por pastaj e kuptonte se nuk mund të ecte lart e poshtë me italianin në katedrale para veprave të artit pa folur, dhe e nxirrte sërish fjalorin me një tërbim edhe më të madh.

Pikërisht në nëntë e gjysmë, kur donte të ikte, ra telefoni; Leni i uronte mirëmëngjes dhe e pyeste si ishte; K. e falënderoi me nxitim dhe vërejti se tani ishte e pamundur të hynte në bisedë, sepse duhej të shkonte në katedrale. „Në katedrale?“ pyeti Leni. „Hë, po, në katedrale.“ „Po pse në katedrale?“ tha Leni. K. u përpoq t’ia shpjegonte shkurt, por sapo kishte filluar, Leni tha papritur: „Po të ndjekin këmba-këmbës.“ Keqardhjen, që nuk e kishte provokuar dhe nuk e kishte pritur, K. nuk e duronte; u përshëndet me dy fjalë, por megjithatë tha, ndërsa e varte receptorin në vendin e vet, gjysmë me vete, gjysmë vajzës së largët, që nuk e dëgjonte më: „Po, më ndjekin këmba-këmbës.“

Por tani ishte bërë vonë; kishte gati rrezik që të mos mbërrinte në kohë. Shkoi me automobil; në çastin e fundit i ishte kujtuar edhe albumi, që në mëngjes nuk kishte gjetur rast t’ia dorëzonte dhe që prandaj e mori tani me vete. E mbante mbi gjunjë dhe gjatë gjithë udhëtimit i binte i shqetësuar si daulle. Shiu ishte dobësuar, por ishte lagështi, ftohtë dhe errët; në katedrale do të shihej pak, por atje, nga qëndrimi i gjatë në këmbë mbi pllakat e ftohta, i ftohti i K.-së me siguri do të përkeqësohej shumë.

Sheshi i katedrales ishte krejt bosh; K. kujtoi se që fëmijë i vogël i kishte rënë në sy që në shtëpitë e këtij sheshi të ngushtë ishin ulur gjithmonë gati të gjitha perdet e dritareve. Me motin e sotëm, sigurisht, kjo ishte më e kuptueshme se zakonisht. Edhe në katedrale dukej se s’kishte njeri; natyrisht, askujt nuk i shkonte ndër mend të vinte këtu tani. K. i përshkoi të dyja nefet anësore; takoi vetëm një plakë që, e mbështjellë në një shall të ngrohtë, ishte gjunjëzuar para një figure të Shën Mërisë dhe e vështronte. Pastaj, nga larg, pa edhe një shërbyes që çalonte të zhdukej në një derë muri. K. kishte ardhur në kohë; pikërisht kur hyri, ora kishte rënë dhjetë; por italiani nuk ishte ende këtu. K. u kthye te hyrja kryesore, qëndroi aty për njëfarë kohe i pavendosur dhe pastaj, në shi, bëri një xhiro rreth katedrales, për të parë mos italiani priste ndoshta te ndonjë hyrje anësore. Nuk gjendej askund. Mos e kishte keqkuptuar ndoshta drejtori orën? Si mund ta kuptoje edhe drejt këtë njeri? Por si do që të ishte, sidoqoftë K. duhej ta priste së pari një gjysmë ore. Meqë ishte i lodhur, donte të ulej; hyri përsëri në katedrale, gjeti mbi një shkallë një copë të vogël si qilim, e tërhoqi me majën e këmbës para një banke aty pranë, u mbështoll më fort në pallton e tij, ngriti jakën dhe u ul. Për t’u zbavitur, hapi albumin, e shfletoi pak, por shpejt iu desh të pushonte, sepse u bë aq errët, sa, kur ngriti sytë, mezi mund të dallonte ndonjë hollësi në nefin anësor aty pranë.

Në largësi, mbi altarin kryesor, vezullonte një trekëndësh i madh qirinjsh të ndezur; K. nuk mund të thoshte me siguri nëse i kishte parë edhe më parë. Ndoshta i kishin ndezur vetëm tani. Shërbyesit e kishës janë rrëshqitës nga profesioni; nuk i vë re. Kur K. u kthye rastësisht, pa jo shumë larg pas vetes një qiri të gjatë e të trashë, të fiksuar pas një shtylle, që gjithashtu digjej. Sado e bukur të ishte kjo, për të ndriçuar pikturat e altarëve, që më së shumti vareshin në errësirën e altarëve anësorë, ishte krejtësisht e pamjaftueshme; përkundrazi, e shtonte errësirën. Italiani kishte vepruar po aq me arsye sa edhe pa edukatë që nuk kishte ardhur; nuk do të kishte qenë asgjë për të parë; do të duhej të kënaqeshin duke kërkuar disa piktura pëllëmbë për pëllëmbë me llambën elektrike të xhepit të K.-së. Për të provuar ç’mund të pritej prej saj, K. shkoi te një kapelë e vogël anësore aty pranë, u ngjit disa shkallë deri te një parmak i ulët mermeri dhe, i përkulur mbi të, ndriçoi me llambë pikturën e altarit. Para saj varej, duke shqetësuar, drita e përjetshme.¹ Gjëja e parë që pa K. dhe që e mori pjesërisht me mend ishte një kalorës i madh me parzmore, i paraqitur në buzën më të skajshme të pikturës. Mbështetej mbi shpatën, që e kishte ngulur në tokën e zhveshur përpara tij — vetëm aty-këtu dilnin ca fije bari. Dukej sikur vëzhgonte me vëmendje një ngjarje që zhvillohej para tij. Ishte çuditërisht që qëndronte kështu dhe nuk afrohej. Ndoshta ishte caktuar të rrinte roje. K., që prej kohësh nuk kishte parë piktura, e vështroi kalorësin për një kohë të gjatë, megjithëse i duhej të pulitte vazhdimisht sytë, sepse nuk e duronte dritën e gjelbër të llambës. Kur pastaj e kaloi dritën mbi pjesën tjetër të pikturës, gjeti një Varrim të Krishtit në mënyrën e zakonshme; për më tepër, ishte një pikturë e re. E futi llambën në xhep dhe u kthye sërish në vendin e vet.

Tani me siguri ishte e kotë ta priste më italianin, por jashtë binte me siguri shi i rrëmbyeshëm, dhe meqë këtu nuk ishte aq ftohtë sa e kishte pritur K., vendosi të rrinte tani për tani këtu. Pranë tij ishte foltorja e madhe; mbi çatinë e saj të vogël të rrumbullakët ishin vendosur, gjysmë të shtrira, dy kryqe të arta, bosh, që kryqëzoheshin me majat e tyre më të skajshme. Muri i jashtëm i parmakut dhe kalimi te shtylla mbajtëse ishin bërë me gjethe të gjelbra, ku kapeshin engjëj të vegjël, herë të gjallë, herë në prehje. K. doli para foltores dhe e shqyrtoi nga të gjitha anët; punimi i gurit ishte jashtëzakonisht i kujdesshëm; errësira e thellë midis gjetheve dhe pas tyre dukej sikur ishte kapur e mbajtur aty; K. e futi dorën në një të çarë të tillë dhe pastaj e preku gurin me kujdes; për ekzistencën e kësaj foltoreje deri atëherë s’kishte ditur fare. Atëherë vuri re rastësisht, pas rreshtit të ardhshëm të bankave, një shërbyes kishe që qëndronte aty me një rrobë të zezë që i varej plot pala, mbante në dorën e majtë një kuti burnoti dhe e vështronte. „Ç’do ky njeri?“ mendoi K. „Mos i dukem i dyshimtë? Do bakshish?“ Por kur shërbyesi i kishës pa që K. e kishte vënë re, tregoi me të djathtën — midis dy gishtave mbante ende një majë burnoti — në ndonjë drejtim të papërcaktuar. Sjellja e tij ishte gati e pakuptueshme; K. priti edhe pak, por shërbyesi i kishës nuk pushonte së treguari diçka me dorë dhe e përforconte këtë edhe duke tundur kokën. „Ç’do, pra?“ pyeti K. me zë të ulët; nuk guxonte të thërriste këtu; por pastaj nxori portofolin dhe u fut nëpër bankën më të afërt për të shkuar te burri. Por ky bëri menjëherë një lëvizje refuzimi me dorë, ngriti supet dhe iku duke çaluar. Me një ecje të ngjashme me këtë çalim të nxituar, K., kur ishte fëmijë, ishte përpjekur të imitonte kalërimin. „Një plak që është bërë si fëmijë“, mendoi K., „mendja i mjafton vetëm për shërbimin e kishës. Si ndalet kur ndalem unë, dhe si përgjon nëse dua të eci më tej!“ Duke buzëqeshur, K. e ndoqi plakun nëpër gjithë nefin anësor, gati deri në lartësinë e altarit kryesor; plaku nuk pushonte së treguari diçka, por K. me qëllim nuk u kthye; të treguarit nuk kishte ndonjë qëllim tjetër veçse ta largonte nga gjurmët e plakut. Më në fund e la vërtet; nuk donte ta trembte tepër, edhe nuk donte ta përzinte krejtësisht këtë shfaqje, për rastin kur italiani do të vinte prapëseprapë.

Kur hyri në nefin kryesor, për të kërkuar vendin ku kishte lënë albumin, vuri re te një shtyllë, gati ngjitur me bankat e korit të altarit, një foltore të vogël anësore, fare të thjeshtë, prej guri të zhveshur e të zbehtë. Ishte aq e vogël, sa nga larg dukej si një kamare ende e zbrazët, e caktuar për të vendosur një statujë. Predikuesi me siguri nuk mund të tërhiqej prapa nga parmaku as një hap të plotë. Për më tepër, harku prej guri i foltores fillonte jashtëzakonisht poshtë dhe ngrihej, sigurisht pa asnjë zbukurim, por aq i lakuar, sa një burrë me shtat mesatar nuk mund të qëndronte drejt aty, por duhej të përkulej vazhdimisht mbi parmak. Gjithçka dukej si e bërë për mundimin e predikuesit; ishte e pakuptueshme përse duhej kjo foltore, kur kishe në dispozicion tjetrën, të madhen dhe kaq artistikisht të zbukuruar.

K.-së as kjo foltore e vogël sigurisht nuk do t’i kishte rënë në sy, po të mos kishte qenë fiksuar sipër një llambë, siç vendoset zakonisht pak para një predikimi. Mos do të bëhej vallë tani një predikim? Në kishën bosh? K. vështroi poshtë shkallët që, të ngjeshura pas shtyllës, çonin në foltore dhe ishin aq të ngushta, sikur nuk ishin bërë për njerëz, por vetëm për të zbukuruar shtyllën. Por poshtë foltores — K. buzëqeshi nga habia — qëndronte vërtet prifti, mbante dorën te parmaku, gati për t’u ngjitur, dhe vështronte nga K. Pastaj pohoi fare lehtë me kokë, ku K. bëri kryqin dhe u përkul, gjë që duhej ta kishte bërë që më parë. Prifti mori një vrull të vogël dhe u ngjit me hapa të shkurtër e të shpejtë në foltore. Do të fillonte vërtet një predikim? Mos vallë shërbyesi i kishës nuk ishte krejt pa mend dhe kishte dashur ta shtynte K.-në drejt predikuesit, gjë që në kishën bosh ishte, sigurisht, jashtëzakonisht e nevojshme? Për më tepër, diku, para një figure të Shën Mërisë, ishte edhe një plakë, që do të duhej të vinte edhe ajo. Dhe po të ishte vërtet predikim, pse nuk e paraprinte organoja? Por ajo mbeti e heshtur dhe vetëm vezullonte dobët nga errësira e lartësisë së saj të madhe.

K. mendoi nëse nuk duhej të largohej tani me ngut; po të mos e bënte tani, nuk kishte shpresë ta bënte gjatë predikimit; atëherë do t’i duhej të rrinte sa të zgjaste; në zyrë po humbiste kaq shumë kohë; ta priste italianin nuk ishte më i detyruar prej kohësh; shikoi orën; ishte njëmbëdhjetë. Por a mund të predikohej vërtet? A mund ta përfaqësonte K. vetëm bashkësinë e besimtarëve? Po sikur të kishte qenë një i huaj që donte vetëm ta vizitonte kishën? Në thelb, as ai s’ishte gjë tjetër. Ishte e pakuptimtë të mendoje se do të predikohej, tani, në orën njëmbëdhjetë, në një ditë pune, me motin më të tmerrshëm. Prifti — prift ishte pa dyshim, një burrë i ri me fytyrë të lëmuar e të errët — me sa dukej po ngjitej vetëm për të fikur llambën që ishte ndezur gabimisht.

Por nuk ishte kështu; përkundrazi, prifti e shqyrtoi dritën dhe e rriti edhe pak; pastaj u kthye ngadalë nga parmaku, të cilin e kapi përpara, në skajin me cepa, me të dyja duart. Kështu qëndroi për pak kohë dhe vështroi përreth, pa e lëvizur kokën. K. ishte tërhequr shumë prapa dhe ishte mbështetur me bërryla pas bankës më të parë të kishës. Me sy të pasigurt pa diku, pa e përcaktuar saktë vendin, shërbyesin e kishës, me shpinë të kërrusur, të mblidhej kruspull i qetë, si pas një detyre të kryer. Ç’qetësi mbretëronte tani në katedrale! Por K. duhej ta prishte; nuk kishte ndër mend të rrinte këtu; po të ishte detyra e priftit të predikonte në një orë të caktuar pa marrë parasysh rrethanat, le ta bënte; do t’ia dilte edhe pa ndihmën e K.-së, ashtu si edhe prania e K.-së me siguri nuk do ta shtonte efektin. Ngadalë, pra, K. u vu në lëvizje, ecte me kujdes në majë të gishtave përgjatë bankës, doli pastaj në rrugën e gjerë kryesore dhe ecte edhe atje krejt i pashqetësuar, veç që dyshemeja prej guri tingëllonte nën hapin më të lehtë dhe harqet e jehonin dobët, por pa ndërprerje, në një përparim të shumëfishtë e të rregullt. K. ndihej pak i braktisur, ndërsa kalonte atje vetëm midis bankave të zbrazëta, ndoshta i vëzhguar nga prifti; edhe madhësia e katedrales i dukej sikur ishte pikërisht në kufirin e asaj që njeriu mund të durojë ende. Kur arriti te vendi i tij i mëparshëm, gati e rrëmbeu pa u ndalur albumin që kishte lënë aty dhe e mori me vete. Gati e kishte lënë tashmë zonën e bankave dhe po i afrohej hapësirës së lirë që ishte midis tyre dhe daljes, kur dëgjoi për herë të parë zërin e priftit. Një zë i fuqishëm, i stërvitur. Si e përshkoi katedralen, të gatshme për ta pritur! Por nuk ishte bashkësia e besimtarëve që thërriste prifti; ishte krejt e qartë dhe nuk kishte shmangie; ai thirri: Jozef K.!

K. ngeci dhe vështroi përdhe përpara vetes. Tani për tani ishte ende i lirë; mund të ecte ende më tej dhe të ikte nëpër njërën nga tri dyert e vogla e të errëta prej druri, që nuk ishin larg përpara tij. Kjo do të thoshte thjesht se nuk kishte kuptuar, ose se kishte kuptuar, por nuk donte të merrej me këtë. Por po të kthehej, ishte i zënë, sepse atëherë do të kishte rrëfyer se kishte kuptuar mirë, se ishte vërtet ai që thirrej dhe se donte edhe të bindej. Po ta kishte thirrur prifti edhe një herë, K. me siguri do të kishte ikur; por meqë gjithçka mbeti e heshtur, sado që priti K., e ktheu prapëseprapë pak kokën, sepse donte të shihte ç’po bënte prifti tani. Ai qëndronte i qetë në foltore si më parë, por shihej qartë se e kishte vënë re kthimin e kokës së K.-së. Do të kishte qenë një lojë fëmijësh kukafshehti, po të mos ishte kthyer tani K. krejtësisht. E bëri, dhe prifti, me një shenjë gishti, e thirri të afrohej. Meqë tani gjithçka mund të ndodhte hapur, vrapoi — e bëri edhe nga kureshtja dhe për ta shkurtuar punën — me hapa të gjatë që fluturonin drejt foltores. Te bankat e para u ndal, por priftit largësia i dukej ende tepër e madhe; ai zgjati dorën dhe, me gishtin tregues të ulur fort, tregoi një vend fill para foltores. K. iu bind edhe në këtë; në këtë vend iu desh ta përkulte kokën shumë prapa, që ta shihte ende priftin. „Ti je Jozef K.“, tha prifti dhe ngriti njërën dorë mbi parmak me një lëvizje të papërcaktuar. „Po“, tha K.; mendoi sa hapur e kishte thënë gjithmonë më parë emrin e tij; prej ca kohësh i ishte bërë barrë; edhe tani ia dinin emrin njerëz që i takonte për herë të parë; sa bukur ishte të prezantoheshe së pari dhe vetëm pastaj të të njihnin! „Ti je i akuzuar“, tha prifti veçanërisht me zë të ulët. „Po“, tha K., „më kanë njoftuar për këtë.“ „Atëherë ti je ai që kërkoj“, tha prifti. „Unë jam kapelani i burgut.“ „Ah, ashtu“, tha K. „Të kam thirrur këtu“, tha prifti, „për të folur me ty.“ „S’e dija“, tha K. „Erdha këtu për t’i treguar katedralen një italiani.“ „Lëri të dorës së dytë“, tha prifti. „Ç’mban në dorë? Është libër lutjesh?“ „Jo“, u përgjigj K., „është një album me pamjet e qytetit.“ „Lëre nga dora“, tha prifti. K. e hodhi aq fort, sa ai u hap dhe, me fletët e shtypura, u zvarrit një copë rrugë mbi dysheme. „E di që procesi yt shkon keq?“ pyeti prifti. „Edhe mua më duket kështu“, tha K. „Jam përpjekur me të gjitha forcat, por deri tani pa sukses. Sigurisht, parashtresën ende s’e kam mbaruar.“ „Si e përfytyron fundin?“ pyeti prifti. „Më parë mendoja se duhej të mbaronte mirë“, tha K., „tani ndonjëherë dyshoj edhe vetë. Nuk e di si do të mbarojë. A e di ti?“ „Jo“, tha prifti, „por kam frikë se do të mbarojë keq. Të mbajnë për fajtor. Procesi yt ndoshta nuk do të dalë fare përtej një gjykate të ulët. Të paktën tani për tani, fajin tënd e quajnë të provuar.“ „Por unë nuk jam fajtor“, tha K. „Është një gabim. Si mund të jetë, pra, një njeri fajtor? Këtu jemi të gjithë njerëz, njëri si tjetri.“ „Kjo është e vërtetë“, tha prifti, „por kështu e kanë zakon të flasin fajtorët.“ „Edhe ti ke paragjykim kundër meje?“ pyeti K. „Unë nuk kam paragjykim kundër teje“, tha prifti. „Të falënderoj“, tha K. „Por të gjithë të tjerët që marrin pjesë në procedurë kanë paragjykim kundër meje. Ua fusin edhe atyre që s’kanë të bëjnë. Pozita ime po bëhet gjithnjë e më e vështirë.“ „Ti i keqkupton faktet“, tha prifti. „Vendimi nuk vjen njëherësh; procedura kalon pak nga pak në vendim.“ „Ashtu qenka, pra“, tha K. dhe uli kokën. „Ç’do të bësh më tej në çështjen tënde?“ pyeti prifti. „Dua të kërkoj ende ndihmë“, tha K. dhe ngriti kokën, për të parë si e gjykonte prifti këtë. „Ka ende disa mundësi që s’i kam shfrytëzuar.“ „Kërkon tepër ndihmë nga të tjerët“, tha prifti me qortim, „dhe sidomos nga gratë. A nuk e vë re që nuk është ndihma e vërtetë?“ „Ndonjëherë, madje shpesh, mund të të jepja të drejtë“, tha K., „por jo gjithmonë. Gratë kanë një fuqi të madhe. Po të mund t’i bindja disa gra që njoh të punonin bashkërisht për mua, do të duhej t’ia dilja. Sidomos në këtë gjykatë, që përbëhet gati vetëm nga gjahtarë grash. Tregoji gjykatësit hetues një grua nga larg, dhe ai, vetëm që të arrijë në kohë, shkel përmbi tryezën e gjykatës dhe përmbi të akuzuarin.“ Prifti e anoi kokën nga parmaku; vetëm tani dukej sikur e shtypte poshtë mbulesa e foltores. Ç’stuhi duhej të ishte jashtë? Kjo s’ishte më ditë e vrenjtur; ishte tashmë natë e thellë. Asnjë nga xhamat me piktura të dritareve të mëdha nuk ishte në gjendje ta ndërpriste murin e errët qoftë edhe me një vezullim. Dhe pikërisht tani shërbyesi i kishës nisi t’i fikte qirinjtë mbi altarin kryesor njërin pas tjetrit. „Je zemëruar me mua?“ e pyeti K. priftin. „Ndoshta ti nuk e di se ç’gjykate i shërben.“ Nuk mori përgjigje. „Janë vetëm përvojat e mia“, tha K. Lart mbeti ende heshtje. „Nuk doja të të fyeja“, tha K. Atëherë prifti i bërtiti K.-së poshtë: „A s’sheh dot as dy hapa larg?“ Ishte bërtitur nga zemërimi, por njëkohësisht si nga dikush që sheh një tjetër duke rënë dhe, ngaqë është trembur vetë, bërtet pa kujdes e pa dashur.

Tani të dy heshtën gjatë. Sigurisht, në errësirën që mbretëronte poshtë, prifti nuk mund ta dallonte mirë K.-në, ndërsa K. e shihte qartë priftin në dritën e llambës së vogël. Pse nuk zbriste prifti? Predikim nuk kishte mbajtur, por i kishte dhënë K.-së vetëm disa njoftime që, po t’i merrte me kujdes parasysh, me siguri do t’i bënin më shumë dëm se dobi. Por qëllimi i mirë i priftit K.-së i dukej i padyshimtë; nuk ishte e pamundur që, po të zbriste, të merrej vesh me të; nuk ishte e pamundur që të merrte prej tij një këshillë vendimtare e të pranueshme, që t’i tregonte, për shembull, jo si mund të ndikohej procesi, por si mund të shpërthehej jashtë procesit, si mund t’i shmangeshe, si mund të jetoje jashtë procesit. Kjo mundësi duhej të ekzistonte; K. kishte menduar shpesh për të kohët e fundit. Por po ta dinte prifti një mundësi të tillë, ndoshta do ta zbulonte, po t’i lutej njeriu, megjithëse vetë i përkiste gjykatës dhe megjithëse, kur K. e kishte sulmuar gjykatën, e kishte shtypur natyrën e tij të butë dhe madje i kishte bërtitur K.-së.

— Nuk do të zbresësh? — tha K. — Nuk ka, pra, predikim për të mbajtur. Zbrit këtu te unë. — Tani mund të vij, — tha prifti; ndoshta pendohej për britmën e tij. Ndërsa e shkëpuste llambën nga grepi, tha: — Më duhej të flisja me ty së pari nga larg. Përndryshe ndikohem tepër lehtë dhe harroj shërbimin tim.

K. e priti poshtë te shkallët. Prifti, duke zbritur, ia zgjati dorën që nga një shkallë më lart. „Ke pak kohë për mua?“ pyeti K. „Sa kohë të të duhet“, tha prifti dhe i dha K.-së llambën e vogël, që ta mbante ai. Edhe nga afër, një farë solemniteti nuk i humbte nga qenia e tij. „Je shumë i mirë me mua“, tha K. Ecnin pranë njëri-tjetrit lart e poshtë në nefin anësor të errët. „Ti je një përjashtim midis të gjithë atyre që i përkasin gjykatës. Kam më shumë besim te ti se te kushdo prej tyre, sado shumë që njoh. Me ty mund të flas hapur.“ „Mos u mashtro“, tha prifti. „Për çfarë do të mashtrohesha, pra?“ pyeti K. „Për gjykatën mashtrohesh“, tha prifti, „në shkrimet hyrëse të ligjit thuhet për këtë mashtrim: Para ligjit qëndron një rojtar porte. Te ky rojtar vjen një njeri nga fshati dhe i lutet ta lërë të hyjë në ligj. Por rojtari thotë se tani nuk mund ta lejojë të hyjë. Njeriu mendohet dhe pastaj pyet nëse, pra, do t’i lejohet të hyjë më vonë. ‚Është e mundur‘, thotë rojtari, ‚por jo tani.‘ Meqë porta e ligjit është e hapur si gjithmonë dhe rojtari mënjanohet, njeriu përkulet për të parë nëpër portë brenda. Kur e vë re këtë rojtari, qesh dhe thotë: ‚Po të të tërheqë kaq shumë, provo, pra, të hysh, pavarësisht nga ndalimi im. Por mbaje mend: unë jam i fuqishëm. Dhe jam vetëm rojtari më i ulët. Por nga salla në sallë qëndrojnë rojtarë, njëri më i fuqishëm se tjetri. Që pamjen e të tretit nuk e duroj dot as unë.‘ Vështirësi të tilla njeriu nga fshati nuk i ka pritur; ligji duhet të jetë i arritshëm për këdo dhe gjithmonë, mendon ai, por kur e shikon tani më me vëmendje rojtarin në pallton e tij prej gëzofi, hundën e tij të madhe e me majë, mjekrën e gjatë, të hollë, të zezë, tatare, vendos megjithatë të presë më mirë derisa të marrë lejen për të hyrë. Rojtari i jep një stol dhe e lë të ulet anash derës. Atje rri ditë e vite. Bën shumë përpjekje që ta lënë të hyjë dhe e lodh rojtarin me lutjet e tij. Rojtari i bën shpesh marrje të vogla në pyetje, e pyet për vendlindjen e tij dhe për shumë gjëra të tjera, por janë pyetje pa interes, si ato që bëjnë zotërinjtë e mëdhenj, dhe në fund i thotë gjithmonë përsëri se ende nuk mund ta lërë të hyjë. Njeriu, që për udhëtimin e tij është pajisur me shumë gjëra, i përdor të gjitha, sado të çmuara të jenë, për t’i dhënë ryshfet rojtarit. Ky, sigurisht, i pranon të gjitha, por thotë ndërkohë: ‚E pranoj vetëm që të mos besosh se ke lënë diçka pa bërë.‘ Gjatë viteve të shumta, njeriu e vëzhgon rojtarin gati pa pushim. I harron rojtarët e tjerë, dhe ky i pari i duket pengesa e vetme për të hyrë në ligj. E mallkon rastin fatkeq, në vitet e para me zë të lartë; më vonë, kur plaket, vetëm murmurit me vete. Bëhet si fëmijë, dhe meqë, në studimin e rojtarit për vite të tëra, ka njohur edhe pleshtat në jakën e tij prej gëzofi, u lutet edhe pleshtave ta ndihmojnë dhe t’ia ndryshojnë mendjen rojtarit. Më në fund i dobësohet drita e syve dhe nuk e di nëse rreth tij po errësohet vërtet apo e mashtrojnë vetëm sytë. Por tani dallon në errësirë një shkëlqim që shpërthen pa u shuar nga porta e ligjit. Tani nuk jeton më gjatë. Para vdekjes, në kokën e tij mblidhen të gjitha përvojat e gjithë kësaj kohe në një pyetje që ende s’ia ka bërë rojtarit. I bën shenjë, sepse nuk mund ta ngrejë më trupin e tij që po mpihet. Rojtari duhet të përkulet thellë drejt tij, sepse dallimet e shtatit kanë ndryshuar shumë në disfavor të njeriut. ‚Ç’do të dish tani, pra?‘ pyet rojtari, ‚je i pangopur.‘ ‚Të gjithë priren drejt ligjit‘, thotë njeriu, ‚si ndodh që gjatë gjithë këtyre viteve askush përveç meje nuk ka kërkuar të hyjë?‘ Rojtari e kupton që njeriu është tashmë në fund dhe, për t’ia arritur ende dëgjimin që po shuhet, i ulërin: ‚Këtu askush tjetër nuk mund të hynte, sepse kjo hyrje ishte caktuar vetëm për ty. Tani po iki dhe po e mbyll.‘“

— Rojtari, pra, e mashtroi njeriun, — tha K. menjëherë, i tërhequr shumë fort nga historia. — Mos u ngut, — tha prifti, — mos e merr mendimin e tjetrit pa e shqyrtuar. Ta tregova historinë me fjalët e Shkrimit. Për mashtrim aty s’thuhet asgjë. — Por është e qartë, — tha K., — dhe interpretimi yt i parë ishte krejt i drejtë. Rojtari e dha njoftimin shpëtimtar vetëm kur ai nuk mund ta ndihmonte më njeriun. — Nuk e pyetën më parë, — tha prifti, — mendo edhe se ai ishte vetëm rojtar, dhe si i tillë e kreu detyrën. — Pse beson se e kreu detyrën? — pyeti K. — Ai nuk e kreu. Detyra e tij ndoshta ishte t’i zmbrapste të gjithë të huajt, por këtë njeri, për të cilin ishte caktuar hyrja, duhej ta kishte lënë të hynte. — Nuk ke mjaft respekt për Shkrimin dhe e ndryshon historinë, — tha prifti. — Historia përmban për hyrjen në ligj dy deklarata të rëndësishme të rojtarit, një në fillim e një në fund. Njëri vend thotë: se tani nuk mund ta lejonte të hynte; dhe tjetri: kjo hyrje ishte caktuar vetëm për ty. Po të kishte kundërthënie midis këtyre dy deklaratave, atëherë do të kishe të drejtë ti, dhe rojtari do ta kishte mashtruar njeriun. Por kundërthënie nuk ka. Përkundrazi, deklarata e parë madje e paralajmëron të dytën. Gati mund të thuhej se rojtari e tejkaloi detyrën e tij duke i premtuar njeriut një mundësi të ardhshme për të hyrë. Në atë kohë, detyra e tij duket se ishte vetëm ta zmbrapste njeriun, dhe vërtet shumë komentues të Shkrimit çuditen që rojtari e bëri fare atë aludim, sepse ai duket se e do përpikërinë dhe e ruan me rreptësi detyrën e tij. Për shumë vite nuk e lë postin dhe e mbyll portën vetëm fare në fund; është shumë i vetëdijshëm për rëndësinë e shërbimit të tij, sepse thotë: „Unë jam i fuqishëm“; ka nderim për eprorët, sepse thotë: „Jam vetëm rojtari më i ulët“; nuk është llafazan, sepse gjatë viteve të shumta bën vetëm, siç thuhet, „pyetje pa interes“; nuk merr ryshfet, sepse për një dhuratë thotë: „E pranoj vetëm që të mos besosh se ke lënë diçka pa bërë“; kur bëhet fjalë për kryerjen e detyrës, nuk mund as ta prekësh, as ta hidhërosh, sepse thuhet për njeriun se „e lodh rojtarin me lutjet e tij“; më në fund, edhe pamja e tij e jashtme tregon një karakter pedant: hunda e madhe me majë dhe mjekra e gjatë, e hollë, e zezë, tatare. A mund të ketë rojtar më besnik ndaj detyrës? Por te rojtari përzihen edhe tipare të tjera, që janë shumë të favorshme për atë që kërkon të hyjë dhe që sidoqoftë e bëjnë të kuptueshme se, me atë aludim për një mundësi të ardhshme, ai mund ta tejkalonte pak detyrën. Sepse nuk mund të mohohet se ai është pak mendjeshkurtër dhe, në lidhje me këtë, pak mendjemadh. Edhe sikur shprehjet e tij për pushtetin e vet dhe për pushtetin e rojtarëve të tjerë, dhe për pamjen e tyre që është e padurueshme madje edhe për të — them, edhe sikur të gjitha këto shprehje të jenë në vetvete të drejta, mënyra si i thotë tregon prapëseprapë se kuptimi i tij turbullohet nga mendjeshkurtësia dhe nga mendjemadhësia. Komentuesit thonë për këtë: „Kuptimi i drejtë i një gjëje dhe keqkuptimi i së njëjtës gjë nuk e përjashtojnë plotësisht njëri-tjetrin.“ Sidoqoftë, duhet supozuar se ajo mendjeshkurtësi dhe mendjemadhësi, sado pak të shfaqen ndoshta, e dobësojnë prapëseprapë ruajtjen e hyrjes; janë të çara në karakterin e rojtarit. Këtu shtohet edhe që rojtari, nga natyra e tij, duket i sjellshëm; ai nuk është aspak gjithmonë person zyrtar. Që në çastet e para bën shakanë ta ftojë njeriun të hyjë, pavarësisht nga ndalimi i mbajtur shprehimisht; pastaj nuk e përzë, por, siç thuhet, i jep një stol dhe e lë të ulet anash derës. Durimi me të cilin i duron lutjet e njeriut gjatë gjithë këtyre viteve, marrjet e vogla në pyetje, pranimi i dhuratave, fisnikëria me të cilën e lejon njeriun të mallkojë me zë të lartë, pranë tij, rastin fatkeq që e ka vënë rojtarin aty — të gjitha këto tregojnë lëvizje mëshire. Jo çdo rojtar do të kishte vepruar kështu. Dhe më në fund, me një shenjë, përkulet thellë drejt njeriut, për t’i dhënë rastin për pyetjen e fundit. Vetëm një padurim i dobët — rojtari e di, pra, që gjithçka ka mbaruar — shprehet në fjalët: „Je i pangopur.“ Disa shkojnë madje edhe më larg në këtë lloj shpjegimi dhe mendojnë se fjalët „Je i pangopur“ shprehin njëfarë admirimi miqësor, që, sigurisht, nuk është i lirë nga përbuzja. Sidoqoftë, figura e rojtarit përfundon kështu ndryshe nga ç’e beson ti. — Ti e njeh historinë më mirë se unë dhe prej më shumë kohësh, — tha K. Heshtën pak. Pastaj K. tha: — Ti beson, pra, se njeriu nuk u mashtrua? — Mos më keqkupto, — tha prifti, — unë po të tregoj vetëm mendimet që ekzistojnë për këtë. Nuk duhet t’u kushtosh tepër vëmendje mendimeve. Shkrimi është i pandryshueshëm, dhe mendimet shpesh janë vetëm shprehje e dëshpërimit për këtë. Në këtë rast, madje, ka një mendim sipas të cilit pikërisht rojtari është i mashtruari. — Ky është një mendim që shkon larg, — tha K. — Si arsyetohet? — Arsyetimi, — u përgjigj prifti, — niset nga mendjeshkurtësia e rojtarit. Thuhet se ai nuk e njeh brendësinë e ligjit, por vetëm rrugën që duhet ta përshkojë vazhdimisht para hyrjes. Përfytyrimet që ka për brendësinë quhen fëminore, dhe supozohet se ai vetë ka frikë nga ajo me të cilën do ta frikësojë njeriun. Po, ka frikë më shumë se njeriu, sepse ky nuk do gjë tjetër veçse të hyjë, madje edhe kur ka dëgjuar për rojtarët e tmerrshëm të brendësisë, kurse rojtari nuk do të hyjë, të paktën nuk mësohet asgjë për këtë. Të tjerë thonë, sigurisht, se ai duhet të ketë qenë tashmë brenda, sepse njëherë, pra, është marrë në shërbim të ligjit, dhe kjo mund të ketë ndodhur vetëm brenda. Kësaj duhet t’i përgjigjesh se ai mund të jetë caktuar rojtar edhe me një thirrje nga brenda, dhe se, të paktën thellë brenda, me siguri nuk ka qenë, meqë nuk e duron dot as pamjen e rojtarit të tretë. Përveç kësaj, nuk tregohet as që gjatë viteve të shumta, përveç vërejtjes për rojtarët, të ketë treguar ndonjë gjë për brendësinë. Mund t’i jetë ndaluar, por as për ndalimin s’ka treguar gjë. Nga të gjitha këto nxirret se ai nuk di asgjë për pamjen dhe kuptimin e brendësisë dhe se për këtë është në mashtrim. Por edhe për njeriun nga fshati thuhet se është në mashtrim, sepse është në varësi të këtij njeriu dhe nuk e di. Që e trajton njeriun si një që varet prej tij, e kupton nga shumë gjëra që ndoshta i mban ende mend. Por që ai, në të vërtetë, varet prej tij, sipas këtij mendimi duhet të dalë po aq qartë. Para së gjithash, i liri qëndron mbi të lidhurin. Tani, njeriu është vërtet i lirë; mund të shkojë ku të dojë; vetëm hyrja në ligj i është ndaluar, dhe për më tepër vetëm nga një njeri i vetëm, nga rojtari. Kur ulet në stolin anash portës dhe rri atje gjithë jetën, kjo ndodh me vullnet të lirë; historia nuk flet për asnjë detyrim. Kurse rojtari është i lidhur me postin e tij nga detyra; nuk mund të largohet jashtë dhe, me sa duket, as nuk mund të hyjë brenda, edhe sikur të donte. Përveç kësaj, ai është, sigurisht, në shërbim të ligjit, por shërben vetëm për këtë hyrje, pra edhe vetëm për këtë njeri, për të cilin është caktuar vetëm kjo hyrje. Edhe për këtë arsye varet prej tij. Duhet supozuar se, për shumë vite, për një jetë të tërë burri, në njëfarë mënyre ka bërë vetëm shërbim të zbrazët, sepse thuhet se vjen një njeri, pra dikush në moshën e burrërisë, që, pra, rojtari duhej të priste gjatë para se të përmbushej qëllimi i tij, dhe duhej të priste aq sa i pëlqente njeriut, që erdhi me vullnet të lirë. Por edhe fundi i shërbimit përcaktohet nga fundi i jetës së njeriut; deri në fund, pra, mbetet në varësi të tij. Dhe theksohet vazhdimisht se rojtari duket se nuk di asgjë nga të gjitha këto. Por në këtë nuk shihet ndonjë gjë e çuditshme, sepse sipas këtij mendimi rojtari ndodhet në një mashtrim edhe shumë më të rëndë, që i përket shërbimit të tij. Sepse në fund ai flet për hyrjen dhe thotë: „Tani po iki dhe po e mbyll“, por në fillim thuhet se porta e ligjit është e hapur si gjithmonë; por po të jetë gjithmonë e hapur, gjithmonë, domethënë pavarësisht nga kohëzgjatja e jetës së njeriut për të cilin është caktuar, atëherë as rojtari s’do të mund ta mbyllë. Për këtë mendimet ndahen: nëse rojtari, me njoftimin se do ta mbyllë portën, do vetëm të japë një përgjigje, apo të theksojë detyrën e tij, apo ta vërë njeriun edhe në çastin e fundit në pendim e në trishtim. Por për këtë shumë janë dakord, që ai nuk do të mund ta mbyllë portën. Madje besojnë se, të paktën në fund, ai është në varësi të njeriut edhe në dijen e tij, sepse ky e sheh shkëlqimin që shpërthen nga hyrja e ligjit, ndërsa rojtari, si i tillë, me siguri qëndron me shpinë nga hyrja dhe as nuk tregon me ndonjë shprehje se ka vënë re ndonjë ndryshim. — Kjo është arsyetuar mirë, — tha K., që i kishte përsëritur me vete gjysmë me zë disa vende nga shpjegimi i priftit. — Është arsyetuar mirë, dhe tani besoj edhe unë se rojtari është i mashtruar. Por kështu nuk jam larguar nga mendimi im i mëparshëm, sepse të dyja mbulojnë pjesërisht njëra-tjetrën. Nuk ka rëndësi nëse rojtari sheh qartë apo mashtrohet. Unë thashë: njeriu mashtrohet. Po të shohë qartë rojtari, mund të dyshohej për këtë; por po të jetë rojtari i mashtruar, atëherë mashtrimi i tij duhet domosdo të kalojë te njeriu. Atëherë rojtari, sigurisht, nuk është mashtrues, por është aq mendjeshkurtër, sa duhej të përzihej menjëherë nga shërbimi. Duhet ta kesh parasysh, pra, se mashtrimi në të cilin ndodhet rojtari atij nuk i bën asnjë dëm, kurse njeriut i bën njëmijëfish. — Këtu ndeshesh me një mendim të kundërt, — tha prifti. — Disa thonë se historia nuk i jep askujt të drejtën të gjykojë rojtarin. Si do që të na duket, ai është prapëseprapë një shërbëtor i ligjit, pra i përket ligjit, pra është përtej gjykimit njerëzor. Atëherë nuk duhet besuar as që rojtari varet nga njeriu. Të jesh i lidhur nga shërbimi yt, qoftë edhe vetëm me hyrjen e ligjit, është pa krahasim më shumë se të jetosh i lirë në botë. Njeriu sapo vjen te ligji; rojtari është tashmë atje. Ai është caktuar në shërbim nga ligji; të dyshosh për dinjitetin e tij do të thotë të dyshosh për ligjin. — Me këtë mendim nuk pajtohem, — tha K. duke tundur kokën, — sepse po t’i bashkohesh, duhet t’i quash të vërteta të gjitha ato që thotë rojtari. Por që kjo nuk është e mundur, e ke arsyetuar vetë hollësisht. — Jo, — tha prifti, — nuk duhet t’i quash të gjitha të vërteta; duhet vetëm t’i quash të domosdoshme. — Mendim i zymtë, — tha K. — Gënjeshtra bëhet rend i botës.

K. e tha këtë si përfundim, por nuk ishte gjykimi i tij përfundimtar. Ishte tepër i lodhur për t’i parë dot të gjitha përfundimet e historisë; edhe ishin rrugë mendimi të pazakonta ato ku e çonte ajo, gjëra joreale, më të përshtatshme për t’u diskutuar nga shoqëria e nëpunësve të gjykatës se nga ai. Historia e thjeshtë ishte bërë pa formë; donte ta shkundte nga vetja, dhe prifti, që tani tregoi një delikatesë të madhe, e duroi këtë dhe e priti në heshtje vërejtjen e K.-së, megjithëse ajo me siguri nuk përputhej me mendimin e tij.

Ecën për njëfarë kohe në heshtje; K. rrinte ngjitur pranë priftit, pa e ditur në errësirë ku ndodhej. Llamba në dorën e tij ishte shuar prej kohësh. Njëherë, pikërisht përpara tij, vezulloi statuja prej argjendi e një shenjtori, vetëm me shkëlqimin e argjendit, dhe menjëherë u tret sërish në errësirë. Që të mos mbetej krejtësisht në varësi të priftit, K. e pyeti: „A nuk jemi tani afër hyrjes kryesore?“ „Jo“, tha prifti, „jemi shumë larg saj. Do të ikësh tashmë?“ Megjithëse K. pikërisht tani nuk kishte menduar për këtë, tha menjëherë: „Sigurisht, duhet të iki. Jam prokurist në një bankë, më presin; erdha këtu vetëm për t’i treguar katedralen një miku të huaj të biznesit.“ „Hë“, tha prifti dhe i zgjati K.-së dorën, „atëherë shko.“ „Por në errësirë nuk e gjej dot rrugën vetëm“, tha K. „Shko majtas, te muri“, tha prifti, „pastaj vazhdo përgjatë murit, pa u ndarë prej tij, dhe do të gjesh një dalje.“ Prifti ishte larguar vetëm disa hapa, por K. thirri tashmë shumë fort: „Të lutem, prit edhe pak.“ „Po pres“, tha prifti. „Nuk do gjë tjetër prej meje?“ pyeti K. „Jo“, tha prifti. „Më parë ishe kaq i mirë me mua“, tha K., „dhe m’i shpjegove të gjitha, kurse tani më lëshon sikur të mos të interesonte fare për mua.“ „Po ti duhet të ikësh“, tha prifti. „Hë, po“, tha K., „kuptoje, pra, këtë.“ „Kupto ti së pari kush jam unë“, tha prifti. „Ti je kapelani i burgut“, tha K. dhe iu afrua më shumë priftit; kthimi i tij i menjëhershëm në bankë nuk ishte aq i nevojshëm sa e kishte paraqitur; mund të rrinte fare mirë ende këtu. „I përkas, pra, gjykatës“, tha prifti. „Pse duhet, pra, të doja diçka prej teje? Gjykata nuk do asgjë prej teje. Të pranon kur vjen dhe të lëshon kur ikën.“

Shënime

1. Drita e përjetshme: llamba që në kishat katolike digjet vazhdimisht para altarit, si shenjë e pranisë së Krishtit në Sakramentin e Shenjtë. ↩︎