Kapitulli I · Portreti i Dorian Grejit

Studioja ishte mbushur me aromën e dendur të trëndafilave, dhe kur era e lehtë e verës lëvizte mes pemëve të kopshtit, nga dera e hapur vinte era e rëndë e jargavanit, ose parfumi më i brishtë i murrizit me lule rozë.

Nga cepi i divanit prej shalaxhesh persiane, ku rrinte shtrirë duke pirë, siç e kishte zakon, cigare pa fund, Lord Henri Uotoni mezi e kapte vezullimin e luleve të ëmbla si mjalti e në ngjyrë mjalti të një laburnumi, degët e drithëruara të të cilit dukeshin sikur mezi e mbanin barrën e një bukurie aq flakëruese sa e tyrja; dhe herë pas here hijet fantastike të zogjve në fluturim rrëshqisnin mbi perdet e gjata prej mëndafshi tusor, të tendosura përpara dritares së madhe, duke krijuar një lloj efekti japonez të çastit dhe duke e bërë të mendonte për ata piktorë të zbehtë të Tokios, me fytyra si prej nefriti, që përmes një arti domosdoshmërisht të palëvizshëm kërkojnë të përçojnë ndjesinë e shpejtësisë dhe të lëvizjes. Gumëzhima e vrenjtur e bletëve që çanin rrugën nëpër barin e gjatë të pakorrur, ose silleshin me ngulm monoton rreth brirëve të praruar e të pluhurosur të dorëzonjës së shpërndarë, dukej sikur e bënte qetësinë edhe më mbytëse. Zhurma e mbytur e Londrës ishte si nota e thellë e një organoje të largët.

Në mes të dhomës, i mbërthyer në një kavalet të ngritur, qëndronte portreti në gjithë shtat i një djaloshi me bukuri të jashtëzakonshme, dhe përpara tij, pak më tutje, ishte ulur vetë artisti, Bazil Hollvardi, zhdukja e papritur e të cilit, disa vite më parë, shkaktoi në atë kohë aq shumë trazirë në opinion dhe dha shkas për aq shumë hamendje të çuditshme.

Ndërsa piktori shikonte figurën e hijshme e plot nur që e kishte pasqyruar me aq mjeshtëri në artin e tij, një buzëqeshje kënaqësie i kaloi nëpër fytyrë dhe dukej sikur do të mbetej aty. Por papritur ai u ngrit me vrull dhe, duke mbyllur sytë, vuri gishtat mbi qepalla, sikur kërkonte të burgoste në tru ndonjë ëndërr të çuditshme, nga e cila druhej se mos zgjohej.

— Është vepra jote më e mirë, Bazil, gjëja më e mirë që ke bërë ndonjëherë, — tha Lord Henri me përtesë. — Patjetër duhet ta dërgosh vitin që vjen në Grosvenor.¹ Akademia është shumë e madhe dhe shumë vulgare. Sa herë që kam shkuar atje, ose ka pasur aq shumë njerëz sa nuk kam mundur të shoh pikturat, gjë që ishte e tmerrshme, ose aq shumë piktura sa nuk kam mundur të shoh njerëzit, gjë që ishte edhe më keq. Grosvenori është vërtet i vetmi vend.

— Nuk besoj se do ta dërgoj gjëkundi, — u përgjigj ai, duke e hedhur kokën prapa në atë mënyrë të çuditshme që dikur i bënte shokët të qeshnin me të në Oksford. — Jo, s’do ta dërgoj gjëkundi.

Lord Henri ngriti vetullat dhe e vështroi i habitur përmes kurorave të holla e të kaltra të tymit që ngjiteshin në spirale aq fantazioze nga cigarja e tij e rëndë, me erë opiumi. „Të mos e dërgosh gjëkundi? Miku im i dashur, përse? A ke ndonjë arsye? Sa njerëz të çuditshëm jeni ju piktorët! Bëni çdo gjë në botë për të fituar emër. E sapo e keni, duket sikur doni ta hidhni tutje. Është marrëzi nga ana jote, sepse ka vetëm një gjë në botë më të keqe se të flasin për ty, dhe kjo është të mos flasin për ty. Një portret si ky do të të ngrinte shumë më lart se gjithë të rinjtë e Anglisë dhe do t’i bënte pleqtë mjaft xhelozë, nëse pleqtë janë ndonjëherë të aftë për ndonjë emocion.“

— E di që do të qeshësh me mua, — u përgjigj ai, — por vërtet nuk mund ta ekspozoj. Kam futur shumë nga vetja ime në të.

Lord Henri u shtri në divan dhe qeshi.

— Po, e dija që do të qeshje; por është krejt e vërtetë, megjithatë.

— Shumë nga vetja jote në të! Për nder, Bazil, nuk e dija që ishe kaq mendjemadh; dhe vërtet nuk shoh asnjë ngjashmëri mes teje, me atë fytyrën tënde të ashpër e të fortë dhe flokët e zinj si qymyr, dhe këtij Adonisi të ri,² që duket sikur është bërë prej fildishi dhe petalesh trëndafili. Po, Bazil i dashur, ai është një Narcis,³ kurse ti — mirë, sigurisht, ti ke një shprehje intelektuale e të tjera si këto. Por bukuria, bukuria e vërtetë, mbaron atje ku fillon një shprehje intelektuale. Intelekti në vetvete është një formë ekzagjerimi dhe shkatërron harmoninë e çdo fytyre. Në çastin që ulesh të mendosh, bëhesh i tëri hundë, ose i tëri ballë, ose diçka e tmerrshme. Shiko njerëzit e suksesshëm në cilindo profesion të ditur. Sa të shëmtuar janë! Përveç, natyrisht, në Kishë. Por në Kishë, në fund të fundit, nuk mendojnë. Një peshkop vazhdon të thotë në moshën tetëdhjetëvjeçare atë që i kanë thënë ta thotë kur ishte djalë tetëmbëdhjetëvjeçar, dhe si pasojë e natyrshme duket gjithmonë krejt i mrekullueshëm. Miku yt i ri misterioz, emrin e të cilit nuk ma ke thënë kurrë, por portreti i të cilit më magjeps vërtet, nuk mendon kurrë. Për këtë jam krejt i sigurt. Ai është ndonjë qenie e bukur pa tru, që do të duhej të ishte gjithmonë këtu në dimër, kur s’kemi lule për të parë, dhe gjithmonë këtu në verë, kur duam diçka që të na freskojë mendjen. Mos e lajkato veten, Bazil: nuk i ngjan aspak.

— Nuk më kupton, Harri, — u përgjigj artisti. — Sigurisht që nuk i ngjaj. E di këtë shumë mirë. Në fakt, do të më vinte keq po t’i ngjaja. Ngre supet? Të them të vërtetën. Ka një fatalitet në çdo dallim fizik e intelektual, atë lloj fataliteti që duket se ndjek nëpër histori hapat e lëkundur të mbretërve. Më mirë të mos ndryshosh nga të tjerët. Të shëmtuarit dhe budallenjtë janë më me fat në këtë botë. Mund të rrinë rehat dhe ta shikojnë shfaqjen me gojë hapur. Nëse nuk dinë gjë nga fitorja, të paktën u kursehet njohja e humbjes. Jetojnë siç do të duhej të jetonim të gjithë: të patrazuar, indiferentë dhe pa shqetësim. As u sjellin rrënim të tjerëve, as e pësojnë kurrë nga duar të huaja. Rangu dhe pasuria jote, Harri; mendja ime, e tillë siç është; arti im, sido që të vlejë; bukuria e Dorian Grejit — të gjithë do të vuajmë për atë që na kanë dhënë perënditë, do të vuajmë tmerrësisht.

— Dorian Grej? Ky është emri i tij? — pyeti Lord Henri, duke përshkuar studion drejt Bazil Hollvardit.

— Po, ky është emri i tij. Nuk kisha ndër mend të ta thosha.

— Po pse jo?

— Oh, nuk mund ta shpjegoj. Kur më pëlqejnë shumë njerëzit, nuk ia them kurrë emrin e tyre askujt. Është si të dorëzosh një pjesë të tyre. Kam arritur ta dua fshehtësinë. Më duket se është e vetmja gjë që mund ta bëjë jetën moderne misterioze ose të mrekullueshme për ne. Gjëja më e zakonshme bëhet e këndshme, mjafton ta fshehësh. Tani, kur largohem nga qyteti, nuk u them kurrë njerëzve të mi ku po shkoj. Po t’ua thosha, do ta humbisja gjithë kënaqësinë. Është zakon pa mend, guxoj të them, por disi duket se i sjell shumë romancë jetës. Besoj se më quan tepër budalla për këtë?

— Aspak, — u përgjigj Lord Henri, — aspak, Bazil i dashur. Duket se harron që jam i martuar, dhe hiri i vetëm i martesës është se e bën një jetë mashtrimi absolutisht të domosdoshme për të dyja palët. Unë s’e di kurrë ku është gruaja ime, dhe gruaja ime s’e di kurrë ç’bëj unë. Kur takohemi — sepse takohemi herë pas here, kur hamë darkë jashtë bashkë, ose shkojmë te Duka — i tregojmë njëri-tjetrit historitë më absurde me fytyrat më serioze. Gruaja ime është shumë e zonja në këtë, në fakt shumë më e zonja se unë. Ajo nuk i ngatërron kurrë datat, kurse unë gjithmonë. Por kur më zë, nuk bën fare sherr. Ndonjëherë do të doja ta bënte; por ajo thjesht qesh me mua.

— E urrej mënyrën si flet për jetën tënde bashkëshortore, Harri, — tha Bazil Hollvardi, duke ecur ngadalë drejt derës që të nxirrte në kopsht. — Besoj se në të vërtetë je burrë shumë i mirë, por që të vjen krejt turp për virtytet e tua. Je njeri i jashtëzakonshëm. Nuk thua kurrë ndonjë gjë morale dhe nuk bën kurrë ndonjë gjë të gabuar. Cinizmi yt është thjesht një pozë.

— Të qenit i natyrshëm është thjesht një pozë, dhe poza më acaruese që njoh, — thirri Lord Henri duke qeshur; dhe dy të rinjtë dolën bashkë në kopsht dhe u rehatuan në një stol të gjatë prej bambuje që qëndronte në hijen e një shkurreje të lartë dafine. Drita e diellit rrëshqiste mbi gjethet e lëmuara. Në bar, margaritat e bardha drithëronin.

Pas një heshtjeje, Lord Henri nxori orën. „Kam frikë se duhet të shkoj, Bazil,“ murmuriti ai, „dhe para se të shkoj, ngul këmbë që t’i përgjigjesh një pyetjeje që ta bëra pak kohë më parë.“

— Cilës pyetjeje? — tha piktori, me sytë të ngulur në tokë.

— E di shumë mirë.

— Nuk e di, Harri.

— Atëherë po ta them. Dua të më shpjegosh pse nuk do ta ekspozosh portretin e Dorian Grejit. Dua arsyen e vërtetë.

— Ta thashë arsyen e vërtetë.

— Jo, nuk ma the. The se ishte ngaqë kishte shumë nga vetja jote në të. E kjo është fëmijëri.

— Harri, — tha Bazil Hollvardi, duke e parë drejt e në sy, — çdo portret që pikturohet me ndjenjë është portret i artistit, jo i modelit. Modeli është vetëm rasti, shkasi. Nuk është ai që zbulohet nga piktori; është më tepër piktori ai që, mbi pëlhurën e ngjyrosur, zbulon veten. Arsyeja pse nuk do ta ekspozoj këtë pikturë është se kam frikë se kam treguar në të sekretin e shpirtit tim.

Lord Henri qeshi. „Dhe cili është ai?“ pyeti.

— Do të ta them, — tha Hollvardi; por në fytyrë iu shfaq një shprehje hutimi.

— Jam tërë pritje, Bazil, — vazhdoi shoku i tij, duke i hedhur një vështrim.

— Oh, në të vërtetë ka fare pak për të treguar, Harri, — u përgjigj piktori; — dhe kam frikë se mezi do ta kuptosh. Ndoshta mezi do ta besosh.

Lord Henri buzëqeshi dhe, duke u përkulur, këputi nga bari një margaritë me petale rozë dhe e vështroi. „Jam krejt i sigurt që do ta kuptoj,“ u përgjigj, duke ngulur sytë në diskun e vogël të artë me pupla të bardha, „dhe sa për të besuar gjërat, unë mund të besoj çdo gjë, me kusht që të jetë krejtësisht e pabesueshme.“

Era shkundi disa lule nga pemët, dhe tufat e rënda të jargavanit, me yjet e tyre të grumbulluar, lëkundeshin andej-këtej në ajrin e plogësht. Një karkalec nisi të këndonte pranë murit, dhe si një fije e kaltër, një pilivesë e gjatë e e hollë kaloi pezull me flatrat e saj prej garze ngjyrë kafe. Lord Henrit iu duk sikur mund ta dëgjonte zemrën e Bazil Hollvardit duke rrahur, dhe pyeste veten se ç’do të vinte.

— Historia është thjesht kjo, — tha piktori pas pak. — Dy muaj më parë shkova te Ledi Brandoni, në një pritje ku s’kishe ku të hidhje mollën. E di që ne artistët e varfër duhet të shfaqemi në shoqëri herë pas here, vetëm për t’i kujtuar publikut se nuk jemi të egër. Me një frak e një kravatë të bardhë, siç më the njëherë, kushdo, madje edhe një agjent burse, mund të fitojë emrin e njeriut të qytetëruar. Pra, pasi kisha ndenjur në sallë rreth dhjetë minuta, duke folur me ca zonja plaka fisnike, të stërmëdha e të stolisura tepër, dhe me akademikë të mërzitshëm, papritur e ndjeva se dikush po më shikonte. U ktheva përgjysmë dhe pashë Dorian Grejin për herë të parë. Kur na u takuan sytë, ndjeva se po zbehesha. Më pushtoi një ndjesi e çuditshme tmerri. E kuptova se isha ballë për ballë me dikë, personaliteti i thjeshtë i të cilit ishte aq magjepsës, saqë po ta lejoja, do të më përpinte gjithë natyrën, gjithë shpirtin, madje vetë artin tim. Nuk doja asnjë ndikim të jashtëm në jetën time. Ti vetë e di, Harri, sa i pavarur jam nga natyra. Gjithmonë kam qenë zot i vetes; të paktën kështu kisha qenë gjithmonë, derisa takova Dorian Grejin. Pastaj — por nuk di si të ta shpjegoj. Diçka dukej sikur më thoshte se isha në prag të një krize të tmerrshme në jetën time. Kisha një ndjesi të çuditshme se fati më ruante gëzime të rralla dhe dhimbje të rralla. U frikësova dhe u ktheva të dilja nga salla. Nuk ishte ndërgjegjja që më shtyu ta bëja: ishte një lloj frikacakërie. Nuk ia njoh vetes asnjë meritë që u përpoqa të ikja.

— Ndërgjegjja dhe frikacakëria janë në të vërtetë e njëjta gjë, Bazil. Ndërgjegjja është emri tregtar i firmës. Kaq.

— Nuk e besoj këtë, Harri, dhe nuk besoj se e beson as ti. Sidoqoftë, cilido qoftë motivi im — dhe mund të ketë qenë krenaria, sepse dikur isha shumë krenar — sigurisht e çava me mundim deri te dera. Atje, natyrisht, u përplasa me Ledi Brandonin. „Mos po ikni kaq shpejt, zoti Hollvard?“ ulëriti ajo. E njeh zërin e saj çuditërisht të mprehtë?

— Po; është pallua në gjithçka, përveç bukurisë, — tha Lord Henri, duke e shqyer margaritën copë-copë me gishtat e tij të gjatë e nervozë.

— Nuk mund ta hiqja qafe. Më çoi te pinjollë mbretërorë, te njerëz me yje e urdhra nderi, te zonja të moshuara me diadema gjigante dhe hundë papagalli. Fliste për mua si për mikun e saj më të shtrenjtë. E kisha takuar vetëm një herë më parë, por i kishte hipur në kokë të më bënte qendër të vëmendjes. Besoj se ndonjë pikturë e imja kishte pasur sukses të madh në atë kohë, ose të paktën ishte bërë llafe nëpër gazetat e lira, që është standardi i pavdekësisë në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Papritur u gjenda ballë për ballë me djaloshin, personaliteti i të cilit më kishte trazuar në mënyrë kaq të çuditshme. Ishim shumë afër, gati sa preknim njëri-tjetrin. Sytë na u takuan sërish. Ishte e pamatur nga ana ime, por i kërkova Ledi Brandonit të më njihte me të. Ndoshta s’ishte edhe aq e pamatur, në fund të fundit. Ishte thjesht e pashmangshme. Do të kishim folur me njëri-tjetrin edhe pa na prezantuar njeri. Jam i sigurt për këtë. Dorian ma tha më pas po këtë gjë. Edhe ai ndjeu se ishim të paracaktuar ta njihnim njëri-tjetrin.

— Dhe si e përshkroi Ledi Brandoni këtë djalë të mrekullueshëm? — pyeti shoku i tij. — E di që ajo e ka zakon të bëjë një précis⁴ të shpejtë për të gjithë mysafirët e saj. Më kujtohet kur më çoi te një zotëri plak, grindavec e kuqalosh në fytyrë, i mbuluar anembanë me dekorata e shirita, dhe më pëshpëriti në vesh me fërshëllimë, me një pëshpëritje tragjike që duhet ta kenë dëgjuar krejt mirë të gjithë në sallë, detajet më të habitshme. Unë thjesht ia mbatha. Më pëlqen t’i zbuloj njerëzit vetë. Por Ledi Brandoni i trajton mysafirët ashtu siç trajton ankandxhiu mallin e tij. Ose i shpjegon aq sa nuk mbetet gjë prej tyre, ose të tregon gjithçka për ta, përveç asaj që do të doje të dije.

— E gjora Ledi Brandon! Je i ashpër me të, Harri! — tha Hollvardi pa gjallëri.

— Miku im, ajo u përpoq të themelonte një salon⁵ dhe ia doli vetëm të hapte një restorant. Si mund ta admiroja? Po më thuaj, ç’tha për zotin Dorian Grej?

— Oh, diçka të tillë: „Djalë i adhurueshëm — nëna e tij e gjorë dhe unë, krejtësisht të pandara. E kam harruar fare ç’bën — kam frikë se — s’bën asgjë — ah, po, i bie pianos — apo violinës, i dashur zoti Grej?“ Asnjëri prej nesh s’e mbajti dot të qeshurën, dhe u bëmë miq menjëherë.

— E qeshura nuk është aspak fillim i keq për një miqësi, dhe është fundi më i mirë për të, — tha lordi i ri, duke këputur një margaritë tjetër.

Hollvardi tundi kokën. „Ti nuk e kupton ç’është miqësia, Harri,“ murmuriti ai, „e as ç’është armiqësia, po të duash. Ti i pëlqen të gjithë; domethënë, të gjithë të lënë indiferent.“

— Sa tmerrësisht i padrejtë je! — thirri Lord Henri, duke e shtyrë kapelën pas dhe duke vështruar lart retë e vogla që, si shtëllunga të shpështjelluara mëndafshi të bardhë e të ndritshëm, endeshin nëpër kupën bruz të qiellit veror. — Po; tmerrësisht i padrejtë. Unë bëj dallim të madh mes njerëzve. Miqtë i zgjedh për pamjen e tyre të bukur, të njohurit për karakterin e mirë, dhe armiqtë për intelektin e mirë. Njeriu nuk mund të jetë kurrë tepër i kujdesshëm në zgjedhjen e armiqve. Unë nuk kam asnjë që të jetë budalla. Të gjithë janë njerëz me njëfarë fuqie intelektuale, dhe si pasojë të gjithë më çmojnë. A është shumë mendjemadhësi nga ana ime? Mendoj se është mjaft mendjemadhësi.

— Edhe unë kështu mendoj, Harri. Por sipas kategorisë sate, unë duhet të jem thjesht një i njohur.

— Bazil, miku im i vjetër, ti je shumë më tepër se një i njohur.

— Dhe shumë më pak se një mik. Një lloj vëllai, besoj?

— Oh, vëllezërit! Nuk i dua shumë vëllezërit. Vëllai im i madh nuk do të vdesë, kurse vëllezërit e mi të vegjël duket sikur s’bëjnë gjë tjetër veç kësaj.

— Harri! — thirri Hollvardi, duke vrenjtur vetullat.

— Miku im, s’po flas krejt seriozisht. Por s’mund të mos i urrej të afërmit e mi. Besoj se kjo vjen nga fakti që askush prej nesh s’i duron dot të tjerët të kenë të njëjtat të meta si ne. E kuptoj plotësisht tërbimin e demokracisë angleze kundër asaj që ata e quajnë veset e shtresave të larta. Masat e ndiejnë se pijanllëku, budallallëku dhe imoraliteti duhet të jenë prona e tyre e veçantë, dhe nëse dikush prej nesh bëhet gazi i botës, ai po gjuan pa leje në rezervatin e tyre. Kur i gjori Southwark përfundoi në gjyqin e divorcit, indinjata e tyre qe vërtet madhështore. E megjithatë nuk besoj se dhjetë për qind e proletariatit jetojnë si duhet.

— Nuk jam dakord me asnjë fjalë nga sa the, dhe për më tepër, Harri, jam i sigurt që as ti nuk je.

Lord Henri përkëdheli mjekrën e tij të mprehtë ngjyrë kafe dhe trokiti majën e çizmes së llustruar me një bastun abanozi me xhufka. „Sa anglez që je, Bazil! Është hera e dytë që e bën këtë vërejtje. Nëse i paraqet një ide një anglezi të vërtetë — gjë gjithmonë e pamatur — atij s’i shkon kurrë ndër mend të shqyrtojë nëse ideja është e drejtë apo e gabuar. E vetmja gjë që ka rëndësi për të është nëse ti vetë e beson apo jo. Por vlera e një ideje s’ka asgjë të bëjë me sinqeritetin e njeriut që e shpreh. Përkundrazi, ka shumë gjasa që sa më i pasinqertë të jetë njeriu, aq më thjesht intelektuale të jetë ideja, sepse në atë rast nuk do të ngjyroset as nga nevojat, as nga dëshirat, as nga paragjykimet e tij. Megjithatë, s’kam ndër mend të diskutoj politikë, sociologji apo metafizikë me ty. Më pëlqejnë njerëzit më tepër se parimet, dhe më pëlqejnë njerëzit pa parime më tepër se çdo gjë tjetër në botë. Më trego më shumë për zotin Dorian Grej. Sa shpesh e sheh?“

— Çdo ditë. Nuk mund të isha i lumtur po të mos e shihja çdo ditë. Më është absolutisht i domosdoshëm.

— Sa e jashtëzakonshme! Mendoja se s’do të të interesonte kurrë asgjë tjetër veç artit tënd.

— Ai tani është gjithë arti im, — tha piktori me rëndesë. — Ndonjëherë mendoj, Harri, se ka vetëm dy epoka me rëndësi në historinë e botës. E para është shfaqja e një mjeti të ri për artin, dhe e dyta është shfaqja e një personaliteti të ri, po ashtu për artin. Ajo që qe shpikja e pikturës me vaj për venecianët, ajo që qe fytyra e Antinoit⁶ për skulpturën e vonë greke, kjo do të jetë një ditë për mua fytyra e Dorian Grejit. Nuk është vetëm që e pikturoj, e vizatoj, e skicoj. Sigurisht, të gjitha këto i kam bërë. Por ai është shumë më tepër për mua se një model a një pozues. Nuk do të të them se jam i pakënaqur me atë që kam bërë prej tij, apo se bukuria e tij është e tillë që arti s’mund ta shprehë. S’ka gjë që arti s’mund ta shprehë, dhe e di që puna që kam bërë që kur takova Dorian Grejin është punë e mirë, është puna më e mirë e jetës sime. Por në një mënyrë të çuditshme — pyes veten nëse do të më kuptosh? — personaliteti i tij më ka sugjeruar një mënyrë krejt të re në art, një formë krejt të re stili. I shoh gjërat ndryshe, i mendoj ndryshe. Tani mund ta rikrijoj jetën në një mënyrë që më kishte qenë e fshehur më parë. „Një ëndërr forme në ditë mendimi“ — kush e thotë këtë? E kam harruar; por ja ç’ka qenë Dorian Greji për mua. Prania thjesht e dukshme e këtij djaloshi — sepse për mua është pak më shumë se një djalosh, ndonëse në të vërtetë i ka kaluar të njëzetat — prania e tij thjesht e dukshme — ah! a mund ta kuptosh vallë gjithçka do të thotë kjo? Pa e ditur, ai më përcakton vijat e një shkolle të re, një shkolle që do të ketë në vetvete gjithë pasionin e frymës romantike, gjithë përsosmërinë e frymës greke. Harmonia e shpirtit dhe e trupit — sa gjë e madhe është kjo! Ne, në marrëzinë tonë, i kemi ndarë të dyja dhe kemi shpikur një realizëm që është vulgar, një idealitet që është i zbrazët. Harri! sikur ta dije ç’është Dorian Greji për mua! E mban mend atë peizazhin tim, për të cilin Agnew më ofroi një çmim kaq të madh, por që s’pranova të ndahesha prej tij? Është një nga gjërat më të mira që kam bërë ndonjëherë. E pse është kështu? Sepse, ndërsa e pikturoja, Dorian Greji ishte ulur pranë meje. Një ndikim i hollë kaloi prej tij te unë, dhe për herë të parë në jetën time pashë në pyllin e zakonshëm mrekullinë që gjithmonë e kisha kërkuar dhe gjithmonë më kishte shpëtuar.

— Bazil, kjo është e jashtëzakonshme! Duhet ta shoh Dorian Grejin.

Hollvardi u ngrit nga stoli dhe nisi të ecte lart e poshtë nëpër kopsht. Pas pak u kthye. „Harri,“ tha ai, „Dorian Greji për mua është thjesht një motiv në art. Ti mund të mos shohësh asgjë tek ai. Unë shoh gjithçka tek ai. Ai nuk është kurrë më i pranishëm në veprën time se kur aty nuk ka asnjë figurë të tij. Ai është një sugjerim, siç të thashë, i një mënyre të re. E gjej te lakoret e disa vijave, te bukuria dhe hollësitë e disa ngjyrave. Kaq.“

— Atëherë pse nuk do ta ekspozosh portretin e tij? — pyeti Lord Henri.

— Sepse, pa e pasur qëllim, kam futur në të njëfarë shprehjeje të gjithë kësaj idhujtarie të çuditshme artistike, për të cilën, sigurisht, nuk kam dashur kurrë t’i flas atij. Ai s’di asgjë për këtë. S’do të dijë kurrë asgjë. Por bota mund ta marrë me mend, dhe unë nuk do ta zhvesh shpirtin tim para syve të tyre të cekët e kureshtarë. Zemra ime nuk do të vihet kurrë nën mikroskopin e tyre. Ka shumë nga vetja ime në atë gjë, Harri — shumë nga vetja ime!

— Poetët nuk janë aq skrupulozë sa ti. Ata e dinë sa i dobishëm është pasioni për botimin. Sot një zemër e thyer arrin shumë ribotime.

— I urrej për këtë, — thirri Hollvardi. — Një artist duhet të krijojë gjëra të bukura, por s’duhet të fusë në to asgjë nga jeta e vet. Jetojmë në një kohë kur njerëzit e trajtojnë artin sikur të ishte menduar si një formë autobiografie. E kemi humbur ndjenjën abstrakte të bukurisë. Një ditë do t’i tregoj botës ç’është ajo; dhe pikërisht për këtë arsye bota s’do ta shohë kurrë portretin tim të Dorian Grejit.

— Mendoj se gabon, Bazil, por s’do të debatoj me ty. Vetëm të humburit intelektualisht debatojnë. Më thuaj, të do shumë Dorian Greji?

Piktori u mendua për disa çaste. „Më pëlqen,“ u përgjigj pas një heshtjeje; „e di që më pëlqen. Sigurisht, e lajkatoj tmerrësisht. Gjej një kënaqësi të çuditshme duke i thënë gjëra që e di se do të pendohem që i kam thënë. Si rregull, ai është i ëmbël me mua, dhe rrimë në studio e flasim për një mijë gjëra. Herë pas here, megjithatë, është tmerrësisht i pakujdesshëm dhe duket sikur gjen kënaqësi të vërtetë duke më shkaktuar dhimbje. Atëherë ndiej, Harri, se ia kam dhënë gjithë shpirtin tim dikujt që e trajton sikur të ishte një lule për ta vënë në xhaketë, një copë zbukurimi për të kënaqur mendjemadhësinë e tij, një stoli për një ditë vere.“

— Ditët e verës, Bazil, kanë prirjen të zgjaten, — murmuriti Lord Henri. — Ndoshta ti do të lodhesh më shpejt se ai. Është gjë e trishtueshme për ta menduar, por s’ka dyshim se gjeniu zgjat më shumë se bukuria. Kjo shpjegon faktin që të gjithë mundohemi aq shumë ta mbiedukojmë veten. Në luftën e egër për ekzistencë, duam të kemi diçka që zgjat, dhe kështu i mbushim mendjet me plehra e me fakte, me shpresën budallaqe se do ta mbajmë vendin tonë. Njeriu i informuar plotësisht — ky është ideali modern. Dhe mendja e njeriut të informuar plotësisht është gjë e tmerrshme. Është si një dyqan bric-à-brac,⁷ plot përbindësha e pluhur, ku çdo gjë ka çmim më të lartë se vlera e saj e vërtetë. Megjithatë, mendoj se do të lodhesh i pari ti. Një ditë do ta shikosh mikun tënd dhe do të të duket pak i shtrembër në vizatim, ose nuk do të të pëlqejë toni i ngjyrës së tij, ose diçka tjetër. Do ta qortosh me hidhërim në zemrën tënde dhe do të mendosh seriozisht se ai është sjellë shumë keq me ty. Herën tjetër që të vijë, do të jesh krejt i ftohtë e indiferent. Do të jetë shumë keq, sepse do të të ndryshojë. Ajo që më tregove është krejt një romancë, një romancë arti, mund ta quash, dhe gjëja më e keqe kur ke një romancë të çfarëdo lloji është se të lë kaq joromantik.

— Harri, mos fol kështu. Sa të jem gjallë, personaliteti i Dorian Grejit do të më sundojë. Ti nuk mund të ndiesh atë që ndiej unë. Ti ndryshon shumë shpesh.

— Ah, Bazil i dashur, pikërisht për këtë mund ta ndiej. Ata që janë besnikë njohin vetëm anën e parëndësishme të dashurisë: janë të pabesët ata që njohin tragjeditë e saj. — Dhe Lord Henri ndezi shkrepësen mbi një kuti të hijshme argjendi dhe nisi të pinte një cigare me një pamje të vetëdijshme e të kënaqur, sikur ta kishte përmbledhur botën në një frazë. Në gjethet e gjelbra si llak të urthit dëgjohej fëshfërima e harabelave që cicërinin, dhe hijet e kaltra të reve ndiqnin njëra-tjetrën nëpër bar si dallëndyshe. Sa e këndshme ishte në kopsht! Dhe sa të mrekullueshme ishin emocionet e të tjerëve! Shumë më të mrekullueshme se idetë e tyre, i dukej atij. Shpirti i vetvetes dhe pasionet e miqve — ja gjërat magjepsëse të jetës. Përfytyroi me një zbavitje të heshtur drekën e mërzitshme që e kishte humbur duke ndenjur kaq gjatë me Bazil Hollvardin. Po të kishte shkuar te halla, me siguri do të kishte takuar atje Lord Gudbodin, dhe gjithë biseda do të kishte qenë për ushqimin e të varfërve dhe nevojën për banesa model. Çdo klasë do të kishte predikuar rëndësinë e atyre virtyteve që nuk i nevojiteshin fare në jetën e vet. Të pasurit do të kishin folur për vlerën e kursimit, dhe dembelët do të ishin bërë elokuentë për dinjitetin e punës. Sa bukur që i kishte shpëtuar gjithë kësaj! Ndërsa mendonte për hallën, një ide dukej sikur i shkrepi. U kthye nga Hollvardi dhe tha: — Miku im, sapo më ra ndër mend.

— Ç’të ra ndër mend, Harri?

— Ku e kam dëgjuar emrin e Dorian Grejit.

— Ku? — pyeti Hollvardi, duke vrenjtur pak vetullat.

— Mos u bëj kaq i inatosur, Bazil. Ishte te halla ime, Ledi Agata. Më tha se kishte zbuluar një djalë të mrekullueshëm që do ta ndihmonte në East End, dhe se emri i tij ishte Dorian Grej. Detyrohem të them se nuk më tha kurrë që ishte i pashëm. Gratë s’kanë sy për bukurinë; të paktën gratë e mira s’kanë. Më tha se ishte shumë i përkushtuar dhe kishte natyrë të bukur. Menjëherë përfytyrova një qenie me syze e flokë të lëshuar, tmerrësisht pikalosh, që ecën rëndë-rëndë me këmbë të stërmëdha. Sikur ta dija që ishte miku yt.

— Më vjen shumë mirë që s’e dije, Harri.

— Pse?

— Nuk dua ta takosh.

— Nuk do që ta takoj?

— Jo.

— Zoti Dorian Grej është në studio, zotëri, — tha kryeshërbëtori, duke hyrë në kopsht.

— Tani duhet të më prezantosh, — thirri Lord Henri duke qeshur.

Piktori u kthye nga shërbëtori, që qëndronte duke pulitur sytë në dritën e diellit. „Thuaji zotit Grej të presë, Parker: vij pas pak çastesh.“ Shërbëtori u përkul dhe u ngjit nëpër shteg.

Pastaj vështroi Lord Henrin. „Dorian Greji është miku im më i shtrenjtë,“ tha ai. „Ka një natyrë të thjeshtë dhe të bukur. Halla jote kishte krejt të drejtë në atë që tha për të. Mos e prish. Mos u përpiq të ndikosh mbi të. Ndikimi yt do të ishte i keq. Bota është e gjerë dhe ka plot njerëz të mrekullueshëm. Mos ma merr personin e vetëm që i jep artit tim çfarëdo hiri që ka: jeta ime si artist varet prej tij. Mos harro, Harri: kam besim te ti.“ Fliste shumë ngadalë, dhe fjalët dukeshin sikur i dilnin me zor, gati kundër vullnetit të tij.

— Ç’marrëzira që flet! — tha Lord Henri duke buzëqeshur, dhe, duke e kapur Hollvardin për krahu, gati e futi brenda në shtëpi.

Shënime

1. Galeria Grosvenor: galeri arti në Londër, e hapur më 1877, ku ekspozonin piktorët më të rinj e më të guximshëm të kohës, sidomos prerafaelitët dhe estetët. Akademia Mbretërore, me ekspozitën e saj të madhe vjetore, ishte vendi i artit zyrtar e tradicional. ↩︎

2. Adonisi: në mitologjinë greke, një djalë aq i bukur sa e dashuroi vetë Afërdita. Emri i tij është bërë sinonim i bukurisë mashkullore. ↩︎

3. Narcisi: djalosh i mitit grek që u dashurua me pasqyrimin e vet në ujë dhe u tret duke e soditur. Prej tij vjen fjala narcisizëm. ↩︎

4. Précis (frëngjisht): përmbledhje e shkurtër. ↩︎

5. Salon (frëngjisht): mbrëmje e rregullt në shtëpinë e një zonje të shquar, ku mblidheshin shkrimtarë, artistë e politikanë për të biseduar. ↩︎

6. Antinoi: djalë i ri nga Bitinia, i preferuari i perandorit Hadrian, që u mbyt në Nil më 130 pas Krishtit. Hadriani e hyjnizoi, dhe fytyra e tij u bë një nga modelet më të shpeshta të skulpturës së vonë greke e romake. ↩︎

7. Bric-à-brac (frëngjisht): sende të vjetra e të përziera, rrangulla pa ndonjë vlerë të madhe. ↩︎