Kapitulli VII — Avokati · Fabrikanti · Piktori · Procesi

Një paradite dimri — jashtë binte borë nën dritën e turbullt —, K., me gjithë orën e hershme, rrinte ulur në zyrën e tij tashmë jashtëzakonisht i lodhur. Për t’u mbrojtur të paktën nga nëpunësit më të vegjël, i kishte dhënë urdhër shërbyesit të mos linte asnjë prej tyre të hynte, meqë ishte i zënë me një punë të madhe. Por, në vend që të punonte, rrotullohej në karrige, zhvendoste ngadalë disa sende mbi tryezë, pastaj, pa e ditur, e la gjithë krahun të shtrirë mbi sipërfaqen e tryezës dhe mbeti ulur i palëvizur me kokë të ulur.

Mendimi për procesin nuk e linte më. Kishte menduar shpesh nëse nuk do të ishte mirë të hartonte një shkresë mbrojtjeje dhe ta dorëzonte në gjykatë. Në të donte të paraqiste një jetëshkrim të shkurtër dhe, për çdo ngjarje sadopak të rëndësishme, të shpjegonte për ç’arsye kishte vepruar ashtu, nëse kjo mënyrë veprimi, sipas gjykimit të tij të tanishëm, duhej dënuar apo miratuar, dhe çfarë arsyesh mund të sillte për njërën a për tjetrën. Përparësitë e një shkrese të tillë mbrojtjeje ndaj mbrojtjes së thjeshtë nga avokati, që për më tepër nuk ishte as përndryshe pa të meta, ishin të padyshimta. K. nuk e dinte fare se ç’ndërmerrte avokati; gjithsesi nuk ishte shumë; që prej një muaji nuk e kishte thirrur më tek ai, dhe as në asnjë nga bisedat e mëparshme K. nuk kishte pasur përshtypjen se ky njeri mund të arrinte shumë për të. Para së gjithash, gati nuk e kishte pyetur fare. E këtu kishte kaq shumë për të pyetur. Pyetja ishte gjëja kryesore. K. kishte ndjesinë se vetë mund t’i bënte të gjitha pyetjet që duheshin këtu. Kurse avokati, në vend që të pyeste, tregonte vetë ose rrinte ulur përballë tij pa folur, përkulej pak përpara mbi tryezën e shkrimit, ndoshta për shkak të dëgjimit të dobët, tërhiqte një tufë qimesh në brendësi të mjekrës dhe shikonte poshtë në qilim, ndoshta pikërisht në vendin ku K. ishte shtrirë me Lenin. Herë pas here i jepte K.-së disa këshilla boshe, si ato që u jepen fëmijëve. Fjalime po aq të kota sa edhe të mërzitshme, që K., në llogarinë përfundimtare, nuk kishte ndër mend t’i paguante as me një heler.¹ Pasi avokati besonte se e kishte poshtëruar mjaft, zakonisht fillonte ta gjallëronte sërish pak. Kishte fituar, tregonte ai atëherë, plotësisht ose pjesërisht, shumë procese të ngjashme. Procese që, edhe pse në të vërtetë ndoshta jo aq të vështira sa ky, nga jashtë ishin edhe më të pashpresë. Një listë të këtyre proceseve e kishte këtu në sirtar — dhe këtu trokiste në ndonjë sirtar të tryezës —; shkresat, fatkeqësisht, nuk mund t’i tregonte, sepse bëhej fjalë për sekrete zyrtare. Megjithatë, përvoja e madhe që kishte fituar me të gjitha këto procese tani i shërbente K.-së. Natyrisht, kishte filluar menjëherë punën dhe parashtresa e parë ishte gati e mbaruar. Ishte shumë e rëndësishme, sepse përshtypja e parë që linte mbrojtja shpesh e përcaktonte gjithë drejtimin e procedurës. Fatkeqësisht — këtë, sigurisht, duhej t’ia tërhiqte vëmendjen K.-së —, ndonjëherë ndodhte që parashtresat e para në gjykatë nuk lexoheshin fare. Thjesht vendoseshin në dosje dhe thuhej se tani për tani marrja në pyetje dhe vëzhgimi i të akuzuarit ishin më të rëndësishme se çdo gjë e shkruar. Kur kërkuesi bëhej ngulmues, shtohej se para vendimit, sapo të mblidhej i gjithë materiali, do të shqyrtoheshin natyrisht, në lidhje me njëra-tjetrën, të gjitha dosjet, pra edhe kjo parashtresë e parë. Por fatkeqësisht as kjo zakonisht nuk ishte e vërtetë; parashtresa e parë zakonisht vihej gabim diku ose humbiste krejt, dhe, edhe sikur të ruhej deri në fund, siç kishte mësuar avokati, sigurisht vetëm nga thashethemet, mezi lexohej. E gjithë kjo ishte për të ardhur keq, por jo krejt pa arsye. K. të mos e harronte se procedura nuk ishte publike; mund të bëhet publike, po ta quajë gjykata të nevojshme, por ligji nuk e parashikon publicitetin. Për rrjedhojë, edhe shkresat e gjykatës, mbi të gjitha akti i akuzës, janë të paarritshme për të akuzuarin dhe për mbrojtjen e tij; prandaj në përgjithësi nuk dihet, ose të paktën nuk dihet saktë, kundër çfarë duhet të drejtohet parashtresa e parë; ajo, pra, në të vërtetë, vetëm rastësisht mund të përmbajë diçka që ka rëndësi për çështjen. Parashtresa vërtet të qëlluara dhe me prova mund të hartohen vetëm më vonë, kur, gjatë marrjeve në pyetje të të akuzuarit, pikat e veçanta të akuzës dhe arsyetimi i tyre dalin më qartë ose mund të merren me mend. Në këto kushte, natyrisht, mbrojtja ndodhet në një gjendje shumë të pafavorshme e të vështirë. Por edhe kjo është e qëllimshme. Sepse mbrojtja, në të vërtetë, nuk lejohet nga ligji, por vetëm durohet, dhe madje edhe për këtë, nëse nga paragrafi përkatës i ligjit duhet lexuar të paktën durimi, ka mosmarrëveshje. Prandaj, në kuptimin e ngushtë, nuk ka fare avokatë të njohur nga gjykata; të gjithë ata që dalin si avokatë para kësaj gjykate janë në thelb vetëm avokatë rrugicash.² Kjo, natyrisht, ndikon shumë poshtërueshëm mbi gjithë profesionin, dhe po të shkonte K. ndonjë ditë në kancelaritë e gjykatës, mund ta shihte, për ta parë edhe këtë njëherë, dhomën e avokatëve. Me siguri do të tmerrohej nga shoqëria që mblidhej atje. Që vetë dhoma e ngushtë dhe e ulët që u ishte caktuar tregonte përbuzjen që ka gjykata për këta njerëz. Dhoma merr dritë vetëm nga një frëngji e vogël, që ndodhet aq lart, sa po të duash të shohësh jashtë — ku, për më tepër, tymi i një oxhaku fill përpara të hyn në hundë dhe ta nxin fytyrën —, duhet të kërkosh së pari një koleg që të të marrë mbi kurriz. Në dyshemenë e kësaj dhome — për të përmendur vetëm edhe një shembull të kësaj gjendjeje — që prej më shumë se një viti ka një vrimë, jo aq të madhe sa të bjerë njeriu brenda, por mjaft të madhe sa të fundosësh krejt njërën këmbë. Dhoma e avokatëve ndodhet në papafingon e dytë; po të fundoset, pra, dikush, këmba i varet poshtë në papafingon e parë, dhe pikërisht në korridorin ku presin palët. Nuk është tepër po t’i quajnë në rrethet e avokatëve të turpshme kushte të tilla. Ankesat në administratë nuk kanë as suksesin më të vogël; përkundrazi, avokatëve u ndalohet me rreptësinë më të madhe të ndryshojnë në dhomë çfarëdo gjëje me shpenzimet e veta. Por edhe ky trajtim i avokatëve ka arsyetimin e vet. Mbrojtja kërkohet të përjashtohet sa më shumë; gjithçka duhet të mbështetet te vetë i akuzuari. Në thelb, s’është pikëpamje e keqe, por asgjë nuk do të ishte më e gabuar se të nxirrje që këtu përfundimin se në këtë gjykatë avokatët janë të panevojshëm për të akuzuarin. Përkundrazi, në asnjë gjykatë tjetër nuk janë kaq të nevojshëm sa në këtë. Sepse procedura në përgjithësi është e fshehtë jo vetëm për publikun, por edhe për të akuzuarin. Natyrisht, vetëm me aq sa është e mundur, por është e mundur në një masë shumë të gjerë. Sepse edhe i akuzuari nuk mund t’i shohë shkresat e gjykatës, dhe nga marrjet në pyetje të nxjerrësh përfundime për shkresat që qëndrojnë në themel të tyre është shumë e vështirë, sidomos për të akuzuarin, që është i hutuar dhe ka gjithfarë hallesh që ia shpërqendrojnë mendjen. Këtu ndërhyn, pra, mbrojtja. Në marrjet në pyetje, në përgjithësi, mbrojtësit nuk lejohen të jenë të pranishëm; prandaj, pas marrjeve në pyetje, dhe mundësisht ende te dera e dhomës së hetimit, duhet ta pyesin hollësisht të akuzuarin për marrjen në pyetje dhe nga këto raporte, shpesh tashmë shumë të mjegullta, të nxjerrin atë që i vlen mbrojtjes. Por kjo nuk është më e rëndësishmja, sepse në këtë mënyrë s’mund të mësosh shumë, ndonëse, natyrisht, edhe këtu si kudo, një njeri i zoti mëson më shumë se të tjerët. Më e rëndësishmja mbeten megjithatë lidhjet personale të avokatit; në to qëndron vlera kryesore e mbrojtjes. Tani K. ndoshta e kishte kuptuar që nga përvojat e veta se organizata më e ulët e gjykatës nuk ishte krejt e përsosur, se kishte nëpunës që e harronin detyrën dhe që merrnin ryshfet, për shkak të të cilëve, në njëfarë mënyre, mbyllja e rreptë e gjykatës merrte të çara. Këtu, pra, futen me ngut shumica e avokatëve; këtu jepet ryshfet dhe përgjohet; madje, të paktën në kohët e kaluara, kishte pasur edhe raste vjedhjesh dosjesh. Nuk mund të mohohet se në këtë mënyrë, për çastin, mund të arrihen disa rezultate madje çuditërisht të favorshme për të akuzuarin; me këto krekosen edhe këta avokatë të vegjël dhe tërheqin klientë të rinj; por për vazhdimin e mëtejshëm të procesit kjo nuk do të thotë asgjë, ose asgjë të mirë. Vlerë të vërtetë kanë vetëm lidhjet personale të ndershme, dhe atë me nëpunës më të lartë, ku, natyrisht, nënkuptohen vetëm nëpunës më të lartë të shkallëve të ulëta. Vetëm kështu mund të ndikohet vazhdimi i procesit, edhe pse në fillim pa u vënë re, por më vonë gjithnjë e më qartë. Këtë, natyrisht, mund ta bëjnë vetëm pak avokatë, dhe këtu zgjedhja e K.-së kishte qenë shumë e favorshme. Vetëm ndoshta edhe një a dy avokatë mund të tregonin lidhje të ngjashme si doktor Huld. Këta, sigurisht, nuk merren me shoqërinë në dhomën e avokatëve dhe s’kanë të bëjnë asgjë me të. Aq më e ngushtë ishte lidhja e tyre me nëpunësit e gjykatës. Nuk ishte as gjithmonë e nevojshme që doktor Huld të shkonte në gjykatë, të priste në paradhomat e gjykatësve hetues shfaqjen e tyre të rastit dhe, sipas humorit të tyre, të arrinte një sukses, më së shumti vetëm në dukje, ose as këtë. Jo, K. e kishte parë vetë: nëpunësit, e ndër ta edhe mjaft të lartë, vijnë vetë, japin me gatishmëri informacione, të hapura ose të paktën lehtësisht të kuptueshme, bisedojnë vazhdimin e ardhshëm të proceseve, madje në disa raste lejojnë të binden dhe e pranojnë me qejf mendimin e tjetrit. Sigurisht, pikërisht në këtë pikë të fundit nuk duhet t’u besosh tepër; sado prerë ta shprehin qëllimin e tyre të ri, të favorshëm për mbrojtjen, ndoshta shkojnë drejt e në kancelarinë e tyre dhe nxjerrin për ditën tjetër një vendim gjykate që përmban pikërisht të kundërtën dhe që ndoshta është edhe shumë më i rreptë për të akuzuarin se qëllimi i tyre i parë, nga i cili pohonin se ishin larguar krejtësisht. Kundër kësaj, natyrisht, s’mund të mbrohesh, sepse ajo që kanë thënë kokë më kokë është thënë vetëm kokë më kokë dhe nuk lejon asnjë përfundim publik, edhe sikur mbrojtja të mos ishte e detyruar, edhe për arsye të tjera, të përpiqej ta ruante mirëdashjen e zotërinjve. Nga ana tjetër, sigurisht, është e vërtetë edhe që zotërinjtë nuk lidhen me mbrojtjen — natyrisht vetëm me një mbrojtje të kompetentë — thjesht nga dashuria për njerëzit ose nga ndjenja miqësore, por në një farë kuptimi varen edhe ata prej saj. Këtu del pikërisht e meta e një organizimi gjyqësor që, që në fillimet e tij, vendos procedurën e fshehtë. Nëpunësve u mungon lidhja me popullin; për proceset e zakonshme, të mesme, janë të pajisur mirë; një proces i tillë rrokulliset gati vetë në rrugën e tij dhe ka nevojë vetëm herë pas here për ndonjë shtytje; por përballë rasteve fare të thjeshta, ashtu si edhe përballë atyre veçanërisht të vështirave, shpesh janë të hutuar; meqë janë vazhdimisht, ditë e natë, të mbërthyer në ligjin e tyre, nuk kanë ndjenjën e duhur për marrëdhëniet njerëzore, dhe në raste të tilla kjo u mungon rëndë. Atëherë vijnë te avokati për këshillë, dhe pas tyre një shërbyes mban dosjet, që përndryshe janë kaq të fshehta. Te kjo dritare mund të kishe gjetur disa zotërinj, që do t’i prisje më pak se të gjithë, si vështronin jashtë në rrugë fare të pangushëllueshëm, ndërsa avokati, në tryezën e tij, studionte dosjet, për t’u dhënë një këshillë të mirë. Për më tepër, pikërisht në raste të tilla mund të shihje sa jashtëzakonisht seriozisht e marrin zotërinjtë profesionin e tyre dhe në ç’dëshpërim të madh bien përpara pengesave që, për vetë natyrën e tyre, nuk mund t’i kapërcejnë. Edhe përndryshe, pozita e tyre nuk ishte e lehtë, dhe nuk duhej t’u bëje padrejtësi duke e quajtur pozitën e tyre të lehtë. Hierarkia dhe shkallëzimi i gjykatës ishin të pafundme dhe të pakapshme me sy edhe për të iniciuarin. Por procedura para gjykatave ishte në përgjithësi e fshehtë edhe për nëpunësit e ulët; prandaj ata thuajse kurrë nuk mund t’i ndiqnin plotësisht në rrjedhën e tyre të mëtejshme çështjet që trajtonin; çështja gjyqësore shfaqet, pra, në rrethin e tyre gjyqësor pa e ditur shpesh nga vjen, dhe shkon më tej pa e mësuar ata se ku. Mësimi, pra, që mund të nxirret nga studimi i fazave të veçanta të procesit, i vendimit përfundimtar dhe i arsyeve të tij, u shpëton këtyre nëpunësve. Ata mund të merren vetëm me atë pjesë të procesit që u është kufizuar nga ligji dhe për vazhdimin, pra për rezultatet e punës së tyre, zakonisht dinë më pak se mbrojtja, e cila, si rregull, mbetet në lidhje me të akuzuarin gati deri në fund të procesit. Edhe në këtë drejtim, pra, mund të mësojnë nga mbrojtja disa gjëra të vlefshme. A do të çuditej ende K., duke i pasur parasysh të gjitha këto, për acarimin e nëpunësve, që ndonjëherë shfaqet ndaj palëve në mënyrë — këtë përvojë e bën kushdo — fyese? Të gjithë nëpunësit ishin të acaruar, edhe kur dukeshin të qetë. Natyrisht, avokatët e vegjël vuajnë veçanërisht shumë nga kjo. Tregohet, për shembull, kjo histori, që ka shumë pamjen e së vërtetës. Një nëpunës i vjetër, një zotëri i mirë e i qetë, kishte studiuar pa pushim një ditë e një natë një çështje gjyqësore të vështirë, që ishte ngatërruar sidomos nga parashtresat e avokatit — këta nëpunës janë vërtet punëtorë si askush tjetër. Aty nga mëngjesi, pas njëzet e katër orësh pune, me siguri jo shumë të frytshme, shkoi te dera e hyrjes, zuri pritë atje dhe e hidhte poshtë shkallëve çdo avokat që donte të hynte. Avokatët u mblodhën poshtë në pushimin e shkallëve dhe u këshilluan se ç’duhej të bënin; nga njëra anë, nuk kanë ndonjë të drejtë të vërtetë që t’i lënë të hyjnë, prandaj mezi mund të ndërmarrin gjë ligjërisht kundër nëpunësit dhe, siç u përmend, duhet të ruhen edhe që të mos i ngrenë nëpunësit kundër vetes. Nga ana tjetër, çdo ditë që nuk e kalojnë në gjykatë është ditë e humbur për ta, dhe kështu u interesonte shumë të futeshin. Më në fund ranë dakord ta lodhnin plakun. Dërgohej vazhdimisht nga një avokat, që ngjitej me vrap shkallët dhe pastaj, me qëndresën më të madhe të mundshme, por sigurisht pasive, e linte veten ta hidhnin poshtë, ku e zinin kolegët. Kjo zgjati rreth një orë; pastaj zotëria i vjetër, që ishte tashmë i rraskapitur edhe nga puna e natës, u lodh vërtet dhe u kthye në kancelarinë e tij. Ata poshtë në fillim nuk donin ta besonin dhe dërguan së pari njërin të shihte pas derës nëse ishte vërtet bosh. Vetëm atëherë hynë, dhe me siguri nuk guxuan as të murmuritnin. Sepse avokatët — dhe edhe më i vogli mund t’i shohë kushtet të paktën pjesërisht — as që e mendojnë të futin ose të arrijnë ndonjë përmirësim në gjykatë, ndërsa — dhe kjo është shumë karakteristike — pothuajse çdo i akuzuar, edhe njerëz fare të thjeshtë, që në hyrjen e parë në proces fillon të mendojë për propozime përmirësimi dhe kështu shpesh humbet kohë e fuqi që mund të përdoreshin shumë më mirë ndryshe. E vetmja gjë e drejtë ishte të pajtoheshe me kushtet ekzistuese. Edhe sikur të ishte e mundur të përmirësoje hollësi — por ky është një paragjykim i pakuptimtë —, në rastin më të mirë do të kishe arritur diçka për rastet e ardhshme, por vetes do t’i kishe bërë një dëm të pamatë, sepse do të kishe zgjuar vëmendjen e veçantë të nëpunësve, që janë gjithmonë hakmarrës. Vetëm mos tërhiq vëmendjen! Rri i qetë, sado që të vijë kundër qejfit! Përpiqu ta kuptosh se ky organizëm i madh gjyqësor, në njëfarë mënyre, mbetet përjetësisht pezull, dhe se, po të ndryshosh vetë diçka në vendin tënd, ta heq vetes tokën nën këmbë dhe mund të rrëzohesh vetë, ndërsa organizmi i madh, për shqetësimin e vogël, e zëvendëson lehtësisht në ndonjë vend tjetër — gjithçka, pra, është e lidhur — dhe mbetet i pandryshuar, po të mos bëhet, gjë që është madje e mundshme, edhe më i mbyllur, edhe më i vëmendshëm, edhe më i rreptë, edhe më i lig. T’ia linte, pra, punën avokatit, në vend që ta pengonte. Qortimet nuk vlejnë shumë, sidomos kur nuk mund ta bësh të kuptueshëm shkakun e tyre në gjithë rëndësinë e vet; por duhej thënë prapëseprapë sa e kishte dëmtuar K. çështjen e tij me sjelljen ndaj drejtorit të kancelarisë. Ky njeri me ndikim duhej gati të fshihej tashmë nga lista e atyre te të cilët mund të ndërmerrej diçka për K.-në. Madje edhe përmendjet kalimthi të procesit i bënte sikur s’i dëgjonte, me qëllim të qartë. Në disa gjëra nëpunësit ishin vërtet si fëmijë. Shpesh mund të lëndohen nga gjëra të pafajshme — ndër të cilat, fatkeqësisht, nuk bënte pjesë sjellja e K.-së — aq shumë, sa pushojnë së foluri edhe me miq të mirë, u kthejnë shpinën kur i takojnë dhe u kundërvihen në gjithçka. Por pastaj, një ditë, befas, pa ndonjë arsye të veçantë, i bën të qeshin një shaka e vogël, që e guxon vetëm sepse gjithçka duket e pashpresë, dhe pajtohen. Ishte, pra, njëkohësisht e vështirë dhe e lehtë të merreshe me ta; parime për këtë mezi ka. Ndonjëherë të çudiste që një jetë e vetme mesatare mjaftonte për të kuptuar aq sa të mund të punoje këtu me njëfarë suksesi. Sigurisht, vijnë orë të errëta, si i ka kushdo, kur beson se nuk ke arritur asgjë, as më të voglën, kur të duket sikur vetëm proceset e caktuara që në fillim për një përfundim të mirë kanë mbaruar mirë, ashtu siç do të kishte ndodhur edhe pa ndihmën tënde, ndërsa të gjitha të tjerat kanë humbur, me gjithë vrapimet anash, gjithë mundin, gjithë sukseset e vogla në dukje, për të cilat ishe gëzuar kaq shumë. Atëherë, sigurisht, asgjë s’të duket më e sigurt, dhe ndaj pyetjeve të caktuara nuk do të guxoje as të mohoje se pikërisht me ndihmën tënde ke nxjerrë nga rruga procese që, për nga natyra e tyre, po shkonin mirë. Edhe kjo është njëfarë besimi në vetvete, por është i vetmi që mbetet atëherë. Krizave të tilla — natyrisht janë vetëm kriza, asgjë më shumë — avokatët u nënshtrohen sidomos kur një proces, që e kanë çuar mjaft larg dhe në mënyrë të kënaqshme, u merret papritur nga dora. Kjo është ndoshta gjëja më e keqe që mund t’i ndodhë një avokati. Procesi nuk u merret nga i akuzuari; kjo s’ndodh ndoshta kurrë; një i akuzuar që ka marrë njëherë një avokat të caktuar duhet të mbetet me të, ndodhë ç’të ndodhë. Si mund të mbahej vetë, në përgjithësi, pasi të ketë kërkuar njëherë ndihmë? Kjo, pra, nuk ndodh, por ndodh ndonjëherë që procesi merr një drejtim ku avokati nuk lejohet më ta ndjekë. Procesi, i akuzuari dhe gjithçka i merren avokatit thjesht; atëherë as lidhjet më të mira me nëpunësit nuk mund të ndihmojnë më, sepse as ata vetë nuk dinë asgjë. Procesi ka hyrë thjesht në një fazë ku nuk lejohet më të jepet ndihmë, ku e trajtojnë gjykata të paarritshme, ku edhe i akuzuari nuk mund të arrihet më nga avokati. Atëherë një ditë kthehesh në shtëpi dhe gjen mbi tryezë të gjitha parashtresat e shumta që ke bërë në këtë çështje me gjithë zellin dhe me shpresat më të bukura; janë kthyer, sepse nuk lejohen të kalojnë në fazën e re të procesit; janë copa letre pa vlerë. Megjithatë, procesi ende s’duhet të jetë humbur, aspak, të paktën nuk ka ndonjë arsye vendimtare për këtë supozim; thjesht nuk di më asgjë për procesin dhe as nuk do të mësosh më asgjë për të. Tani, për fat të mirë, raste të tilla janë përjashtime, dhe edhe sikur procesi i K.-së të ishte një rast i tillë, tani për tani ishte ende larg një faze të tillë. Këtu kishte ende rast të bollshëm për punën e avokatit, dhe që do të shfrytëzohej, për këtë K. mund të ishte i sigurt. Parashtresa, siç u përmend, nuk ishte dorëzuar ende, por as nuk ngutej; shumë më të rëndësishme ishin bisedat paraprake me nëpunësit vendimtarë, dhe këto ishin bërë tashmë. Me sukses të ndryshëm, siç duhet pranuar hapur. Ishte shumë më mirë që tani për tani të mos zbuloheshin hollësi, të cilat mund ta ndikonin K.-në vetëm në mënyrë të pafavorshme dhe ta bënin tepër shpresëplotë ose tepër të frikësuar; mjaftonte të thuhej se disa ishin shprehur shumë favorshëm dhe ishin treguar edhe shumë të gatshëm, ndërsa të tjerë ishin shprehur më pak favorshëm, por megjithatë nuk e kishin refuzuar aspak ndihmën e tyre. Rezultati, pra, në tërësi ishte shumë i gëzueshëm; vetëm se nuk duhej të nxirreshin prej tij përfundime të veçanta, meqë të gjitha bisedimet paraprake fillojnë njësoj dhe vetëm zhvillimi i mëtejshëm e tregon vlerën e këtyre bisedimeve paraprake. Sidoqoftë, asgjë s’kishte humbur ende, dhe po t’ia dilnin ta fitonin, me gjithë të gjitha, edhe drejtorin e kancelarisë — për këtë qëllim ishin nisur tashmë disa gjëra —, atëherë e gjithë kjo do të ishte, siç thonë kirurgët, një plagë e pastër, dhe mund ta prisje pa frikë vazhdimin.

Në fjalime të tilla e të ngjashme avokati ishte i pashtershëm. Ato përsëriteshin në çdo vizitë. Gjithmonë kishte përparime, por kurrë nuk mund të tregohej natyra e këtyre përparimeve. Vazhdimisht punohej për parashtresën e parë, por ajo nuk mbaronte, gjë që në vizitën e ardhshme zakonisht dilte si njëfarë përparësie, meqë koha e fundit, gjë që s’kishte mundur ta parashikonte njeri, do të kishte qenë shumë e pafavorshme për dorëzimin. Kur K. vërente ndonjëherë, krejt i rraskapitur nga fjalimet, se, edhe duke marrë parasysh të gjitha vështirësitë, punët ecnin shumë ngadalë, i kundërpërgjigjeshin se nuk ecnin aspak ngadalë, por se do të ishin shumë më përpara, po t’i ishte drejtuar K. avokatit në kohë. Por këtë, fatkeqësisht, e kishte lënë pas dore, dhe kjo lënie pas dore do të sillte edhe dëme të tjera, jo vetëm në kohë.

E vetmja ndërprerje e mirë e këtyre vizitave ishte Leni, që dinte gjithmonë ta rregullonte punën që t’i sillte avokatit çajin në praninë e K.-së. Atëherë qëndronte pas K.-së, gjoja duke parë si avokati, i përkulur thellë mbi filxhan me njëfarë lakmie, hidhte çajin e pinte, dhe në fshehtësi e linte K.-në t’ia kapte dorën. Mbretëronte heshtje e plotë. Avokati pinte, K. i shtrëngonte dorën Lenit, dhe Leni guxonte ndonjëherë t’ia përkëdhelte K.-së butësisht flokët. „Ende këtu je?“ pyeste avokati, kur mbaronte. „Doja t’i merrja enët“, thoshte Leni; pasonte edhe një shtrëngim i fundit duarsh; avokati fshinte gojën dhe nisi t’i fliste K.-së me forcë të re.

Ngushëllim apo dëshpërim donte të arrinte avokati? K. nuk e dinte, por shpejt e quajti të sigurt se mbrojtja e tij nuk ishte në duar të mira. Mund të ishte e vërtetë gjithçka që tregonte avokati, edhe pse ishte e qartë se donte ta nxirrte veten sa më shumë në plan të parë dhe se me siguri nuk kishte drejtuar kurrë një proces kaq të madh sa ishte, sipas mendimit të tij, procesi i K.-së. Por të dyshimta mbeteshin lidhjet personale me nëpunësit, që i theksonte pa pushim. A duhej të shfrytëzoheshin ato vetëm për dobinë e K.-së? Avokati nuk harronte kurrë të vërente se bëhej fjalë vetëm për nëpunës të ulët, pra për nëpunës në pozitë shumë të varur, për ngjitjen e të cilëve disa kthesa të proceseve mund të kishin ndoshta rëndësi. Mos e përdornin ndoshta avokatin për të arritur kthesa të tilla, natyrisht gjithmonë të pafavorshme për të akuzuarin? Ndoshta nuk e bënin këtë në çdo proces; sigurisht, kjo nuk ishte e mundshme; do të kishte, ndoshta, procese të tjera, gjatë të cilave i jepnin avokatit përparësi për shërbimet e tij, sepse duhej t’u interesonte edhe atyre ta ruanin të padëmtuar emrin e tij. Por, po të ishte vërtet kështu, në ç’mënyrë do të ndërhynin në procesin e K.-së, që, siç deklaronte avokati, ishte një proces shumë i vështirë, pra i rëndësishëm, dhe që që në fillim kishte zgjuar vëmendje të madhe në gjykatë? Nuk mund të kishte shumë dyshim se ç’do të bënin. Shenja të kësaj mund të shiheshin tashmë në faktin që parashtresa e parë ende nuk ishte dorëzuar, megjithëse procesi zgjaste tashmë prej muajsh, dhe se, sipas fjalëve të avokatit, gjithçka ishte ende në fillim, gjë që natyrisht ishte shumë e përshtatshme për ta vënë në gjumë të akuzuarin dhe për ta mbajtur të pafuqishëm, për ta zënë pastaj papritur me vendimin, ose të paktën me njoftimin se hetimi, i mbyllur në disfavor të tij, po u kalohej autoriteteve më të larta.

Ishte patjetër e nevojshme që K. të ndërhynte vetë. Pikërisht në gjendje lodhjeje të madhe, si në këtë paradite dimri, kur gjithçka i kalonte nëpër kokë pa vullnet, kjo bindje ishte e pashmangshme. Përbuzja që kishte pasur më parë për procesin nuk vlente më. Po të kishte qenë vetëm në botë, do ta kishte përbuzur lehtë procesin, ndonëse ishte e sigurt edhe se atëherë procesi nuk do të kishte lindur fare. Por tani xhaxhai e kishte çuar tashmë te avokati; flisnin edhe konsideratat për familjen; pozita e tij nuk ishte më plotësisht e pavarur nga rrjedha e procesit; ai vetë, pa kujdes, me njëfarë kënaqësie të pashpjegueshme, e kishte përmendur procesin para të njohurve; të tjerë e kishin mësuar në mënyrë të panjohur; marrëdhënia me zonjushën Byrstner dukej se lëkundej sipas procesit — shkurt, mezi kishte më zgjedhje ta pranonte apo ta refuzonte procesin; ishte në mes të tij dhe duhej të mbrohej. Po të ishte i lodhur, kjo ishte keq.

Megjithatë, tani për tani nuk kishte arsye për shqetësim të tepruar. Në bankë kishte ditur të ngjitej, në një kohë relativisht të shkurtër, deri në pozitën e tij të lartë dhe të mbahej në këtë pozitë i njohur nga të gjithë; tani duhej vetëm t’i kthente pak nga procesi këto aftësi që ia kishin bërë të mundur këtë, dhe s’kishte dyshim se do të përfundonte mirë. Para së gjithash, po të duhej të arrihej diçka, ishte e nevojshme ta hidhje poshtë që në fillim çdo mendim për një faj të mundshëm. Nuk kishte faj. Procesi nuk ishte gjë tjetër veçse një punë e madhe, si ato që kishte lidhur shpesh me përfitim për bankën, një punë brenda së cilës, siç ndodhte zakonisht, fshiheshin rreziqe të ndryshme, që duheshin pikërisht zmbrapsur. Për këtë qëllim, sigurisht, nuk duhej të luaje me mendime për ndonjë faj, por ta mbaje sa më fort mendimin për përfitimin tënd. Nga kjo pikëpamje ishte gjithashtu e pashmangshme t’ia hiqte avokatit përfaqësimin shumë shpejt, më mirë që këtë mbrëmje. Sigurisht, sipas atyre që tregonte ai, kjo ishte diçka e padëgjuar dhe ndoshta shumë fyese, por K. nuk mund të duronte që përpjekjeve të tij në proces t’u dilnin përpara pengesa të shkaktuara ndoshta nga vetë avokati i tij. Por, sapo të hiqte qafe avokatin, parashtresa duhej dorëzuar menjëherë dhe, mundësisht, çdo ditë duhej ngulur këmbë që ta merrnin parasysh. Për këtë qëllim, natyrisht, nuk do të mjaftonte që K. të rrinte ulur në korridor si të tjerët dhe ta vinte kapelën nën bankë. Ai vetë, ose gratë, ose lajmëtarë të tjerë, duhej t’i mësynin nëpunësit ditë pas dite dhe t’i detyronin që, në vend që të shikonin korridorin nëpër kangjella, të uleshin në tryezën e tyre dhe të studionin parashtresën e K.-së. Nga këto përpjekje nuk duhej hequr dorë; gjithçka duhej organizuar e mbikëqyrur; gjykata duhej të ndeshej njëherë me një të akuzuar që dinte ta mbronte të drejtën e tij.

Por edhe sikur K. të guxonte t’i zbatonte të gjitha këto, vështirësia e hartimit të parashtresës ishte dërrmuese. Më parë, ndoshta edhe para një jave, kishte mundur të mendonte vetëm me një ndjenjë turpi se mund të detyrohej një ditë ta bënte vetë një parashtresë të tillë; që kjo mund të ishte edhe e vështirë, s’e kishte menduar fare. I kujtohej si një paradite, kur ishte i mbytur me punë, i kishte shtyrë papritur të gjitha mënjanë dhe kishte marrë bllokun e shënimeve, për të skicuar si provë rrjedhën e mendimeve të një parashtrese të tillë dhe për t’ia vënë ndoshta në dispozicion avokatit të ngathët, dhe si pikërisht në atë çast ishte hapur dera e zyrës së drejtorisë dhe kishte hyrë zëvendësdrejtori me një të qeshur të madhe. Për K.-në atëherë kishte qenë shumë e sikletshme, megjithëse zëvendësdrejtori, natyrisht, nuk kishte qeshur me parashtresën, për të cilën nuk dinte asgjë, por me një shaka të bursës që sapo e kishte dëgjuar, një shaka që, për t’u kuptuar, kërkonte një vizatim, të cilin zëvendësdrejtori, i përkulur mbi tryezën e K.-së, e bëri me lapsin e K.-së, që ia mori nga dora, mbi bllokun e shënimeve që ishte caktuar për parashtresën.

Sot K. nuk dinte më asgjë për turpin; parashtresa duhej bërë. Po të mos gjente kohë për të në zyrë, gjë që ishte shumë e mundshme, atëherë duhej ta bënte në shtëpi, netëve. Po të mos mjaftonin as netët, atëherë duhej të merrte leje. Vetëm të mos ndalej në gjysmë të rrugës; kjo ishte gjëja më e pakuptimtë, jo vetëm në punë, por gjithmonë dhe kudo. Parashtresa, sigurisht, do të thoshte një punë gati e pafund. Nuk duhej të kishe karakter shumë të frikshëm, e megjithatë mund të arrije lehtë në bindjen se ishte e pamundur ta mbaroje ndonjëherë parashtresën. Jo nga dembelizmi ose dinakëria, që mund ta pengonin vetëm avokatin ta përfundonte, por sepse, pa e njohur akuzën ekzistuese, e aq më pak zgjerimet e saj të mundshme, gjithë jeta, deri te veprimet dhe ngjarjet më të vogla, duhej sjellë sërish në kujtesë, paraqitur dhe shqyrtuar nga të gjitha anët. Dhe sa e trishtë ishte, për më tepër, një punë e tillë! Ndoshta do të ishte e përshtatshme për ta mbajtur të zënë, ndonjë ditë pas daljes në pension, mendjen e rënë në fëmijëri dhe për ta ndihmuar t’i kalonte ditët e gjata. Por tani, kur K.-së i duheshin të gjitha mendimet për punën e tij, kur çdo orë — meqë ai ishte ende në ngjitje dhe përbënte tashmë një kërcënim për zëvendësdrejtorin — kalonte me shpejtësinë më të madhe, dhe kur donte t’i shijonte si i ri mbrëmjet dhe netët e shkurtra, tani duhej të fillonte hartimin e kësaj parashtrese. Përsëri mendimet i përfunduan në ankime. Gati pa dashur, vetëm për t’i dhënë fund kësaj, kërkoi me gisht butonin e ziles elektrike që binte në paradhomë. Ndërsa e shtypte, ngriti sytë nga ora. Ishte ora njëmbëdhjetë; dy orë, një kohë të gjatë e të çmuar, i kishte kaluar duke ëndërruar, dhe natyrisht ishte edhe më i plogësht se më parë. Sidoqoftë, koha nuk kishte humbur; kishte marrë vendime që mund të ishin të vlefshme. Shërbyesit, përveç postës së ndryshme, sollën dy karta vizite zotërinjsh që po e prisnin K.-në prej kohësh. Ishin pikërisht klientë shumë të rëndësishëm të bankës, që në asnjë mënyrë nuk duhej t’i kishin lënë të prisnin. Pse vinin në një orë kaq të papërshtatshme? — dhe pse, dukej sikur pyesnin nga ana e tyre zotërinjtë pas derës së mbyllur, K. i zellshëm i përdorte kohën më të mirë të punës për punë private? I lodhur nga ajo që kishte ndodhur dhe i lodhur duke pritur atë që do të vinte, K. u ngrit për të pritur të parin.

Ishte një zotëri i vogël e i gjallë, një fabrikant që K. e njihte mirë. I erdhi keq që e kishte shqetësuar K.-në në një punë të rëndësishme, dhe K., nga ana e tij, kërkoi ndjesë që e kishte lënë fabrikantin të priste kaq gjatë. Por që këtë ndjesë e shprehu në mënyrë kaq mekanike dhe me një theks gati të rremë, sa fabrikanti, po të mos ishte krejt i zënë me punën, duhej ta kishte vënë re. Në vend të kësaj, nxori me nxitim nga të gjithë xhepat fatura e tabela, ia shtroi përpara K.-së, shpjegoi zëra të ndryshëm, korrigjoi një gabim të vogël llogarie që i kishte rënë në sy edhe në këtë vështrim të shpejtë, i kujtoi K.-së një punë të ngjashme që kishte lidhur me të rreth një vit më parë, përmendi kalimthi se këtë herë një bankë tjetër, me sakrificat më të mëdha, po përpiqej ta merrte këtë punë, dhe më në fund heshti, për të mësuar tani mendimin e K.-së. K., në të vërtetë, në fillim e kishte ndjekur mirë fjalimin e fabrikantit; mendimi për punën e rëndësishme e kishte pushtuar edhe atë, por për fat të keq jo për gjatë; shpejt kishte pushuar së dëgjuari, kishte vazhduar edhe pak të tundte kokën në thirrjet më të forta të fabrikantit, por më në fund kishte hequr dorë edhe nga kjo dhe ishte kufizuar në vështrimin e kokës tullace të përkulur mbi letrat, duke pyetur veten kur do ta kuptonte më në fund fabrikanti se gjithë fjalimi i tij ishte i kotë. Kur ky tani heshti, K. në fillim besoi vërtet se e bënte këtë për t’i dhënë rastin të pranonte se nuk ishte në gjendje të dëgjonte. Por vetëm me keqardhje e kuptoi, nga shikimi i tendosur i fabrikantit, që me sa dukej ishte gati për çdo kundërpërgjigje, se biseda e punës duhej vazhduar. Uli kokën, pra, si para një urdhri dhe nisi ta lëvizte ngadalë lapsin mbi letrat andej-këtej; herë pas here ndalej dhe vështronte ngultas ndonjë shifër. Fabrikanti pandehu se kishte kundërshtime; ndoshta shifrat nuk ishin vërtet të sigurta, ndoshta nuk ishin ato vendimtaret; sidoqoftë, fabrikanti i mbuloi letrat me dorë dhe, duke iu afruar fare K.-së, nisi nga e para një paraqitje të përgjithshme të punës. „Është e vështirë“, tha K., shtrembëroi buzët dhe, meqë letrat, e vetmja gjë e kapshme, ishin mbuluar, u lëshua pa mbështetje pas mbështetëses anësore. Madje vetëm sa ngriti dobët sytë, kur u hap dera e zyrës së drejtorisë dhe aty u shfaq, jo krejt qartë, si pas një veli garze, zëvendësdrejtori. K. nuk u mendua më tej për këtë, por ndoqi vetëm efektin e menjëhershëm, që për të ishte shumë i gëzueshëm. Sepse fabrikanti u hodh menjëherë nga karrigia dhe nxitoi drejt zëvendësdrejtorit; por K. do të kishte dashur ta bënte edhe dhjetë herë më të shkathët, sepse kishte frikë se mos zëvendësdrejtori zhdukej sërish. Ishte frikë e kotë; zotërinjtë u takuan, i dhanë dorën njëri-tjetrit dhe shkuan bashkë drejt tryezës së K.-së. Fabrikanti u ankua se te prokuristi kishte gjetur kaq pak prirje për punën dhe tregoi K.-në, që, nën shikimin e zëvendësdrejtorit, u përkul sërish mbi letrat. Kur pastaj të dy u mbështetën pas tryezës dhe fabrikanti nisi ta fitonte zëvendësdrejtorin për vete, K.-së iu duk sikur mbi kokën e tij dy burra, madhësinë e të cilëve e përfytyronte të zmadhuar, po bisedonin për vetë atë. Ngadalë, me sytë e kthyer me kujdes lart, përpiqej të mësonte se ç’po ndodhte atje sipër; mori nga tryeza, pa shikuar, një nga letrat, e vuri mbi pëllëmbë dhe e ngriti pak nga pak drejt zotërinjve, ndërsa ngrihej edhe vetë. Nuk mendonte për ndonjë gjë të caktuar, por vepronte vetëm me ndjesinë se kështu duhej të sillej kur të kishte përfunduar një ditë parashtresën e madhe, që do ta shfajësonte krejtësisht. Zëvendësdrejtori, që merrte pjesë në bisedë me gjithë vëmendjen, i hodhi vetëm një sy kalimthi letrës, nuk e lexoi fare se ç’shkruante aty, sepse ajo që ishte e rëndësishme për prokuristin për të ishte e parëndësishme, ia mori K.-së nga dora, tha: „Faleminderit, i di të gjitha“, dhe e vuri sërish qetësisht mbi tryezë. K. e vështroi anash i hidhëruar. Por zëvendësdrejtori ose nuk e vuri fare re, ose, po ta vinte re, vetëm sa gjallërohej më shumë prej saj; qeshi disa herë me zë të lartë, një herë e vuri fabrikantin në siklet të dukshëm me një kundërpërgjigje të shpejtë, nga i cili e nxori menjëherë duke i bërë vetes një kundërshtim, dhe më në fund e ftoi të kalonte në zyrën e tij, ku mund ta çonin çështjen në fund. „Është një çështje shumë e rëndësishme“, i tha fabrikantit, „e kuptoj plotësisht. Dhe zotit prokurist“ — edhe me këtë vërejtje, në të vërtetë, i fliste vetëm fabrikantit — „me siguri do t’i vijë mirë po ta heqim ne nga barra. Çështja kërkon mendim të qetë. Kurse ai sot duket shumë i ngarkuar; edhe po e presin disa njerëz në paradhomë prej orësh.“ K. pati vetëm aq vetëpërmbajtje sa t’ia kthente shpinën zëvendësdrejtorit dhe t’ia drejtonte buzëqeshjen e tij të sjellshme, por të ngrirë, vetëm fabrikantit; përndryshe nuk ndërhyri fare; u mbështet pak i përkulur përpara me të dyja duart mbi tryezë si një shitës pas banakut dhe shikoi si të dy zotërinjtë, duke vazhduar të flisnin, morën letrat nga tryeza dhe u zhdukën në zyrën e drejtorisë. Te dera fabrikanti u kthye edhe një herë dhe tha se nuk po përshëndetej ende, por, natyrisht, do t’i raportonte zotit prokurist për suksesin e bisedës; edhe kishte për t’i bërë një njoftim tjetër të vogël.

Më në fund K. mbeti vetëm. As që i shkonte ndër mend të linte ndonjë palë tjetër të hynte, dhe vetëm turbullt e kuptoi sa e këndshme ishte që njerëzit jashtë besonin se ai po bisedonte ende me fabrikantin dhe se për këtë arsye askush, as shërbyesi, nuk mund të hynte tek ai. Shkoi te dritarja, u ul në parvaz, u mbajt me njërën dorë pas dorezës dhe vështroi jashtë sheshin. Bora binte ende; ende nuk ishte kthjelluar fare.

Ndenji gjatë kështu, pa e ditur se ç’e shqetësonte në të vërtetë; vetëm herë pas here hidhte sytë, pak i trembur, përmbi supe nga dera e paradhomës, ku gabimisht i ishte dukur se dëgjoi një zhurmë. Por meqë s’vinte njeri, u qetësua, shkoi te lavamani, u la me ujë të ftohtë dhe u kthye me kokë më të lirë te vendi i tij pranë dritares. Vendimi për ta marrë vetë në dorë mbrojtjen e tij tani i dukej më i rëndë nga ç’e kishte menduar në fillim. Për sa kohë që ia kishte hedhur mbrojtjen avokatit mbi supe, në thelb procesi e kishte prekur pak; e kishte vëzhguar nga larg dhe mezi kishte mundur të arrihej drejtpërdrejt prej tij; kishte mundur të shihte, kur të donte, si qëndronte çështja e tij, por kishte mundur edhe ta tërhiqte sërish kokën, kur të donte. Tani, përkundrazi, po ta drejtonte vetë mbrojtjen e tij, duhej t’i ekspozohej, të paktën për çastin, krejtësisht gjykatës; suksesi i kësaj, sigurisht, duhej të ishte më vonë çlirimi i tij i plotë dhe përfundimtar, por për ta arritur këtë, tani për tani duhej gjithsesi të hynte në një rrezik shumë më të madh se deri atëherë. Po të kishte dashur të dyshonte për këtë, takimi i sotëm me zëvendësdrejtorin dhe me fabrikantin do ta kishte bindur mjaftueshëm për të kundërtën. Si kishte ndenjur, pra, krejt i shastisur vetëm nga vendimi për t’u mbrojtur vetë? Si do të ishte më vonë? Ç’ditë e prisnin! A do ta gjente rrugën që, përmes gjithçkaje, të çonte në një fund të mirë? A nuk do të thoshte një mbrojtje e kujdesshme — dhe gjithçka tjetër ishte e pakuptimtë —, a nuk do të thoshte një mbrojtje e kujdesshme njëkohësisht nevojën për t’u mbyllur sa më shumë ndaj çdo gjëje tjetër? A do ta kalonte këtë me sukses? Dhe si do t’ia dilte ta zbatonte në bankë? Nuk bëhej fjalë vetëm për parashtresën, për të cilën ndoshta do të mjaftonte një leje, ndonëse kërkesa për leje pikërisht tani do të kishte qenë një rrezik i madh; bëhej fjalë, pra, për një proces të tërë, kohëzgjatja e të cilit ishte e paparashikueshme. Ç’pengesë i ishte hedhur papritur K.-së në karrierë!

Dhe tani duhej të punonte për bankën? — Vështroi tryezën e shkrimit. — Tani duhej të priste palë dhe të bisedonte me to? Ndërsa procesi i tij vazhdonte të rrokullisej, ndërsa lart në papafingo nëpunësit e gjykatës rrinin mbi shkresat e këtij procesi, ai duhej të kujdesej për punët e bankës? A nuk dukej si një torturë që, e njohur nga gjykata, lidhej me procesin dhe e shoqëronte? Dhe a do ta merrnin parasysh në bankë, kur të gjykonin punën e tij, gjendjen e tij të veçantë? Askush dhe kurrë. Procesi i tij nuk ishte krejt i panjohur, ndonëse nuk ishte ende krejt e qartë kush dinte për të dhe sa. Por deri te zëvendësdrejtori, shpresonte, nuk kishte arritur ende fjala; përndryshe do të kishe parë qartë si do ta shfrytëzonte kundër K.-së pa asnjë kolegjialitet e njerëzi. Po drejtori? Sigurisht, ai ishte i mirë me K.-në dhe, sapo të mësonte për procesin, me siguri do të kishte dashur t’i krijonte K.-së disa lehtësime, me aq sa varej prej tij; por me siguri nuk do t’ia dilte, sepse tani, kur kundërpesha që kishte qenë deri atëherë K. kishte nisur të dobësohej, i nënshtrohej gjithnjë e më shumë ndikimit të zëvendësdrejtorit, i cili, për më tepër, e shfrytëzonte edhe gjendjen e sëmurë të drejtorit për të forcuar pushtetin e vet. Ç’kishte, pra, për të shpresuar K.? Ndoshta me mendime të tilla po e dobësonte forcën e tij të qëndresës, por ishte e nevojshme edhe të mos e gënjeje veten dhe t’i shihje të gjitha aq qartë sa ishte e mundur për çastin.

Pa ndonjë arsye të veçantë, vetëm që tani për tani të mos i duhej të kthehej te tryeza, hapi dritaren. Hapej me vështirësi; iu desh ta rrotullonte dorezën me të dyja duart. Pastaj, nëpër dritaren, në gjithë gjerësinë e lartësinë e saj, mjegulla e përzier me tym hyri në dhomë dhe e mbushi me një erë të lehtë djegieje. U futën brenda nga era edhe disa flokë bore. „Një vjeshtë e shëmtuar“, tha pas K.-së fabrikanti, që, duke ardhur nga zëvendësdrejtori, kishte hyrë në dhomë pa u vënë re. K. pohoi me kokë dhe vështroi i shqetësuar çantën e fabrikantit, nga e cila ky tani ndoshta do të nxirrte letrat për t’i treguar K.-së rezultatin e bisedimeve me zëvendësdrejtorin. Por fabrikanti e ndoqi shikimin e K.-së, i ra çantës me dorë dhe tha pa e hapur: „Doni të dëgjoni si doli. E kam gati në xhep lidhjen e marrëveshjes. Një njeri i mrekullueshëm zëvendësdrejtori juaj, por aspak i parrezikshëm.“ Qeshi, ia shtrëngoi dorën K.-së dhe donte ta bënte të qeshte edhe atë. Por K.-së iu duk sërish e dyshimtë që fabrikanti nuk donte t’i tregonte letrat, dhe në vërejtjen e fabrikantit nuk gjeti asgjë për të qeshur. „Zoti prokurist“, tha fabrikanti, „ju ndoshta vuani nga moti. Sot dukeni kaq i dërrmuar.“ „Po“, tha K. dhe vuri dorën te tëmthi, „dhimbje koke, halle familjeje.“ „Shumë e drejtë“, tha fabrikanti, që ishte njeri i nxituar dhe nuk mund të dëgjonte askënd me qetësi, „secili ka kryqin e vet për të mbajtur.“ Pa dashur, K. kishte bërë një hap drejt derës, sikur të donte ta përcillte fabrikantin, por ky tha: „Do të kisha, zoti prokurist, edhe një njoftim të vogël për ju. Kam shumë frikë se pikërisht sot ndoshta ju bezdis me këtë, por kam qenë tashmë dy herë këto kohët e fundit te ju dhe e kam harruar çdo herë. Por po ta shtyj edhe më, me siguri do ta humbasë krejt qëllimin. E kjo do të ishte për të ardhur keq, sepse në thelb njoftimi im ndoshta nuk është pa vlerë.“ Para se K. të kishte kohë të përgjigjej, fabrikanti iu afrua fare, i ra lehtë me nyjën e gishtit në gjoks dhe tha me zë të ulët: „Ju keni një proces, apo jo?“ K. u tërhoq prapa dhe thirri menjëherë: „Këtë jua tha zëvendësdrejtori.“ „Ah, jo“, tha fabrikanti, „nga ta dinte zëvendësdrejtori?“ „Nga ju?“ pyeti K., tashmë shumë më i përmbajtur. „Unë mësoj herë pas here diçka nga gjykata“, tha fabrikanti, „pikërisht për këtë është njoftimi që doja t’ju jepja.“ „Kaq shumë njerëz janë të lidhur me gjykatën!“ tha K. me kokë të ulur dhe e çoi fabrikantin te tryeza. U ulën sërish si më parë, dhe fabrikanti tha: „Fatkeqësisht, nuk është shumë ajo që mund t’ju them. Por në gjëra të tilla nuk duhet lënë pas dore as më e vogla. Përveç kësaj, ndieja nevojë t’ju ndihmoja disi, sado modeste të jetë ndihma ime. Kemi qenë deri tani miq të mirë pune, apo jo? Hë, pra.“ K. deshi të kërkonte ndjesë për sjelljen e tij në bisedën e sotme, por fabrikanti nuk duroi asnjë ndërprerje, e shtyu çantën lart nën sqetull, për të treguar se ngutej, dhe vazhdoi: „Për procesin tuaj di nga njëfarë Titoreli. Është piktor; Titoreli është vetëm emri i tij artistik; emrin e tij të vërtetë as nuk e di. Prej vitesh vjen herë pas here në zyrën time dhe sjell piktura të vogla, për të cilat unë — ai është gati lypës — i jap gjithmonë njëfarë lëmoshe. Për më tepër, janë piktura të bukura, peizazhe shqopishtesh e të ngjashme. Këto shitje — ishim mësuar tashmë të dy me to — shkonin krejt pa pengesë. Por njëherë këto vizita u përsëritën prapëseprapë tepër shpesh; e qortova, hymë në bisedë; më interesonte si mund të mbahej vetëm me pikturë, dhe tani mësova me habi se burimi i tij kryesor i të ardhurave ishte piktura e portreteve. Punonte për gjykatën, tha ai. Për cilën gjykatë, e pyeta. Dhe atëherë më tregoi për gjykatën. Ju ndoshta e përfytyroni më mirë se kushdo sa u habita me këto tregime. Që atëherë, në çdo vizitë të tij dëgjoj ndonjë lajm të ri nga gjykata dhe kështu, pak nga pak, po marr një pamje të gjerë të çështjes. Sigurisht, Titoreli është llafazan dhe shpesh më duhet ta zmbraps, jo vetëm sepse me siguri edhe gënjen, por mbi të gjitha sepse një njeri i biznesit si unë, që gati po shembet nën hallet e punëve të veta, s’mund të merret shumë edhe me gjërat e të tjerëve. Por kjo vetëm kalimthi. Ndoshta — kështu mendova tani — Titoreli mund t’ju ndihmojë pak; njeh shumë gjykatës, dhe edhe sikur të mos ketë vetë ndikim të madh, mund t’ju japë prapëseprapë këshilla si t’u afroheni njerëzve të ndryshëm me ndikim. Dhe edhe sikur këto këshilla të mos jenë vendimtare në vetvete, sipas mendimit tim, në zotërimin tuaj do të kenë rëndësi të madhe. Ju jeni gati avokat. Unë e kam zakon të them gjithmonë: Prokuristi K. është gati avokat. Oh, unë s’kam merak për procesin tuaj. Por, a doni të shkoni te Titoreli? Me rekomandimin tim, ai me siguri do të bëjë gjithçka që i është e mundur. Mendoj vërtet se duhet të shkoni. Natyrisht, nuk është nevoja të jetë sot; ndonjëherë, me rast. Sigurisht — këtë dua ta them edhe — nga fakti që pikërisht unë ju jap këtë këshillë, ju nuk jeni aspak i detyruar të shkoni vërtet te Titoreli. Jo, po të besoni se mund t’ia dilni pa Titorelin, është me siguri më mirë ta lini krejt mënjanë. Ndoshta keni tashmë një plan fare të saktë dhe Titoreli mund t’jua prishë. Jo, atëherë natyrisht mos shkoni në asnjë mënyrë. Me siguri të duhet edhe ta mposhtësh veten, që të lësh të të japë këshilla një djalosh i tillë. Hë, si të doni. Ja letra e rekomandimit dhe ja adresa.“

I zhgënjyer, K. e mori letrën dhe e futi në xhep. Edhe në rastin më të favorshëm, dobia që mund t’i sillte rekomandimi ishte relativisht më e vogël se dëmi që qëndronte në faktin që fabrikanti dinte për procesin e tij dhe që piktori po e përhapte lajmin. Mezi e detyroi veten ta falënderonte me dy fjalë fabrikantin, që ishte tashmë në rrugë drejt derës. „Do të shkoj“, tha ai, kur u përshëndet me fabrikantin te dera, „ose, meqë tani jam shumë i zënë, do t’i shkruaj të vijë njëherë te unë në zyrë.“ „E dija“, tha fabrikanti, „që do ta gjenit rrugëdaljen më të mirë. Sigurisht, mendoja se do të parapëlqenit të shmangnit ftesën e njerëzve si ky Titoreli në bankë, për të folur me të këtu për procesin. Edhe nuk është gjithmonë e dobishme t’u lëshosh nga dora letra njerëzve të tillë. Por ju me siguri i keni menduar të gjitha dhe e dini ç’mund të bëni.“ K. pohoi me kokë dhe e përcolli fabrikantin edhe nëpër paradhomë. Por, me gjithë qetësinë e jashtme, ishte trembur shumë nga vetja. Që do t’i shkruante Titorelit, në të vërtetë e kishte thënë vetëm për t’i treguar disi fabrikantit se e çmonte rekomandimin dhe se po mendonte menjëherë mundësitë për t’u takuar me Titorelin; por po ta kishte quajtur të vlefshme ndihmën e Titorelit, nuk do të kishte ngurruar t’i shkruante vërtet. Por rreziqet që mund të sillte kjo i kishte kuptuar vetëm nga vërejtja e fabrikantit. Vallë s’mund të mbështetej më aq pak në mendjen e vet? Po të ishte e mundur që të ftonte në bankë me një letër të qartë një njeri të dyshimtë, për t’i kërkuar këshilla për procesin e tij, të ndarë nga zëvendësdrejtori vetëm me një derë, a nuk ishte atëherë e mundur, madje shumë e mundshme, që edhe rreziqe të tjera t’i shpëtonin pa i parë ose të futej drejt e në to? Jo gjithmonë do të ishte dikush pranë tij për ta paralajmëruar. Dhe pikërisht tani, kur donte të dilte me të gjitha forcat e mbledhura, duhej t’i shfaqeshin dyshime të tilla për vigjilencën e vet, deri atëherë të huaja për të! Mos vallë vështirësitë që ndiente në kryerjen e punës së zyrës do të fillonin tani edhe në proces? Tani, sigurisht, nuk e kuptonte fare më si kishte qenë e mundur që kishte dashur t’i shkruante Titorelit dhe ta ftonte në bankë.

Ende po tundte kokën për këtë, kur shërbyesi iu afrua dhe i tërhoqi vëmendjen për tre zotërinj që rrinin ulur këtu në paradhomë mbi një bankë. Prisnin prej kohësh t’i linin të hynin te K. Tani, kur shërbyesi po fliste me K.-në, ishin ngritur, dhe secili donte të shfrytëzonte një rast të favorshëm për t’iu afruar K.-së para të tjerëve. Meqë banka ishte treguar kaq e pavëmendshme sa t’i linte ta humbnin kohën këtu në dhomën e pritjes, as ata nuk donin të ishin më të vëmendshëm. „Zoti prokurist“, tha tashmë njëri. Por K. i kishte thënë shërbyesit t’i sillte pallton e dimrit dhe, ndërsa e vishte me ndihmën e shërbyesit, u tha të treve: „Më falni, zotërinj, fatkeqësisht tani për tani s’kam kohë t’ju pres. Ju kërkoj shumë ndjesë, por kam për të kryer një punë të ngutshme jashtë dhe duhet të iki menjëherë. E patë vetë sa gjatë më mbajtën tani. A do të kishit mirësinë të vinit nesër ose kurdo? Apo t’i bisedojmë ndoshta punët në telefon? Apo doni ndoshta të më thoni tani shkurt për çfarë bëhet fjalë, dhe pastaj unë t’ju jap një përgjigje të hollësishme me shkrim? Më mirë do të ishte, sigurisht, të vinit një herë tjetër.“ Këto propozime të K.-së i habitën aq shumë zotërinjtë, që paskëshin pritur krejt kot, sa vështruan njëri-tjetrin pa folur. „Jemi dakord, pra?“ pyeti K., që ishte kthyer nga shërbyesi, i cili tani po i sillte edhe kapelën. Nëpër derën e hapur të dhomës së K.-së shihej se jashtë bora ishte shtuar shumë. Prandaj K. e ngriti jakën e palltos dhe e mbërtheu lart nën qafë.

Pikërisht atëherë doli nga dhoma ngjitur zëvendësdrejtori, pa duke buzëqeshur K.-në me pallto dimri duke biseduar me zotërinjtë dhe pyeti: „Po ikni tani, zoti prokurist?“ „Po“, tha K. dhe u drejtua, „kam një punë për të bërë jashtë.“ Por zëvendësdrejtori ishte kthyer tashmë nga zotërinjtë. „Po zotërinjtë?“ pyeti ai. „Besoj se presin prej kohësh.“ „Ne jemi marrë vesh tashmë“, tha K. Por tani zotërinjtë nuk u mbajtën më; e rrethuan K.-në dhe deklaruan se nuk do të kishin pritur me orë të tëra, po të mos ishin të rëndësishme punët e tyre dhe po të mos duhej të bisedoheshin tani, dhe pikërisht hollësisht e kokë më kokë. Zëvendësdrejtori i dëgjoi për pak, vështroi edhe K.-në, që e mbante kapelën në dorë dhe i pastronte pluhurin aty-këtu, dhe pastaj tha: „Zotërinj, ka një rrugëdalje shumë të thjeshtë. Po të pranoni të merreni me mua, i marr me shumë qejf përsipër bisedimet në vend të zotit prokurist. Punët tuaja, natyrisht, duhen bisedur menjëherë. Ne jemi njerëz biznesi si ju dhe dimë ta çmojmë drejt kohën e njerëzve të biznesit. A doni të hyni këtu?“ Dhe hapi derën që çonte në paradhomën e zyrës së tij.

Sa mirë dinte zëvendësdrejtori të përvetësonte gjithçka që K. tani, nga nevoja, duhej ta lëshonte! Por a nuk po lëshonte K. më shumë nga ç’ishte patjetër e nevojshme? Ndërsa ai vraponte, me shpresa të paqarta dhe, siç duhej ta pranonte, shumë të vogla, te një piktor i panjohur, këtu emri i tij po pësonte një dëm të pariparueshëm. Me siguri do të kishte qenë shumë më mirë ta hiqte sërish pallton e dimrit dhe të paktën dy zotërinjtë, që gjithsesi duhej të prisnin ende aty ngjitur, t’i fitonte sërish për vete. K. ndoshta do ta kishte provuar, po të mos e kishte parë tani zëvendësdrejtorin në dhomën e tij, duke kërkuar diçka në raftin e librave, sikur të ishte i tiji. Kur K. iu afrua derës i eksituar, ai thirri: „Ah, ende s’keni ikur.“ E ktheu fytyrën nga ai — fytyrë, rrudhat e shumta e të tendosura të së cilës dukeshin se tregonin jo moshë, por forcë — dhe nisi menjëherë të kërkonte sërish. „Po kërkoj një kopje kontrate“, tha ai, „që, siç pohon përfaqësuesi i firmës, duhet të jetë te ju. Nuk doni të më ndihmoni ta kërkoj?“ K. bëri një hap, por zëvendësdrejtori tha: „Faleminderit, e gjeta“, dhe u kthye në dhomën e tij me një pako të madhe shkresash, që përmbante jo vetëm kopjen e kontratës, por me siguri edhe shumë gjëra të tjera.

Tani nuk ia dal dot, i tha vetes K., por kur të largohen njëherë vështirësitë e mia personale, atëherë ai do të jetë vërtet i pari që do ta ndiejë, dhe sa më hidhur. Pak i qetësuar nga ky mendim, K. i dha shërbyesit, që prej kohësh po ia mbante të hapur derën e korridorit, urdhrin që t’i njoftonte drejtorit me rast se ai ndodhej jashtë për një punë, dhe doli nga banka gati i lumtur që për një kohë mund t’i kushtohej më plotësisht çështjes së tij.

Shkoi menjëherë me makinë te piktori, që banonte në një periferi krejt në anën e kundërt me atë ku ndodheshin kancelaritë e gjykatës. Ishte një lagje edhe më e varfër, shtëpitë edhe më të errëta, rrugicat plot me pisllëk që rrëshqiste ngadalë mbi borën e shkrirë. Në shtëpinë ku banonte piktori ishte hapur vetëm njëri kanat i portës së madhe; në tjetrin, poshtë në mur, ishte çarë një vrimë, nga e cila, pikërisht kur iu afrua K., shpërtheu një lëng i verdhë i neveritshëm që avullonte, para të cilit një mi iku në kanalin aty pranë. Poshtë shkallëve ishte shtrirë barkas përdhe një fëmijë i vogël dhe qante, por mezi dëgjohej për shkak të zhurmës që mbulonte gjithçka dhe që vinte nga një punishte teneqexhiu në anën tjetër të hyrjes. Dera e punishtes ishte e hapur; tre kallfë qëndronin në gjysmërreth rreth ndonjë pjese pune, mbi të cilën godisnin me çekiçë. Një fletë e madhe teneqeje, e varur në mur, hidhte një dritë të zbehtë, që futej midis dy kallfëve dhe ua ndriçonte fytyrat dhe përparëset e punës. K. u hodhi të gjithave vetëm një shikim të shpejtë; donte të mbaronte sa më shpejt këtu, vetëm ta pyeste piktorin me disa fjalë dhe të kthehej menjëherë në bankë. Po të kishte këtu edhe suksesin më të vogël, kjo do të kishte një efekt të mirë edhe mbi punën e tij të sotme në bankë. Në katin e tretë iu desh ta ngadalësonte hapin; i kishte mbaruar fryma; shkallët, ashtu si edhe katet, ishin tepër të larta, dhe piktori thuhej se banonte fare lart, në një dhomë nën çati. Edhe ajri ishte shumë i rëndë; shkallët nuk kishin pus drite; shkallët e ngushta ishin të mbyllura nga të dyja anët me mure, ku vetëm aty-këtu, gati fare lart, ishin hapur dritare të vogla. Pikërisht kur K. u ndal pak, disa vajza të vogla dolën me vrap nga një banesë dhe nxituan duke qeshur më lart nëpër shkallë. K. i ndoqi ngadalë, arriti njërën nga vajzat, që ishte penguar dhe kishte mbetur pas të tjerave, dhe e pyeti, ndërsa ngjiteshin pranë njëra-tjetrit: „Banon këtu një piktor Titoreli?“ Vajza, që mezi ishte trembëdhjetë vjeçe dhe pak me gungë, e goditi atëherë me bërryl dhe i ngriti sytë anash. As rinia, as e meta e trupit nuk kishin mundur ta pengonin që të ishte tashmë krejt e prishur. As nuk buzëqeshi, por e vështroi K.-në seriozisht, me një shikim të mprehtë, ftues. K. bëri sikur s’e kishte vënë re sjelljen e saj dhe pyeti: „E njeh piktorin Titoreli?“ Ajo pohoi me kokë dhe pyeti nga ana e saj: „Ç’doni prej tij?“ K.-së iu duk e dobishme të informohej edhe pak shpejt për Titorelin: „Dua të më bëjë një portret“, tha ai. „Të ju bëjë portret?“ pyeti ajo, e hapi gojën tepër, i ra lehtë K.-së me dorë, sikur ai të kishte thënë diçka jashtëzakonisht befasuese ose të pahijshme, ngriti me të dyja duart fundin e saj, që ishte gjithsesi shumë i shkurtër, dhe vrapoi sa më shpejt që mundi pas vajzave të tjera, britmat e të cilave humbnin tashmë të paqarta lart. Por në kthesën e radhës së shkallëve K. i gjeti sërish të gjitha vajzat. Me sa dukej, gungaçja i kishte njoftuar për qëllimin e K.-së dhe ato e prisnin. Qëndronin në të dyja anët e shkallëve, ngjesheshin pas murit, që K. të kalonte rehat midis tyre, dhe i lëmonin me dorë përparëset. Të gjitha fytyrat, ashtu si edhe ky rreshtim, paraqitnin një përzierje fëmijërie dhe shthurjeje. Lart, në krye të vajzave, që tani mbylleshin pas K.-së duke qeshur, ishte gungaçja, që mori drejtimin. K. i detyrohej asaj që e gjeti menjëherë rrugën e duhur. Sepse ai donte të ngjitej drejt, por ajo i tregoi se duhej të merrte një degëzim të shkallëve për të shkuar te Titoreli. Shkallët që çonin tek ai ishin veçanërisht të ngushta, shumë të gjata, pa kthesë, që shiheshin në gjithë gjatësinë e tyre dhe që lart mbyllnin drejtpërdrejt te dera e Titorelit. Kjo derë, që, ndryshe nga pjesa tjetër e shkallëve, ndriçohej relativisht mirë nga një dritare e vogël e vendosur pjerrtas sipër saj, ishte bërë me trarë të pasuvatuar, mbi të cilët ishte shkruar me bojë të kuqe, me të rëna të gjera peneli, emri Titoreli. K., me shpurën e tij, mezi kishte arritur në mes të shkallëve, kur lart, me sa dukej nga zhurma e hapave të shumtë, dera u hap pak dhe në të çarën e derës u shfaq një burrë, me siguri i veshur vetëm me një këmishë nate. „Oh!“ thirri ai, kur pa turmën që po vinte, dhe u zhduk. Gungaçja duartrokiti nga gëzimi, dhe vajzat e tjera shtyheshin pas K.-së për ta çuar më shpejt përpara.

Por ende s’kishin arritur lart, kur piktori e hapi krejt derën me vrull dhe, me një përkulje të thellë, e ftoi K.-në të hynte. Vajzat, përkundrazi, i zmbrapsi; nuk donte të linte asnjërën të hynte, sado që luteshin dhe sado që përpiqeshin të futeshin, në mos me lejen e tij, kundër vullnetit të tij. Vetëm gungaçes i doli të rrëshqiste nën krahun e tij të shtrirë, por piktori u sul pas saj, e kapi nga fundet, e rrotulloi një herë rreth vetes dhe pastaj e la jashtë derës pranë vajzave të tjera, që, ndërsa piktori kishte lënë postin e tij, megjithatë nuk kishin guxuar ta kapërcenin pragun. K. nuk dinte si ta gjykonte të gjithë këtë, sepse dukej sikur gjithçka ndodhte me marrëveshje miqësore. Vajzat te dera i zgjatnin qafat lart njëra pas tjetrës, i thërrisnin piktorit fjalë të ndryshme si për shaka, që K. nuk i kuptonte, dhe qeshte edhe piktori, ndërsa gungaçja gati fluturonte në dorën e tij. Pastaj mbylli derën, u përkul edhe një herë para K.-së, i dha dorën dhe tha, duke u prezantuar: „Piktori artist Titoreli.“ K. tregoi derën, pas së cilës pëshpërisnin vajzat, dhe tha: „Me sa duket, jeni shumë i dashur në shtëpi.“ „Ah, këto të prapa!“ tha piktori dhe u përpoq kot ta mbërthente këmishën e natës në qafë. Për më tepër, ishte zbathur dhe i veshur vetëm me një pantallona të gjera, të verdhemta, prej liri, të shtrënguara me një rrip, maja e gjatë e të cilit lëkundej e lirë andej-këtej. „Këto të prapa janë një barrë e vërtetë për mua“, vazhdoi ai, ndërsa e la këmishën e natës, kopsa e fundit e së cilës sapo ishte këputur, mori një karrige dhe e detyroi K.-në të ulej. „Kam pikturuar njëherë njërën prej tyre — sot nuk është as këtu — dhe që atëherë më ndjekin të gjitha. Kur jam vetë këtu, hyjnë vetëm po t’i lejoj; por sapo të iki, gjithmonë është të paktën njëra këtu. Kanë bërë një çelës për derën time, që ia huajnë njëra-tjetrës. Mezi mund ta përfytyrosh sa e bezdisshme është. Vij, për shembull, në shtëpi me një zonjë që duhet ta pikturoj, hap derën me çelësin tim dhe gjej, le të themi, gungaçen atje te tryeza e vogël, duke i lyer buzët e kuqe me penel, ndërsa vëllezërit e motrat e saj të vegjël, që duhet t’i ruajë, sillen vërdallë dhe e ndotin dhomën në të gjitha qoshet. Ose vij, siç më ndodhi pikërisht dje, vonë në mbrëmje në shtëpi — prandaj më falni, ju lutem, për gjendjen time dhe për rrëmujën në dhomë —, pra vij vonë në mbrëmje në shtëpi dhe dua të hyj në shtrat, kur diçka më pickon në këmbë; shikoj nën shtrat dhe nxjerr prapë një gjë të tillë. Pse më ngjiten kështu, nuk e di; që unë nuk përpiqem t’i joshë, duhet ta keni vënë re pikërisht tani. Natyrisht, kjo më pengon edhe në punë. Po të mos ma kishin vënë në dispozicion falas këtë studio, do të kisha ikur prej kohësh.“ Pikërisht atëherë thirri pas derës një zë i vogël, i hollë e i trembur: „Titoreli, mund të vijmë tani?“ „Jo“, u përgjigj piktori. „As vetëm unë?“ pyeti sërish zëri. „As ti“, tha piktori, shkoi te dera dhe e mbylli me çelës.

K., ndërkohë, kishte vështruar përreth nëpër dhomë; kurrë nuk do t’i kishte shkuar vetë ndër mend se këtë dhomë të vogël e të mjerë mund ta quaje studio. Mezi mund të bëje këtu më shumë se dy hapa të gjatë, si për së gjati, ashtu edhe për së gjeri. Gjithçka, dyshemeja, muret dhe tavani, ishte prej druri; midis trarëve shiheshin të çara të ngushta. Përballë K.-së, pas murit, ishte shtrati, i mbingarkuar me plaçka shtrati të ngjyrave të ndryshme. Në mes të dhomës, mbi një kavalet, ishte një pikturë e mbuluar me një këmishë, mëngët e së cilës lëkundeshin deri në dysheme. Pas K.-së ishte dritarja, nga e cila, në mjegull, s’mund të shihje më larg se çatia e mbuluar me borë e shtëpisë fqinje.

Rrotullimi i çelësit në bravë ia kujtoi K.-së se kishte dashur të ikte shpejt. Prandaj nxori nga xhepi letrën e fabrikantit, ia zgjati piktorit dhe tha: „Mësova për ju nga ky zotëri, i njohuri juaj, dhe erdha me këshillën e tij.“ Piktori e lexoi letrën kalimthi dhe e hodhi mbi shtrat. Po të mos kishte folur fabrikanti në mënyrën më të prerë për Titorelin si për një të njohur të tij, si për një njeri të varfër që varej nga lëmoshat e tij, tani vërtet mund të kishe besuar se Titoreli nuk e njihte fabrikantin, ose të paktën nuk dinte ta kujtonte. Për më tepër, piktori tani pyeti: „Doni të blini piktura apo të bëni vetë një portret?“ K. e vështroi piktorin i habitur. Ç’shkruante, pra, në të vërtetë në letër? K. e kishte marrë si të vetëkuptueshme që fabrikanti e kishte njoftuar piktorin në letër se K. nuk donte gjë tjetër veçse të informohej këtu për procesin e tij. Kishte ardhur me vrap këtu tepër me ngut e pa menduar! Por tani duhej t’i përgjigjej disi piktorit dhe tha, duke vështruar kavaletin: „Po punoni tani për ndonjë pikturë?“ „Po“, tha piktori dhe e hodhi këmishën që varej mbi kavalet pas letrës, mbi shtrat. „Është një portret. Një punë e mirë, por ende jo krejt e mbaruar.“ Rasti ishte në favor të K.-së; mundësia për të folur për gjykatën i ofrohej gati zyrtarisht, sepse ishte dukshëm portreti i një gjykatësi. Për më tepër, i ngjante çuditërisht pikturës në dhomën e punës së avokatit. Këtu, sigurisht, bëhej fjalë për një gjykatës krejt tjetër, një burrë të trashë me mjekër të plotë, të zezë e të dendur, që i ngjitej anash shumë lart nëpër faqe; edhe ajo pikturë ishte me vaj, kurse kjo ishte hedhur dobët e paqartë me ngjyra pasteli. Por gjithçka tjetër ishte e ngjashme, sepse edhe këtu gjykatësi pikërisht donte të ngrihej kërcënueshëm nga froni i tij, mbështetëset anësore të të cilit i mbante fort. „Ky është gjykatës!“ kishte dashur të thoshte K. menjëherë, por pastaj u përmbajt edhe për pak dhe iu afrua pikturës, sikur të donte ta studionte në hollësi. Një figurë të madhe, që qëndronte në mes, mbi shpinoren e fronit, nuk mundi ta shpjegonte dhe e pyeti piktorin për të. Duhej punuar edhe pak, u përgjigj piktori, mori nga një tryezë e vogël një shkop pasteli dhe hoqi me të disa vija të lehta në skajet e figurës, pa e bërë megjithatë më të qartë për K.-në. „Është Drejtësia“, tha më në fund piktori. „Tani po e njoh“, tha K., „ja shiriti mbi sy dhe ja peshorja. Por a nuk ka krahë te thembrat dhe a nuk është duke vrapuar?“ „Po“, tha piktori, „m’u desh ta pikturoja kështu me porosi; në të vërtetë, është Drejtësia dhe perëndesha e Fitores njëherësh.“ „Ky s’është bashkim i mirë“, tha K. duke buzëqeshur, „Drejtësia duhet të qëndrojë e palëvizur, përndryshe peshorja lëkundet dhe nuk është i mundur asnjë vendim i drejtë.“ „Në këtë i bindem porositësit tim“, tha piktori. „Po, sigurisht“, tha K., që me vërejtjen e tij nuk kishte dashur të fyente askënd. „Ju e keni pikturuar figurën ashtu siç qëndron vërtet mbi fron.“ „Jo“, tha piktori, „nuk e kam parë as figurën, as fronin; e gjitha është sajesë, por më thanë ç’duhej të pikturoja.“ „Si?“ pyeti K., duke bërë me qëllim sikur nuk e kuptonte plotësisht piktorin, „po është një gjykatës që rri ulur në karrigen e gjykatësit.“ „Po“, tha piktori, „por nuk është gjykatës i lartë dhe nuk ka ndenjur kurrë në një fron të tillë.“ „E megjithatë lë ta pikturojnë në një qëndrim kaq solemn? Rri ulur atje si kryetar gjykate.“ „Po, mendjemëdhenj janë zotërinjtë“, tha piktori. „Por kanë lejen nga lart që të pikturohen kështu. Secilit i është përcaktuar saktësisht si mund të pikturohet. Vetëm se, për fat të keq, pikërisht nga kjo pikturë nuk mund të gjykohen hollësitë e veshjes dhe të ndenjëses; ngjyrat e pastelit nuk janë të përshtatshme për paraqitje të tilla.“ „Po“, tha K., „është e çuditshme që është pikturuar me ngjyra pasteli.“ „Kështu e dëshiroi gjykatësi“, tha piktori, „është për një zonjë.“ Pamja e pikturës dukej se i kishte ngjallur dëshirë për punë; përveshi mëngët e këmishës, mori disa shkopinj në dorë, dhe K. pa si nën majat që dridheshin të shkopinjve, menjëherë pranë kokës së gjykatësit, formohej një hije e kuqërremtë, që shuhej me rreze drejt skajit të pikturës. Pak nga pak kjo lojë e hijes e rrethoi kokën si një zbukurim ose si një dekoratë e lartë. Por rreth figurës së Drejtësisë mbeti dritë, përveç një nuance të padukshme; në këtë dritë figura dukej sikur dilte veçanërisht përpara; mezi i kujtonte më perëndeshën e Drejtësisë, por as atë të Fitores; tani dukej më shumë krejtësisht si perëndesha e Gjuetisë. Puna e piktorit e tërhoqi K.-në më shumë nga ç’donte; por më në fund e qortoi veten që ishte këtu prej kaq kohësh dhe në thelb s’kishte ndërmarrë ende asgjë për çështjen e vet. „Si quhet ky gjykatës?“ pyeti papritur. „Këtë nuk më lejohet ta them“, u përgjigj piktori; ishte përkulur thellë mbi pikturë dhe e linte qartë pas dore mysafirin e tij, të cilin në fillim e kishte pritur me kaq vëmendje. K. e mori këtë si tekë dhe u zemërua, sepse kështu humbte kohë. „Ju me siguri jeni njeri i besuar i gjykatës?“ pyeti ai. Menjëherë piktori i la shkopinjtë mënjanë, u drejtua, fërkoi duart dhe e vështroi K.-në duke buzëqeshur. „Nxirreni gjithmonë menjëherë të vërtetën“, tha ai, „ju doni të mësoni diçka për gjykatën, siç shkruan edhe në letrën tuaj të rekomandimit, dhe në fillim folët për pikturat e mia, për të më fituar. Por unë nuk mërzitem për këtë; ju s’mund ta dinit që me mua kjo s’vlen. Oh, ju lutem!“ tha ai, duke e zmbrapsur prerë, kur K. deshi të kundërshtonte diçka. Dhe vazhdoi pastaj: „Për më tepër, me vërejtjen tuaj keni plotësisht të drejtë: unë jam njeri i besuar i gjykatës.“ Bëri një pushim, sikur donte t’i linte K.-së kohë të pajtohej me këtë fakt. Tani u dëgjuan sërish vajzat pas derës. Ndoshta po shtyheshin rreth vrimës së çelësit; ndoshta mund të shihje në dhomë edhe nëpër të çarat. K. nuk kërkoi ndjesë në asnjë mënyrë, sepse nuk donte ta shpërqendronte piktorin; por nuk donte as që piktori ta ngrinte veten tepër lart dhe kështu, në njëfarë mënyre, të bëhej i paarritshëm; prandaj pyeti: „Është ky një post i njohur publikisht?“ „Jo“, tha piktori shkurt, sikur kjo t’ia kishte prerë fjalën më tej. Por K. nuk donte ta linte të heshtte dhe tha: „Hë, shpesh poste të tilla të panjohura kanë më shumë ndikim se ato të njohurat.“ „Pikërisht ky është rasti im“, tha piktori dhe pohoi me kokë me ballin të rrudhur. „Dje fola me fabrikantin për rastin tuaj; më pyeti nëse nuk doja t’ju ndihmoja; iu përgjigja: ‚Le të vijë njëherë njeriu te unë‘, dhe tani gëzohem që ju shoh këtu kaq shpejt. Me sa duket, çështja ju prek shumë, gjë për të cilën natyrisht nuk çuditem aspak. Nuk doni ndoshta, para së gjithash, ta hiqni pallton?“ Megjithëse K. kishte ndër mend të rrinte këtu vetëm fare pak, kjo ftesë e piktorit i erdhi shumë mirë. Ajri në dhomë i ishte bërë pak nga pak mbytës; disa herë kishte vështruar i habitur një sobë të vogël hekuri në qoshe, që pa dyshim nuk ishte ndezur; vapa në dhomë ishte e pashpjegueshme. Ndërsa hiqte pallton e dimrit dhe zbërthente edhe xhaketën, piktori tha, duke kërkuar ndjesë: „Mua më duhet ngrohtësia. Është shumë rehat këtu, apo jo? Dhoma në këtë drejtim është shumë mirë e vendosur.“ K. nuk tha asgjë për këtë, por në të vërtetë nuk ishte ngrohtësia ajo që i shkaktonte siklet, por më tepër ajri i rëndë, që gati ta pengonte frymëmarrjen; dhoma me siguri nuk ishte ajrosur prej kohësh. Ky siklet për K.-në u shtua edhe më nga fakti që piktori iu lut të ulej mbi shtrat, ndërsa ai vetë u ul në karrigen e vetme të dhomës, para kavaletit. Përveç kësaj, piktori dukej se e keqkuptonte pse K. rrinte vetëm në buzë të shtratit; përkundrazi, iu lut të rehatohej dhe, meqë K. ngurroi, shkoi vetë dhe e shtyu thellë midis plaçkave të shtratit e jastëkëve. Pastaj u kthye sërish te karrigia e tij dhe më në fund bëri pyetjen e parë konkrete, që e bëri K.-në t’i harronte të gjitha të tjerat. „Jeni i pafajshëm?“ pyeti ai. „Po“, tha K. T’i përgjigjej kësaj pyetjeje i bënte madje qejf, sidomos meqë po i përgjigjej një personi privat, pra pa asnjë përgjegjësi. Askush nuk e kishte pyetur ende kaq hapur. Për ta shijuar këtë gëzim, shtoi edhe: „Jam krejtësisht i pafajshëm.“ „Ashtu“, tha piktori, uli kokën dhe dukej se po mendohej. Papritur e ngriti sërish kokën dhe tha: „Po të jeni i pafajshëm, atëherë çështja është shumë e thjeshtë.“ Shikimi i K.-së u turbullua; ky gjoja njeri i besuar i gjykatës fliste si një fëmijë që s’di asgjë. „Pafajësia ime nuk e thjeshton çështjen“, tha K. Me gjithë të gjitha, iu desh të buzëqeshte, dhe tundi kokën ngadalë. „Gjithçka varet nga shumë hollësi, në të cilat gjykata humbet. Por në fund, nga diku ku në fillim s’ka pasur fare asgjë, nxjerr një faj të madh.“ „Po, po, sigurisht“, tha piktori, sikur K. t’ia prishte pa nevojë rrjedhën e mendimeve. „Por ju jeni i pafajshëm, apo jo?“ „Hë, po“, tha K. „Kjo është gjëja kryesore“, tha piktori. Me kundërargumente nuk mund të ndikohej; vetëm se, me gjithë vendosmërinë e tij, nuk ishte e qartë nëse fliste kështu nga bindja apo vetëm nga mospërfillja. K. donte ta sqaronte këtë në fillim dhe prandaj tha: „Ju me siguri e njihni gjykatën shumë më mirë se unë; unë nuk di shumë më tepër nga ç’kam dëgjuar për të, sigurisht nga njerëz krejt të ndryshëm. Por për këtë të gjithë ishin dakord: që akuzat nuk ngrihen me mendjelehtësi dhe që gjykata, kur akuzon njëherë, është e bindur fort për fajin e të akuzuarit dhe vetëm me vështirësi mund të largohet nga kjo bindje.“ „Me vështirësi?“ pyeti piktori dhe hodhi një dorë lart. „Kurrë nuk mund ta largosh gjykatën nga kjo. Po t’i pikturoj këtu të gjithë gjykatësit pranë njëri-tjetrit në një pëlhurë dhe ju të mbroheni para kësaj pëlhure, do të keni më shumë sukses se para gjykatës së vërtetë.“ „Po“, tha K. me vete dhe harroi se kishte dashur vetëm ta zbulonte piktorin.

Përsëri një vajzë nisi të pyeste pas derës: „Titoreli, s’do të ikë vallë shpejt?“ „Heshtni!“ thirri piktori drejt derës. „A s’e shihni që kam një bisedë me zotërinë?“ Por vajza nuk u kënaq me kaq, por pyeti: „Do ta pikturosh?“ Dhe kur piktori nuk u përgjigj, tha edhe: „Të lutem, mos e pikturo një njeri kaq të shëmtuar.“ Pasoi një rrëmujë thirrjesh miratuese të pakuptueshme. Piktori u hodh te dera, e hapi sa një të çarë — u panë duart e bashkuara të vajzave, të zgjatura përpara si në lutje — dhe tha: „Po të mos heshtni, do t’ju hedh të gjitha poshtë shkallëve. Uluni këtu në shkallë dhe rrini urtë.“ Me sa duket, nuk iu bindën menjëherë, kështu që iu desh të komandonte: „Ulur në shkallë!“ Vetëm atëherë u bë qetësi.

— Më falni, — tha piktori, kur u kthye sërish te K. K. mezi ishte kthyer nga dera; ia kishte lënë krejtësisht piktorit nëse dhe si do ta mbronte. As tani nuk bëri pothuajse asnjë lëvizje, kur piktori u përkul drejt tij dhe, që të mos e dëgjonin jashtë, i pëshpëriti në vesh: — Edhe këto vajza i përkasin gjykatës. — Si? — pyeti K., e shmangu kokën mënjanë dhe e vështroi piktorin. Por ky u ul sërish në karrigen e tij dhe tha, gjysmë me shaka, gjysmë si shpjegim: — Gjithçka i përket gjykatës. — Këtë s’e kam vënë re ende, — tha K. shkurt; vërejtja e përgjithshme e piktorit i hoqi çdo gjë shqetësuese aludimit për vajzat. Megjithatë, K. vështroi për pak kohë nga dera, pas së cilës vajzat rrinin tani ulur të qeta në shkallë. Vetëm njëra kishte futur një fije kashte nëpër një të çarë midis trarëve dhe e lëvizte ngadalë lart e poshtë.

— Me sa duket, ende s’keni një pamje të përgjithshme të gjykatës, — tha piktori; i kishte shtrirë këmbët shumë larg njëra nga tjetra dhe trokiste me majat e gishtave në dysheme. — Por meqë jeni i pafajshëm, as nuk do t’ju duhet. Unë vetëm do t’ju nxjerr. — Si do ta bëni këtë? — pyeti K. — Meqë pak më parë thatë vetë që gjykata është krejtësisht e paarritshme për argumentet. — E paarritshme vetëm për argumentet që parashtrohen para gjykatës, — tha piktori dhe ngriti gishtin tregues, sikur K. të mos kishte vënë re një dallim të hollë. — Por ndryshe qëndron puna me atë që provon njeriu në këtë drejtim prapa gjykatës publike, pra në dhomat e këshillimit, në korridore ose, për shembull, edhe këtu në studio. — Ajo që thoshte tani piktori nuk iu duk më K.-së kaq e pabesueshme; përkundrazi, përputhej shumë me atë që K. kishte dëgjuar edhe nga njerëz të tjerë. Po, ishte madje shumë shpresëdhënëse. Po të mund të drejtohej gjykatësi vërtet kaq lehtë me anë të lidhjeve personale, siç e kishte paraqitur avokati, atëherë lidhjet e piktorit me gjykatësit mendjemëdhenj ishin veçanërisht të rëndësishme dhe sidoqoftë aspak për t’u nënvlerësuar. Atëherë piktori përshtatej shumë mirë në rrethin e ndihmësve që K. po mblidhte pak nga pak rreth vetes. Në bankë ia kishin lavdëruar njëherë talentin organizativ; këtu, ku ishte krejtësisht i mbështetur te vetja, kishte rast të mirë ta provonte deri në skaj. Piktori vëzhgoi efektin që shpjegimi i tij i kishte bërë K.-së dhe pastaj tha me njëfarë druajtjeje: — Nuk ju bie në sy që flas gati si jurist? Shoqërimi i pandërprerë me zotërinjtë e gjykatës më ndikon kështu. Natyrisht, kam shumë fitim prej tij, por vrulli artistik humbet në pjesën më të madhe. — Si u lidhët, pra, për herë të parë me gjykatësit? — pyeti K.; donte së pari të fitonte besimin e piktorit, para se ta merrte drejtpërdrejt në shërbim të vet. — Ishte shumë e thjeshtë, — tha piktori, — këtë lidhje e kam trashëguar. Edhe babai im ishte piktor i gjykatës. Është një post që trashëgohet gjithmonë. Njerëz të rinj nuk vlejnë për të. Sepse për pikturimin e gradave të ndryshme të nëpunësve janë vendosur rregulla kaq të ndryshme, të shumëfishta dhe, mbi të gjitha, të fshehta, sa nuk dihen fare jashtë disa familjeve të caktuara. Atje në sirtar, për shembull, kam shënimet e babait tim, që s’ia tregoj askujt. Por vetëm kush i njeh është i aftë të pikturojë gjykatës. Megjithatë, edhe sikur t’i humbisja, do të më mbeteshin edhe kaq shumë rregulla që i mbaj vetëm në kokë, sa askush s’do të mund të ma kontestonte postin. Çdo gjykatës do të pikturohet ashtu siç janë pikturuar gjykatësit e mëdhenj të lashtë, dhe këtë mund ta bëj vetëm unë. — Kjo është për t’u pasur zili, — tha K., që mendonte për pozitën e tij në bankë. — Pozita juaj, pra, është e palëkundshme? — Po, e palëkundshme, — tha piktori dhe ngriti krenar supet. — Prandaj mund të guxoj edhe t’i ndihmoj herë pas here ndonjë njeriu të varfër që ka një proces. — Dhe si e bëni këtë? — pyeti K., sikur të mos ishte ai që burri sapo e kishte quajtur njeri të varfër. Por piktori nuk e la veten të shpërqendrohej, por tha: — Në rastin tuaj, për shembull, meqë jeni krejtësisht i pafajshëm, do të ndërmarr këtë që vijon. — Përmendja e përsëritur e pafajësisë së tij po i bëhej tashmë e bezdisshme K.-së. Ndonjëherë i dukej sikur piktori, me vërejtje të tilla, e bënte përfundimin e mirë të procesit kusht për ndihmën e tij, e cila kështu, natyrisht, shembej vetvetiu. Por, me gjithë këto dyshime, K. e mposhti veten dhe nuk e ndërpreu piktorin. Nga ndihma e piktorit nuk donte të hiqte dorë, për këtë ishte i vendosur; edhe kjo ndihmë nuk i dukej aspak më e dyshimtë se ajo e avokatit. K. madje e parapëlqente shumë më tepër se atë, sepse i ofrohej më pa të keq dhe më hapur.

Piktori e kishte afruar karrigen më pranë shtratit dhe vazhdoi me zë të ulët: „Harrova t’ju pyes në fillim se ç’lloj çlirimi dëshironi. Ka tri mundësi: shfajësimi i vërtetë, shfajësimi i dukshëm dhe zvarritja. Shfajësimi i vërtetë është, natyrisht, më i miri, vetëm se unë nuk kam as ndikimin më të vogël mbi këtë lloj zgjidhjeje. Sipas mendimit tim, nuk ka fare ndonjë person të vetëm që të kishte ndikim mbi shfajësimin e vërtetë. Këtu me siguri vendos vetëm pafajësia e të akuzuarit. Meqë jeni i pafajshëm, do të ishte vërtet e mundur të mbështeteshit vetëm te pafajësia juaj. Por atëherë s’keni nevojë as për mua, as për ndonjë ndihmë tjetër.“

Kjo paraqitje e rregullt e shtangu K.-në në fillim, por pastaj ai tha, po aq me zë të ulët sa piktori: „Besoj se kundërshtoni veten.“ „Si kështu?“ pyeti piktori me durim dhe u mbështet prapa duke buzëqeshur. Kjo buzëqeshje i zgjoi K.-së ndjesinë sikur tani po merrej të zbulonte kundërthënie jo në fjalët e piktorit, por në vetë procedurën gjyqësore. Megjithatë, nuk u tërhoq dhe tha: „Më parë bëtë vërejtjen se gjykata është e paarritshme për argumentet; më vonë këtë e kufizuat te gjykata publike, dhe tani thoni madje se i pafajshmi nuk ka nevojë për ndihmë para gjykatës. Këtu qëndron tashmë një kundërthënie. Por përveç kësaj, më parë thatë se gjykatësit mund të ndikohen personalisht, kurse tani mohoni se shfajësimi i vërtetë, siç e quani ju, mund të arrihet ndonjëherë me ndikim personal. Këtu qëndron kundërthënia e dytë.“ „Këto kundërthënie sqarohen lehtë“, tha piktori. „Këtu bëhet fjalë për dy gjëra të ndryshme, për atë që thuhet në ligj dhe për atë që kam provuar unë personalisht; këto nuk duhet t’i ngatërroni. Në ligj — sigurisht, unë nuk e kam lexuar — thuhet natyrisht, nga njëra anë, se i pafajshmi shfajësohet, por nga ana tjetër aty nuk thuhet se gjykatësit mund të ndikohen. Por unë kam provuar pikërisht të kundërtën e kësaj. Nuk di asnjë shfajësim të vërtetë, por di shumë ndikime. Natyrisht, është e mundur që në të gjitha rastet që njoh unë të mos ketë pasur pafajësi. Por a nuk është kjo e pagjasë? Në kaq shumë raste, asnjë pafajësi të vetme? Që fëmijë e dëgjoja me vëmendje babain kur tregonte në shtëpi për procese; edhe gjykatësit që vinin në studion e tij tregonin për gjykatën; në rrethet tona, në përgjithësi, s’flitet për gjë tjetër; sapo mora mundësinë të shkoja vetë në gjykatë, e shfrytëzova gjithmonë; kam dëgjuar procese të panumërta në faza të rëndësishme dhe i kam ndjekur me aq sa janë të dukshme, dhe — duhet ta pranoj — nuk kam parë asnjë shfajësim të vetëm të vërtetë.“ „Asnjë shfajësim, pra“, tha K., sikur t’i fliste vetes dhe shpresave të tij. „Por kjo e vërteton mendimin që kam tashmë për gjykatën. Edhe nga kjo anë, pra, është e kotë. Një xhelat i vetëm mund ta zëvendësonte gjithë gjykatën.“ „Nuk duhet të përgjithësoni“, tha piktori i pakënaqur, „unë fola vetëm për përvojat e mia.“ „Kjo mjafton, pra“, tha K., „apo keni dëgjuar për shfajësime nga kohët e mëparshme?“ „Shfajësime të tilla“, u përgjigj piktori, „thuhet, sigurisht, se ka pasur. Vetëm se është shumë e vështirë ta vërtetosh. Vendimet përfundimtare të gjykatës nuk botohen; nuk janë të arritshme as për gjykatësit; për rrjedhojë, për rastet e vjetra gjyqësore janë ruajtur vetëm legjenda. Këto përmbajnë, sigurisht, madje në shumicën e tyre, shfajësime të vërteta; mund t’u besosh, por nuk mund të vërtetohen. Megjithatë, nuk duhen lënë krejt pas dore; njëfarë të vërtete përmbajnë me siguri; edhe janë shumë të bukura; unë vetë kam pikturuar disa piktura që e kanë përmbajtjen nga legjenda të tilla.“ „Legjendat e thjeshta nuk ma ndryshojnë mendimin“, tha K., „me siguri nuk mund të mbështetesh as para gjykatës te këto legjenda?“ Piktori qeshi. „Jo, kjo nuk bëhet“, tha ai. „Atëherë është e kotë të flasim për to“, tha K.; tani për tani donte t’i pranonte të gjitha mendimet e piktorit, edhe sikur t’i quante të pagjasë dhe t’u kundërviheshin raporteve të tjera. Tani nuk kishte kohë ta shqyrtonte nëse ishte e vërtetë gjithçka që thoshte piktori, e aq më pak ta kundërshtonte; ishte arritur tashmë maksimumi, po ta bindte piktorin ta ndihmonte në ndonjë mënyrë, qoftë edhe jo vendimtare. Prandaj tha: „Le ta lëmë, pra, mënjanë shfajësimin e vërtetë; por ju përmendët edhe dy mundësi të tjera.“ „Shfajësimin e dukshëm dhe zvarritjen. Vetëm për to mund të bëhet fjalë“, tha piktori. „Por, para se të flasim për to, nuk doni ta hiqni xhaketën? Me siguri keni vapë.“ „Po“, tha K., që deri atëherë s’i kishte kushtuar vëmendje asgjëje tjetër veç shpjegimeve të piktorit, por të cilit tani, që ia kujtuan vapën, i shpërtheu djersë e madhe në ballë. „Është gati e padurueshme.“ Piktori pohoi me kokë, sikur ta kuptonte shumë mirë sikletin e K.-së. „A s’mund të hapej dritarja?“ pyeti K. „Jo“, tha piktori. „Është vetëm një xham i vendosur fiks; nuk mund të hapet.“ Tani K. e kuptoi se gjatë gjithë kohës kishte shpresuar që papritur piktori ose ai vetë të shkonte te dritarja dhe ta hapte me vrull. Ishte gati të thithte me gojë hapur edhe mjegullën. Ndjesia se këtu ishte krejtësisht i mbyllur nga ajri i shkaktonte marramendje. I ra lehtë me dorë dyshekut me pupla pranë tij dhe tha me zë të dobët: „Kjo është e parehatshme dhe e pashëndetshme.“ „Oh, jo“, tha piktori në mbrojtje të dritares së tij. „Meqë nuk mund të hapet, ngrohtësia këtu, megjithëse është vetëm një xham i thjeshtë, mbahet më mirë se me një dritare të dyfishtë. Por po të dua të ajros, gjë që nuk është shumë e nevojshme, meqë ajri hyn kudo nëpër të çarat e trarëve, mund të hap njërën nga dyert e mia, ose edhe të dyja.“ K., pak i ngushëlluar nga ky shpjegim, vështroi përreth për të gjetur derën e dytë. Piktori e vuri re këtë dhe tha: „Është pas jush; m’u desh ta zë me shtratin.“ Vetëm tani K. e pa derën e vogël në mur. „Këtu gjithçka është shumë e vogël për një studio“, tha piktori, sikur të donte t’i paraprinte ndonjë qortimi të K.-së. „M’u desh të rregullohesha si të mundja. Shtrati para derës, natyrisht, është në një vend shumë të keq. Gjykatësi, për shembull, që po pikturoj tani, vjen gjithmonë nga dera pranë shtratit, dhe i kam dhënë edhe një çelës të kësaj dere, që të më presë këtu në studio edhe kur nuk jam në shtëpi. Por zakonisht vjen herët në mëngjes, ndërsa unë ende fle. Natyrisht, më shkul gjithmonë nga gjumi më i thellë, kur hapet dera pranë shtratit. Do ta humbnit çdo nderim për gjykatësit, po t’i dëgjonit mallkimet me të cilat e pres kur kapërcen në mëngjes mbi shtratin tim. Sigurisht, mund t’ia merrja çelësin, por kështu do të bëhej vetëm më keq. Këtu të gjitha dyert mund t’i shqitësh nga menteshat me përpjekjen më të vogël.“ Gjatë gjithë këtij fjalimi, K. mendonte nëse duhej ta hiqte xhaketën; por më në fund e kuptoi se, po të mos e bënte, nuk ishte në gjendje të rrinte më gjatë këtu; prandaj e hoqi xhaketën, por e vuri mbi gjunjë, që ta vishte sërish sapo të mbaronte biseda. Sapo e hoqi xhaketën, njëra nga vajzat thirri: „E hoqi xhaketën!“ dhe u dëgjua si u shtynë të gjitha drejt të çarave, për ta parë vetë shfaqjen. „Vajzat besojnë“, tha piktori, „se do t’ju pikturoj dhe se prandaj po zhvisheni.“ „Ashtu“, tha K., fare pak i zbavitur, sepse nuk ndihej shumë më mirë se më parë, megjithëse tani rrinte me mëngë këmishe. Gati i vrenjtur pyeti: „Si i quajtët dy mundësitë e tjera?“ I kishte harruar sërish shprehjet. „Shfajësimi i dukshëm dhe zvarritja“, tha piktori. „Varet nga ju cilën do të zgjidhni. Të dyja mund të arrihen me ndihmën time, natyrisht jo pa mundim; dallimi në këtë drejtim është se shfajësimi i dukshëm kërkon një përpjekje të përqendruar e të përkohshme, kurse zvarritja një përpjekje shumë më të vogël, por të vazhdueshme. Së pari, pra, shfajësimi i dukshëm. Po ta dëshironit këtë, shkruaj në një fletë letre një vërtetim të pafajësisë suaj. Teksti për një vërtetim të tillë më është lënë nga babai im dhe është krejtësisht i pakundërshtueshëm. Me këtë vërtetim bëj pastaj një xhiro te gjykatësit që njoh. Fillojmë, le të themi, kështu: gjykatësit që po pikturoj tani, sonte, kur të vijë për seancë, ia paraqes vërtetimin. Ia paraqes vërtetimin, i shpjegoj se jeni i pafajshëm dhe dal garant për pafajësinë tuaj. Por kjo nuk është një garanci vetëm e jashtme, por një garanci vërtet detyruese.“ Në shikimet e piktorit kishte si një qortim, që K. donte t’i vinte mbi supe barrën e një garancie të tillë. „Kjo do të ishte vërtet shumë e sjellshme“, tha K. „Dhe gjykatësi do t’ju besonte dhe megjithatë nuk do të më shfajësonte vërtet?“ „Siç e thashë“, u përgjigj piktori. „Për më tepër, nuk është aspak e sigurt që çdokush do të më besonte; ndonjë gjykatës, për shembull, do të kërkojë t’ju çoj vetë tek ai. Atëherë do t’ju duhej, pra, të vinit njëherë me mua. Sigurisht, në një rast të tillë çështja është gjysmë e fituar, sidomos meqë, natyrisht, do t’ju udhëzoja saktë më parë si duhet të silleni me gjykatësin në fjalë. Më keq është me gjykatësit që — edhe kjo do të ndodhë — më zbrapsin që në fillim. Nga këta, ndonëse me siguri nuk do të kursej përpjekjet e shumta, duhet të heqim dorë; por kjo na lejohet, sepse gjykatësit e veçantë këtu nuk mund të jenë vendimtarë. Kur të kem pastaj në këtë vërtetim një numër të mjaftueshëm nënshkrimesh gjykatësish, shkoj me këtë vërtetim te gjykatësi që po e drejton tani procesin tuaj. Ndoshta kam edhe nënshkrimin e tij; atëherë gjithçka zhvillohet edhe pak më shpejt se zakonisht. Në përgjithësi, atëherë nuk ka më shumë pengesa; atëherë për të akuzuarin është koha e besimit më të madh. Është e çuditshme, por e vërtetë: njerëzit në këtë kohë janë më plot besim se pas shfajësimit. Tani nuk nevojitet më ndonjë mundim i veçantë. Gjykatësi, me vërtetimin, ka garancinë e një numri gjykatësish, mund t’ju shfajësojë pa merak, dhe, sigurisht, pasi të kryhen formalitete të ndryshme, pa dyshim do ta bëjë për hatrin tim dhe të të njohurve të tjerë. Kurse ju dilni nga gjykata dhe jeni i lirë.“ „Atëherë jam, pra, i lirë“, tha K. duke ngurruar. „Po“, tha piktori, „por vetëm në dukje i lirë, ose, më mirë të them, përkohësisht i lirë. Sepse gjykatësit më të ulët, ndër të cilët janë të njohurit e mi, nuk kanë të drejtë të shfajësojnë përfundimisht; këtë të drejtë e ka vetëm gjykata më e lartë, krejtësisht e paarritshme për ju, për mua dhe për të gjithë ne. Si duket atje, nuk e dimë, dhe, kalimthi qoftë thënë, as nuk duam ta dimë. Të drejtën e madhe për të çliruar nga akuza, pra, gjykatësit tanë nuk e kanë; por kanë të drejtën ta shkëputin nga akuza. Domethënë, po të shfajësoheni në këtë mënyrë, për çastin jeni nxjerrë jashtë akuzës, por ajo vazhdon të qëndrojë pezull mbi ju dhe, sapo të vijë urdhri më i lartë, mund të hyjë menjëherë në fuqi. Meqë jam në lidhje kaq të mirë me gjykatën, mund t’ju them edhe si shfaqet, në rregulloret për kancelaritë e gjykatës, dallimi midis shfajësimit të vërtetë dhe atij të dukshëm, krejt nga jashtë. Në një shfajësim të vërtetë, dosjet e procesit duhet të arkivohen plotësisht; zhduken krejtësisht nga procedura; jo vetëm akuza, por edhe procesi, madje edhe shfajësimi asgjësohen; gjithçka asgjësohet. Ndryshe me shfajësimin e dukshëm. Me dosjen nuk ka ndodhur asnjë ndryshim tjetër, veç se është pasuruar me vërtetimin e pafajësisë, me shfajësimin dhe me arsyetimin e shfajësimit. Përndryshe, ajo mbetet në procedurë; siç e kërkon qarkullimi i pandërprerë i kancelarive të gjykatës, u kalohet gjykatave më të larta, kthehet te më të ulëtat dhe kështu lëkundet lart e poshtë me luhatje më të mëdha e më të vogla, me ndalesa më të mëdha e më të vogla. Këto rrugë nuk mund t’i parashikojë njeri. Parë nga jashtë, ndonjëherë mund të duket sikur gjithçka është harruar prej kohësh, dosja ka humbur dhe shfajësimi është i plotë. Një i iniciuar nuk do ta besojë këtë. Asnjë dosje nuk humbet; në gjykatë s’ka harresë. Një ditë — askush nuk e pret — ndonjë gjykatës e merr dosjen në dorë me vëmendje, e kupton se në këtë rast akuza është ende e gjallë dhe urdhëron arrestimin e menjëhershëm. Këtu supozova se midis shfajësimit të dukshëm dhe arrestimit të ri kalon një kohë e gjatë; kjo është e mundur dhe di raste të tilla; por është po aq e mundur që i shfajësuari të kthehet nga gjykata në shtëpi dhe atje ta presin tashmë të ngarkuarit për ta arrestuar sërish. Atëherë, natyrisht, jeta e lirë ka mbaruar.“ „Dhe procesi fillon nga e para?“ pyeti K. gati pa e besuar. „Sigurisht“, tha piktori, „procesi fillon nga e para, por ekziston përsëri mundësia, ashtu si më parë, të arrihet një shfajësim i dukshëm. Duhen mbledhur përsëri të gjitha forcat dhe nuk duhet dorëzuar.“ Këtë të fundit piktori e tha ndoshta nën përshtypjen që i bëri K., i cili ishte kërrusur pak. „Po a nuk është“, pyeti K., sikur të donte t’u paraprinte tani ndonjë zbulimi të piktorit, „arritja e një shfajësimi të dytë më e vështirë se e të parit?“ „Në këtë drejtim“, u përgjigj piktori, „nuk mund të thuhet asgjë e sigurt. Ndoshta mendoni se gjykatësit ndikohen nga arrestimi i dytë në gjykimin e tyre në dëm të të akuzuarit? Nuk është kështu. Gjykatësit e kanë parashikuar këtë arrestim që në shfajësim. Kjo rrethanë, pra, mezi ndikon. Por, për arsye të tjera të panumërta, mund të kenë ndryshuar humori i gjykatësve, si edhe gjykimi i tyre juridik për rastin, dhe prandaj përpjekjet për shfajësimin e dytë duhet t’u përshtaten rrethanave të ndryshuara dhe, në përgjithësi, duhet të jenë po aq të fuqishme sa ato para shfajësimit të parë.“ „Por edhe ky shfajësim i dytë nuk është përfundimtar“, tha K. dhe ktheu kokën mënjanë me mospranim. „Natyrisht që jo“, tha piktori, „shfajësimit të dytë i pason arrestimi i tretë, shfajësimit të tretë arrestimi i katërt, e kështu me radhë. Kjo qëndron tashmë në vetë konceptin e shfajësimit të dukshëm.“ K. heshti. „Shfajësimi i dukshëm, me sa duket, nuk ju duket i dobishëm“, tha piktori, „ndoshta zvarritja ju përshtatet më mirë. T’jua shpjegoj natyrën e zvarritjes?“ K. pohoi me kokë. Piktori ishte mbështetur prapa gjerë-gjerë në karrigen e tij; këmisha e natës ishte hapur shumë; kishte futur një dorë nën të, me të cilën lëmonte gjoksin dhe brinjët. „Zvarritja“, tha piktori dhe vështroi për një çast përpara, sikur të kërkonte një shpjegim krejtësisht të saktë, „zvarritja qëndron në atë që procesi mbahet vazhdimisht në fazën më të ulët të procesit. Për ta arritur këtë, është e nevojshme që i akuzuari dhe ndihmësi, por sidomos ndihmësi, të mbeten në kontakt personal të pandërprerë me gjykatën. E përsëris: për këtë nuk nevojitet një harxhim i tillë forcash si për arritjen e një shfajësimi të dukshëm, por nevojitet një vëmendje shumë më e madhe. Procesin nuk duhet ta humbasësh nga sytë; duhet të shkosh te gjykatësi në fjalë në intervale të rregullta dhe, përveç kësaj, në raste të veçanta, dhe të përpiqesh ta mbash të mirë me çdo mënyrë; po të mos e njohësh personalisht gjykatësin, duhet ta bësh të ndikohet nga gjykatës të njohur, pa hequr dorë, pra, për këtë nga bisedat e drejtpërdrejta. Po të mos lësh pas dore asgjë në këtë drejtim, mund ta supozosh me siguri të mjaftueshme se procesi nuk del përtej fazës së tij të parë. Procesi, sigurisht, nuk mbaron, por i akuzuari është gati po aq i siguruar nga një dënim sa sikur të ishte i lirë. Përballë shfajësimit të dukshëm, zvarritja ka përparësinë se e ardhmja e të akuzuarit është më pak e pasigurt; ai ruhet nga tmerri i arrestimeve të papritura dhe nuk ka frikë se do t’i duhet të marrë përsipër, ndoshta pikërisht në kohët kur rrethanat e tjera të tij janë më pak të favorshme për këtë, mundimet dhe tronditjet që lidhen me arritjen e shfajësimit të dukshëm. Sigurisht, edhe zvarritja ka për të akuzuarin disa të meta, që nuk duhen nënvlerësuar. Këtu nuk kam parasysh që i akuzuari nuk është kurrë i lirë; ai nuk është i lirë në kuptimin e vërtetë as me shfajësimin e dukshëm. Është një e metë tjetër. Procesi nuk mund të qëndrojë në vend pa pasur të paktën arsye në dukje për këtë. Prandaj në proces duhet të ndodhë diçka nga jashtë. Duhen marrë, pra, herë pas here masa të ndryshme, i akuzuari duhet marrë në pyetje, duhet të bëhen hetime e kështu me radhë. Procesi duhet rrotulluar vazhdimisht në rrethin e vogël ku është kufizuar artificialisht. Kjo natyrisht sjell disa bezdi për të akuzuarin, të cilat megjithatë nuk duhet t’i përfytyroni tepër të këqija. Gjithçka, pra, është vetëm e jashtme; marrjet në pyetje, për shembull, janë vetëm fare të shkurtra; po të mos kesh ndonjëherë kohë ose qejf të shkosh, mund të justifikohesh; te disa gjykatës mund t’i caktosh madje bashkë masat për një kohë të gjatë përpara; në thelb, bëhet fjalë vetëm që, meqë je i akuzuar, të paraqitesh herë pas here te gjykatësi yt.“ Që gjatë fjalëve të fundit, K. e kishte vënë xhaketën mbi krah dhe ishte ngritur. „U ngrit tashmë!“ u thirr menjëherë jashtë derës. „Doni të ikni tashmë?“ pyeti piktori, që ishte ngritur edhe ai. „Me siguri është ajri që ju përzë që këtej. Më vjen shumë keq. Do të kisha edhe shumë gjëra për t’ju thënë. M’u desh të isha fare i shkurtër. Por shpresoj se isha i kuptueshëm.“ „Oh, po“, tha K., të cilit i dhembte koka nga mundimi me të cilin e kishte detyruar veten të dëgjonte. Me gjithë këtë pohim, piktori i tha të gjitha edhe një herë përmbledhtas, sikur të donte t’i jepte K.-së një ngushëllim për rrugën e shtëpisë: „Të dyja metodat kanë të përbashkët që e pengojnë dënimin e të akuzuarit.“ „Por e pengojnë edhe shfajësimin e vërtetë“, tha K. me zë të ulët, sikur t’i vinte turp që e kishte kuptuar. „E kapët thelbin e çështjes“, tha piktori shpejt. K. vuri dorën mbi pallton e dimrit, por nuk mundi të vendoste as ta vishte xhaketën. Më mirë do t’i kishte paketuar të gjitha dhe do të kishte vrapuar me to në ajër të pastër. As vajzat nuk mund ta bindnin të vishej, megjithëse ato, para kohe, po i thërrisnin njëra-tjetrës se po vishej. Piktorit i interesonte ta interpretonte disi humorin e K.-së, prandaj tha: „Me sa duket, ende s’keni vendosur për propozimet e mia. E miratoj këtë. Madje do t’ju kisha këshilluar të mos vendosnit menjëherë. Përparësitë dhe të metat janë sa një fije floku. Duhet çmuar gjithçka me kujdes. Sigurisht, as nuk duhet humbur shumë kohë.“ „Do të kthehem shpejt“, tha K., që me një vendim të papritur veshi xhaketën, hodhi pallton mbi sup dhe nxitoi drejt derës, pas së cilës vajzat tani nisën të bërtisnin. K.-së iu duk sikur i shihte nëpër derë vajzat që bërtisnin. „Por duhet ta mbani fjalën“, tha piktori, që nuk e kishte ndjekur, „përndryshe do të vij në bankë të pyes vetë.“ „Hapeni, pra, derën“, tha K. dhe tërhoqi dorezën, të cilën vajzat, siç e kuptoi nga shtypja e kundërt, e mbanin fort nga jashtë. „Doni t’ju bezdisin vajzat?“ pyeti piktori. „Përdorni më mirë këtë dalje“, dhe tregoi derën pas shtratit. K. ishte dakord dhe u hodh sërish te shtrati. Por, në vend që ta hapte derën atje, piktori u zvarrit nën shtrat dhe pyeti nga poshtë: „Edhe vetëm një çast. Nuk doni të shihni edhe një pikturë që mund t’jua shes?“ K. nuk donte të ishte i pasjellshëm; piktori ishte marrë vërtet me të dhe kishte premtuar ta ndihmonte edhe më tej; edhe për shkak të harresës së K.-së, ende s’ishte folur fare për shpërblimin e ndihmës; prandaj K. nuk mund ta refuzonte tani dhe e la t’ia tregonte pikturën, edhe pse dridhej nga padurimi për t’u larguar nga studioja. Piktori nxori nga poshtë shtratit një grumbull pikturash pa korniza, të mbuluara aq shumë me pluhur, sa ky, kur piktori u përpoq ta frynte nga piktura më e sipërme, i vorbulloi K.-së para syve për një kohë të gjatë, duke ia zënë frymën. „Një peizazh shqopishteje“, tha piktori dhe ia zgjati K.-së pikturën. Paraqiste dy pemë të dobëta, që qëndronin shumë larg njëra-tjetrës në barin e errët. Në sfond ishte një perëndim dielli shumëngjyrësh. „E bukur“, tha K., „e blej.“ K. ishte shprehur kaq shkurt pa e menduar, prandaj u gëzua kur piktori, në vend që të mërzitej për këtë, ngriti nga dyshemeja një pikturë të dytë. „Ja një shoqe e kësaj pikture“, tha piktori. Ndoshta ishte menduar si shoqe, por nuk vihej re as dallimi më i vogël me pikturën e parë: këtu ishin pemët, këtu bari dhe atje perëndimi i diellit. Por K.-së pak i interesonte. „Janë peizazhe të bukura“, tha ai, „i blej të dyja dhe do t’i var në zyrën time.“ „Motivi duket se ju pëlqen“, tha piktori dhe nxori një pikturë të tretë, „bie mirë që kam këtu edhe një pikturë të ngjashme.“ Por nuk ishte e ngjashme; ishte më tepër i njëjti peizazh i vjetër shqopishteje. Piktori e shfrytëzonte mirë këtë rast për të shitur piktura të vjetra. „Po marr edhe këtë“, tha K. „Sa kushtojnë të tri pikturat?“ „Për këtë do të flasim herën tjetër“, tha piktori. „Tani keni ngut, dhe ne do të mbetemi në lidhje. Për më tepër, më gëzon që ju pëlqejnë pikturat; do t’jua jap me vete të gjitha pikturat që kam këtu poshtë. Janë të gjitha peizazhe shqopishtesh; kam pikturuar shumë peizazhe shqopishtesh. Disa njerëz i refuzojnë piktura të tilla, sepse janë tepër të zymta; por të tjerë, dhe ju jeni ndër ta, e duan pikërisht të zymtën.“ Por K. tani nuk kishte kokë për përvojat profesionale të piktorit lypës. „Paketojini të gjitha pikturat“, thirri ai, duke ia prerë fjalën piktorit, „nesër vjen shërbyesi im dhe do t’i marrë.“ „S’ka nevojë“, tha piktori. „Shpresoj se do të mund t’ju gjej një hamall që do të vijë menjëherë me ju.“ Dhe më në fund u përkul mbi shtrat dhe hapi derën me çelës. „Hipni mbi shtrat pa druajtje“, tha piktori, „këtë e bën kushdo që hyn këtu.“ K. edhe pa këtë ftesë nuk do të kishte pasur ndonjë ndrojtje; madje e kishte vënë tashmë njërën këmbë në mes të dyshekut me pupla, kur vështroi jashtë nëpër derën e hapur dhe e tërhoqi këmbën prapa. „Ç’është kjo?“ e pyeti ai piktorin. „Për çfarë habiteni?“ pyeti ky, i habitur nga ana e tij. „Janë kancelaritë e gjykatës. Nuk e dinit që këtu ka kancelari gjykate? Kancelari gjykate ka gati në çdo papafingo; pse të mungonin pikërisht këtu? Edhe studioja ime, në të vërtetë, u përket kancelarive të gjykatës, por gjykata ma ka vënë në dispozicion.“ K. nuk u tremb aq shumë që kishte gjetur edhe këtu kancelari gjykate; u tremb kryesisht nga vetja, nga padija e tij në punët e gjykatës. Si rregull themelor për sjelljen e një të akuzuari i dukej të ishte gjithmonë i përgatitur, të mos lejonte kurrë ta zinin në befasi, të mos vështronte pa dyshuar djathtas, kur majtas, pranë tij, qëndronte gjykatësi — dhe pikërisht kundër këtij rregulli themelor gabonte vazhdimisht. Para tij shtrihej një korridor i gjatë, nga i cili frynte një ajër, krahasuar me të cilin ajri në studio ishte freskues. Në të dyja anët e korridorit ishin vënë banka, krejt njësoj si në dhomën e pritjes të kancelarisë që ishte kompetente për K.-në. Dukej se ekzistonin rregulla të sakta për mobilimin e kancelarive. Për momentin, lëvizja e palëve këtu nuk ishte shumë e madhe. Një burrë rrinte atje gjysmë i shtrirë; e kishte futur fytyrën mbi bankë në krahët e tij dhe dukej sikur flinte; një tjetër qëndronte në gjysmerrësirë në fund të korridorit. Tani K. kapërceu mbi shtrat; piktori e ndoqi me pikturat. Shpejt takuan një shërbyes gjykate — K. tani i njihte të gjithë shërbyesit e gjykatës nga kopsa e artë që kishin në kostumin e tyre civil midis kopsave të zakonshme —, dhe piktori i dha urdhër ta shoqëronte K.-në me pikturat. K. më shumë lëkundej sesa ecte; shaminë e mbante të shtypur pas gojës. Ishin tashmë afër daljes, kur u turrën drejt tyre vajzat, të cilave, pra, as K. nuk u kishte shpëtuar. Me sa dukej, kishin parë se ishte hapur dera e dytë e studios dhe kishin bërë një rrugë rrotull për të hyrë nga kjo anë. „Nuk mund t’ju shoqëroj më“, thirri piktori duke qeshur, nën vërshimin e vajzave. „Mirupafshim! Dhe mos u mendoni tepër gjatë!“ K. as nuk u kthye ta shihte. Në rrugë mori karrocën e parë që i doli përpara. Donte ta hiqte qafe shërbyesin, kopsa e artë e të cilit i vriste vazhdimisht sytë, ndonëse përndryshe me siguri nuk i binte në sy askujt. Nga zelli për të shërbyer, shërbyesi deshi të ulej edhe në ndenjësen e karrocierit, por K. e përzuri poshtë. Mesdita kishte kaluar prej kohësh, kur K. mbërriti para bankës. Me qejf do t’i kishte lënë pikturat në karrocë, por kishte frikë se mos me ndonjë rast do të detyrohej t’ia tregonte piktorit si provë. Prandaj i çoi në zyrë dhe i mbylli në sirtarin më të poshtëm të tryezës së tij, për t’i ruajtur të paktën për ditët më të afërta nga shikimet e zëvendësdrejtorit.

Shënime

1. Heler: monedha më e vogël e Austro-Hungarisë, e qindta pjesë e koronës. ↩︎

2. Avokat rrugicash: në origjinal Winkeladvokat, emri që u jepej atyre që merreshin me çështje gjyqësore pa qenë avokatë të diplomuar e të regjistruar, shpesh me mënyra të dyshimta. ↩︎