Kapitulli II · Portreti i Dorian Grejit

Kur hynë, panë Dorian Grejin. Ishte ulur në piano, me shpinë nga ata, dhe po shfletonte faqet e një vëllimi me „Skenat e pyllit“ të Shumanit.¹ „Duhet të m’i japësh hua këto, Bazil,“ thirri ai. „Dua t’i mësoj. Janë krejt të mrekullueshme.“

— Kjo varet krejtësisht nga si do të pozosh sot, Dorian.

— Oh, jam lodhur së pozuari, dhe s’dua një portret të vetes në madhësi natyrale, — u përgjigj djaloshi, duke u rrotulluar mbi stolin e pianos me një mënyrë kokëfortë e nazelie. Kur pa Lord Henrin, një skuqje e lehtë i ngjyrosi faqet për një çast, dhe u ngrit me vrull. — Më fal, Bazil, por nuk e dija që kishe njeri me vete.

— Ky është Lord Henri Uotoni, Dorian, një mik i vjetër imi nga Oksfordi. Sapo po i tregoja sa model i shkëlqyer ishe, dhe tani e prishe gjithçka.

— Nuk ma keni prishur kënaqësinë e njohjes me ju, zoti Grej, — tha Lord Henri, duke bërë një hap përpara dhe duke i zgjatur dorën. — Halla ime më ka folur shpesh për ju. Jeni një nga të preferuarit e saj, dhe, kam frikë, edhe një nga viktimat e saj.

— Tani për tani jam në listën e zezë të Ledi Agatës, — u përgjigj Dorian me një pamje qesharake pendimi. — I premtova të shkoja me të në një klub në Whitechapel² të martën e kaluar, dhe vërtet e harrova fare. Duhej të luanim bashkë një duet — besoj, tre duete. Nuk e di ç’do të më thotë. Kam shumë frikë të shkoj ta takoj.

— Oh, do t’ju pajtoj unë me hallën time. Ju është krejt e përkushtuar. Dhe s’besoj se ka vërtet rëndësi që nuk ishit atje. Publiku me siguri mendoi se ishte duet. Kur Halla Agata ulet në piano, bën zhurmë sa për dy veta.

— Kjo është shumë e keqe për të, dhe jo shumë e këndshme për mua, — u përgjigj Dorian duke qeshur.

Lord Henri e vështroi. Po, ishte me të vërtetë jashtëzakonisht i pashëm, me ato buzë të kuqe flakë të lakuara hollë, ata sy të kaltër e të çiltër, ata flokë të artë kaçurrelë. Kishte diçka në fytyrën e tij që të bënte t’i besoje menjëherë. E gjithë çiltërsia e rinisë ishte aty, si dhe gjithë dlirësia e zjarrtë e rinisë. Ndjeje se e kishte ruajtur veten të panjollosur nga bota. S’ishte çudi që Bazil Hollvardi e adhuronte.

— Jeni tepër i hijshëm për t’u marrë me filantropi, zoti Grej — shumë tepër i hijshëm. — Dhe Lord Henri u hodh në divan dhe hapi kutinë e cigareve.

Piktori kishte qenë i zënë duke përzier ngjyrat dhe duke përgatitur penelat. Dukej i shqetësuar, dhe kur dëgjoi vërejtjen e fundit të Lord Henrit, i hodhi një vështrim, hezitoi për një çast, pastaj tha: „Harri, dua ta mbaroj këtë pikturë sot. A do ta quaje tmerrësisht të pasjellshme nga ana ime po të të kërkoja të ikje?“

Lord Henri buzëqeshi dhe vështroi Dorian Grejin. „Të iki, zoti Grej?“ pyeti ai.

— Oh, ju lutem, mos ikni, Lord Henri. E shoh që Bazili është në një nga ato humoret e tij të vrenjtura, dhe s’e duroj dot kur ngrys fytyrën. Për më tepër, dua të më thoni pse s’duhet të merrem me filantropi.

— Nuk e di nëse do t’jua them këtë, zoti Grej. Është temë aq e mërzitshme sa do të duhej të flisje seriozisht për të. Por sigurisht nuk do t’ia mbath, tani që më kërkuat të qëndroj. Nuk të vjen keq vërtet, Bazil, apo jo? Më ke thënë shpesh që të pëlqen që modelet e tua të kenë dikë me të cilin të bisedojnë.

Hollvardi kafshoi buzën. „Nëse Dorian e dëshiron, sigurisht që duhet të rrish. Tekat e Dorianit janë ligj për të gjithë, përveç për vetë atë.“

Lord Henri mori kapelën dhe dorezat. „Je shumë këmbëngulës, Bazil, por kam frikë se duhet të iki. I kam premtuar një njeriu ta takoj te Orleans. Mirupafshim, zoti Grej. Ejani të më shihni ndonjë pasdite në Curzon Street. Jam pothuajse gjithmonë në shtëpi në orën pesë. Më shkruani kur të vini. Do të më vinte keq të mos ju gjeja.“

— Bazil, — thirri Dorian Greji, — nëse Lord Henri Uotoni ikën, do të iki edhe unë. Ti s’e hap kurrë gojën kur pikturon, dhe është tmerrësisht e mërzitshme të qëndrosh mbi një podium e të përpiqesh të dukesh i këndshëm. Kërkoji të rrijë. Unë ngul këmbë.

— Rri, Harri, për hatër të Dorianit dhe për hatrin tim, — tha Hollvardi, duke vështruar me vëmendje pikturën. — Është krejt e vërtetë, nuk flas kurrë kur punoj, as nuk dëgjoj, dhe duhet të jetë tmerrësisht e mërzitshme për modelet e mia fatkeqe. Të lutem të rrish.

— Po njeriu im te Orleans?

Piktori qeshi. „S’besoj se do të ketë ndonjë vështirësi me këtë. Ulu prapë, Harri. Dhe tani, Dorian, hip në podium dhe mos lëviz shumë, as mos i kushto vëmendje asaj që thotë Lord Henri. Ai ka ndikim shumë të keq mbi të gjithë miqtë e tij, me përjashtim të vetëm të meje.“

Dorian Greji u ngjit në podium me pamjen e një martiri të ri grek dhe i bëri një moue³ të vogël pakënaqësie Lord Henrit, të cilin e kishte pëlqyer mjaft. Ishte kaq i ndryshëm nga Bazili. Bënin një kontrast të këndshëm. Dhe kishte një zë kaq të bukur. Pas disa çastesh i tha: „Vërtet keni ndikim shumë të keq, Lord Henri? Aq të keq sa thotë Bazili?“

— S’ka ndikim të mirë, zoti Grej. Çdo ndikim është imoral — imoral nga pikëpamja shkencore.

— Pse?

— Sepse të ndikosh mbi një njeri do të thotë t’i japësh shpirtin tënd. Ai s’i mendon më mendimet e veta të natyrshme, as nuk digjet nga pasionet e veta të natyrshme. Virtytet e tij s’janë të vërteta për të. Mëkatet e tij, nëse ekzistojnë gjëra të tilla si mëkatet, janë të huazuara. Ai bëhet jehona e muzikës së dikujt tjetër, aktori i një roli që s’është shkruar për të. Qëllimi i jetës është zhvillimi i vetvetes. Ta realizosh natyrën tënde në mënyrë të përsosur — për këtë jemi këtu secili prej nesh. Njerëzit sot kanë frikë nga vetja. Kanë harruar më të lartën e të gjitha detyrave, detyrën që ka njeriu ndaj vetvetes. Sigurisht, janë bamirës. Ushqejnë të uriturit dhe veshin lypësin. Por shpirtrat e tyre vdesin urie e mbeten lakuriq. Guximi ka ikur nga raca jonë. Ndoshta s’e kemi pasur kurrë vërtet. Tmerri nga shoqëria, që është themeli i moralit, tmerri nga Zoti, që është sekreti i fesë — këto janë dy gjërat që na sundojnë. E megjithatë —

— Ktheje kokën edhe pak djathtas, Dorian, si djalë i mirë, — tha piktori, i zhytur në punë dhe i vetëdijshëm vetëm se në fytyrën e djaloshit ishte shfaqur një shprehje që s’ia kishte parë kurrë më parë.

— E megjithatë, — vazhdoi Lord Henri me zërin e tij të ulët e muzikor, dhe me atë lëvizje të hijshme të dorës që i kishte qenë gjithmonë kaq karakteristike, dhe që e kishte pasur që në kohën e Etonit, — besoj se po të jetonte një njeri jetën e tij plotësisht dhe tërësisht, po t’i jepte formë çdo ndjenje, shprehje çdo mendimi, realitet çdo ëndrre — besoj se bota do të fitonte një shtysë kaq të freskët gëzimi, saqë do t’i harronim të gjitha sëmundjet e mesjetës dhe do të ktheheshim te ideali helen — ndoshta te diçka më e hollë, më e pasur se ideali helen. Por njeriu më i guximshëm mes nesh ka frikë nga vetja. Gjymtimi i të egrit ka mbijetesën e tij tragjike te vetëmohimi që na prish jetën. Ndëshkohemi për refuzimet tona. Çdo shtysë që përpiqemi ta mbysim zien në mendje dhe na helmon. Trupi mëkaton një herë dhe mbaron me mëkatin e tij, sepse veprimi është një mënyrë pastrimi. Atëherë s’mbetet asgjë veç kujtimit të një kënaqësie, ose luksit të një pendese. Mënyra e vetme për të shpëtuar nga një tundim është t’i dorëzohesh. Kundërshtoje, dhe shpirti yt sëmuret nga malli për gjërat që ia ka ndaluar vetes, nga dëshira për atë që ligjet e tij përbindëshe e kanë bërë përbindëshe e të paligjshme. Është thënë se ngjarjet e mëdha të botës ndodhin në tru. Po në tru, dhe vetëm në tru, ndodhin edhe mëkatet e mëdha të botës. Ju, zoti Grej, ju vetë, me rininë tuaj të kuqe si trëndafili dhe djalërinë tuaj të bardhë si trëndafili, keni pasur pasione që ju kanë trembur, mendime që ju kanë mbushur me tmerr, ëndrra zgjuar e ëndrra gjumi, kujtimi i thjeshtë i të cilave mund t’jua njollosë faqen me turp —

— Mjaft! — belbëzoi Dorian Greji, — mjaft! më hutoni. Nuk di ç’të them. Ka një përgjigje për ju, por s’e gjej dot. Mos flisni. Më lini të mendoj. Ose më mirë, më lini të përpiqem të mos mendoj.

Për gati dhjetë minuta qëndroi aty, pa lëvizur, me buzët të hapura e sytë çuditërisht të ndritshëm. Ishte turbullt i vetëdijshëm se ndikime krejt të reja po vepronin brenda tij. E megjithatë i dukej se ato kishin ardhur vërtet nga vetja e tij. Ato pak fjalë që i kishte thënë miku i Bazilit — fjalë të thëna rastësisht, pa dyshim, dhe me paradoks të qëllimshëm — kishin prekur ndonjë kordë të fshehtë që s’ishte prekur kurrë më parë, por që ai e ndiente se tani po dridhej e pulsonte me rrahje të çuditshme.

Muzika e kishte trazuar kështu. Muzika e kishte shqetësuar shumë herë. Por muzika s’ishte e artikuluar. Ajo që krijonte brenda nesh nuk ishte një botë e re, por më tepër një kaos tjetër. Fjalët! Vetëm fjalë! Sa të tmerrshme ishin! Sa të qarta, të gjalla e mizore! S’mund t’u shpëtoje dot. E megjithatë ç’magji e hollë kishte në to! Dukej sikur mund t’u jepnin një formë plastike gjërave pa formë dhe kishin muzikën e tyre, të ëmbël sa ajo e violës apo e lautës. Vetëm fjalë! A kishte gjë aq reale sa fjalët?

Po; kishte pasur gjëra në djalërinë e tij që s’i kishte kuptuar. Tani i kuptonte. Jeta papritur iu bë ngjyrë zjarri. I dukej sikur kishte ecur nëpër zjarr. Pse s’e kishte ditur?

Me buzëqeshjen e tij të hollë, Lord Henri e vështronte. E dinte çastin e saktë psikologjik kur duhej të mos thoshte asgjë. Ndihej jashtëzakonisht i interesuar. Ishte i habitur nga përshtypja e papritur që kishin bërë fjalët e tij, dhe, duke kujtuar një libër që kishte lexuar kur ishte gjashtëmbëdhjetë vjeç, një libër që i kishte zbuluar shumë gjëra që nuk i dinte më parë, pyeste veten nëse Dorian Greji po kalonte një përvojë të ngjashme. Ai thjesht kishte gjuajtur një shigjetë në ajër. A e kishte goditur shenjën? Sa magjepsës ishte djaloshi!

Hollvardi vazhdonte të pikturonte me atë prekjen e tij të mrekullueshme e të guximshme, që kishte rafinimin e vërtetë dhe brishtësinë e përsosur që në art, sido që të jetë, vjen vetëm nga forca. Nuk e vinte re heshtjen.

— Bazil, jam lodhur së qëndruari në këmbë, — thirri papritur Dorian Greji. — Duhet të dal e të ulem në kopsht. Ajri këtu është mbytës.

— Miku im, më vjen shumë keq. Kur pikturoj, s’mund të mendoj për asgjë tjetër. Por s’ke pozuar kurrë më mirë. Ishe krejt i palëvizur. Dhe e kapa efektin që doja — buzët gjysmë të hapura dhe vështrimin e ndritshëm në sy. Nuk e di ç’të ka thënë Harri, por me siguri të ka bërë të kesh shprehjen më të mrekullueshme. Mendoj se të ka bërë komplimente. Nuk duhet t’i besosh asnjë fjalë.

— Me siguri nuk më ka bërë komplimente. Ndoshta për këtë arsye nuk i besoj asgjë nga sa më ka thënë.

— E dini që i besoni të gjitha, — tha Lord Henri, duke e vështruar me sytë e tij ëndërrues e të plogësht. — Do të dal në kopsht me ju. Është tmerrësisht vapë në studio. Bazil, na jep diçka të ftohtë për të pirë, diçka me luleshtrydhe.

— Me kënaqësi, Harri. Vetëm i bjer ziles, dhe kur të vijë Parkeri do t’i them ç’të duash. Duhet të punoj sfondin, kështu që do t’ju bashkohem më vonë. Mos e mbaj Dorianin shumë gjatë. Nuk kam qenë kurrë në formë më të mirë për të pikturuar se sot. Kjo do të jetë kryevepra ime. Është kryevepra ime, ashtu siç është.

Lord Henri doli në kopsht dhe e gjeti Dorian Grejin duke e zhytur fytyrën në lulet e mëdha e të freskëta të jargavanit, duke ua pirë me ethe aromën sikur të ishte verë. Iu afrua dhe i vuri dorën mbi sup. „Keni plotësisht të drejtë që e bëni këtë,“ murmuriti ai. „Asgjë s’mund ta shërojë shpirtin veç shqisave, ashtu si asgjë s’mund t’i shërojë shqisat veç shpirtit.“

Djaloshi u drodh dhe u tërhoq. Ishte kokëjashtë, dhe gjethet ia kishin shprishur kaçurrelat rebele e ia kishin ngatërruar fijet e praruara. Në sy kishte një shprehje frike, si ajo e njerëzve që i zgjojnë papritur. Flegrat e tij të gdhendura hollë dridheshin, dhe ndonjë nerv i fshehtë ia tronditi të kuqen e buzëve dhe ia la të dridhura.

— Po, — vazhdoi Lord Henri, — ky është një nga sekretet e mëdha të jetës — ta shërosh shpirtin me anë të shqisave, dhe shqisat me anë të shpirtit. Ju jeni një krijesë e mrekullueshme. Dini më shumë se ç’mendoni se dini, ashtu si dini më pak se ç’doni të dini.

Dorian Greji vrenjti vetullat dhe ktheu kokën mënjanë. S’mund të mos e pëlqente djaloshin e gjatë e të hijshëm që qëndronte pranë tij. Fytyra e tij romantike ngjyrë ulliri dhe shprehja e lodhur e interesonin. Kishte diçka në zërin e tij të ulët e të plogësht që ishte krejt magjepsëse. Madje edhe duart e tij të freskëta, të bardha, si lule, kishin një hir të çuditshëm. Lëviznin, ndërsa ai fliste, si muzikë, dhe dukej sikur kishin gjuhën e tyre. Por ai ndiente frikë prej tij, dhe turp që kishte frikë. Pse duhej të ishte një i huaj ai që ta zbulonte para vetvetes? Bazil Hollvardin e njihte prej muajsh, por miqësia mes tyre s’e kishte ndryshuar kurrë. Papritur, dikush kishte kaluar nëpër jetën e tij dhe dukej sikur i kishte zbuluar misterin e jetës. E megjithatë, nga se kishte frikë? Ai s’ishte nxënës shkolle, as vajzë. Ishte absurde të trembej.

— Le të shkojmë e të ulemi në hije, — tha Lord Henri. — Parkeri ka nxjerrë pijet, dhe nëse rrini edhe pak në këtë shkëlqim, do të prisheni krejt, dhe Bazili s’do t’ju pikturojë më kurrë. Vërtet s’duhet ta lejoni veten të nxiheni nga dielli. Nuk do t’ju shkonte.

— Ç’rëndësi ka? — thirri Dorian Greji duke qeshur, ndërsa u ul në stolin në fund të kopshtit.

— Duhet të ketë gjithë rëndësinë për ju, zoti Grej.

— Pse?

— Sepse keni rininë më të mrekullueshme, dhe rinia është e vetmja gjë që ia vlen ta kesh.

— Unë s’e ndiej këtë, Lord Henri.

— Jo, tani s’e ndieni. Një ditë, kur të jeni plak, i rrudhur e i shëmtuar, kur mendimi t’jua ketë djegur ballin me vijat e tij dhe pasioni t’jua ketë damkosur buzët me zjarret e tij të shëmtuara, do ta ndieni, do ta ndieni tmerrësisht. Tani, kudo që shkoni, e magjepsni botën. A do të jetë gjithmonë kështu? … Keni një fytyrë jashtëzakonisht të bukur, zoti Grej. Mos e vrenjtni. E keni. Dhe bukuria është një formë gjeniu — madje më e lartë se gjeniu, sepse s’ka nevojë për shpjegim. Ajo është një nga faktet e mëdha të botës, si drita e diellit, ose pranvera, ose pasqyrimi në ujërat e errëta të asaj guaske argjendi që e quajmë hënë. Nuk mund të vihet në dyshim. Ka të drejtën e saj hyjnore të sovranitetit. I bën princa ata që e kanë. Buzëqeshni? Ah! kur ta keni humbur, s’do të buzëqeshni… Njerëzit thonë ndonjëherë se bukuria është vetëm sipërfaqësore. Mund të jetë kështu, por të paktën s’është aq sipërfaqësore sa mendimi. Për mua, bukuria është mrekullia e mrekullive. Vetëm njerëzit e cekët nuk gjykojnë nga pamja. Misteri i vërtetë i botës është e dukshmja, jo e padukshmja… Po, zoti Grej, perënditë kanë qenë të mira me ju. Por atë që japin perënditë, e marrin shpejt prapa. Keni vetëm pak vite për të jetuar vërtet, në mënyrë të përsosur e të plotë. Kur t’ju ikë rinia, do t’ju ikë bashkë me të edhe bukuria, dhe atëherë papritur do të zbuloni se s’ju kanë mbetur më triumfe, ose do të duhet të kënaqeni me ato triumfe të vogla që kujtimi i së kaluarës do t’i bëjë më të hidhura se humbjet. Çdo muaj që shuhet ju afron më shumë me diçka të tmerrshme. Koha ka xhelozi për ju dhe lufton kundër zambakëve e trëndafilave tuaj. Do të zverdheni, do t’ju bien faqet, do t’ju shuhen sytë. Do të vuani tmerrësisht… Ah! shijojeni rininë sa e keni. Mos e shpërdoroni arin e ditëve tuaja duke dëgjuar të mërzitshmit, duke u përpjekur të ndreqni dështimin e pashpresë, ose duke ua falur jetën tuaj të paditurve, të zakonshmëve dhe vulgarëve. Këto janë synimet e sëmura, idealet e rreme të kohës sonë. Jetoni! Jetojeni jetën e mrekullueshme që është brenda jush! Mos lini të humbasë asgjë. Kërkoni gjithmonë ndjesi të reja. Mos kini frikë nga asgjë… Një hedonizëm i ri⁴ — ja çfarë i duhet shekullit tonë. Ju mund të ishit simboli i tij i dukshëm. Me personalitetin tuaj s’ka gjë që s’mund ta bëni. Bota ju përket për një stinë… Në çastin që ju takova, pashë se ishit krejt i pavetëdijshëm për atë që jeni vërtet, për atë që mund të ishit vërtet. Kishte aq shumë gjëra tek ju që më magjepsën, saqë ndjeva se duhej t’ju thosha diçka për veten tuaj. Mendova sa tragjike do të ishte po të shkonit dëm. Sepse rinia juaj do të zgjasë kaq pak kohë — kaq pak kohë. Lulet e zakonshme të kodrave vyshken, por çelin përsëri. Laburnumi do të jetë po aq i verdhë qershorin e ardhshëm sa është tani. Pas një muaji do të ketë yje të purpurt mbi klematisin, dhe vit pas viti nata e gjelbër e gjetheve të tij do t’i mbajë yjet e tij të purpurt. Por ne s’e kthejmë kurrë rininë. Rrahja e gëzimit që troket brenda nesh në të njëzetat plogështohet. Gjymtyrët na tradhtojnë, shqisat na kalben. Degjenerojmë në kukulla të shëmtuara, të ndjekura nga kujtimi i pasioneve nga të cilat patëm shumë frikë, dhe i tundimeve të holla të cilave s’patëm guxim t’u dorëzoheshim. Rinia! Rinia! S’ka absolutisht asgjë në botë veç rinisë!

Dorian Greji dëgjonte, me sy hapur e i mrekulluar. Dega e jargavanit i ra nga dora mbi zhavor. Një bletë leshtore erdhi dhe gumëzhiu përreth saj për një çast. Pastaj nisi të rrëmonte mbi globin oval e yllëzor të luleve të vogla. Ai e vështronte me atë interes të çuditshëm për gjërat e parëndësishme që përpiqemi ta zhvillojmë kur gjërat me rëndësi të madhe na trembin, ose kur na trazon ndonjë emocion i ri për të cilin s’gjejmë dot shprehje, ose kur ndonjë mendim që na tmerron rrethon papritur trurin dhe na thërret të dorëzohemi. Pas pak bleta fluturoi tutje. E pa duke u futur në borinë e njollosur të një konvolvuli tirian. Lulja dukej sikur u drodh, pastaj u lëkund lehtë andej-këtej.

Papritur piktori u shfaq te dera e studios dhe u bëri shenja të shkurtra e të nxituara që të hynin. Ata u kthyen nga njëri-tjetri dhe buzëqeshën.

— Po pres, — thirri ai. — Hyni, ju lutem. Drita është krejt e përsosur, dhe mund t’i sillni pijet me vete.

Ata u ngritën dhe ecën ngadalë bashkë nëpër shteg. Dy flutura bardhë e jeshile kaluan fluturim pranë tyre, dhe në dardhën në cep të kopshtit një tushë nisi të këndonte.

— Jeni i kënaqur që më takuat, zoti Grej, — tha Lord Henri, duke e vështruar.

— Po, tani jam i kënaqur. Pyes veten, a do të jem gjithmonë i kënaqur?

— Gjithmonë! Është fjalë e tmerrshme. Më rrëqeth kur e dëgjoj. Gratë e duan shumë ta përdorin. E prishin çdo romancë duke u përpjekur ta bëjnë të zgjasë përgjithmonë. Është edhe fjalë pa kuptim. I vetmi ndryshim mes një teke dhe një pasioni të përjetshëm është se teka zgjat pak më shumë.

Ndërsa hynin në studio, Dorian Greji i vuri dorën mbi krah Lord Henrit. „Në këtë rast, le të jetë miqësia jonë një tekë,“ murmuriti ai, duke u skuqur nga guximi i vet, pastaj u ngjit në podium dhe zuri sërish pozën.

Lord Henri u hodh në një kolltuk të madh prej thupre dhe e vështronte. Fshirja dhe vrulli i penelit mbi pëlhurë ishin i vetmi tingull që e thyente heshtjen, përveç kur, herë pas here, Hollvardi bënte një hap prapa për ta parë punën nga larg. Në rrezet e pjerrëta që derdheshin nga dera e hapur, pluhuri vallëzonte dhe ishte i artë. Aroma e rëndë e trëndafilave dukej sikur rrinte pezull mbi gjithçka.

Pas rreth një çerek ore Hollvardi pushoi së pikturuari, vështroi gjatë Dorian Grejin, pastaj gjatë pikturën, duke kafshuar majën e një prej penelave të tij të mëdha dhe duke vrenjtur vetullat. „Ka mbaruar krejt,“ thirri më në fund, dhe, duke u përkulur, shkroi emrin e vet me shkronja të gjata ngjyrë cinobri në cepin e majtë të pëlhurës.

Lord Henri erdhi dhe e shqyrtoi pikturën. Ishte me të vërtetë një vepër arti e mrekullueshme, dhe po ashtu një ngjashmëri e mrekullueshme.

— Miku im, të përgëzoj me gjithë zemër, — tha ai. — Është portreti më i mirë i kohëve moderne. Zoti Grej, ejani e shikoni veten.

Djaloshi u drodh, sikur të zgjohej nga ndonjë ëndërr.

— Ka mbaruar vërtet? — murmuriti, duke zbritur nga podiumi.

— Ka mbaruar krejt, — tha piktori. — Dhe sot pozove shkëlqyeshëm. Të jam tmerrësisht mirënjohës.

— Kjo është krejtësisht meritë e imja, — ndërhyri Lord Henri. — Apo jo, zoti Grej?

Dorian nuk u përgjigj, por kaloi pa gjallëri para pikturës dhe u kthye nga ajo. Kur e pa, u tërhoq, dhe faqet iu skuqën për një çast nga kënaqësia. Një shprehje gëzimi iu shfaq në sy, sikur ta kishte njohur veten për herë të parë. Qëndroi aty pa lëvizur e i mrekulluar, turbullt i vetëdijshëm se Hollvardi po i fliste, por pa ia kapur kuptimin e fjalëve. Ndjenja e bukurisë së vet i erdhi si një zbulesë. S’e kishte ndier kurrë më parë. Komplimentet e Bazil Hollvardit i ishin dukur thjesht ekzagjerimi i këndshëm i miqësisë. I kishte dëgjuar, kishte qeshur me to, i kishte harruar. Nuk ia kishin ndikuar natyrën. Pastaj kishte ardhur Lord Henri Uotoni me lavdërimin e tij të çuditshëm për rininë, me paralajmërimin e tij të tmerrshëm për shkurtësinë e saj. Kjo e kishte trazuar atëherë, dhe tani, ndërsa qëndronte duke vështruar hijen e bukurisë së vet, realiteti i plotë i atij përshkrimi i shkrepi si vetëtimë. Po, do të vinte një ditë kur fytyra do t’i rrudhej e do t’i fishkej, sytë do t’i turbulloheshin e do t’i zbeheshin, hiri i trupit do t’i thyhej e do t’i shformohej. E kuqja do t’i ikte nga buzët dhe ari do t’i vidhej nga flokët. Jeta që do t’i formonte shpirtin do t’ia prishte trupin. Do të bëhej i tmerrshëm, i shëmtuar dhe i ngathët.

Ndërsa mendonte për këtë, një therje e mprehtë dhimbjeje e përshkoi si thikë dhe bëri të dridhej çdo fije e brishtë e natyrës së tij. Sytë iu thelluan në ngjyrë ametisti, dhe mbi ta i ra një mjegull lotësh. Ndjeu sikur një dorë akulli i ishte vënë mbi zemër.

— Nuk të pëlqen? — thirri më në fund Hollvardi, i thumbuar pak nga heshtja e djaloshit, pa e kuptuar ç’do të thoshte.

— Sigurisht që i pëlqen, — tha Lord Henri. — Kujt nuk do t’i pëlqente? Është një nga gjërat më të mëdha në artin modern. Do të të jap çfarëdo që të kërkosh për të. Duhet ta kem.

— Nuk është pronë e imja, Harri.

— E kujt është?

— E Dorianit, sigurisht, — u përgjigj piktori.

— Është djalë shumë me fat.

— Sa e trishtueshme! — murmuriti Dorian Greji me sytë ende të ngulur te portreti i vet. — Sa e trishtueshme! Unë do të plakem, do të bëhem i tmerrshëm e i shëmtuar. Por kjo pikturë do të mbetet gjithmonë e re. Nuk do të jetë kurrë më e vjetër se kjo ditë e qershorit… Sikur të ishte e kundërta! Sikur të isha unë ai që do të mbetej gjithmonë i ri, dhe piktura ajo që do të plakej! Për këtë — për këtë — do të jepja gjithçka! Po, s’ka asgjë në gjithë botën që s’do ta jepja! Do të jepja shpirtin për këtë!

— Ty vështirë se do të të pëlqente një marrëveshje e tillë, Bazil, — thirri Lord Henri duke qeshur. — Do të ishte mjaft fatkeqe për veprën tënde.

— Do ta kundërshtoja me të gjitha forcat, Harri, — tha Hollvardi.

Dorian Greji u kthye dhe e vështroi. „Besoj se do ta bëje, Bazil. Ti e do artin tënd më shumë se miqtë. Për ty unë s’jam më shumë se një figurë bronzi të gjelbër. Ndoshta as aq, guxoj të them.“

Piktori e vështroi i shtangur. Ishte kaq e pazakontë për Dorianin të fliste kështu. Ç’kishte ndodhur? Dukej krejt i zemëruar. Fytyra i ishte skuqur dhe faqet i digjnin.

— Po, — vazhdoi ai, — për ty jam më pak se Hermesi yt prej fildishi a Fauni yt prej argjendi. Ata do t’i duash gjithmonë. Sa kohë do të më duash mua? Derisa të më dalë rrudha e parë, besoj. Tani e di që kur njeriu humbet bukurinë, cilado qoftë ajo, humbet gjithçka. Ma mësoi piktura jote. Lord Henri Uotoni ka krejt të drejtë. Rinia është e vetmja gjë që ia vlen ta kesh. Kur të shoh se po plakem, do ta vras veten.

Hollvardi u zbeh dhe ia kapi dorën. „Dorian! Dorian!“ thirri ai, „mos fol kështu. S’kam pasur kurrë mik si ty, dhe s’do të kem kurrë tjetër. S’ke xhelozi për gjëra materiale, apo jo? — ti që je më i hollë se cilado prej tyre!“

— Kam xhelozi për çdo gjë bukuria e së cilës nuk vdes. Kam xhelozi për portretin që më ke pikturuar. Pse duhet ta ruajë ai atë që unë duhet ta humbas? Çdo çast që kalon merr diçka nga unë dhe i jep diçka atij. Oh, sikur të ishte e kundërta! Sikur të ndryshonte piktura, dhe unë të mbetesha gjithmonë ashtu siç jam tani! Pse e pikturove? Do të tallet me mua një ditë — do të tallet tmerrësisht! — Lotët e nxehtë i mbushën sytë; e shkëputi dorën dhe, duke u hedhur në divan, e zhyti fytyrën në jastëkë, sikur të lutej.

— Kjo është vepra jote, Harri, — tha piktori me hidhërim.

Lord Henri ngriti supet. „Ky është Dorian Greji i vërtetë — kaq.“

— Nuk është.

— Nëse nuk është, ç’lidhje kam unë me këtë?

— Duhej të kishe ikur kur të kërkova, — mërmëriti ai.

— Ndenja kur më kërkove, — qe përgjigjja e Lord Henrit.

— Harri, nuk mund të grindem njëkohësisht me dy miqtë e mi më të mirë, por të dy bashkë më keni bërë ta urrej punën më të mirë që kam bërë ndonjëherë, dhe do ta shkatërroj. Ç’është ajo veç pëlhurë e ngjyrë? Nuk do ta lejoj të futet në jetët tona të treve dhe t’i prishë.

Dorian Greji ngriti kokën e artë nga jastëku dhe, me fytyrë të zbehtë e sy të përlotur, e vështroi ndërsa shkonte drejt tavolinës së pikturës prej pishe, që ishte vendosur nën dritaren e lartë me perde. Ç’po bënte atje? Gishtat i endeshin mes rrëmujës së tubave prej kallaji dhe penelave të thata, duke kërkuar diçka. Po, kërkonte thikën e gjatë të paletës, me tehun e saj të hollë prej çeliku të përkulshëm. Më në fund e gjeti. Do ta griste pëlhurën.

Me një dënesë të mbytur djaloshi u hodh nga divani dhe, duke vrapuar te Hollvardi, ia rrëmbeu thikën nga dora dhe e hodhi në skajin tjetër të studios. „Mos, Bazil, mos!“ thirri. „Do të ishte vrasje!“

— Më vjen mirë që më në fund e çmon punën time, Dorian, — tha piktori ftohtë, kur e mblodhi veten nga befasia. — S’e mendoja kurrë që do ta bëje.

— Ta çmoj? Jam i dashuruar me të, Bazil. Është pjesë e vetes sime. E ndiej këtë.

— Mirë, sapo të thahesh, do të llakohesh, do të vihesh në kornizë dhe do të dërgohesh në shtëpi. Pastaj mund të bësh me veten ç’të duash. — Dhe kaloi nëpër dhomë dhe i ra ziles për çaj. — Do të pish çaj, sigurisht, Dorian? Edhe ti, Harri? Apo i përbuz kënaqësitë e thjeshta?

— I adhuroj kënaqësitë e thjeshta, — tha Lord Henri. — Janë strehimi i fundit i të ndërlikuarve. Por nuk më pëlqejnë skenat, përveç se në skenë. Sa njerëz absurdë që jeni, të dy! Pyes veten kush qe ai që e përkufizoi njeriun si kafshë të arsyeshme. Ishte përkufizimi më i parakohshëm që është dhënë ndonjëherë. Njeriu është shumë gjëra, por i arsyeshëm nuk është. Më vjen mirë që nuk është, në fund të fundit — megjithëse do të doja që ju djem të mos ziheshit për pikturën. Do të bëje shumë mirë të ma jepje mua, Bazil. Ky djalë budalla s’e do vërtet, kurse unë e dua vërtet.

— Nëse ia jep dikujt tjetër përveç meje, Bazil, s’do të ta fal kurrë! — thirri Dorian Greji; — dhe nuk i lejoj njerëzit të më quajnë djalë budalla.

— E di që piktura është jotja, Dorian. Ta dhashë para se të ekzistonte.

— Dhe ju e dini që keni qenë pak budalla, zoti Grej, dhe se në të vërtetë s’ju vjen keq kur ju kujtojnë se jeni jashtëzakonisht i ri.

— Do të më kishte ardhur shumë keq këtë mëngjes, Lord Henri.

— Ah! këtë mëngjes! Që atëherë keni jetuar.

U dëgjua një trokitje në derë, dhe kryeshërbëtori hyri me një tabaka çaji të mbushur plot dhe e vendosi mbi një tryezë të vogël japoneze. U dëgjua kërcitja e filxhanëve e e pjatave dhe fërshëllima e një ibriku argjendi me brazda, të stilit gjeorgjian. Një shërbëtor i ri solli dy enë porcelani në formë globi. Dorian Greji shkoi dhe derdhi çajin. Dy burrat shkuan me ngadalë te tryeza dhe shikuan ç’kishte nën kapakë.

— Le të shkojmë në teatër sonte, — tha Lord Henri. — Me siguri do të ketë ndonjë shfaqje diku. I kam premtuar të ha darkë te White’s, por vetëm me një mik të vjetër, kështu që mund t’i dërgoj një telegram e t’i them se jam sëmurë, ose se më pengon të vij një angazhim i mëvonshëm. Mendoj se do të ishte justifikim mjaft i bukur: do të kishte gjithë befasinë e sinqeritetit.

— Është kaq e mërzitshme të veshësh rrobat e mbrëmjes, — mërmëriti Hollvardi. — Dhe kur i ke veshur, janë kaq të shëmtuara.

— Po, — u përgjigj Lord Henri ëndërrueshëm, — veshja e shekullit të nëntëmbëdhjetë është e neveritshme. Është kaq e zymtë, kaq dëshpëruese. Mëkati është i vetmi element i vërtetë ngjyre që ka mbetur në jetën moderne.

— Vërtet s’duhet të thuash gjëra të tilla para Dorianit, Harri.

— Para cilit Dorian? Atij që po na derdh çajin, apo atij në pikturë?

— Para asnjërit.

— Do të doja të vija në teatër me ju, Lord Henri, — tha djaloshi.

— Atëherë do të vini; dhe do të vish edhe ti, Bazil, apo jo?

— Nuk mundem, vërtet. Do të preferoja të mos vij. Kam shumë punë për të bërë.

— Mirë, atëherë do të shkojmë vetëm ju dhe unë, zoti Grej.

— Do të më pëlqente tmerrësisht.

Piktori kafshoi buzën dhe shkoi, me filxhan në dorë, te piktura. „Unë do të rri me Dorianin e vërtetë,“ tha ai me trishtim.

— Ai është Doriani i vërtetë? — thirri origjinali i portretit, duke shkuar ngadalë drejt tij. — Vërtet jam kështu?

— Po; je pikërisht kështu.

— Sa e mrekullueshme, Bazil!

— Të paktën i ngjan në pamje. Por ai nuk do të ndryshojë kurrë, — psherëtiu Hollvardi. — Kjo është diçka.

— Sa bujë që bëjnë njerëzit për besnikërinë! — thirri Lord Henri. — E po, edhe në dashuri është thjesht çështje fiziologjie. S’ka asgjë të bëjë me vullnetin tonë. Të rinjtë duan të jenë besnikë dhe s’janë; pleqtë duan të jenë të pabesë dhe s’munden: kaq mund të thuhet.

— Mos shko në teatër sonte, Dorian, — tha Hollvardi. — Rri e ha darkë me mua.

— S’mundem, Bazil.

— Pse?

— Sepse i kam premtuar Lord Henri Uotonit të shkoj me të.

— Ai s’do të të dojë më shumë pse i mban premtimet. Ai i shkel gjithmonë të vetat. Të lutem të mos shkosh.

Dorian Greji qeshi dhe tundi kokën.

— Të përgjërohem.

Djaloshi hezitoi dhe vështroi nga Lord Henri, që po i shikonte nga tryeza e çajit me një buzëqeshje të zbavitur.

— Duhet të shkoj, Bazil, — u përgjigj ai.

— Shumë mirë, — tha Hollvardi, dhe shkoi e la filxhanin mbi tabaka. — Është mjaft vonë, dhe meqë duhet të vishesh, më mirë të mos humbasësh kohë. Mirupafshim, Harri. Mirupafshim, Dorian. Eja të më shohësh shpejt. Eja nesër.

— Patjetër.

— Nuk do ta harrosh?

— Jo, sigurisht që jo, — thirri Dorian.

— Dhe … Harri!

— Po, Bazil?

— Mos harro atë që të kërkova kur ishim në kopsht këtë mëngjes.

— E kam harruar.

— Kam besim te ti.

— Do të doja të kisha besim te vetja, — tha Lord Henri duke qeshur. — Ejani, zoti Grej, karroca ime është jashtë, dhe mund t’ju lë te shtëpia juaj. Mirupafshim, Bazil. Ishte një pasdite shumë interesante.

Kur dera u mbyll pas tyre, piktori u hodh mbi një divan, dhe në fytyrë iu shfaq një shprehje dhimbjeje.

Shënime

1. Robert Schumann (1810–1856): kompozitor gjerman. Skenat e pyllit (Waldszenen, 1849) janë një cikël me nëntë pjesë të shkurtra për piano. ↩︎

2. Whitechapel: lagje e varfër në East End të Londrës, e njohur atëherë për mjerimin dhe krimin. Aty vepronin shumë klube e shoqata bamirësie, ku zonjat e shoqërisë së lartë shkonin për të „ndihmuar“ të varfrit. ↩︎

3. Moue (frëngjisht): ngërdheshje, buzë të shtrembëruara nga pakënaqësia. ↩︎

4. Hedonizmi: pikëpamja filozofike sipas së cilës kënaqësia është e mira më e lartë e jetës. ↩︎