Kapitulli II — Hetimi i parë · Procesi

K.-në e kishin njoftuar me telefon se të dielën e ardhshme do të bëhej një hetim i vogël për çështjen e tij. I tërhoqën vëmendjen se këto hetime tani e tutje do të pasonin njëri-tjetrin rregullisht, ndoshta jo çdo javë, por gjithsesi më shpesh. Nga njëra anë ishte në interesin e përgjithshëm që procesi të çohej shpejt në fund, por nga ana tjetër hetimet duhej të ishin të hollësishme në çdo pikëpamje dhe megjithatë, për shkak të mundimit që sillnin, kurrë të mos zgjatnin tepër. Prandaj ishte zgjedhur kjo rrugëdalje, me hetime të shkurtra që pasonin shpejt njëri-tjetrin. E diela ishte caktuar si ditë hetimi që të mos e pengonin K.-në në punën e tij. Supozohej se ai ishte dakord; po të dëshironte një datë tjetër, do t’i dilnin përkrah sa të mundnin. Hetimet do të ishin të mundshme, për shembull, edhe natën, por atëherë K. ndoshta nuk do të ishte mjaft i freskët. Sidoqoftë, përderisa K. nuk kundërshtonte, do të mbetej e diela. Kuptohej vetvetiu që ai duhej të paraqitej patjetër; për këtë s’kishte nevojë t’ia tërhiqnin vëmendjen. I thanë numrin e shtëpisë ku duhej të paraqitej; ishte një shtëpi në një rrugë të largët të periferisë, ku K. s’kishte qenë kurrë.

Kur e mori këtë njoftim, K. e vari receptorin pa u përgjigjur; vendosi menjëherë të shkonte të dielën; ishte sigurisht e nevojshme, procesi po vihej në lëvizje dhe ai duhej t’i dilte përballë; ky hetim i parë duhej të ishte edhe i fundit. Ende qëndronte i menduar pranë aparatit, kur dëgjoi pas vetes zërin e zëvendësdrejtorit, që donte të telefononte, por të cilit K. i zinte rrugën. „Lajme të këqija?“ pyeti zëvendësdrejtori kalimthi, jo për të mësuar ndonjë gjë, por për ta larguar K.-në nga aparati. „Jo, jo“, tha K., u mënjanua, por nuk iku. Zëvendësdrejtori mori receptorin dhe, ndërsa priste lidhjen telefonike, tha përtej receptorit: „Një pyetje, zoti K.: a do të më bënit nder të dielën në mëngjes të vinit për një shëtitje me varkën time me vela? Do të jetë një shoqëri e madhe, me siguri edhe të njohur tuajt ndër ta. Ndër të tjerë, prokurori Hasterer. Doni të vini? Ejani, pra!“ K. u përpoq t’i kushtonte vëmendje asaj që thoshte zëvendësdrejtori. Nuk ishte pa rëndësi për të, sepse kjo ftesë e zëvendësdrejtorit, me të cilin s’kishte shkuar kurrë shumë mirë, ishte një përpjekje për pajtim nga ana e tij dhe tregonte sa i rëndësishëm ishte bërë K. në bankë dhe sa e vlefshme i dukej miqësia e tij, ose të paktën paanshmëria e tij, nëpunësit të dytë më të lartë të bankës. Kjo ftesë ishte një poshtërim për zëvendësdrejtorin, edhe pse ishte thënë vetëm përtej receptorit, ndërsa priste lidhjen telefonike. Por K. duhej t’i shtonte një poshtërim të dytë; tha: „Shumë faleminderit! Por fatkeqësisht të dielën nuk kam kohë, kam tashmë një detyrim.“ „Sa keq“, tha zëvendësdrejtori dhe iu kthye bisedës telefonike, që sapo ishte lidhur. Nuk ishte bisedë e shkurtër, por K., në hutimin e tij, mbeti gjithë kohën në këmbë pranë aparatit. Vetëm kur zëvendësdrejtori e mbylli telefonin, u trondit dhe, për ta justifikuar sadopak qëndrimin e tij të kotë aty, tha: „Më thirrën tani në telefon; duhet të shkoj diku, por kanë harruar të më thonë në ç’orë.“ „Pyetni, pra, edhe një herë“, tha zëvendësdrejtori. „Nuk është aq e rëndësishme“, tha K., megjithëse kështu justifikimi i tij i mëparshëm, që në vetvete ishte i dobët, u rrënua edhe më shumë. Zëvendësdrejtori, duke ikur, foli edhe për gjëra të tjera. K. e detyroi veten t’u përgjigjej, por mendonte kryesisht se do të ishte më mirë të shkonte të dielën në nëntë të paradites, sepse në atë orë, në ditët e punës, të gjitha gjykatat fillojnë punën.

Të dielën moti ishte i vrenjtur. K. ishte shumë i lodhur, sepse për një festë të shoqërisë së tryezës së tij kishte ndenjur në birrari deri vonë natën; gati e kishte zënë gjumi. Me nxitim, pa pasur kohë të mendohej dhe t’i bashkonte planet e ndryshme që kishte sajuar gjatë javës, u vesh dhe vrapoi pa ngrënë mëngjes në periferinë që i ishte treguar. Çuditërisht, megjithëse kishte pak kohë për të vështruar përreth, takoi të tre nëpunësit që ishin përzier në çështjen e tij, Rabenshtajnerin, Kulihun dhe Kaminerin. Dy të parët kaluan me një tramvaj tërthor rrugës së K.-së, kurse Kamineri rrinte ulur në tarracën e një kafeneje dhe, pikërisht kur kaloi K., u përkul me kureshtje mbi parmak. Me siguri të gjithë e ndoqën me sy dhe u çuditën si vraponte eprori i tyre; ishte njëfarë kryeneçësie ajo që e kishte penguar K.-në të merrte një makinë; e neveritej çdo ndihmë të huaj, qoftë edhe më të voglën, në këtë çështje të tijën; edhe nuk donte të kërkonte shërbimin e askujt dhe kështu ta fuste në punë, qoftë edhe së largu; më në fund, nuk kishte as dëshirën më të vogël ta poshtëronte veten para komisionit hetimor me një përpikëri të tepruar. Sigurisht, tani po vraponte, vetëm që të mbërrinte sa më afër orës nëntë, megjithëse nuk e kishin thirrur as për ndonjë orë të caktuar.

Kishte menduar se shtëpinë do ta njihte që larg nga ndonjë shenjë, që as vetë nuk e kishte përfytyruar saktë, ose nga ndonjë lëvizje e veçantë para hyrjes. Por rruga Julius, ku duhej të ishte dhe në fillim të së cilës K. u ndal për një çast, kishte në të dyja anët shtëpi pothuajse krejt njësoj, shtëpi të larta, gri, me qira, të banuara nga njerëz të varfër. Tani, të dielën në mëngjes, shumica e dritareve ishin të zëna; burra me mëngë këmishe rrinin të mbështetur aty dhe pinin duhan ose mbanin me kujdes e dashuri fëmijë të vegjël në buzë të dritares. Dritare të tjera ishin mbushur deri lart me plaçka shtrati, mbi të cilat dukej për një çast koka e shprishur e ndonjë gruaje. Njerëzit thërrisnin njëri-tjetrin përtej rrugës; një thirrje e tillë shkaktoi një të qeshur të madhe pikërisht mbi kokën e K.-së. Të shpërndara në mënyrë të rregullt përgjatë rrugës së gjatë, ndodheshin dyqane të vogla ushqimesh të ndryshme, më poshtë se rruga, ku zbrisje me disa shkallë. Aty hynin e dilnin gra ose qëndronin në shkallë dhe llomotitnin. Një shitës frutash, që ua ofronte mallrat e tij dritareve lart, gati e rrëzoi K.-në me karrocën e tij, po aq i pavëmendshëm sa ai. Pikërisht atëherë nisi të luante në mënyrë vrastare një gramafon i vjetëruar, që kishte shërbyer dikur në lagje më të mira të qytetit.

K. hyri më thellë në rrugë, ngadalë, sikur tani të kishte kohë, ose sikur gjykatësi hetues ta shihte nga ndonjë dritare dhe ta dinte, pra, se K. kishte ardhur. Ishte pak pas orës nëntë. Shtëpia ndodhej mjaft larg; ishte gati jashtëzakonisht e gjerë, sidomos porta e hyrjes ishte e lartë dhe e gjerë. Me sa dukej, ishte bërë për qerret e ngarkuara që u përkisnin magazinave të ndryshme të mallrave, të cilat, tani të mbyllura, rrethonin oborrin e madh dhe mbanin mbishkrime firmash, disa prej të cilave K. i njihte nga puna e bankës. Ndryshe nga zakoni i tij, duke u marrë më me kujdes me gjithë këto gjëra të jashtme, u ndal edhe pak te hyrja e oborrit. Pranë tij, mbi një arkë, rrinte ulur një burrë zbathur dhe lexonte një gazetë. Mbi një karrocë dore lëkundeshin dy djem. Para një pompe uji qëndronte një vajzë e re e dobët me një xhaketë nate dhe, ndërsa uji rridhte në kanën e saj, vështronte nga K. Në një qoshe të oborrit, midis dy dritareve, po tendosej një litar, mbi të cilin ishin varur tashmë rrobat që do të thaheshin. Një burrë qëndronte poshtë dhe e drejtonte punën me disa thirrje.

K. u kthye nga shkallët, për të shkuar te dhoma e hetimit, por pastaj u ndal sërish, sepse përveç këtyre shkallëve pa në oborr edhe tri shkallë të tjera, dhe për më tepër një kalim i vogël në fund të oborrit dukej sikur të çonte në një oborr të dytë. U zemërua që nuk ia kishin treguar më saktë vendin e dhomës; ishte vërtet një pakujdesi ose një shpërfillje e çuditshme ajo me të cilën e trajtonin; kishte ndër mend ta thoshte këtë me zë të lartë e qartë. Më në fund u ngjit prapëseprapë në shkallët e para dhe në mendje luante me kujtimin e asaj që kishte thënë roja Vilem, se gjykata tërhiqet nga faji, prej nga, në të vërtetë, rridhte se dhoma e hetimit duhej të ndodhej pikërisht në shkallët që zgjodhi rastësisht K.

Duke u ngjitur, shqetësoi shumë fëmijë që luanin në shkallë dhe që e shikonin me inat kur kalonte nëpër rreshtin e tyre. „Po të më duhet të vij sërish këtu“, i tha vetes, „duhet të marr me vete ose karamele, për t’i fituar, ose bastunin, për t’i rrahur.“ Fill para katit të parë iu desh madje të priste pak, derisa një rruazë loje ta mbaronte rrugën e saj; dy djem të vegjël me fytyrat dinake të rrugaçëve të rritur e mbanin ndërkohë për pantallonash; po të donte t’i shkundte, do t’u bënte keq, dhe kishte frikë nga të bërtiturat e tyre.

Në katin e parë filloi kërkimi i vërtetë. Meqë nuk mund të pyeste për komisionin hetimor, sajoi një marangoz Lanc — emri i ra ndër mend sepse kështu quhej kapiteni, nipi i zonjës Grubah — dhe tani donte të pyeste në të gjitha banesat nëse banonte aty një marangoz Lanc, për të pasur kështu mundësinë të shihte brenda dhomave. Por doli se kjo, më së shumti, ishte e mundur pa asnjë vështirësi, sepse pothuajse të gjitha dyert ishin të hapura dhe fëmijët vraponin brenda e jashtë. Zakonisht ishin dhoma të vogla me një dritare, ku edhe gatuhej. Disa gra mbanin foshnja në krah dhe me dorën e lirë punonin te sobat. Vajza ende të parritura, me sa dukej të veshura vetëm me përparëse, vraponin më me zell andej-këtej. Në të gjitha dhomat shtretërit ishin ende në përdorim; aty ishin shtrirë të sëmurë, ose njerëz që ende flinin, ose njerëz që ishin shtrirë aty të veshur. Në banesat me dyer të mbyllura, K. trokiste dhe pyeste nëse banonte aty një marangoz Lanc. Më së shumti hapte një grua, e dëgjonte pyetjen dhe kthehej nga brenda te dikush që ngrihej nga shtrati. „Zotëria pyet nëse banon këtu një marangoz Lanc.“ „Marangoz Lanc?“ pyeste ai nga shtrati. „Po“, thoshte K., megjithëse këtu pa dyshim nuk ndodhej komisioni hetimor dhe, për rrjedhojë, detyra e tij kishte mbaruar. Shumë besonin se K.-së i interesonte shumë ta gjente marangozin Lanc, mendoheshin gjatë, përmendnin një marangoz që nuk quhej Lanc, ose një emër që kishte një ngjashmëri shumë të largët me Lancin, ose pyesnin fqinjët, ose e shoqëronin K.-në te ndonjë derë shumë larg, ku, sipas mendimit të tyre, mund të banonte si nënqiramarrës një burrë i tillë, ose ku ishte dikush që mund të jepte informacion më të mirë se ata vetë. Më në fund K. mezi kishte nevojë të pyeste vetë, por në këtë mënyrë e tërhiqnin nga kati në kat. U pendua për planin e tij, që në fillim i ishte dukur kaq praktik. Para katit të pestë vendosi të hiqte dorë nga kërkimi, u përshëndet me një punëtor të ri e të sjellshëm, që donte ta çonte më lart, dhe zbriti poshtë. Por pastaj u zemërua përsëri me kotësinë e gjithë kësaj ndërmarrjeje, u kthye edhe një herë dhe trokiti në derën e parë të katit të pestë. Gjëja e parë që pa në dhomën e vogël ishte një orë e madhe muri, që tregonte tashmë orën dhjetë. „Banon këtu një marangoz Lanc?“ pyeti ai. „Urdhëroni“, tha një grua e re me sy të zinj që shkëlqenin, e cila po lante rroba fëmijësh në një govatë, dhe tregoi me dorën e lagur derën e hapur të dhomës ngjitur.

K. kujtoi se po hynte në një mbledhje. Një turmë njerëzish nga më të ndryshmit — askush nuk merrej me atë që hynte — mbushte një dhomë mesatare me dy dritare, e cila, fill poshtë tavanit, ishte e rrethuar nga një galeri, po ashtu krejt e zënë, ku njerëzit mund të qëndronin vetëm të kërrusur dhe ku i përplasnin kokat e shpinat pas tavanit. K., që e gjeti ajrin tepër të rëndë, doli sërish jashtë dhe i tha gruas së re, që me siguri e kishte keqkuptuar: „Unë pyeta për një marangoz, njëfarë Lanci?“ „Po“, tha gruaja, „hyni, ju lutem.“ K. ndoshta nuk do ta kishte dëgjuar, po të mos i ishte afruar gruaja, të mos kishte kapur dorezën e derës dhe të mos kishte thënë: „Pas jush duhet ta mbyll; askush s’mund të hyjë më.“ „Shumë e arsyeshme“, tha K., „por që tani është tepër plot.“ Pastaj, megjithatë, hyri përsëri brenda.

Midis dy burrave që po bisedonin fill pranë derës — njëri, me të dyja duart të zgjatura shumë përpara, bënte lëvizjen e numërimit të parave, tjetri e vështronte ngultas në sy —, një dorë u zgjat drejt K.-së. Ishte një djalë i vogël me faqe të kuqe. „Ejani, ejani“, tha ai. K. e la veten ta çonte; doli se në turmën që gëlonte rrëmujshëm kishte prapëseprapë një shteg të ngushtë të lirë, që ndoshta ndante dy palë; këtë e tregonte edhe fakti që K. në rreshtat e parë, djathtas e majtas, mezi pa ndonjë fytyrë të kthyer nga ai, por vetëm shpinat e njerëzve, që ua drejtonin fjalët dhe lëvizjet vetëm njerëzve të palës së tyre. Shumica ishin të veshur me të zeza, me xhaketa të vjetra feste, të gjata e që varnin lirshëm poshtë. Vetëm kjo veshje e hutonte K.-në; përndryshe do ta kishte marrë gjithë këtë për një mbledhje politike të lagjes.

Në skajin tjetër të sallës, ku u çua K., mbi një podium shumë të ulët, po ashtu të mbushur plot, ishte një tryezë e vogël, e vendosur tërthor, dhe pas saj, afër buzës së podiumit, rrinte ulur një burrë i vogël, i trashë, që gulçonte, dhe që po bisedonte me të qeshura të mëdha me dikë që qëndronte në këmbë pas tij — ky e kishte mbështetur bërrylin mbi shpinoren e karriges dhe i kishte kryqëzuar këmbët. Herë pas here ngrinte krahun në ajër, sikur të karikaturonte dikë. Djalit që e shoqëronte K.-në i vinte rëndë ta jepte lajmin. Dy herë ishte përpjekur tashmë të thoshte diçka, duke qëndruar në majë të gishtave, pa e vënë re burri lart. Vetëm kur një nga njerëzit lart në podium ia tregoi djalin, burri u kthye nga ai dhe, i përkulur poshtë, dëgjoi raportin e tij të pëshpëritur. Pastaj nxori orën dhe hodhi shpejt sytë nga K. „Duhej të ishit paraqitur para një ore e pesë minutash“, tha ai. K. deshi të përgjigjej diçka, por s’pati kohë, sepse sapo e mbaroi fjalën burri, në gjysmën e djathtë të sallës u ngrit një murmurimë e përgjithshme. „Duhej të ishit paraqitur para një ore e pesë minutash“, përsëriti tani burri me zë të ngritur dhe hodhi shpejt sytë edhe poshtë në sallë. Menjëherë edhe murmurima u forcua dhe, meqë burri nuk tha asgjë më, u shua vetëm pak nga pak. Tani në sallë ishte shumë më qetë se kur hyri K. Vetëm njerëzit në galeri nuk pushonin së bëri vërejtjet e tyre. Me aq sa mund të dallohej lart, në gjysmerrësirë, në avull e në pluhur, dukej se ishin më keq të veshur se ata poshtë. Disa kishin sjellë jastëkë, që i kishin vënë midis kokës dhe tavanit të dhomës, për të mos u vrarë.

K. kishte vendosur të vëzhgonte më shumë sesa të fliste; për rrjedhojë, hoqi dorë nga mbrojtja për vonesën e tij të pretenduar dhe tha vetëm: „Le të kem ardhur vonë; tani jam këtu.“ Pasoi një duartrokitje, përsëri nga gjysma e djathtë e sallës. „Njerëz që fitohen lehtë“, mendoi K., dhe e shqetësonte vetëm heshtja në gjysmën e majtë të sallës, që ishte fill pas tij dhe nga e cila ishin ngritur vetëm duartrokitje fare të rralla. Mendoi ç’mund të thoshte për t’i fituar të gjithë njëherësh, ose, po të mos ishte e mundur, të paktën për një kohë edhe të tjerët.

— Po, — tha burri, — por nuk jam më i detyruar t’ju marr në pyetje tani. — Përsëri murmurima, por këtë herë nga një keqkuptim, sepse burri, duke u bërë shenjë njerëzve me dorë që të pushonin, vazhdoi: — Megjithatë, sot dua ta bëj edhe një herë, si përjashtim. Por një vonesë e tillë nuk duhet të përsëritet më. Dhe tani dilni përpara! — Dikush u hodh poshtë nga podiumi, kështu që për K.-në u lirua një vend, ku ai u ngjit. Qëndronte i ngjeshur pas tryezës; shtyrja pas tij ishte aq e madhe, sa duhej t’i bënte qëndresë, po të mos donte ta hidhte poshtë nga podiumi tryezën e gjykatësit hetues, e ndoshta edhe vetë atë.

Por gjykatësi hetues nuk u shqetësua për këtë; rrinte ulur mjaft rehat në karrigen e tij dhe, pasi i tha burrit pas tij një fjalë të fundit, zgjati dorën drejt një blloku të vogël shënimesh, sendit të vetëm mbi tryezën e tij. Ishte si fletore shkolle, e vjetër, krejt e deformuar nga shfletimi i shpeshtë. „Pra“, tha gjykatësi hetues, shfletoi fletoren dhe iu drejtua K.-së me tonin e dikujt që konstaton një fakt, „ju jeni bojaxhi?“ „Jo“, tha K., „por prokuristi i parë i një banke të madhe.“¹ Kësaj përgjigjeje i pasoi te pala e djathtë një e qeshur aq e përzemërt, sa K. u detyrua të qeshte bashkë me ta. Njerëzit mbështeteshin me duar mbi gjunjë dhe dridheshin si nga kriza të rënda kolle. Qeshnin madje edhe disa në galeri. Gjykatësi hetues, që ishte zemëruar keqas dhe që ndoshta ishte i pafuqishëm kundër njerëzve poshtë, kërkoi të shpaguhej me galerinë; u hodh në këmbë, e kërcënoi galerinë, dhe vetullat e tij, përndryshe pak të dukshme, iu mblodhën mbi sy të dendura, të zeza e të mëdha.

Por gjysma e majtë e sallës ishte ende e qetë; njerëzit atje qëndronin në rreshta, i kishin kthyer fytyrat nga podiumi dhe i dëgjonin fjalët që shkëmbeheshin lart po aq të qetë sa edhe zhurmën e palës tjetër; madje duronin që disa nga rreshtat e tyre të vepronin herë pas here bashkë me palën tjetër. Njerëzit e palës së majtë, që për më tepër ishte më e vogël në numër, në thelb mund të ishin po aq të parëndësishëm sa ata të palës së djathtë, por qetësia e sjelljes së tyre i bënte të dukeshin më të rëndësishëm. Kur K. nisi tani të fliste, ishte i bindur se fliste në frymën e tyre.

— Pyetja juaj, zoti gjykatës hetues, nëse jam bojaxhi — ose më mirë, ju nuk më pyetët fare, por ma thatë në fytyrë si të vërtetë — është tipike për gjithë natyrën e procedurës që po zhvillohet kundër meje. Mund të kundërshtoni se nuk është fare procedurë; keni shumë të drejtë, sepse është procedurë vetëm po ta njoh unë si të tillë. Por, pra, tani për tani e njoh, në njëfarë mënyre nga mëshira. Nuk mund ta shohësh ndryshe veçse me mëshirë, po të duash ta përfillësh fare. Nuk them se është një procedurë e çrregullt, por do të doja t’jua ofroja këtë emërtim për ta njohur veten.

K. e ndërpreu veten dhe vështroi poshtë në sallë. Ajo që kishte thënë ishte e ashpër, më e ashpër nga ç’kishte pasur ndër mend, por prapëseprapë e drejtë. Do të kishte merituar duartrokitje këtu ose atje, por gjithçka ishte e heshtur; me sa dukej, prisnin me padurim vazhdimin; ndoshta në heshtje po përgatitej një shpërthim që do t’u jepte fund të gjithave. Shqetësuese ishte që tani u hap dera në fund të sallës dhe hyri rrobalarësja e re, që me siguri e kishte mbaruar punën, dhe, me gjithë kujdesin që tregoi, tërhoqi disa shikime. Vetëm gjykatësi hetues i dha K.-së një gëzim të menjëhershëm, sepse dukej sikur fjalët e goditën menjëherë. Deri tani kishte dëgjuar në këmbë, sepse fjalimi i K.-së e kishte zënë në befasi ndërsa ishte ngritur për galerinë. Tani, në pushim, u ul pak nga pak, sikur të mos donte të vihej re. Ndoshta për ta qetësuar fytyrën, e mori sërish në dorë fletoren.

— S’ka gjë që bën, — vazhdoi K., — edhe fletorja juaj, zoti gjykatës hetues, e vërteton atë që them. — I kënaqur që dëgjonte vetëm fjalët e tij të qeta në këtë mbledhje të huaj, K. guxoi madje t’ia merrte pa ceremoni fletoren gjykatësit hetues dhe ta ngrinte me majat e gishtave, sikur t’i vinte neveri, duke e kapur nga një fletë e mesit, kështu që nga të dyja anët vareshin poshtë fletët e shkruara dendur, me njolla, me anët e verdha. — Këto janë dosjet e gjykatësit hetues, — tha ai dhe e la fletoren të binte mbi tryezë. — Vazhdoni të lexoni në të pa merak, zoti gjykatës hetues; nga ky libër fajesh² vërtet nuk kam frikë, megjithëse për mua është i paarritshëm, sepse mund ta prek vetëm me dy maja gishtash dhe jo ta marr në dorë. — Mund të ishte vetëm shenjë e një poshtërimi të thellë, ose të paktën duhej kuptuar kështu, që gjykatësi hetues e kapi fletoren ashtu si kishte rënë mbi tryezë, u përpoq ta rregullonte pak dhe e mori sërish përpara për të lexuar në të.

Fytyrat e njerëzve në rreshtin e parë ishin drejtuar me aq ankth nga K., sa ai i vështroi për pak kohë poshtë. Ishin të gjithë burra të moshuar, disa me mjekër të bardhë. A mos ishin vallë këta ata që vendosnin, që mund të ndikonin mbi gjithë mbledhjen, e cila as me poshtërimin e gjykatësit hetues nuk po dilte nga palëvizshmëria ku ishte zhytur që nga fjalimi i K.-së?

— Ajo që më ka ndodhur mua, — vazhdoi K., pak më me zë të ulët se më parë, dhe kërkonte vazhdimisht me sy fytyrat e rreshtit të parë, gjë që i jepte fjalimit të tij një shprehje disi të shqetësuar, — ajo që më ka ndodhur mua, është vetëm një rast i veçantë dhe si i tillë nuk është shumë i rëndësishëm, meqë unë nuk e marr shumë rëndë; por është shenja e një procedure siç zbatohet kundër shumë njerëzve. Për ta dal unë këtu, jo për veten.

Pa dashur e kishte ngritur zërin. Diku dikush duartrokiti me duart lart dhe thirri: „Bravo! E pse jo? Bravo! Dhe prapë bravo!“ Ata të rreshtit të parë i kapnin herë pas here mjekrat; asnjëri nuk u kthye për shkak të thirrjes. As K. nuk i dha rëndësi, por megjithatë u gjallërua; tani nuk e shihte më fare të nevojshme që të duartrokitnin të gjithë; mjaftonte që shumica të fillonte të mendohej për çështjen dhe vetëm herë pas here të fitohej ndonjëri me bindje.

— Nuk dua sukses si orator, — tha K., i nisur nga ky mendim, — dhe as që do ta arrija dot. Zoti gjykatës hetues ndoshta flet shumë më mirë; kjo i takon profesionit të tij. Ajo që dua është vetëm të diskutohet publikisht një e keqe publike. Dëgjoni: para nja dhjetë ditësh më arrestuan; me vetë faktin e arrestimit qesh, por kjo tani s’ka të bëjë këtu. Më sulmuan në mëngjes në shtrat; ndoshta — pas asaj që tha gjykatësi hetues, nuk përjashtohet — kishin urdhër të arrestonin ndonjë bojaxhi, po aq të pafajshëm sa unë, por zgjodhën mua. Dhomën ngjitur e kishin zënë dy roje të vrazhda. Sikur të isha një kusar i rrezikshëm, nuk do të kishin marrë dot masa më të mira. Këto roje, për më tepër, ishin një hurdhë e prishur moralisht; ma mbushën veshët me llafe, donin t’u jepja ryshfet, donin të më zhvatnin me gënjeshtra të brendshmet e rrobat, kërkonin para, gjoja për të më sjellë mëngjesin, pasi kishin ngrënë pa turp para syve të mi mëngjesin tim. Dhe jo vetëm kaq. Më çuan në një dhomë të tretë përpara mbikëqyrësit. Ishte dhoma e një zonje që e çmoj shumë, dhe m’u desh të shihja si kjo dhomë, për shkakun tim, por pa fajin tim, u ndot në njëfarë mënyre nga prania e rojeve dhe e mbikëqyrësit. Nuk ishte e lehtë të rrije i qetë. Por ia dola dhe e pyeta mbikëqyrësin krejtësisht i qetë — po të ishte këtu, duhej ta vërtetonte — pse isha i arrestuar. E ç’u përgjigj, pra, ky mbikëqyrës, që ende e shoh përpara meje, si rri ulur në karrigen e zonjës që përmenda si përfytyrim i mendjemadhësisë më të trashë? Zotërinj, në thelb nuk u përgjigj asgjë; ndoshta vërtet nuk dinte asgjë; më kishte arrestuar dhe ishte i kënaqur me kaq. Madje bëri edhe më shumë dhe solli në dhomën e asaj zonje tre nëpunës të vegjël të bankës sime, që u morën me prekjen dhe me çrregullimin e fotografive, pronë e zonjës. Prania e këtyre nëpunësve kishte, natyrisht, edhe një qëllim tjetër: ata, ashtu si qiradhënësja ime dhe shërbyesja e saj, duhej ta përhapnin lajmin e arrestimit tim, të ma dëmtonin emrin para botës dhe sidomos të ma lëkundnin pozitën në bankë. Por asgjë nga këto nuk u arrit, as në masën më të vogël; madje qiradhënësja ime, një person krejt i thjeshtë — dua ta përmend këtu emrin e saj me nderim, quhet zonja Grubah —, madje edhe zonja Grubah ishte mjaft e mençur për të kuptuar se një arrestim i tillë nuk vlen më shumë se një rreng që bëjnë në rrugë ca djem që nuk i ruan njeri si duhet. E përsëris: mua e gjithë kjo më solli vetëm bezdi dhe një mërzi kalimtare; por a nuk mund të kishte pasur edhe pasoja më të rënda?

Kur K. e ndërpreu veten këtu dhe vështroi gjykatësin hetues të heshtur, iu duk sikur vuri re se ky pikërisht po i bënte me sy një shenjë dikujt në turmë. K. buzëqeshi dhe tha: „Ja, tani, këtu pranë meje, zoti gjykatës hetues i bën një shenjë të fshehtë dikujt prej jush. Ka, pra, njerëz midis jush që drejtohen që këtu lart. Nuk e di nëse shenja duhej të sillte tani fishkëllima apo duartrokitje, dhe, duke e zbuluar punën para kohe, heq dorë me vetëdije të plotë nga mësimi i kuptimit të shenjës. Për mua është krejt e njëjta gjë, dhe e autorizoj publikisht zotin gjykatës hetues t’i komandojë nëpunësit e tij me pagesë atje poshtë jo me shenja të fshehta, por me fjalë, me zë të lartë, duke thënë, për shembull, njëherë: Tani fishkëllini, dhe herën tjetër: Tani duartrokitni.“

I sikletosur ose i paduruar, gjykatësi hetues lëvizte andej-këtej në karrigen e tij. Burri pas tij, me të cilin kishte biseduar edhe më parë, u përkul sërish drejt tij, qoftë për t’i dhënë guxim në përgjithësi, qoftë për t’i dhënë ndonjë këshillë të veçantë. Poshtë njerëzit bisedonin me zë të ulët, por me gjallëri. Të dyja palët, që më parë dukej se kishin mendime kaq të kundërta, përziheshin; disa njerëz tregonin me gisht K.-në, të tjerë gjykatësin hetues. Avulli si mjegull në dhomë ishte jashtëzakonisht i bezdisshëm; madje pengonte të vëzhgoje më saktë ata që qëndronin më larg. Sidomos për vizitorët e galerisë duhej të ishte shqetësues; ata ishin të detyruar, sigurisht duke i hedhur sy anash me druajtje gjykatësit hetues, t’u bënin pyetje me zë të ulët pjesëmarrësve të mbledhjes, për t’u informuar më mirë. Përgjigjet jepeshin po aq me zë të ulët, nën mbrojtjen e duarve të vëna para gojës.

— Mbaroj menjëherë, — tha K., dhe meqë s’kishte zile, i ra tryezës me grusht. Nga tmerri, kokat e gjykatësit hetues dhe të këshilltarit të tij u ndanë menjëherë. — Gjithë kjo çështje më rri larg, prandaj e gjykoj me qetësi, dhe ju, me kusht që ta keni për zemër këtë të ashtuquajtur gjykatë, mund të nxirrni dobi të madhe po të më dëgjoni. Diskutimet tuaja me njëri-tjetrin për ato që parashtroj ju lutem t’i shtyni për më vonë, sepse nuk kam kohë dhe do të iki shpejt.

Menjëherë u bë heshtje; kaq shumë e zotëronte tashmë K. mbledhjen. Nuk bërtisnin më përzier si në fillim, as nuk duartrokitnin më, por dukeshin tashmë të bindur, ose në rrugën më të shkurtër drejt bindjes.

— Nuk ka dyshim, — tha K. me zë shumë të ulët, sepse e gëzonte vëmendja e tendosur e gjithë mbledhjes; në atë heshtje lindi një gumëzhimë që ishte më ngacmuese se duartrokitja më e shfrenuar, — nuk ka dyshim që pas të gjitha shfaqjeve të kësaj gjykate, në rastin tim, pra, pas arrestimit dhe pas hetimit të sotëm, ndodhet një organizatë e madhe. Një organizatë që jo vetëm punëson roje të korruptueshme, mbikëqyrës budallenj dhe gjykatës hetues që, në rastin më të mirë, janë modestë, por që, për më tepër, mban me siguri edhe një trup gjykatësish të shkallëve të larta e më të lartave, me shpurën e panumërt e të domosdoshme të shërbyesve, shkruesve, xhandarëve dhe ndihmësve të tjerë, ndoshta madje edhe xhelatësh — nuk kam frikë nga kjo fjalë. Dhe cili është kuptimi i kësaj organizate të madhe, zotërinj? Ai qëndron në atë që arrestohen njerëz të pafajshëm dhe kundër tyre niset një procedurë e pakuptimtë dhe, më së shumti, si në rastin tim, pa përfundim. Si mund të fshihej, me këtë pakuptimësi të të gjithës, korrupsioni më i keq i nëpunësve? Kjo është e pamundur; këtë nuk do ta arrinte dot as gjykatësi më i lartë, qoftë edhe për veten. Prandaj rojet përpiqen t’u vjedhin të arrestuarve edhe rrobat e trupit, prandaj mbikëqyrësit hyjnë me forcë në banesa të huaja, prandaj të pafajshmit, në vend që t’i marrin në pyetje, i poshtërojnë më mirë para mbledhjesh të tëra. Rojet më treguan vetëm për depot ku çohet pasuria e të arrestuarve; do të doja t’i shihja njëherë këto vende depozitimi, ku kalbet pasuria e fituar me mundim e të arrestuarve, me aq sa nuk e kanë vjedhur nëpunësit hajdutë të depove.

K.-në e ndërpreu një klithmë nga fundi i sallës; i vuri dorën sipër syve për të parë, sepse drita e turbullt e ditës e zbardhte avullin dhe të verbonte. Bëhej fjalë për rrobalarësen, që K. e kishte njohur menjëherë, që kur hyri, si një shqetësim të rëndësishëm. Nëse tani ishte fajtore apo jo, nuk mund të dallohej. K. pa vetëm se një burrë e kishte tërhequr në një kënd pranë derës dhe atje e shtrëngonte pas vetes. Por nuk klithte ajo, por burri; e kishte hapur gojën gjerë dhe vështronte nga tavani. Rreth të dyve ishte formuar një rreth i vogël; vizitorët e galerisë që ishin afër dukeshin entuziastë që seriozitetin që K. kishte futur në mbledhje e ndërpriste kjo gjë. K., nën përshtypjen e parë, deshi të vraponte menjëherë atje; mendoi edhe se të gjithëve do t’u interesonte të vendosej rregull atje dhe, të paktën, çifti të nxirrej nga salla; por rreshtat e parë përpara tij mbetën krejt të palëvizur; askush nuk lëvizi dhe askush nuk e la K.-në të kalonte. Përkundrazi, e pengonin, dhe një dorë — s’pati kohë të kthehej — e kapi nga prapa për jake; pleq e zgjatnin krahun përpara; K. nuk mendonte më në të vërtetë për çiftin; i dukej sikur po ia kufizonin lirinë, sikur arrestimin po e merrnin seriozisht, dhe u hodh pa u kujdesur poshtë nga podiumi. Tani qëndronte sy më sy përballë turmës. A nuk i kishte gjykuar drejt njerëzit? A i kishte besuar tepër fjalimit të tij? A ishin shtirur ndërsa ai fliste, dhe tani, kur ai po vinte te përfundimet, a ishin ngopur me shtirjen? Ç’fytyra rreth e rrotull tij! Sy të vegjël të zinj rrëshqisnin andej-këtej, faqet u vareshin si pijanecëve, mjekrat e gjata ishin të ngurta e të rralla, dhe po t’i kapje, ishte sikur vetëm të formoje kthetra, jo sikur të kapje mjekra. Por nën mjekra — dhe ky ishte zbulimi i vërtetë që bëri K. — vezullonin në jakat e xhaketave distinktivë të madhësive e të ngjyrave të ndryshme. Të gjithë i kishin këta distinktivë, me aq sa mund të shihej. Të gjithë ishin bashkë, palët gjoja të ndryshme djathtas e majtas, dhe kur u kthye papritur, pa të njëjtët distinktivë në jakën e gjykatësit hetues, që, me duart në prehër, vështronte i qetë poshtë. „Ashtu, pra!“ thirri K. dhe i ngriti krahët lart — zbulimi i papritur kërkonte hapësirë. „Ju jeni të gjithë nëpunës, siç po shoh; ju jeni pikërisht banda e korruptuar kundër së cilës fola; u ngjeshët këtu si dëgjues e si zbulues, krijuat gjoja palë, dhe njëra duartrokiti për të më provuar; donit të mësonit si duhen joshur të pafajshmit. Hë, shpresoj se keni qenë këtu krejt kot; ose u zbavitët që dikush priste prej jush mbrojtjen e pafajësisë, ose — më lër, se të godas“, i thirri K. një plaku që dridhej dhe që ishte shtyrë veçanërisht afër tij, „ose vërtet mësuat diçka. Dhe me këtë ju uroj fat në zanatin tuaj.“ Mori shpejt kapelën, që ishte në buzë të tryezës, dhe çau drejt daljes, mes heshtjes së përgjithshme, gjithsesi heshtjes së befasisë më të plotë. Por gjykatësi hetues duket se kishte qenë edhe më i shpejtë se K., sepse e priste te dera. „Një çast“, tha ai. K. u ndal, por nuk vështroi gjykatësin hetues, por derën, dorezën e së cilës e kishte kapur tashmë. „Desha vetëm t’ju tërhiqja vëmendjen“, tha gjykatësi hetues, „se sot — me siguri ende s’e keni kuptuar — e keni privuar veten nga përparësia që një marrje në pyetje i sjell gjithmonë të arrestuarit.“ K. i qeshi derës në fytyrë. „Rrugaçë, jua fal të gjitha marrjet në pyetje“, thirri ai, hapi derën dhe zbriti me nxitim shkallët. Pas tij u ngrit zhurma e mbledhjes që ishte gjallëruar sërish dhe që filloi t’i diskutonte ngjarjet si studentët.

Shënime

1. Prokurist: në firmat dhe në bankat gjermane e austriake, nëpunësi i lartë që kishte prokurë, d.m.th. të drejtën ligjore për të vepruar e për të nënshkruar në emër të firmës. K. është „prokuristi i parë“, pra një nga nëpunësit më të lartë të bankës, pas drejtorit dhe zëvendësdrejtorit. ↩︎

2. Libër fajesh: në origjinal Schuldbuch, që zakonisht do të thotë „libër borxhesh“, por fjala gjermane Schuld do të thotë njëherësh „borxh“ dhe „faj“. ↩︎