Kapitulli III — Në sallën e zbrazët të seancave · Procesi

Gjatë javës që pasoi, K. priste ditë pas dite një njoftim të ri; nuk mund ta besonte që heqjen e tij dorë nga marrja në pyetje e kishin marrë fjalë për fjalë, dhe kur njoftimi i pritur vërtet nuk erdhi deri të shtunën në mbrëmje, mendoi se ishte thirrur sërish në heshtje në të njëjtën shtëpi, për të njëjtën orë. Prandaj të dielën shkoi përsëri atje; këtë herë kaloi drejt e nëpër shkallë e korridore; disa njerëz që e mbanin mend e përshëndetën nga dyert e tyre, por nuk iu desh të pyeste më njeri dhe shpejt arriti te dera e duhur. Sapo trokiti, ia hapën menjëherë, dhe, pa e shikuar më gruan e njohur, që mbeti në këmbë pranë derës, deshi të hynte menjëherë në dhomën ngjitur. „Sot nuk ka seancë“, tha gruaja. „E pse të mos ketë seancë?“ pyeti ai dhe nuk donte ta besonte. Por gruaja e bindi, duke hapur derën e dhomës ngjitur. Ishte vërtet e zbrazët dhe në zbrazëtinë e saj dukej edhe më e mjerë se të dielën e kaluar. Mbi tryezën, që qëndronte e pandryshuar mbi podium, ishin disa libra. „A mund t’i shoh librat?“ pyeti K., jo nga ndonjë kureshtje e veçantë, por vetëm që të mos kishte ardhur krejt kot. „Jo“, tha gruaja dhe e mbylli sërish derën, „kjo nuk lejohet. Librat janë të gjykatësit hetues.“ „Ah, ashtu“, tha K. dhe pohoi me kokë, „librat me siguri janë libra ligjesh, dhe e ka në natyrë kjo gjyqësi që njeriu dënohet jo vetëm i pafajshëm, por edhe pa ditur asgjë.“ „Ashtu do të jetë“, tha gruaja, që nuk e kishte kuptuar mirë. „Hë, atëherë po iki“, tha K. „T’i them gjë gjykatësit hetues?“ pyeti gruaja. „E njihni?“ pyeti K. „Natyrisht“, tha gruaja, „burri im është shërbyes i gjykatës.“ Vetëm tani e vuri re K. se dhoma, ku herën e kaluar kishte qenë vetëm një govatë rrobash, tani ishte një dhomë ndenjeje plotësisht e mobiluar. Gruaja e vuri re habinë e tij dhe tha: „Po, këtu kemi banesë falas, por në ditët e seancave duhet ta zbrazim dhomën. Pozita e burrit tim ka disa të meta.“ „Nuk çuditem aq shumë me dhomën“, tha K. dhe e vështroi me inat, „sa me faktin që jeni e martuar.“ „Mos ndoshta e keni fjalën për atë që ndodhi në seancën e kaluar, kur ua prisha fjalimin?“ pyeti gruaja. „Natyrisht“, tha K., „sot ka kaluar dhe gati është harruar, por atëherë më tërboi fare. Dhe tani thoni vetë që jeni grua e martuar.“ „Nuk qe në dëmin tuaj që ju ndërpre fjalimi. Pastaj e gjykuan shumë keq.“ „Mund të jetë“, tha K., duke e kthyer bisedën, „por kjo nuk ju shfajëson.“ „Para të gjithëve që më njohin jam e shfajësuar“, tha gruaja, „ai që më përqafoi atëherë më ndjek prej kohësh. Në përgjithësi ndoshta nuk jam joshëse, por për të jam. Nuk ka mbrojtje nga kjo; edhe burri im është pajtuar tashmë; po të dojë ta mbajë vendin, duhet ta durojë, sepse ai njeri është student dhe, me shumë gjasë, do të arrijë pushtet më të madh. Më rri vazhdimisht pas; pikërisht para se të vinit ju, iku.“ „Kjo shkon me gjithë të tjerat“, tha K., „nuk më befason.“ „Ju ndoshta doni të përmirësoni disa gjëra këtu?“ pyeti gruaja ngadalë, duke e shqyrtuar, sikur të thoshte diçka që ishte e rrezikshme si për të, ashtu edhe për K.-në. „Këtë e nxora që nga fjalimi juaj, që mua personalisht më pëlqeu shumë. Sigurisht, dëgjova vetëm një pjesë; fillimin e humba, dhe gjatë mbarimit isha shtrirë përdhe me studentin. — Është kaq e neveritshme këtu“, tha ajo pas një pushimi dhe e kapi K.-në për dore. „Besoni se do t’ia dilni të arrini ndonjë përmirësim?“ K. buzëqeshi dhe e rrotulloi pak dorën në duart e saj të buta. „Në të vërtetë“, tha ai, „unë nuk jam i punësuar këtu për të arritur përmirësime, siç shpreheni ju, dhe po t’ia thoshit këtë, për shembull, gjykatësit hetues, do t’ju qeshnin ose do t’ju ndëshkonin. Në të vërtetë, me vullnetin tim të lirë sigurisht nuk do të isha përzier në këto gjëra, dhe gjumin nuk do të ma kishte prishur kurrë nevoja për përmirësim e kësaj gjyqësie. Por, ngaqë gjoja më arrestuan — sepse, në të vërtetë, jam i arrestuar —, u detyrova të ndërhyj këtu, dhe pikërisht për hatrin tim. Por, po të mund t’ju bëhem me këtë në njëfarë mënyre i dobishëm edhe juve, natyrisht do ta bëj me shumë qejf. Jo vetëm nga dashuria për të afërmin, por edhe sepse edhe ju mund të më ndihmoni.“ „Si mund ta bëja këtë?“ pyeti gruaja. „Duke më treguar, për shembull, tani librat atje mbi tryezë.“ „Po, sigurisht“, thirri gruaja dhe e tërhoqi me nxitim pas vetes. Ishin libra të vjetër, të konsumuar; njëra kapak ishte gati i thyer në mes, copat mbaheshin bashkë vetëm me fije. „Sa e ndyrë është gjithçka këtu“, tha K. duke tundur kokën, dhe gruaja, para se K. të zgjaste dorën te librat, e fshiu pluhurin me përparësen e saj, të paktën sipërfaqësisht. K. hapi librin e parë; doli një figurë e pahijshme. Një burrë dhe një grua rrinin lakuriq mbi kanape; qëllimi i ndyrë i vizatuesit dallohej qartë, por ngathtësia e tij kishte qenë aq e madhe, sa në fund shiheshin vetëm një burrë dhe një grua që dilnin tepër trupërisht nga figura, rrinin ulur tepër drejt dhe, për shkak të një perspektive të gabuar, mezi ktheheshin nga njëri-tjetri. K. nuk shfletoi më tej, por hapi vetëm faqen e titullit të librit të dytë; ishte një roman me titull: „Mundimet që Greta duhej të hiqte nga burri i saj, Hansi“. „Këta janë librat e ligjeve që studiohen këtu“, tha K., „nga njerëz të tillë do të më gjykojnë.“ „Unë do t’ju ndihmoj“, tha gruaja. „E doni?“ „A mund ta bënit vërtet këtë pa e vënë veten në rrezik? Pak më parë thatë se burri juaj varet shumë nga eprorët.“ „Megjithatë dua t’ju ndihmoj“, tha gruaja, „ejani, duhet ta bisedojmë. Për rrezikun tim mos flisni më; unë kam frikë nga rreziku vetëm aty ku dua të kem frikë. Ejani.“ I tregoi podiumin dhe iu lut të ulej me të në shkallë. „Keni sy të bukur të errët“, tha ajo, pasi u ulën, dhe e vështroi K.-në nga poshtë në fytyrë, „mua më thonë se kam edhe unë sy të bukur, por tuajt janë shumë më të bukur. Për më tepër, më ranë në sy që atëherë, kur hytë këtu për herë të parë. Ishin edhe shkaku pse pastaj erdha këtu në dhomën e mbledhjes, gjë që përndryshe s’e bëj kurrë dhe që në njëfarë mënyre madje ma kanë ndaluar.“ „Kjo, pra, është e gjitha“, mendoi K., „po më ofrohet; është e prishur si të gjithë këtu përreth; i është mërzitur me nëpunësit e gjykatës, gjë që është e kuptueshme, dhe prandaj i përshëndet të huajt, cilido qofshin, me një kompliment për sytë e tyre.“ Dhe K. u ngrit në heshtje, sikur t’i kishte shprehur mendimet me zë dhe kështu t’ia kishte shpjeguar gruas sjelljen e tij. „Nuk besoj se mund të më ndihmoni“, tha ai, „për të më ndihmuar vërtet, duhet të kesh lidhje me nëpunës të lartë. Kurse ju me siguri njihni vetëm nëpunësit e vegjël, që sillen këtu me shumicë. Këta me siguri i njihni shumë mirë dhe mund të arrinit edhe ndonjë gjë prej tyre, nuk e vë në dyshim; por gjëja më e madhe që mund të arrihej prej tyre do të ishte krejtësisht pa rëndësi për përfundimin përfundimtar të procesit. Kurse ju, me këtë, do të kishit humbur prapëseprapë disa miq. Këtë nuk e dua. Vazhdojeni marrëdhënien tuaj të deritanishme me këta njerëz; sepse më duket se ju është e domosdoshme. Këtë nuk e them pa keqardhje, sepse, për t’jua kthyer disi komplimentin, edhe ju më pëlqeni shumë, sidomos kur më shikoni, si tani, kaq e trishtuar, ndonëse për këtë, për më tepër, ju s’keni fare arsye. Ju i përkisni shoqërisë kundër së cilës duhet të luftoj, por në të ndiheni shumë mirë; madje e doni studentin, dhe po të mos e doni, të paktën e parapëlqeni nga burri juaj. Këtë mund ta kuptoje lehtë nga fjalët tuaja.“ „Jo“, thirri ajo, mbeti ulur dhe vetëm zgjati dorën drejt dorës së K.-së, të cilën ai nuk e tërhoqi mjaft shpejt. „Tani nuk mund të ikni; nuk mund të ikni me një gjykim të gabuar për mua. Vërtet do t’ia dilnit të iknit tani? A jam vërtet kaq e pavlerë, sa nuk doni të më bëni as nderin të rrini këtu edhe pak?“ „Më keqkuptoni“, tha K. dhe u ul, „po t’ju interesojë vërtet që të rri këtu, rri me qejf; kam kohë; erdha këtu duke pritur se sot do të kishte seancë. Me atë që thashë më parë, doja vetëm t’ju lutesha të mos ndërmerrnit asgjë për mua në procesin tim. Por as kjo s’duhet t’ju fyejë, po të mendoni se mua s’më intereson fare përfundimi i procesit dhe se me një dënim vetëm do të qesh. Me kusht që procesi të arrijë fare në një përfundim të vërtetë, gjë për të cilën dyshoj shumë. Përkundrazi, besoj se procedura, nga dembelizmi ose harresa, ose ndoshta madje nga frika e nëpunësve, është ndërprerë tashmë ose do të ndërpritet së shpejti. Sigurisht, është e mundur edhe që, me shpresën e ndonjë ryshfeti më të madh, do ta vazhdojnë procesin në dukje; krejt kot, siç mund ta them që sot, sepse unë nuk i jap ryshfet askujt. Sidoqoftë, do të ishte një nder që mund të më bënit, po t’i thoshit gjykatësit hetues, ose kujtdo tjetër që i përhap me qejf lajmet e rëndësishme, se mua kurrë dhe me asnjë marifet, nga të cilët zotërinjtë me siguri janë të pasur, nuk do të më bindin të jap ryshfet. Do të ishte krejtësisht e kotë; këtë mund t’ua thoni hapur. Për më tepër, ndoshta e kanë vënë re edhe vetë, dhe edhe sikur të mos ishte kështu, mua nuk më intereson aq shumë që ta mësojnë që tani. Kështu zotërinjve do t’u kursehej vetëm punë, por sigurisht edhe mua disa bezdi, që megjithatë i marr me qejf përsipër, kur e di që çdonjëra është njëkohësisht një goditje për të tjerët. Dhe që të jetë kështu, do të kujdesem unë. A e njihni, në të vërtetë, gjykatësin hetues?“ „Natyrisht“, tha gruaja, „madje për atë mendova së pari, kur ju ofrova ndihmë. Nuk e dija që është vetëm një nëpunës i vogël, por meqë e thoni ju, me siguri do të jetë e vërtetë. Megjithatë, besoj se raporti që ai u dërgon atyre lart ka sidoqoftë njëfarë ndikimi. Dhe shkruan kaq shumë raporte. Ju thoni se nëpunësit janë dembelë; jo të gjithë, me siguri, sidomos jo ky gjykatës hetues; ai shkruan shumë. Të dielën e kaluar, për shembull, seanca zgjati deri afër mbrëmjes. Të gjithë njerëzit ikën, por gjykatësi hetues mbeti në sallë; m’u desh t’i sillja një llambë; kisha vetëm një llambë të vogël kuzhine, por ai ishte i kënaqur me të dhe filloi menjëherë të shkruante. Ndërkohë kishte ardhur edhe burri im, që atë të diel ishte me leje; sollëm mobiliet, e rregulluam sërish dhomën tonë; pastaj erdhën edhe fqinjë, bisedonim edhe nën dritën e një qiriu; shkurt, e harruam gjykatësin hetues dhe shkuam të flinim. Papritur natën — duhet të ketë qenë natë e thellë — zgjohem; pranë shtratit qëndron gjykatësi hetues dhe e mbulon llambën me dorë, që të mos i bjerë drita burrit tim; ishte kujdes i panevojshëm, burri im fle aq rëndë, sa as drita nuk do ta kishte zgjuar. U tremba aq shumë, sa gati bërtita, por gjykatësi hetues ishte shumë i sjellshëm, më këshilloi të isha e kujdesshme, më pëshpëriti se kishte shkruar deri atëherë, se tani po ma kthente llambën dhe se kurrë nuk do ta harronte pamjen kur më kishte gjetur në gjumë. Me gjithë këtë, doja t’ju thoja vetëm se gjykatësi hetues shkruan vërtet shumë raporte, sidomos për ju, sepse marrja juaj në pyetje ishte me siguri një nga temat kryesore të seancës dyditore. E raporte kaq të gjata s’mund të jenë krejt pa rëndësi. Por përveç kësaj, nga kjo ngjarje mund ta shihni edhe se gjykatësi hetues më vjen rrotull dhe se unë, pikërisht tani, në kohën e parë — duhet të më ketë vënë re vetëm tani —, mund të kem ndikim të madh mbi të. Që i intereson shumë për mua, kam tani edhe prova të tjera. Dje më dërgoi si dhuratë, me anë të studentit, të cilit i ka shumë besim dhe që është bashkëpunëtori i tij, çorape mëndafshi, gjoja për atë që e pastroj sallën e seancave; por ky është vetëm një shkak, sepse kjo punë është vetëm detyra ime dhe për të paguhet burri im. Janë çorape të bukura, shikoni“ — i shtriu këmbët, i ngriti fundet deri në gju dhe i vështroi edhe vetë çorapet — „janë çorape të bukura, por në të vërtetë tepër të holla dhe nuk më shkojnë mua.“

Papritur e ndërpreu veten, vuri dorën mbi dorën e K.-së, sikur të donte ta qetësonte, dhe pëshpëriti: „Shët, Bertoldi po na shikon.“ K. ngriti ngadalë sytë. Te dera e sallës së seancave qëndronte një djalë i ri; ishte i vogël, nuk i kishte këmbët krejt të drejta dhe përpiqej t’i jepte vetes dinjitet me një mjekër të shkurtër, të rrallë, të kuqërremtë, nëpër të cilën i shtinte vazhdimisht gishtat. K. e vështroi me kureshtje; ishte, pra, studenti i parë i shkencës së panjohur të drejtësisë që e takonte, në njëfarë mënyre, si njeri me njeri; një njeri që ndoshta një ditë do të arrinte edhe në poste më të larta nëpunësi. Studenti, përkundrazi, me sa dukej nuk e përfillte fare K.-në; i bëri vetëm shenjë gruas me një gisht, që e nxori për një çast nga mjekra, dhe shkoi te dritarja; gruaja u përkul drejt K.-së dhe pëshpëriti: „Mos u zemëroni me mua, ju lutem shumë, as mos mendoni keq për mua; tani duhet të shkoj tek ai, te ky njeri i neveritshëm; shikojini vetëm këmbët e shtrembra. Por kthehem menjëherë dhe pastaj vij me ju, po të më merrni me vete; shkoj ku të doni; mund të bëni me mua ç’të doni; do të jem e lumtur, po të jem sa më gjatë larg prej këtej, më mirë, sigurisht, përgjithmonë.“ I përkëdheli edhe një herë dorën K.-së, u hodh në këmbë dhe vrapoi te dritarja. Pa dashur, K. ia kapi edhe dorën në zbrazëti. Gruaja e joshte vërtet; me gjithë mendimet që bëri, nuk gjeti asnjë arsye të qëndrueshme pse të mos i dorëzohej joshjes. Kundërshtimin kalimtar se gruaja e zinte në kurth për gjykatën e largoi pa mundim. Si mund ta zinte në kurth? A nuk mbetej ai gjithmonë kaq i lirë, sa mund ta copëtonte menjëherë gjithë gjykatën, të paktën me aq sa kishte të bënte me të? A s’mund ta kishte ai këtë pak besim te vetja? Dhe oferta e saj për ndihmë tingëllonte e sinqertë dhe ndoshta nuk ishte pa vlerë. Dhe ndoshta s’kishte hakmarrje më të mirë kundër gjykatësit hetues dhe shpurës së tij se t’ua merrte këtë grua dhe ta mbante për vete. Atëherë mund të ndodhte një ditë që gjykatësi hetues, pas një pune të mundimshme mbi raporte të rreme për K.-në, natën vonë ta gjente bosh shtratin e gruas. Dhe bosh, sepse ajo i përkiste K.-së, sepse kjo grua te dritarja, ky trup i plotë, i lakueshëm, i ngrohtë, në rrobën e errët prej stofi të trashë e të rëndë, i përkiste krejtësisht vetëm K.-së.

Pasi i largoi kështu dyshimet kundër gruas, biseda e pëshpëritur te dritarja iu duk tepër e gjatë; trokiti me nyjat e gishtave mbi podium dhe pastaj edhe me grusht. Studenti hodhi shkurt sytë nga K. mbi supin e gruas, por nuk u shqetësua; madje u ngjesh edhe më shumë pas gruas dhe e përqafoi. Ajo e uli kokën thellë, sikur ta dëgjonte me vëmendje; ai, kur ajo u përkul, e puthi me zhurmë në qafë, pa e ndërprerë thuajse fare të folurin. K. pa në këtë të vërtetuar tiraninë që, sipas ankesave të gruas, studenti ushtronte mbi të; u ngrit dhe eci lart e poshtë nëpër dhomë. Duke i hedhur sytë anash studentit, mendonte si ta largonte sa më shpejt, dhe prandaj nuk i erdhi keq kur studenti, me sa dukej i shqetësuar nga ecja e K.-së, që herë-herë ishte kthyer në rrapëllimë, vërejti: „Po të jeni i paduruar, mund të ikni. Mund të kishit ikur edhe më parë; askush s’do t’ju kishte marrë malli. Po, madje duhej të kishit ikur, dhe pikërisht kur hyra unë, dhe sa më shpejt.“ Në këtë vërejtje mund të shpërthente gjithfarë tërbimi, por gjithsesi në të ishte edhe mendjemadhësia e nëpunësit të ardhshëm të gjykatës që i fliste një të akuzuari të papëlqyer. K. u ndal shumë afër tij dhe tha duke buzëqeshur: „Jam i paduruar, kjo është e vërtetë, por kjo padurim do të largohet më lehtë po të na lini ju. Por, në qoftë se ndoshta keni ardhur këtu për të studiuar — dëgjova që jeni student —, me qejf do t’ju lë vendin dhe do të iki me gruan. Për më tepër, do t’ju duhet të studioni edhe shumë para se të bëheni gjykatës. Sigurisht, gjyqësinë tuaj nuk e njoh ende shumë mirë, por supozoj se vetëm me fjalë të vrazhda, që, sigurisht, i thoni tashmë paturpësisht mirë, nuk mbaron puna.“ „Nuk duhej ta kishin lënë të sillej kaq i lirë“, tha studenti, sikur të donte t’i jepte gruas një shpjegim për fjalimin fyes të K.-së, „ishte një gabim. Ia thashë gjykatësit hetues. Duhej ta kishin mbajtur të paktën në dhomën e tij midis marrjeve në pyetje. Gjykatësi hetues ndonjëherë është i pakuptueshëm.“ „Fjalë të kota“, tha K. dhe e zgjati dorën drejt gruas, „ejani.“ „Ah, ashtu“, tha studenti, „jo, jo, këtë s’e merrni“, dhe, me një forcë që s’do t’ia kishe pandehur, e ngriti mbi njërin krah dhe vrapoi me shpinë të kërrusur drejt derës, duke e vështruar me dashuri nga poshtë. Njëfarë frike nga K. nuk mund të mos dallohej këtu; megjithatë guxoi ta ngacmonte K.-në edhe më, duke i përkëdhelur e shtrënguar krahun gruas me dorën e lirë. K. vrapoi disa hapa pranë tij, gati për ta kapur dhe, po të duhej, për ta mbytur, kur gruaja tha: „S’ka gjë që bën, gjykatësi hetues dërgon të më marrin; nuk mund të vij me ju; ky përbindësh i vogël“ — dhe i kaloi studentit dorën nëpër fytyrë — „ky përbindësh i vogël nuk më lë.“ „Dhe ju nuk doni të çliroheni!“ bërtiti K. dhe vuri dorën mbi supin e studentit, që i kërciti dhëmbët asaj. „Jo“, thirri gruaja dhe e shtyu K.-në me të dyja duart, „jo, jo, vetëm këtë jo, ç’po mendoni! Kjo do të ishte shkatërrimi im. Lëreni, pra, oh, ju lutem, lëreni. Ai vetëm po zbaton urdhrin e gjykatësit hetues dhe po më çon tek ai.“ „Atëherë le të vrapojë, dhe ju s’dua t’ju shoh më kurrë“, tha K., i tërbuar nga zhgënjimi, dhe i dha studentit një të shtyrë në shpinë, sa ky u pengua pak, për t’u hedhur menjëherë pas kësaj, nga kënaqësia që nuk kishte rënë, edhe më lart me barrën e tij. K. i ndoqi ngadalë; e kuptoi se kjo ishte disfata e parë e padyshimtë që kishte pësuar nga këta njerëz. Natyrisht, nuk kishte asnjë arsye të frikësohej për këtë; disfatën e pësonte vetëm sepse e kërkonte luftën. Po të rrinte në shtëpi dhe të bënte jetën e tij të zakonshme, ishte njëmijë herë më i fortë se secili nga këta njerëz dhe mund ta hiqte secilin nga rruga me një shkelm. Dhe përfytyroi skenën më qesharake që mund të kishte, për shembull, po të gjunjëzohej ky student i mjerë, ky fëmijë i fryrë, ky mjekroç i shtrembër, para shtratit të Elzës dhe t’i lutej për mëshirë me duar të bashkuara. Ky përfytyrim i pëlqeu aq shumë K.-së, sa vendosi që, po t’i jepej ndonjëherë rasti, ta merrte një ditë studentin me vete te Elza.

Nga kureshtja, K. nxitoi edhe te dera; donte të shihte ku po e çonin gruan; studenti s’do ta mbante gjithsesi në krah nëpër rrugë. Doli se rruga ishte shumë më e shkurtër. Fill përballë derës së banesës, një shkallë e ngushtë druri çonte, me sa dukej, në papafingo; bënte një kthesë, kështu që nuk ia shihje fundin. Nëpër këtë shkallë studenti e ngjiti gruan lart, tashmë shumë ngadalë dhe duke rënkuar, sepse ishte dobësuar nga vrapimi i deritanishëm. Gruaja e përshëndeti K.-në poshtë me dorë dhe, duke ngritur e ulur supet, u përpoq të tregonte se ishte e pafajshme për rrëmbimin; por në këtë lëvizje nuk kishte shumë keqardhje. K. e vështroi pa shprehje, si një të huaj; nuk donte të tregonte as që ishte i zhgënjyer, as që mund ta kapërcente lehtë zhgënjimin.

Të dy ishin zhdukur tashmë, por K. qëndronte ende te dera. Duhej të supozonte se gruaja jo vetëm e kishte tradhtuar, por, duke thënë se po e çonin te gjykatësi hetues, edhe e kishte gënjyer. Gjykatësi hetues nuk do të rrinte gjithsesi duke pritur në papafingo. Shkalla prej druri nuk shpjegonte asgjë, sado gjatë ta shikoje. Atëherë K. vuri re një copë letër të vogël pranë hyrjes së shkallës, shkoi atje dhe lexoi, me një shkrim fëminor, të pastërvitur: „Hyrja për në kancelaritë e gjykatës.“ Këtu, pra, në papafingon e kësaj shtëpie me qira, ishin kancelaritë e gjykatës? Ky nuk ishte një institucion që mund të ngjallte shumë respekt, dhe për një të akuzuar ishte qetësuese të përfytyronte sa pak mjete parash kishte në dispozicion kjo gjykatë, kur i vendoste kancelaritë e saj atje ku qiramarrësit, që ishin vetë ndër më të varfrit, hidhnin plaçkat e tyre të panevojshme. Sigurisht, nuk përjashtohej që kishte para mjaft, por që nëpunësit hidheshin mbi to para se të përdoreshin për qëllimet e gjykatës. Kjo, sipas përvojës së deritanishme të K.-së, ishte madje shumë e mundshme; vetëm se atëherë një shthurje e tillë e gjykatës, për një të akuzuar, ishte sigurisht poshtëruese, por në thelb edhe më qetësuese se ç’do të kishte qenë varfëria e gjykatës. Tani K.-së i ishte e kuptueshme edhe pse në marrjen e parë në pyetje u kishte ardhur turp ta thërrisnin të akuzuarin në papafingo dhe kishin parapëlqyer ta bezdisnin në banesën e tij. Në ç’pozitë ndodhej, pra, K. ndaj gjykatësit që rrinte ulur në papafingo, ndërsa ai vetë në bankë kishte një dhomë të madhe me paradhomë dhe mund të shihte poshtë, përmes një xhami të stërmadh dritareje, sheshin e gjallë të qytetit! Sigurisht, ai nuk kishte të ardhura anësore nga ryshfetet ose përvetësimet dhe nuk mund ta urdhëronte shërbyesin t’i sillte në zyrë ndonjë grua në krah. Por nga kjo K. donte të hiqte dorë me qejf, të paktën në këtë jetë.

K. qëndronte ende para letrës së ngjitur, kur një burrë u ngjit nëpër shkallë, vështroi nëpër derën e hapur në dhomën e ndenjes, prej nga shihej edhe salla e seancave, dhe më në fund e pyeti K.-në nëse kishte parë aty para pak kohe një grua. „Ju jeni shërbyesi i gjykatës, apo jo?“ pyeti K. „Po“, tha burri, „ah, ashtu, ju jeni i akuzuari K.; tani ju njoh edhe unë; mirë se erdhët.“ Dhe i zgjati dorën K.-së, që nuk e priste fare. „Por sot nuk është njoftuar ndonjë seancë“, tha pastaj shërbyesi i gjykatës, meqë K. heshte. „E di“, tha K. dhe vështroi xhaketën civile të shërbyesit të gjykatës, që, si shenjë e vetme zyrtare, përveç disa kopsave të zakonshme kishte edhe dy kopsa të praruara, që dukeshin të shqitura nga ndonjë pallto e vjetër oficeri. „Para pak kohe fola me gruan tuaj. Nuk është më këtu. Studenti e çoi në krah te gjykatësi hetues.“ „E shihni?“ tha shërbyesi i gjykatës. „Gjithmonë ma marrin. Sot është e diel dhe nuk jam i detyruar të bëj asnjë punë, por, vetëm për të më larguar që këtej, më dërgojnë me ndonjë njoftim të kotë. Dhe nuk më dërgojnë larg, kështu që kam shpresë se, po të nxitoj shumë, ndoshta kthehem ende në kohë. Vrapoj, pra, sa mundem, i bërtas zyrës ku më kanë dërguar njoftimin nëpër të çarën e derës aq pa frymë, sa mezi do ta kenë kuptuar, kthehem me vrap, por studenti ka nxituar edhe më shumë se unë; sigurisht, ai kishte edhe një rrugë më të shkurtër; i duhej vetëm të zbriste me vrap shkallët e papafingos. Po të mos isha kaq i varur, do ta kisha shtypur prej kohësh studentin këtu pas murit. Këtu, pranë letrës së ngjitur. Për këtë ëndërroj gjithmonë. Këtu, pak më lart se dyshemeja, rri i shtypur, me krahët të shtrirë, me gishtat të hapur, me këmbët e shtrembra të përdredhura si rreth, dhe rreth e qark spërkatje gjaku. Por deri tani ka qenë vetëm ëndërr.“ „S’ka ndonjë ndihmë tjetër?“ pyeti K. duke buzëqeshur. „Unë s’di ndonjë“, tha shërbyesi i gjykatës. „Dhe tani po bëhet edhe më keq: deri tani e çonte vetëm te vetja, tani e çon, gjë që sigurisht e prisja prej kohësh, edhe te gjykatësi hetues.“ „A s’ka fare faj gruaja juaj në këtë?“ pyeti K.; iu desh ta mposhtte veten për këtë pyetje, aq shumë e ndiente tani edhe ai xhelozinë. „Po, sigurisht“, tha shërbyesi i gjykatës, „madje ka fajin më të madh. Ajo iu var atij në qafë. Sa për atë, ai u vjen pas të gjitha grave. Vetëm në këtë shtëpi e kanë përzënë tashmë nga pesë banesa ku ishte futur fshehurazi. Gruaja ime, sigurisht, është më e bukura në gjithë shtëpinë, dhe pikërisht unë nuk mund të mbrohem.“ „Po të jetë kështu, atëherë, sigurisht, s’ka ndihmë“, tha K. „E pse jo?“ pyeti shërbyesi i gjykatës. „Studentin, që është frikacak, duhej ta rrihte dikush njëherë, kur të dojë ta prekë gruan time, aq keq sa të mos guxojë më kurrë. Por unë nuk kam të drejtë, dhe të tjerët nuk ma bëjnë këtë nder, sepse të gjithë kanë frikë nga pushteti i tij. Vetëm një njeri si ju mund ta bënte.“ „Si kështu unë?“ pyeti K. i habitur. „Po ju jeni i akuzuar“, tha shërbyesi i gjykatës. „Po“, tha K., „por pikërisht prandaj do të duhej të kisha edhe më shumë frikë se ai, ndonëse ndoshta nuk ka ndikim mbi përfundimin e procesit, me siguri ka ndikim mbi hetimin paraprak.“ „Po, sigurisht“, tha shërbyesi i gjykatës, sikur mendimi i K.-së të ishte po aq i drejtë sa i tiji. „Por te ne, si rregull, nuk zhvillohen procese pa shpresë.“ „Nuk jam i mendimit tuaj“, tha K., „por kjo s’duhet të më pengojë ta marr studentin nën kujdes me ndonjë rast.“ „Do t’ju isha shumë mirënjohës“, tha shërbyesi i gjykatës pak zyrtarisht; në të vërtetë, dukej se nuk besonte se mund të plotësohej dëshira e tij më e lartë. „Ndoshta“, vazhdoi K., „edhe nëpunës të tjerë tuajt, e ndoshta madje të gjithë, do ta meritonin të njëjtën gjë.“ „Po, po“, tha shërbyesi i gjykatës, sikur të ishte fjala për diçka të vetëkuptueshme. Pastaj e vështroi K.-në me një shikim besimi, siç s’e kishte bërë deri atëherë, me gjithë mirësjelljen, dhe shtoi: „Njeriu gjithmonë rebelohet.“ Por biseda dukej se i ishte bërë pak e pakëndshme, sepse e ndërpreu duke thënë: „Tani duhet të paraqitem në kancelari. Doni të vini?“ „S’kam ç’të bëj atje“, tha K. „Mund t’i shihnit kancelaritë. Askush s’do t’ju përfillë.“ „Ia vlen t’i shohësh?“ pyeti K. duke ngurruar, por kishte shumë dëshirë të shkonte. „Hë“, tha shërbyesi i gjykatës, „mendova se do t’ju interesonte.“ „Mirë“, tha K. më në fund, „vij me ju.“ Dhe u ngjit nëpër shkallë më shpejt se shërbyesi i gjykatës.

Kur hyri, gati ra përdhe, sepse pas derës kishte edhe një shkallë. „Për publikun nuk kujdesen shumë“, tha ai. „Nuk kujdesen fare“, tha shërbyesi i gjykatës, „shikoni vetëm këtu dhomën e pritjes.“ Ishte një korridor i gjatë, prej nga dyer të ashpra, të bëra me dërrasa, çonin në ndarjet e veçanta të papafingos. Ndonëse drita nuk hynte drejtpërdrejt, nuk ishte krejtësisht errësirë, sepse disa ndarje nga ana e korridorit, në vend të mureve të plota prej dërrase, kishin vetëm kangjella druri, që sigurisht arrinin deri në tavan, nëpër të cilat depërtonte pak dritë dhe nëpër të cilat mund të shihje edhe disa nëpunës, si shkruanin në tryeza ose qëndronin fill pas kangjellave dhe vëzhgonin nëpër të çarat njerëzit në korridor. Ndoshta ngaqë ishte e diel, në korridor kishte pak njerëz. Linin një përshtypje shumë modeste. Rrinin ulur në largësi gati të rregullta nga njëri-tjetri, në dy rreshtat e bankave të gjata prej druri, të vendosura në të dyja anët e korridorit. Të gjithë ishin veshur shkel e shko, megjithëse shumica, nga shprehja e fytyrës, nga qëndrimi, nga mënyra si mbanin mjekrën dhe nga shumë hollësi të vogla që mezi mund të përcaktoheshin, u përkisnin klasave më të larta. Meqë s’kishte varëse rrobash, kapelat i kishin vënë nën bankë, ndoshta duke ndjekur njëri shembullin e tjetrit. Kur ata që rrinin më afër derës panë K.-në dhe shërbyesin e gjykatës, u ngritën për t’i përshëndetur; kur e panë këtë ata që vinin pas, kujtuan se duhej të përshëndetnin edhe ata, kështu që të gjithë u ngritën kur kaluan të dy. Nuk qëndronin kurrë krejt drejt; shpina u ishte e përkulur, gjunjët të përthyer; qëndronin si lypsarë rrugësh. K. priti shërbyesin e gjykatës, që ecte pak pas tij, dhe tha: „Sa të poshtëruar duhet të jenë!“ „Po“, tha shërbyesi i gjykatës, „janë të akuzuar; të gjithë ata që shihni këtu janë të akuzuar.“ „Vërtet!“ tha K. „Atëherë janë kolegët e mi.“ Dhe iu drejtua më të afërmit, një burri të gjatë e të hollë, me flokë gati të thinjura. „Ç’prisni këtu?“ pyeti K. me mirësjellje. Por kjo fjalë e papritur e hutoi burrin, gjë që dukej aq më e sikletshme, sepse me sa dukej ishte fjala për një njeri me përvojë të botës, që diku tjetër me siguri dinte ta përmbante veten dhe nuk e lëshonte lehtë epërsinë që kishte fituar mbi shumë të tjerë. Por këtu nuk dinte t’i përgjigjej një pyetjeje kaq të thjeshtë dhe vështronte nga të tjerët, sikur ata të ishin të detyruar ta ndihmonin dhe sikur askush të mos mund t’i kërkonte përgjigje, po të mos vinte kjo ndihmë. Atëherë iu afrua shërbyesi i gjykatës dhe, për ta qetësuar e për ta gjallëruar burrin, tha: „Zotëria këtu ju pyet vetëm se çfarë prisni. Përgjigjuni, pra.“ Zëri i shërbyesit të gjykatës, që me siguri e njihte, pati efekt më të mirë: „Pres —“ nisi ai dhe ngeci. Me sa dukej, e kishte zgjedhur këtë fillim për t’iu përgjigjur krejt saktë pyetjes, por tani nuk e gjente vazhdimin. Disa nga ata që prisnin ishin afruar dhe e rrethonin grupin; shërbyesi i gjykatës u tha: „Largohuni, largohuni, lironi korridorin.“ U tërhoqën pak prapa, por jo deri në vendet e tyre të mëparshme. Ndërkohë i pyeturi e kishte mbledhur veten dhe u përgjigj madje me një buzëqeshje të vogël: „Para një muaji kam bërë disa kërkesa për prova në çështjen time dhe pres që të shqyrtohen.“ „Me sa duket, e lodhni shumë veten“, tha K. „Po“, tha burri, „është çështja ime.“ „Jo të gjithë mendojnë si ju“, tha K., „unë, për shembull, jam edhe unë i akuzuar, por, për shpëtimin e shpirtit tim, nuk kam bërë as kërkesë për prova, as ndonjë gjë tjetër të tillë. A e quani këtë të nevojshme?“ „Nuk e di saktë“, tha burri përsëri në pasiguri të plotë; me sa dukej kujtonte se K. po tallej me të, dhe prandaj, nga frika se mos bënte ndonjë gabim të ri, me siguri do të kishte dashur ta përsëriste plotësisht përgjigjen e mëparshme; por para shikimit të paduruar të K.-së tha vetëm: „Sa për mua, kam bërë kërkesa për prova.“ „Me siguri nuk besoni se jam i akuzuar?“ pyeti K. „Oh, ju lutem, sigurisht që besoj“, tha burri dhe u mënjanua pak, por në përgjigje nuk kishte besim, vetëm frikë. „Nuk më besoni, pra?“ pyeti K. dhe, i shtyrë pa e kuptuar nga natyra e përulur e burrit, e kapi për krahu, sikur të donte ta detyronte të besonte. Nuk donte t’i shkaktonte dhimbje, edhe e kishte prekur fare lehtë; megjithatë burri ulëriti, sikur K. ta kishte kapur jo me dy gishta, por me një darë të skuqur në zjarr. Kjo britmë qesharake e mërziti përfundimisht K.-në; po të mos i besonin se ishte i akuzuar, aq më mirë; ndoshta burri madje e kujtonte gjykatës. Dhe tani, për ta përshëndetur, e kapi vërtet më fort, e shtyu sërish në bankë dhe vazhdoi rrugën. „Shumica e të akuzuarve janë kaq të ndjeshëm“, tha shërbyesi i gjykatës. Pas tyre tani u mblodhën rreth burrit, që kishte pushuar së bërtituri, gati të gjithë ata që prisnin, dhe dukeshin sikur e pyesnin me hollësi për ngjarjen. Tani përballë K.-së erdhi një roje, që njihej sidomos nga një shpatë, millja e së cilës, të paktën nga ngjyra, ishte prej alumini. K. u habit me këtë dhe madje e zgjati dorën ta prekte. Roja, që kishte ardhur për shkak të britmës, pyeti ç’kishte ndodhur. Shërbyesi i gjykatës u përpoq ta qetësonte me disa fjalë, por roja deklaroi se duhej të shihte vetë, përshëndeti ushtarakisht dhe vazhdoi rrugën me hapa shumë të nxituar, por shumë të shkurtër, me siguri të matur nga cermja.

K. nuk u mor gjatë me të dhe me shoqërinë në korridor, sidomos meqë, aty nga mesi i korridorit, pa mundësinë të kthehej djathtas nëpër një hapje pa derë. U mor vesh me shërbyesin e gjykatës nëse ishte rruga e duhur; shërbyesi i gjykatës pohoi me kokë, dhe K. tani u kthye vërtet atje. E bezdiste që duhej të ecte gjithmonë një a dy hapa para shërbyesit të gjykatës; të paktën në këtë vend mund të dukej sikur po e çonin si të arrestuar. Prandaj e priste shpesh shërbyesin e gjykatës, por ky mbetej menjëherë sërish pas. Më në fund K., për t’i dhënë fund sikletit të tij, tha: „Tani e pashë si duket këtu; dua të iki.“ „Nuk i keni parë ende të gjitha“, tha shërbyesi i gjykatës krejt pafajësisht. „Nuk dua t’i shoh të gjitha“, tha K., që, për më tepër, ndihej vërtet i lodhur, „dua të iki; si shkohet te dalja?“ „Mos keni humbur, vallë?“ pyeti shërbyesi i gjykatës i habitur. „Shkoni këtu deri te qoshja dhe pastaj djathtas, poshtë korridorit, drejt te dera.“ „Ejani me mua“, tha K., „ma tregoni rrugën; do ta gaboj; ka kaq shumë rrugë këtu.“ „Është rruga e vetme“, tha shërbyesi i gjykatës tani me qortim, „nuk mund të kthehem me ju; duhet ta jap njoftimin tim dhe kam humbur tashmë shumë kohë për shkakun tuaj.“ „Ejani me mua“, përsëriti K. tani më ashpër, sikur ta kishte kapur më në fund shërbyesin e gjykatës në një gënjeshtër. „Mos bërtisni kështu, pra“, pëshpëriti shërbyesi i gjykatës, „këtu kudo ka zyra. Po të mos doni të ktheheni vetëm, ejani edhe pak me mua, ose prisni këtu derisa ta mbaroj njoftimin, dhe pastaj me qejf kthehem me ju.“ „Jo, jo“, tha K., „nuk do të pres, dhe ju duhet të vini tani me mua.“ K. ende s’e kishte vështruar fare hapësirën ku ndodhej; vetëm kur tani u hap një nga dyert e shumta prej druri që e rrethonin, hodhi sytë atje. Një vajzë, e thirrur ndoshta nga të folurit me zë të lartë të K.-së, hyri dhe pyeti: „Ç’dëshiron zotëria?“ Pas saj, në largësi, në gjysmerrësirë, shihej edhe një burrë që po afrohej. K. vështroi shërbyesin e gjykatës. Ky kishte thënë, pra, se askush s’do ta përfillte K.-në, dhe tani po vinin tashmë dy; edhe pak, dhe nëpunësit do ta vinin re, do të donin një shpjegim për praninë e tij. I vetmi i kuptueshëm dhe i pranueshëm ishte se ai ishte i akuzuar dhe donte të mësonte datën e marrjes së ardhshme në pyetje; por pikërisht këtë shpjegim nuk donte ta jepte, sidomos meqë nuk ishte as i vërtetë, sepse kishte ardhur vetëm nga kureshtja, ose, gjë që si shpjegim ishte edhe më e pamundur, nga dëshira për të vërtetuar se pjesa e brendshme e kësaj gjyqësie ishte po aq e neveritshme sa pjesa e jashtme. Dhe dukej, pra, se me këtë supozim kishte të drejtë; nuk donte të futej më thellë; ishte mjaft i shtrënguar nga ajo që kishte parë deri tani; pikërisht tani nuk ishte në gjendje të dilte përballë ndonjë nëpunësi më të lartë, siç mund të shfaqej pas çdo dere; donte të ikte, dhe pikërisht me shërbyesin e gjykatës, ose vetëm, po të duhej.

Por qëndrimi i tij aty pa folur duhej të binte në sy, dhe vërtet vajza dhe shërbyesi i gjykatës e vështronin sikur në minutën tjetër t’i ndodhte ndonjë shndërrim i madh, që nuk donin ta humbnin pa e parë. Dhe në hapjen e derës qëndronte burri që K. e kishte vënë re më parë në largësi; mbahej pas trarit sipër derës së ulët dhe lëkundej pak në majat e gishtave, si një spektator i paduruar. Por vajza ishte e para që e kuptoi se sjellja e K.-së e kishte shkakun në një sëmundje të lehtë; solli një karrige dhe pyeti: „Nuk doni të uleni?“ K. u ul menjëherë dhe, për t’u mbajtur edhe më mirë, mbështeti bërrylat mbi mbështetëset. „Ju merren pak mendtë, apo jo?“ e pyeti ajo. Tani e kishte fytyrën e saj fare afër; kishte atë shprehje të rreptë që kanë disa gra pikërisht në rininë e tyre më të bukur. „Mos u shqetësoni për këtë“, tha ajo, „këtu kjo s’është gjë e jashtëzakonshme; gati çdokush e pëson një krizë të tillë kur vjen këtu për herë të parë. Jeni për herë të parë këtu? Hë, po, por kjo s’është gjë e jashtëzakonshme. Dielli djeg këtu mbi skeletin e çatisë dhe druri i nxehtë e bën ajrin kaq të mbytur e të rëndë. Prandaj vendi nuk është shumë i përshtatshëm për zyra, sado përparësi të mëdha të ketë, sigurisht, përndryshe. Por, sa për ajrin, në ditët kur vijnë shumë palë, dhe kjo ndodh gati çdo ditë, mezi merr më frymë. Po të mendoni edhe se këtu shpesh varen rroba për t’u tharë — qiramarrësve s’mund t’ua ndalosh krejtësisht —, nuk do të çuditeni më që ju erdhi pak keq. Por me ajrin, në fund të fundit, mësohesh shumë mirë. Po të vini këtu për herë të dytë ose të tretë, mbytjen këtu mezi do ta ndieni. Ndiheni tashmë më mirë?“ K. nuk u përgjigj; i vinte tepër rëndë që, për shkak të kësaj dobësie të papritur, ishte në dorë të njerëzve të këtushëm; për më tepër, tani që kishte mësuar shkaqet e të përzierit, nuk ndihej më mirë, por edhe pak më keq. Vajza e vuri re menjëherë dhe, për t’i sjellë K.-së pak freski, mori një shkop me çengel që ishte mbështetur pas murit dhe me të shtyu e hapi një frëngji të vogël, që ndodhej pikërisht mbi K.-në dhe që binte jashtë. Por ra brenda aq shumë blozë, sa vajza u detyrua ta mbyllte menjëherë sërish frëngjinë dhe t’ia pastronte K.-së duart nga bloza me shaminë e saj, sepse K. ishte tepër i lodhur për ta bërë vetë. Me qejf do të kishte ndenjur këtu i qetë, derisa të merrte mjaft forcë për të ikur; por kjo duhej të ndodhte aq më shpejt, sa më pak ta përfillnin. Por tani, për më tepër, vajza tha: „Këtu nuk mund të rrini; këtu pengojmë qarkullimin.“ — K. pyeti me sy se çfarë qarkullimi pengonte këtu — „po të doni, do t’ju çoj në dhomën e të sëmurëve.“ „Më ndihmoni, ju lutem“, i tha ajo burrit te dera, i cili gjithashtu u afrua menjëherë. Por K. nuk donte të shkonte në dhomën e të sëmurëve; pikërisht këtë donte të shmangte, që ta çonin më tej; sa më tej të shkonte, aq më keq do të bëhej. „Mund të eci vetë“, tha prandaj dhe u ngrit duke u dridhur, i llastuar nga ndenja e rehatshme. Por pastaj nuk mundi të mbahej drejt. „Nuk bën, pra“, tha duke tundur kokën dhe u ul sërish duke psherëtirë. Iu kujtua shërbyesi i gjykatës, që, me gjithë të gjitha, mund ta nxirrte lehtë jashtë, por ai dukej se kishte ikur prej kohësh; K. vështroi midis vajzës dhe burrit që qëndronin para tij, por nuk mundi ta gjente shërbyesin e gjykatës.

— Besoj, — tha burri, që, për më tepër, ishte veshur elegant dhe binte në sy sidomos për një jelek gri që mbaronte në dy maja të gjata, të prera mprehtë, — se sëmundja e zotërisë vjen nga atmosfera këtu; prandaj do të jetë më mirë, edhe për të më e pëlqyeshme, ta nxjerrim jo në dhomën e të sëmurëve, por fare jashtë kancelarive. — Pikërisht kjo! — thirri K., dhe nga gëzimi gati ia preu fjalën burrit. — Me siguri do të ndihem menjëherë më mirë; edhe nuk jam fare aq i dobët, më duhet vetëm pak mbështetje nën sqetulla; nuk do t’ju lodh shumë; edhe rruga s’është e gjatë; më çoni vetëm deri te dera; pastaj ulem edhe pak në shkallë dhe do të marr veten menjëherë; sepse unë nuk vuaj fare nga kriza të tilla; më befason edhe mua vetë. Edhe unë jam nëpunës dhe jam mësuar me ajrin e zyrave, por këtu duket se është tepër keq, e thoni edhe vetë. A do të keni, pra, mirësinë të më shoqëroni pak, sepse më merren mendtë dhe më bëhet keq po të ngrihem vetëm. — Dhe ngriti supet, për t’u lehtësuar të dyve kapjen e tij nën krahë.

Por burri nuk e ndoqi ftesën; i mbajti duart të qeta në xhepat e pantallonave dhe qeshi me zë të lartë. „E shihni?“ i tha vajzës. „E qëllova, pra, në shenjë. Zotërisë i bëhet keq vetëm këtu, jo në përgjithësi.“ Edhe vajza buzëqeshi, por i ra lehtë burrit me majat e gishtave në krah, sikur ky të kishte bërë një shaka tepër të fortë me K.-në. „Po ç’mendoni, pra?“ tha burri, ende duke qeshur, „unë vërtet dua ta nxjerr zotërinë jashtë.“ „Atëherë mirë“, tha vajza, duke e ulur për një çast kokën e saj të hijshme. „Mos i jepni shumë rëndësi të qeshurës“, i tha vajza K.-së, që ishte trishtuar sërish, vështronte ngultas përpara dhe nuk dukej se kishte nevojë për ndonjë shpjegim, „ky zotëri — mund t’jua prezantoj, apo jo?“ (zotëria e dha lejen me një lëvizje dore) — „ky zotëri, pra, është informuesi. Ai u jep palëve që presin të gjitha informacionet që u duhen, dhe meqë gjyqësia jonë nuk është shumë e njohur te njerëzit, kërkohen shumë informacione. Ai di një përgjigje për të gjitha pyetjet; mund ta provoni, po të keni ndonjëherë dëshirë. Por kjo nuk është cilësia e tij e vetme; cilësia e tij e dytë është veshja elegante. Ne, domethënë nëpunësit, menduam njëherë se informuesin, që merret vazhdimisht me palët, dhe i pari, duhej ta vishnim elegant, për hir të një përshtypjeje të parë dinjitoze. Ne të tjerët, siç mund ta shihni menjëherë tek unë, për fat të keq jemi veshur shumë keq dhe me rroba të vjetruara; edhe s’ka shumë kuptim të shpenzosh për veshje, meqë jemi gati pa pushim në kancelari; këtu edhe flemë. Por, siç thashë, për informuesin menduam njëherë se rrobat e bukura ishin të nevojshme. Meqë nga administrata jonë, që në këtë drejtim është pak e çuditshme, nuk mund të merreshin, bëmë një mbledhje parash — dhanë edhe palët — dhe i blemë këtë kostum të bukur e të tjerë. Tani gjithçka do të ishte gati për të lënë përshtypje të mirë, por me të qeshurën e vet ai e prish përsëri dhe i tremb njerëzit.“ „Ashtu është“, tha zotëria me tallje, „por nuk e kuptoj, zonjushë, pse ia tregoni zotërisë të gjitha intimitetet tona, ose më mirë ia impononi, sepse ai nuk do fare t’i mësojë. Shikoni vetëm si rri, me sa duket i zënë me punët e veta.“ K. nuk kishte dëshirë as të kundërshtonte; qëllimi i vajzës mund të ishte i mirë, ndoshta synonte ta zbaviste ose t’i jepte mundësinë të mblidhte veten, por mjeti ishte i gabuar. „Më duhej t’ia shpjegoja të qeshurën tuaj“, tha vajza. „Ishte fyese.“ „Besoj se ai do të falte edhe fyerje më të rënda, po ta nxjerr më në fund jashtë.“ K. nuk tha asgjë, as nuk ngriti sytë; e duronte që të dy të bisedonin për të si për ndonjë send; madje kjo i pëlqente më shumë. Por papritur ndjeu dorën e informuesit në njërin krah dhe dorën e vajzës në tjetrin. „Hajde, pra, ngrihuni, o njeri i dobët“, tha informuesi. „Ju falënderoj shumë të dyve“, tha K., i befasuar me gëzim, u ngrit ngadalë dhe vetë i çoi duart e huaja në vendet ku i duhej më shumë mbështetja. „Duket sikur“, i tha vajza K.-së me zë të ulët në vesh, ndërsa po i afroheshin korridorit, „sikur më intereson veçanërisht shumë ta paraqes informuesin në dritë të mirë; por, besojeni ose jo, unë dua të them të vërtetën. Ai nuk ka zemër të gurtë. Nuk është i detyruar t’i nxjerrë jashtë palët e sëmura, dhe megjithatë e bën, siç e shihni. Ndoshta asnjë prej nesh nuk është zemërgur; ndoshta do të donim të gjithë të ndihmonim; por si nëpunës gjykate marrim lehtë pamjen sikur të ishim zemërgur dhe nuk donim të ndihmonim askënd. Unë madje vuaj për këtë.“ „Nuk doni të uleni pak këtu?“ pyeti informuesi; ishin tashmë në korridor dhe pikërisht përpara të akuzuarit të cilit K. i kishte folur më parë. K.-së gati i erdhi turp para tij; më parë kishte qëndruar kaq drejt para tij, tani duhej ta mbanin dy veta; kapelën ia ekuilibronte informuesi mbi gishtat e hapur, krehja i ishte prishur, flokët i vareshin mbi ballin e mbuluar me djersë. Por i akuzuari dukej se nuk vinte re asgjë nga këto; qëndronte i përulur para informuesit, që vështronte përtej tij, dhe përpiqej vetëm të justifikonte praninë e tij. „E di“, tha ai, „që përgjigjja për kërkesat e mia nuk mund të jepet ende sot. Por erdha prapëseprapë; mendova se mund të prisja këtu; është e diel, kam kohë, dhe këtu nuk pengoj.“ „S’ka nevojë të justifikoheni kaq shumë“, tha informuesi, „kujdesi juaj është krejt i lavdërueshëm; këtu, sigurisht, zini vend pa nevojë, por megjithatë, përderisa nuk më bezdis, nuk dua aspak t’ju pengoj ta ndiqni nga afër rrjedhën e çështjes suaj. Kur ke parë njerëz që e lënë pas dore në mënyrë të turpshme detyrën e tyre, mëson të kesh durim me njerëz si ju. Uluni.“ „Sa mirë di të flasë me palët!“ pëshpëriti vajza. K. pohoi me kokë, por u hodh menjëherë përpjetë, kur informuesi e pyeti sërish: „Nuk doni të uleni këtu?“ „Jo“, tha K., „nuk dua të pushoj.“ E kishte thënë sa më prerë që mundi, por në të vërtetë do t’i kishte bërë shumë mirë të ulej. Ishte si i zënë nga deti. I dukej sikur ishte në një anije në det të trazuar. I dukej sikur uji përplasej pas mureve prej druri, sikur nga thellësia e korridorit vinte një gjëmim si nga ujë që derdhet përmbys, sikur korridori lëkundej tërthor dhe sikur palët që prisnin në të dyja anët uleshin e ngriheshin. Aq më e pakuptueshme ishte qetësia e vajzës dhe e burrit që e shoqëronin. Ishte në dorë të tyre; po ta lëshonin, do të binte përdhe si dërrasë. Nga sytë e tyre të vegjël shkonin andej-këtej shikime të mprehta; hapat e tyre të njëtrajtshëm K. i ndiente pa i bërë vetë, sepse pothuajse e mbanin hap pas hapi. Më në fund vuri re se po i flisnin, por nuk i kuptonte; dëgjonte vetëm zhurmën që mbushte gjithçka dhe përmes së cilës dukej sikur tingëllonte një ton i lartë, i pandryshueshëm, si prej një sirene. „Më fort“, pëshpëriti ai me kokë të ulur dhe i erdhi turp, sepse e dinte që kishin folur mjaft fort, ndonëse për të në mënyrë të pakuptueshme. Atëherë më në fund, sikur të ishte shqyer muri përpara tyre, i erdhi përballë një rrymë e freskët ajri dhe dëgjoi pranë vetes të thoshin: „Në fillim do të ikë, pastaj mund t’i thuash njëqind herë se dalja është këtu, dhe ai s’lëviz.“ K. vuri re se qëndronte para derës së daljes, që vajza e kishte hapur. I dukej sikur iu kthyen njëherësh të gjitha forcat; për të shijuar paraprakisht lirinë, doli menjëherë në një shkallë dhe që andej u përshëndet me shoqëruesit e tij, që u përkulën drejt tij. „Shumë faleminderit“, përsëriti ai, ua shtrëngoi të dyve duart disa herë dhe pushoi vetëm kur iu duk se ata, të mësuar me ajrin e kancelarive, e duronin keq ajrin relativisht të freskët që vinte nga shkallët. Mezi mund të përgjigjeshin, dhe vajza ndoshta do të rrëzohej, po të mos e kishte mbyllur K. derën jashtëzakonisht shpejt. Pastaj K. qëndroi edhe një çast i palëvizur, i rregulloi flokët me ndihmën e një pasqyre xhepi, mori kapelën që ishte në pushimin e shkallës më të afërt — me siguri e kishte hedhur informuesi — dhe pastaj zbriti me vrap shkallët, kaq i freskët dhe me kërcime kaq të gjata, sa gati u frikësua nga ky ndryshim. Befasi të tilla nuk ia kishte shkaktuar kurrë gjendja e tij shëndetësore, përndryshe krejt e qëndrueshme. Mos vallë donte trupi i tij të ngrinte krye dhe t’i përgatiste një proces të ri, meqë të vjetrin e duronte pa mundim? Nuk e hodhi krejt poshtë mendimin të shkonte me rastin e parë te një mjek; gjithsesi donte — në këtë mund ta këshillonte veten vetë — t’i përdorte të gjitha paraditet e ardhshme të së dielës më mirë se këtë.