Kapitulli VIII — Tregtari Blok · Procesi

Më në fund K. kishte vendosur megjithatë t’ia hiqte avokatit përfaqësimin. Dyshimet nëse ishte e drejtë të vepronte kështu, sigurisht, nuk mund të çrrënjoseshin, por bindja për domosdoshmërinë e kësaj mbizotëronte. Vendimi i kishte marrë K.-së shumë fuqi pune ditën kur donte të shkonte te avokati; punonte veçanërisht ngadalë, iu desh të rrinte shumë gjatë në zyrë, dhe kishte kaluar ora dhjetë kur më në fund qëndroi para derës së avokatit. Ende pa i rënë ziles, mendoi nëse nuk do të ishte më mirë ta shkarkonte avokatin me telefon ose me letër; biseda personale me siguri do të ishte shumë e sikletshme. Megjithatë, më në fund K. nuk deshi të hiqte dorë prej saj; me çdo mënyrë tjetër shkarkimi, ky do të pranohej në heshtje ose me ndonjë fjalë zyrtare, dhe K., po të mos mund të zbulonte Leni ndonjë gjë, nuk do ta mësonte kurrë si e kishte pritur avokati shkarkimin dhe ç’pasoja mund të kishte ky shkarkim për K.-në sipas mendimit, jo pa rëndësi, të avokatit. Por po të rrinte avokati përballë K.-së dhe ta zinte shkarkimi në befasi, K., edhe sikur avokati të mos linte t’i nxirrej shumë gjë, do të mund të kuptonte lehtë nga fytyra dhe nga sjellja e tij gjithçka që donte. Madje nuk përjashtohej që të bindej se do të ishte megjithatë mirë t’ia linte mbrojtjen avokatit dhe që atëherë ta tërhiqte shkarkimin.

Rënia e parë e ziles në derën e avokatit qe, si zakonisht, e kotë. „Leni mund të ishte më e shkathët“, mendoi K. Por ishte tashmë një përparësi që nuk po përzihej pala tjetër, siç bënte zakonisht, qoftë burri me rrobë dhome, qoftë ndonjë tjetër që fillonte të bezdiste. Ndërsa K. e shtypte butonin për herë të dytë, vështroi prapa nga dera tjetër, por këtë herë edhe ajo mbeti e mbyllur. Më në fund, në dritaren e vogël të derës së avokatit u shfaqën dy sy, por nuk ishin sytë e Lenit. Dikush e hapi derën me çelës, por tani për tani u mbështet ende pas saj, thirri nga brenda banesës: „Është ai“, dhe vetëm atëherë e hapi krejt. K. ishte shtyrë pas derës, sepse dëgjonte tashmë si pas tij, në derën e banesës tjetër, çelësi rrotullohej me nxitim në bravë. Prandaj, kur më në fund dera përpara tij u hap, u sul gati me vrull në paradhomë dhe pa ende si, nëpër korridorin që kalonte midis dhomave, Leni, së cilës i ishte drejtuar thirrja paralajmëruese e atij që hapi derën, ikte me vrap me këmishë. E ndoqi me sy për pak dhe pastaj u kthye nga ai që i kishte hapur derën. Ishte një burrë i vogël e i thatë, me mjekër të plotë, që mbante një qiri në dorë. „Ju punoni këtu?“ pyeti K. „Jo“, u përgjigj burri, „unë jam i huaj këtu; avokati është vetëm përfaqësuesi im; jam këtu për një çështje gjyqësore.“ „Pa xhaketë?“ pyeti K. dhe tregoi me një lëvizje dore veshjen e mangët të burrit. „Ah, më falni“, tha burri dhe ndriçoi veten me qiri, sikur ta shihte gjendjen e vet për herë të parë. „Leni është e dashura juaj?“ pyeti K. shkurt. I kishte hapur pak këmbët dhe duart, ku mbante kapelën, i kishte gërshetuar pas shpine. Vetëm duke pasur një pallto të trashë, ndihej shumë më i epërm se i vogli i dobët. „O Zot“, tha ai dhe ngriti njërën dorë para fytyrës si për t’u mbrojtur i trembur, „jo, jo, ç’po mendoni?“ „Dukeni i besueshëm“, tha K. duke buzëqeshur, „megjithatë — ejani.“ I bëri shenjë me kapelë dhe e la të ecte përpara. „Si quheni, pra?“ pyeti K. rrugës. „Blok, tregtari Blok“, tha i vogli dhe, me këtë prezantim, u kthye nga K., por K. nuk e la të ndalej. „Ky është emri juaj i vërtetë?“ pyeti K. „Sigurisht“, qe përgjigjja, „pse dyshoni?“ „Mendova se mund të kishit arsye ta fshihnit emrin“, tha K. Ndihej aq i lirë, sa ndihesh zakonisht vetëm kur, në vend të huaj, flet me njerëz të ulët, i mban për vete të gjitha ato që të përkasin ty dhe flet vetëm me mospërfillje për interesat e të tjerëve, duke i ngritur kështu para vetvetes, por edhe duke mundur t’i lësh të bien kur të duash. Te dera e dhomës së punës së avokatit, K. u ndal, e hapi dhe i thirri tregtarit, që kishte vazhduar i bindur përpara: „Jo kaq shpejt; bëni dritë këtu.“ K. mendoi se Leni mund të ishte fshehur këtu; e la tregtarin të kërkonte në të gjitha qoshet, por dhoma ishte bosh. Para pikturës së gjykatësit, K. e mbajti tregtarin nga tirantët prapa. „E njihni këtë?“ pyeti ai dhe tregoi lart me gishtin tregues. Tregtari ngriti qiriun, vështroi lart duke pulitur sytë dhe tha: „Është një gjykatës.“ „Një gjykatës i lartë?“ pyeti K. dhe u vendos anash para tregtarit, për të vëzhguar përshtypjen që i bënte piktura. Tregtari vështronte lart me admirim. „Është një gjykatës i lartë“, tha ai. „Nuk keni shumë njohuri“, tha K. „Ndër gjykatësit hetues të ulët, ai është më i ulëti.“ „Tani më kujtohet“, tha tregtari dhe e uli qiriun, „e kam dëgjuar edhe unë.“ „Po natyrisht“, thirri K., „harrova, pra; natyrisht që duhet ta keni dëgjuar.“ „Po pse, pse, pra?“ pyeti tregtari, ndërsa, i shtyrë me duar nga K., lëvizte drejt derës. Jashtë në korridor K. tha: „Ju e dini, pra, ku është fshehur Leni?“ „E fshehur?“ tha tregtari. „Jo, por ndoshta është në kuzhinë dhe po i gatuan avokatit një supë.“ „Pse s’ma thatë menjëherë?“ pyeti K. „Doja t’ju çoja atje, por ju më thirrët prapë“, u përgjigj tregtari, si i hutuar nga urdhrat që kundërshtonin njëri-tjetrin. „Me siguri e kujtoni veten shumë dinak“, tha K., „më çoni, pra!“ Në kuzhinë K. nuk kishte qenë kurrë; ishte çuditërisht e madhe dhe e pajisur pasurisht. Vetëm soba ishte tri herë më e madhe se sobat e zakonshme; nga pjesa tjetër nuk shiheshin hollësi, sepse kuzhina tani ndriçohej vetëm nga një llambë e vogël, që varej pranë hyrjes. Te soba qëndronte Leni, me përparëse të bardhë si gjithmonë, dhe zbrazte vezë në një tenxhere që ishte mbi një furnelë me spirt. „Mirëmbrëma, Jozef“, tha ajo me një shikim anësor. „Mirëmbrëma“, tha K. dhe tregoi me njërën dorë një karrige mënjanë, ku duhej të ulej tregtari, gjë që ky edhe e bëri. Kurse K. shkoi fare afër pas Lenit, u përkul mbi supin e saj dhe pyeti: „Kush është ky burrë?“ Leni e përqafoi K.-në me njërën dorë, me tjetrën përzjente supën, e tërhoqi përpara drejt vetes dhe tha: „Është një njeri për të ardhur keq, një tregtar i varfër, njëfarë Bloku. Shikoje vetëm.“ Që të dy vështruan prapa. Tregtari rrinte ulur në karrigen ku e kishte drejtuar K.; e kishte fikur qiriun, drita e të cilit tani ishte e panevojshme, dhe e shtypte me gishta fitilin, që të mos bënte tym. „Ishe me këmishë“, tha K. dhe ia ktheu me dorë kokën sërish nga soba. Ajo heshti. „Është i dashuri yt?“ pyeti K. Ajo deshi të kapte tenxheren e supës, por K. ia mori të dyja duart dhe tha: „Hë, përgjigju!“ Ajo tha: „Eja në dhomën e punës, do të t’i shpjegoj të gjitha.“ „Jo“, tha K., „dua që të ma shpjegosh këtu.“ Ajo iu var në qafë dhe deshi ta puthte. Por K. e zmbrapsi dhe tha: „Nuk dua që të më puthësh tani.“ „Jozef“, tha Leni dhe e vështroi K.-në në sy me lutje, por edhe hapur, „s’do të jesh xheloz për zotin Blok.“ „Rudi“, tha ajo pastaj, duke iu kthyer tregtarit, „ndihmomë, pra; e sheh që po dyshojnë për mua; lëre qiriun.“ Mund të kishe menduar se ai s’kishte qenë i vëmendshëm, por ishte krejtësisht në dijeni. „As unë nuk e di pse duhet të ishit xheloz“, tha ai, pak i shkathët në përgjigje. „Në të vërtetë, as unë s’e di“, tha K. dhe e vështroi tregtarin duke buzëqeshur. Leni qeshi me zë të lartë, e shfrytëzoi pavëmendjen e K.-së për t’iu varur në krah dhe pëshpëriti: „Lëre tani; e sheh vetë ç’njeri është. Jam marrë pak me të, sepse është një klient i madh i avokatit, për asnjë arsye tjetër. Po ti? Do të flasësh sot me avokatin? Sot është shumë i sëmurë, por po të duash, të lajmëroj prapëseprapë. Por natën do të rrish me siguri te unë. Edhe nuk ke ardhur prej kaq kohësh te ne; edhe avokati ka pyetur për ty. Mos e lër pas dore procesin! Edhe unë kam për të të thënë disa gjëra që i kam mësuar. Por tani, së pari, hiqe pallton!“ E ndihmoi ta hiqte, ia mori kapelën, vrapoi me sendet në paradhomë për t’i varur, pastaj u kthye sërish me vrap dhe shikoi supën. „Të të lajmëroj ty së pari, apo t’i çoj atij së pari supën?“ „Më lajmëro mua së pari“, tha K. Ishte i inatosur; fillimisht kishte pasur ndër mend ta bisedonte me hollësi me Lenin çështjen e tij, sidomos shkarkimin në fjalë, por prania e tregtarit ia kishte hequr dëshirën. Por tani e quante çështjen e tij prapëseprapë tepër të rëndësishme që ky tregtar i vogël të ndërhynte ndoshta në mënyrë vendimtare, dhe kështu e thirri sërish Lenin, që ishte tashmë në korridor. „Çoji, pra, së pari supën“, tha ai, „le të forcohet për bisedën me mua; do t’i duhet.“ „Edhe ju jeni klient i avokatit“, tha tregtari me zë të ulët nga qoshja e tij, si për të konstatuar diçka. Por nuk u prit mirë. „Ç’ju intereson juve?“ tha K., dhe Leni tha: „Do të heshtësh apo jo?“ „Atëherë do t’i çoj, pra, së pari supën“, i tha Leni K.-së dhe e derdhi supën në një pjatë. „Vetëm se ka frikë se mos e zë gjumi shpejt; pas ngrënies e zë gjumi shpejt.“ „Ato që do t’i them do ta mbajnë zgjuar“, tha K.; donte vazhdimisht të linte të kuptohej se kishte ndër mend të bisedonte diçka të rëndësishme me avokatin; donte që Leni ta pyeste se çfarë ishte, dhe vetëm atëherë ta pyeste për këshillë. Por ajo i zbatonte me përpikëri vetëm urdhrat e shprehur. Kur kaloi pranë tij me filxhanin, e shtyu me qëllim butësisht dhe pëshpëriti: „Sapo të hajë supën, të lajmëroj menjëherë, që të të kem sa më shpejt përsëri.“ „Shko, pra“, tha K., „shko.“ „Ji pak më i dashur“, tha ajo dhe u kthye te dera, me filxhanin në dorë, edhe një herë krejt nga ai.

K. e ndoqi me sy; tani ishte vendosur përfundimisht që avokati do të shkarkohej; ndoshta ishte edhe më mirë që më parë të mos mund të fliste më me Lenin për këtë; ajo mezi e kishte pamjen e duhur të gjithë kësaj, me siguri do ta kishte këshilluar të mos e bënte, ndoshta do ta kishte penguar vërtet K.-në këtë herë nga shkarkimi; ai do të kishte mbetur edhe më tej në dyshim e në shqetësim, dhe në fund, pas njëfarë kohe, do ta kishte zbatuar prapëseprapë vendimin, sepse ky vendim ishte tepër i domosdoshëm. Por sa më shpejt të zbatohej, aq më shumë dëm do të shmangej. Për më tepër, ndoshta tregtari dinte të thoshte diçka për këtë.

K. u kthye; sapo e vuri re këtë tregtari, deshi të ngrihej menjëherë. „Rrini ulur“, tha K. dhe tërhoqi një karrige pranë tij. „Jeni klient i vjetër i avokatit?“ pyeti K. „Po“, tha tregtari, „një klient shumë i vjetër.“ „Sa vjet ju përfaqëson, pra?“ pyeti K. „Nuk e di si e keni“, tha tregtari, „në çështjet juridike të biznesit — kam një tregti drithi — avokati më përfaqëson që kur e mora tregtinë në dorë, pra rreth njëzet vjet; në procesin tim, për të cilin me siguri e keni fjalën, më përfaqëson gjithashtu që në fillim; janë tashmë më shumë se pesë vjet. Po, shumë më tepër se pesë vjet“, shtoi pastaj dhe nxori një portofol të vjetër, „këtu i kam shënuar të gjitha; po të doni, jua them datat e sakta. Është e vështirë t’i mbash mend të gjitha. Procesi im ndoshta zgjat shumë më tepër; filloi pak pas vdekjes së gruas sime, dhe kjo ka qenë më shumë se pesë vjet e gjysmë më parë.“ K. u afrua më shumë pranë tij. „Avokati merr, pra, edhe çështje juridike të zakonshme?“ pyeti ai. Ky bashkim i punëve dhe i shkencave juridike i dukej K.-së jashtëzakonisht qetësues. „Sigurisht“, tha tregtari dhe pastaj i pëshpëriti K.-së: „Thuhet madje se në këto çështje është më i zoti se në të tjerat.“ Por pastaj dukej se u pendua për atë që tha; i vuri K.-së një dorë mbi sup dhe tha: „Ju lutem shumë, mos më tradhtoni.“ K. i ra në kofshë për ta qetësuar dhe tha: „Jo, unë nuk jam tradhtar.“ „Sepse ai është hakmarrës“, tha tregtari. „Kundër një klienti kaq besnik me siguri s’do të bëjë asgjë“, tha K. „Oh, po“, tha tregtari, „kur është i nxehur, nuk njeh dallime; për më tepër, unë në të vërtetë nuk jam besnik ndaj tij.“ „Si kështu?“ pyeti K. „T’jua besoj?“ pyeti tregtari me dyshim. „Mendoj se mundeni“, tha K. „Hë“, tha tregtari, „do t’jua besoj pjesërisht, por edhe ju duhet të më thoni një të fshehtë, që të mbajmë njëri-tjetrin ndaj avokatit.“ „Jeni shumë i kujdesshëm“, tha K., „por do t’ju them një të fshehtë që do t’ju qetësojë plotësisht. Ku qëndron, pra, pabesia juaj ndaj avokatit?“ „Unë kam“, tha tregtari duke ngurruar dhe me një ton sikur rrëfente diçka të pandershme, „unë kam përveç tij edhe avokatë të tjerë.“ „Kjo s’është ndonjë gjë kaq e keqe“, tha K. pak i zhgënjyer. „Këtu po“, tha tregtari, që ende merrte frymë me vështirësi pas rrëfimit, por, nga vërejtja e K.-së, mori më shumë besim. „Nuk lejohet. Dhe aq më pak lejohet që, krahas një të ashtuquajturi avokat, të marrësh edhe avokatë rrugicash. Dhe pikërisht këtë kam bërë: përveç tij kam edhe pesë avokatë rrugicash.“ „Pesë!“ thirri K.; vetëm numri e habiti. „Pesë avokatë përveç këtij?“ Tregtari pohoi me kokë: „Tani po bisedoj edhe me një të gjashtë.“ „Po përse ju duhen kaq shumë avokatë?“ pyeti K. „Më duhen të gjithë“, tha tregtari. „Nuk doni të ma shpjegoni?“ pyeti K. „Me qejf“, tha tregtari. „Para së gjithash, unë s’dua ta humbas procesin; kjo kuptohet vetvetiu. Për rrjedhojë, nuk duhet të lë pa marrë parasysh asgjë që mund të më bëjë dobi; edhe sikur shpresa për dobi në një rast të caktuar të jetë fare e vogël, nuk duhet ta hedh poshtë. Prandaj gjithçka që kam e kam shpenzuar për procesin. Kështu, për shembull, i kam hequr tregtisë sime të gjitha paratë; më parë zyrat e tregtisë sime zinin gati një kat, sot mjafton një dhomëz në shtëpinë e pasme, ku punoj me një çirak. Këtë rënie, natyrisht, nuk e kishte shkaktuar vetëm heqja e parave, por edhe më shumë heqja e fuqisë sime të punës. Kur do të bësh diçka për procesin tënd, mund të merresh pak me gjëra të tjera.“ „Ju punoni, pra, edhe vetë në gjykatë?“ pyeti K. „Pikërisht për këtë do të doja të mësoja diçka.“ „Për këtë mund të tregoj fare pak“, tha tregtari, „në fillim e kam provuar edhe unë, por shpejt hoqa dorë. Është tepër rraskapitëse dhe nuk sjell shumë sukses. Të punosh e të bisedosh vetë atje ka dalë, të paktën për mua, krejt e pamundur. Atje vetë ndenja dhe pritja janë një mundim i madh. Ju vetë e njihni ajrin e rëndë në kancelari.“ „Po nga e dini që kam qenë atje?“ pyeti K. „Isha pikërisht në dhomën e pritjes kur kaluat ju.“ „Ç’rastësi!“ thirri K., krejt i rrëmbyer, duke e harruar krejt qesharakësinë e mëparshme të tregtarit. „Më patë, pra! Ishit në dhomën e pritjes kur kalova unë. Po, kam kaluar njëherë andej.“ „Nuk është ndonjë rastësi aq e madhe“, tha tregtari, „unë jam atje gati çdo ditë.“ „Tani ndoshta do të më duhet të shkoj edhe unë më shpesh“, tha K., „vetëm se mezi do të më presin më me aq nder sa atëherë. U ngritën të gjithë. Me siguri kujtuan se isha gjykatës.“ „Jo“, tha tregtari, „atëherë përshëndetëm shërbyesin e gjykatës. Që jeni i akuzuar, e dinim. Lajme të tilla përhapen shumë shpejt.“ „E dinit, pra, që atëherë“, tha K., „por atëherë sjellja ime ndoshta ju dukej mendjemadhe. Nuk folët për këtë?“ „Jo“, tha tregtari, „përkundrazi. Por këto janë budallallëqe.“ „Ç’budallallëqe, pra?“ pyeti K. „Pse pyesni për këtë?“ tha tregtari i mërzitur. „Me sa duket, nuk i njihni ende njerëzit atje dhe ndoshta do ta kuptoni gabim. Duhet ta keni parasysh se në këtë procedurë dalin vazhdimisht shumë gjëra për të cilat mendja nuk mjafton më; njeriu thjesht është tepër i lodhur e i shpërqendruar për shumë gjëra, dhe si zëvendësim i jepet bestytnisë. Flas për të tjerët, por vetë nuk jam aspak më i mirë. Një bestytni e tillë, për shembull, është që shumë veta duan ta njohin përfundimin e procesit nga fytyra e të akuzuarit, sidomos nga vija e buzëve. Këta njerëz, pra, kanë pohuar se ju, po të gjykohej nga buzët tuaja, do të dënoheshit me siguri dhe shpejt. E përsëris: është një bestytni qesharake, dhe në shumicën e rasteve faktet e kanë hedhur poshtë plotësisht; por kur jeton në atë shoqëri, është e vështirë t’u shpëtosh mendimeve të tilla. Mendoni vetëm sa fort mund të veprojë kjo bestytni. Ju i folët atje njërit, apo jo? Por ai mezi mundi t’ju përgjigjej. Ka, natyrisht, shumë arsye për të qenë i hutuar atje, por njëra prej tyre ishte edhe pamja e buzëve tuaja. Më vonë ai tregoi se i ishte dukur sikur pa në buzët tuaja edhe shenjën e dënimit të tij.“ „Buzët e mia?“ pyeti K., nxori një pasqyrë xhepi dhe e pa veten. „Nuk mund të shoh asgjë të veçantë në buzët e mia. Po ju?“ „As unë“, tha tregtari, „aspak.“ „Sa bestytnë janë këta njerëz!“ thirri K. „A s’jua thashë?“ pyeti tregtari. „Shoqërohen, pra, kaq shumë me njëri-tjetrin dhe i shkëmbejnë mendimet?“ tha K. „Unë deri tani jam mbajtur krejt mënjanë.“ „Në përgjithësi nuk shoqërohen me njëri-tjetrin“, tha tregtari, „kjo nuk do të ishte e mundur; janë kaq shumë. Edhe interesa të përbashkëta ka pak. Kur ndonjëherë në një grup shfaqet besimi në një interes të përbashkët, shpejt del se është gabim. Bashkërisht kundër gjykatës nuk mund të arrihet asgjë. Çdo rast hetohet më vete; është, pra, gjykata më e kujdesshme. Bashkërisht, pra, nuk mund të arrihet asgjë; vetëm ndonjë i veçantë arrin ndonjëherë diçka në fshehtësi; vetëm kur është arritur, e mësojnë të tjerët; askush nuk e di si ka ndodhur. Nuk ka, pra, bashkësi; sigurisht, takohen herë pas here në dhomat e pritjes, por atje bisedohet pak. Mendimet bestyte ekzistojnë që nga kohët e lashta dhe shumohen gati vetvetiu.“ „I pashë zotërinjtë atje në dhomën e pritjes“, tha K., „pritja e tyre më dukej kaq e kotë.“ „Pritja nuk është e kotë“, tha tregtari, „e kotë është vetëm ndërhyrja e pavarur. Thashë që tani, përveç këtij, kam edhe pesë avokatë. Do të kujtoje — unë vetë e kujtova në fillim — se tani mund t’ua lija atyre çështjen krejtësisht. Por kjo do të ishte krejt e gabuar. Mund t’ua lë më pak se sikur të kisha vetëm një. Nuk e kuptoni këtë, apo jo?“ „Jo“, tha K. dhe, për ta penguar tregtarin në fjalimet e tij tepër të shpejta, i vuri dorën qetësuese mbi dorën e tij, „do t’ju lutesha vetëm të flisni pak më ngadalë; janë të gjitha gjëra shumë të rëndësishme për mua dhe nuk mund t’i ndjek mirë.“ „Mirë që ma kujtoni“, tha tregtari, „ju jeni, pra, i ri, një fillestar. Procesi juaj është gjashtë muajsh, apo jo? Po, e kam dëgjuar. Një proces kaq i ri! Kurse unë këto gjëra i kam menduar një mijë herë; për mua janë gjëja më e vetëkuptueshme në botë.“ „Me siguri jeni i gëzuar që procesi juaj ka ecur kaq përpara?“ pyeti K.; nuk donte të pyeste drejtpërdrejt si qëndronin punët e tregtarit. Por as nuk mori ndonjë përgjigje të qartë. „Po, procesin tim e kam rrokullisur përpara pesë vjet“, tha tregtari dhe uli kokën, „nuk është punë e vogël.“ Pastaj heshti për pak. K. dëgjoi mos po vinte Leni. Nga njëra anë, nuk donte që ajo të vinte, sepse kishte ende shumë gjëra për të pyetur dhe as nuk donte që Leni ta gjente në këtë bisedë konfidenciale me tregtarin; nga ana tjetër, zemërohej që ajo, me gjithë praninë e tij, rrinte kaq gjatë te avokati, shumë më gjatë nga ç’duhej për t’i dhënë supën. „Më kujtohet ende mirë ajo kohë“, nisi sërish tregtari, dhe K. u bë menjëherë plot vëmendje, „kur procesi im ishte afërsisht i vjetër sa procesi juaj tani. Atëherë kisha vetëm këtë avokat, por nuk isha shumë i kënaqur me të.“ Këtu do t’i mësoj të gjitha, mendoi K. dhe pohoi me gjallëri me kokë, sikur kështu ta inkurajonte tregtarin të thoshte gjithçka që ia vlente të dihej. „Procesi im“, vazhdoi tregtari, „nuk ecte përpara; sigurisht bëheshin hetime, unë shkoja në secilin, mblidhja materiale, depozitova në gjykatë të gjithë librat e mi tregtarë, gjë që, siç mësova më vonë, as nuk ishte e nevojshme; vrapoja vazhdimisht te avokati; ai dorëzoi edhe parashtresa të ndryshme —.“ „Parashtresa të ndryshme?“ pyeti K. „Po, sigurisht“, tha tregtari. „Kjo është shumë e rëndësishme për mua“, tha K., „në rastin tim ai po punon ende për parashtresën e parë. Ende s’ka bërë asgjë. Tani po e shoh: më lë në mënyrë të turpshme pas dore.“ „Që parashtresa nuk është ende gati, mund të ketë arsye të ndryshme të justifikuara“, tha tregtari. „Për më tepër, për parashtresat e mia doli më vonë se ishin krejt pa vlerë. Madje njërën e lexova vetë, falë mirësjelljes së një nëpunësi gjykate. Ishte e ditur, sigurisht, por në të vërtetë pa përmbajtje. Para së gjithash shumë latinisht, që unë nuk e kuptoj, pastaj faqe të tëra thirrjesh të përgjithshme drejtuar gjykatës, pastaj lajka për disa nëpunës të caktuar, që sigurisht nuk përmendeshin me emër, por që një i iniciuar duhej t’i merrte me mend gjithsesi, pastaj vetëlavdërime të avokatit, ku poshtërohej para gjykatës në mënyrë gati qenërore, dhe më në fund shqyrtime çështjesh juridike nga kohët e vjetra, që gjoja i ngjanin çështjes sime. Këto shqyrtime ishin, sigurisht, me aq sa mund t’i ndiqja, bërë me shumë kujdes. Me gjithë këtë nuk dua të jap ndonjë gjykim për punën e avokatit; edhe parashtresa që lexova ishte vetëm njëra nga disa; por sidoqoftë, dhe për këtë dua të flas tani, atëherë nuk mund të shihja asnjë përparim në procesin tim.“ „Ç’përparim donit të shihnit, pra?“ pyeti K. „Pyesni fare me arsye“, tha tregtari duke buzëqeshur, „në këtë procedurë rrallë mund të shohësh përparime. Por atëherë këtë nuk e dija. Jam tregtar dhe atëherë isha edhe shumë më tepër se sot; doja përparime të prekshme; e gjithë puna duhej të anonte drejt fundit, ose të paktën të merrte ngjitjen e rregullt. Në vend të kësaj, kishte vetëm marrje në pyetje, që zakonisht kishin të njëjtën përmbajtje; përgjigjet i kisha gati si një litani; disa herë në javë vinin lajmëtarë të gjykatës në tregtinë time, në banesën time ose kudo që mund të më gjenin; kjo natyrisht shqetësonte (sot, të paktën në këtë drejtim, është shumë më mirë; thirrja në telefon më shqetëson më pak); edhe midis miqve të mi të biznesit, por sidomos midis të afërmve të mi, filluan të përhapeshin thashetheme për procesin tim; dëme kishte, pra, nga të gjitha anët, por asnjë shenjë, as më e vogla, nuk tregonte se do të bëhej së shpejti qoftë edhe seanca e parë e gjyqit. Shkova, pra, te avokati dhe u ankova. Ai, sigurisht, më dha shpjegime të gjata, por refuzoi prerë të bënte diçka sipas dëshirës sime; askush s’kishte ndikim mbi caktimin e seancës; të ngulje këmbë për këtë në një parashtresë — siç kërkoja unë — ishte thjesht e padëgjuar dhe do të na shkatërronte mua dhe atë. Mendova: atë që ky avokat nuk do ose nuk mundet, do ta dojë e do ta mundë një tjetër. Kërkova, pra, avokatë të tjerë. Po e them që tani: asnjëri nuk e ka kërkuar ose arritur caktimin e seancës kryesore; kjo, sigurisht me një rezervë për të cilën do të flas më vonë, është vërtet e pamundur; në këtë pikë, pra, ky avokat nuk më ka mashtruar; por përndryshe nuk më erdhi keq që iu drejtova edhe avokatëve të tjerë. Ndoshta nga doktor Huldi keni dëgjuar edhe ju disa gjëra për avokatët e rrugicave; me siguri jua ka paraqitur si shumë të përbuzshëm, dhe vërtet janë të tillë. Sigurisht, kur flet për ta dhe e krahason veten dhe kolegët e vet me ta, i shpëton gjithmonë një gabim i vogël, për të cilin dua t’jua tërheq vëmendjen fare kalimthi. Atëherë, për t’i dalluar, avokatët e rrethit të tij i quan gjithmonë ‚avokatët e mëdhenj‘. Kjo është e gabuar; natyrisht, çdokush mund ta quajë veten ‚të madh‘, po t’i pëlqejë, por në këtë rast vendos vetëm përdorimi i gjykatës. Sipas tij, përveç avokatëve të rrugicave, ka edhe avokatë të vegjël e avokatë të mëdhenj. Por ky avokat dhe kolegët e tij janë vetëm avokatët e vegjël, kurse avokatët e mëdhenj, për të cilët vetëm kam dëgjuar dhe që s’i kam parë kurrë, qëndrojnë në gradë pa krahasim më lart mbi avokatët e vegjël se këta mbi avokatët e përbuzur të rrugicave.“ „Avokatët e mëdhenj?“ pyeti K. „Kush janë ata? Si shkohet tek ata?“ „S’keni dëgjuar, pra, kurrë për ta“, tha tregtari. „Mezi ka ndonjë të akuzuar që, pasi të ketë mësuar për ta, të mos ëndërrojë për ta për njëfarë kohe. Më mirë mos e lini veten të joshet nga kjo. Kush janë avokatët e mëdhenj, nuk e di, dhe te ata me siguri nuk mund të shkosh fare. Nuk njoh asnjë rast për të cilin të mund të thuhej me siguri se ata kanë ndërhyrë. Disa i mbrojnë, por me vullnetin tënd nuk mund ta arrish këtë; ata mbrojnë vetëm atë që duan të mbrojnë. Por çështja për të cilën kujdesen duhet të ketë dalë tashmë përtej gjykatës së ulët. Përndryshe, është më mirë të mos mendosh për ta, sepse atëherë bisedat me avokatët e tjerë, këshillat dhe ndihmat e tyre të duken kaq të neveritshme e të kota — e kam provuar vetë —, sa më mirë do t’i hidhje të gjitha, do të shtriheshe në shtëpi në shtrat dhe nuk do të doje të dëgjoje më për asgjë. Por kjo, natyrisht, do të ishte përsëri gjëja më e marrë; edhe në shtrat nuk do të kishe qetësi për gjatë.“ „Atëherë, pra, nuk menduat për avokatët e mëdhenj?“ pyeti K. „Jo për gjatë“, tha tregtari dhe buzëqeshi sërish, „fatkeqësisht, nuk mund t’i harrosh krejtësisht; sidomos nata është e favorshme për mendime të tilla. Por atëherë doja suksese të menjëhershme; prandaj shkova te avokatët e rrugicave.“

„Si rrini këtu bashkë!“ thirri Leni, që ishte kthyer me filxhanin dhe u ndal te dera. Rrinin vërtet të ngjeshur pranë njëri-tjetrit; me lëvizjen më të vogël do të përplasnin kokat; tregtari, që, përveç se ishte i vogël, mbante edhe shpinën të kërrusur, e kishte detyruar K.-në të përkulej thellë edhe ai, po të donte t’i dëgjonte të gjitha. „Edhe pak“, i thirri K. Lenit për ta larguar dhe lëvizi me padurim dorën që e mbante ende mbi dorën e tregtarit. „Ai donte t’i tregoja për procesin tim“, i tha tregtari Lenit. „Trego, pra, trego“, tha ajo. I fliste tregtarit me dashuri, por edhe nga lart. Kjo nuk i pëlqeu K.-së; siç e kishte kuptuar tani, ky njeri kishte megjithatë njëfarë vlere; para së gjithash, kishte përvoja që dinte t’i tregonte mirë. Leni me siguri e gjykonte gabim. Ai vështroi i inatosur kur Leni tani i mori tregtarit qiriun, që ky e kishte mbajtur gjatë gjithë kohës, i fshiu dorën me përparësen e saj dhe pastaj u gjunjëzua pranë tij për të gërryer pak dyll që kishte pikuar nga qiriu mbi pantallonat e tij. „Donit të më tregonit për avokatët e rrugicave“, tha K. dhe, pa ndonjë vërejtje tjetër, ia largoi dorën Lenit. „Ç’do ti, pra?“ pyeti Leni, i ra lehtë K.-së me dorë dhe vazhdoi punën e saj. „Po, për avokatët e rrugicave“, tha tregtari dhe kaloi dorën nëpër ballë, sikur të mendohej. K. deshi ta ndihmonte dhe tha: „Donit suksese të menjëhershme dhe prandaj shkuat te avokatët e rrugicave.“ „Krejt e drejtë“, tha tregtari, por nuk vazhdoi. „Ndoshta nuk do të flasë për këtë para Lenit“, mendoi K., e mposhti padurimin për të dëgjuar vazhdimin menjëherë dhe nuk i nguli këmbë më.

— Më lajmërove? — e pyeti ai Lenin. — Natyrisht, — tha ajo, — të pret. Lëre tani Blokun; me Blokun mund të flasësh edhe më vonë; ai mbetet këtu. — K. ende ngurronte. — Ju mbeteni këtu? — e pyeti tregtarin; donte përgjigjen e tij, nuk donte që Leni të fliste për tregtarin si për një që mungonte; sot ishte plot inat të fshehtë kundër Lenit. Dhe përsëri u përgjigj vetëm Leni: — Ai fle shpesh këtu. — Fle këtu? — thirri K.; kishte menduar se tregtari do ta priste këtu vetëm sa ai ta mbaronte shpejt bisedën me avokatin, dhe pastaj do të iknin bashkë dhe do t’i bisedonin të gjitha me hollësi e pa i shqetësuar njeri. — Po, — tha Leni, — jo çdokush futet, si ti, Jozef, te avokati në çfarëdo ore. Me sa duket, nuk çuditesh fare që avokati, me gjithë sëmundjen, të pret ende në njëmbëdhjetë të natës. Atë që bëjnë miqtë e tu për ty e merr si tepër të vetëkuptueshme. Hë, miqtë e tu, ose së pari unë, e bëjnë me qejf. Nuk dua falënderim tjetër dhe as nuk kam nevojë për ndonjë tjetër, përveçse të më duash. — „Të të dua?“ mendoi K. në çastin e parë, dhe vetëm pastaj i kaloi nëpër kokë: „Hë, po, e dua.“ Megjithatë, duke i lënë mënjanë të gjitha të tjerat, tha: — Më pret sepse jam klienti i tij. Po të duhej edhe për këtë ndihmë e të tjerëve, do të duhej në çdo hap të lypje e të falënderoje njëkohësisht. — Sa i keq është sot, apo jo? — e pyeti Leni tregtarin. „Tani jam unë ai që mungon“, mendoi K. dhe gati u zemërua edhe me tregtarin, kur ky, duke e marrë përsipër pasjellshmërinë e Lenit, tha: — Avokati e pret edhe për arsye të tjera. Rasti i tij është më interesant se imi. Por përveç kësaj, procesi i tij është në fillim, pra me siguri ende jo shumë i ngatërruar; atëherë avokati merret ende me qejf me të. Më vonë do të jetë ndryshe. — Po, po, — tha Leni dhe e vështroi tregtarin duke qeshur, — si llomotit! Atij, — dhe këtu iu kthye K.-së, — mos i beso fare. Sa i dashur është, aq llafazan është. Ndoshta edhe prandaj s’e duron dot avokati. Sidoqoftë, e pret vetëm kur është në qejf. Jam munduar shumë ta ndryshoj këtë, por është e pamundur. Mendo vetëm: ndonjëherë e lajmëroj Blokun, por ai e pret vetëm ditën e tretë pas kësaj. Por po të mos jetë Bloku aty kur e thërrasin, gjithçka ka humbur dhe duhet lajmëruar nga e para. Prandaj e lejova Blokun të flejë këtu; ka ndodhur, pra, që i ka rënë ziles për të natën. Tani, pra, Bloku është gati edhe natën. Sigurisht, tani ndodh prapë që avokati, kur sheh se Bloku është këtu, ndonjëherë e tërheq urdhrin për ta lënë të hyjë. — K. vështroi me pyetje nga tregtari. Ky pohoi me kokë dhe tha, po aq hapur sa i kishte folur më parë K.-së — ndoshta ishte i hutuar nga turpi: — Po, më vonë bëhesh shumë i varur nga avokati yt. — Ankohet vetëm sa për sy e faqe, — tha Leni. — Fle shumë me qejf këtu, siç ma ka pranuar shpesh. — Shkoi te një derë e vogël dhe e hapi me një të shtyrë. — Do ta shohësh dhomën e tij të gjumit? — e pyeti K.-në; K. shkoi dhe vështroi nga pragu në hapësirën e ulët pa dritare, që ishte mbushur krejt nga një shtrat i ngushtë. Në këtë shtrat duhej të hyje duke kapërcyer shtyllën e shtratit. Në krye të shtratit, në mur, ishte një kamare, ku ishin vënë me një rregull të përpiktë një qiri, një shishe boje dhe një pendë, si edhe një tufë letrash, me siguri shkresa të procesit. — Ju flini në dhomën e shërbyeses? — pyeti K. dhe u kthye sërish nga tregtari. — Leni ma ka lëshuar, — u përgjigj tregtari, — është shumë e leverdishme. — K. e vështroi gjatë; përshtypja e parë që kishte marrë nga tregtari ndoshta kishte qenë megjithatë e drejta; përvoja kishte, sepse procesi i tij zgjaste prej kohësh, por këto përvoja i kishte paguar shtrenjtë. Papritur K. nuk e duroi më dot pamjen e tregtarit. — Çoje, pra, në shtrat! — i thirri Lenit, që dukej se nuk e kuptonte fare. Kurse vetë donte të shkonte te avokati dhe, me shkarkimin, të çlirohej jo vetëm nga avokati, por edhe nga Leni e nga tregtari. Por para se të arrinte te dera, tregtari i foli me zë të ulët: — Zoti prokurist. — K. u kthye me fytyrë të inatosur. — E harruat premtimin tuaj, — tha tregtari dhe u zgjat nga vendi i tij drejt K.-së me lutje. — Donit të më thonit edhe ju një të fshehtë. — Vërtet, — tha K. dhe i hodhi një shikim edhe Lenit, që e vështronte me vëmendje, — dëgjoni, pra: sigurisht, gati nuk është më e fshehtë. Tani po shkoj te avokati për ta shkarkuar. — E shkarkon! — thirri tregtari, u hodh nga karrigia dhe vrapoi me krahët lart nëpër kuzhinë. Thërriste vazhdimisht: — E shkarkon avokatin! — Leni deshi t’i sulej menjëherë K.-së, por tregtari i doli përpara, prandaj ajo i dha një goditje me grushta. Pastaj, ende me duart e shtrënguara grusht, vrapoi pas K.-së, i cili megjithatë e kishte kaluar shumë. Kishte hyrë tashmë në dhomën e avokatit, kur Leni e arriti. Derën e kishte mbyllur fort pas vetes, por Leni, që e mbante kanatin hapur me këmbë, e kapi për krahu dhe deshi ta tërhiqte prapa. Por ai ia shtrëngoi kyçin e dorës aq fort, sa ajo, me një psherëtimë, u detyrua ta lëshonte. Të hynte në dhomë nuk guxoi menjëherë, kurse K. e mbylli derën me çelës.

— Ju pres prej shumë kohësh, — tha avokati nga shtrati, vuri mbi tryezën e vogël të natës një shkresë që kishte lexuar në dritën e një qiriu dhe vuri një palë syze, me të cilat e vështroi K.-në me mprehtësi. Në vend që të kërkonte ndjesë, K. tha: — Do të iki shpejt. — Avokati, meqë vërejtja e K.-së nuk ishte kërkim ndjese, nuk e përfilli dhe tha: — Herën tjetër nuk do t’ju lë të hyni më në këtë orë të vonë. — Kjo i vjen mbarë kërkesës sime, — tha K. Avokati e vështroi me pyetje. — Uluni, — tha ai. — Meqë e dëshironi, — tha K., tërhoqi një karrige te tryeza e vogël e natës dhe u ul. — M’u duk sikur e mbyllët derën me çelës, — tha avokati. — Po, — tha K., — ishte për shkak të Lenit. — Nuk kishte ndër mend të kursente askënd. Por avokati pyeti: — Ishte prapë e bezdisshme? — E bezdisshme? — pyeti K. — Po, — tha avokati; qeshi, e zuri një krizë kolle, dhe pasi i kaloi, nisi sërish të qeshte. — Me siguri e keni vënë re tashmë bezdisjen e saj? — pyeti ai dhe i ra K.-së lehtë mbi dorën, që ky e kishte mbështetur i shpërqendruar mbi tryezën e vogël të natës dhe që tani e tërhoqi shpejt. — Nuk i jepni shumë rëndësi, — tha avokati, kur K. heshti, — aq më mirë. Përndryshe ndoshta do t’më duhej t’ju kërkoja ndjesë. Është një veçori e Lenit, që, për më tepër, ia kam falur prej kohësh dhe për të cilën as nuk do të flisja, po të mos e kishit mbyllur derën me çelës pikërisht tani. Kjo veçori — juve, sigurisht, duhej t’jua shpjegoja më pak se kujtdo, por më shikoni kaq të tronditur, dhe prandaj po e bëj —, kjo veçori qëndron në atë që Leni i gjen të bukur shumicën e të akuzuarve. U ngjitet të gjithëve, i do të gjithë, dhe me sa duket edhe e duan të gjithë; për të më zbavitur, ndonjëherë, kur e lejoj, më tregon për këtë. Për gjithë këtë nuk jam aq i habitur sa dukeni ju. Kur ke syrin e duhur për këtë, të akuzuarit vërtet i gjen shpesh të bukur. Kjo, sigurisht, është një dukuri e çuditshme, në njëfarë mënyre e shkencave të natyrës. Natyrisht, si pasojë e akuzës, nuk ndodh ndonjë ndryshim i qartë, i përcaktueshëm saktë, i pamjes. Nuk është, pra, si në çështje të tjera gjyqësore; shumica mbeten në mënyrën e tyre të zakonshme të jetesës dhe, po të kenë një avokat të mirë që kujdeset për ta, procesi nuk i pengon shumë. Megjithatë, ata që kanë përvojë në këtë janë në gjendje t’i dallojnë të akuzuarit, një nga një, edhe në turmën më të madhe. Nga se? do të pyesni. Përgjigjja ime nuk do t’ju kënaqë. Të akuzuarit janë thjesht më të bukurit. Nuk mund të jetë faji ai që i bën të bukur, sepse — kështu të paktën duhet të flas unë si avokat — nuk janë të gjithë fajtorë; nuk mund të jetë as ndëshkimi i drejtë që i bën të bukur që tani, sepse nuk ndëshkohen të gjithë; mund të jetë, pra, vetëm procedura e ngritur kundër tyre, që u ngjitet disi. Sigurisht, ndër të bukurit ka edhe veçanërisht të bukur. Por të bukur janë të gjithë, madje edhe Bloku, ky krimb i mjerë.

— K., kur avokati mbaroi, ishte plotësisht i qetë; madje u kishte pohuar dukshëm me kokë fjalëve të fundit dhe kështu i kishte dhënë vetes vërtetimin e mendimit të tij të vjetër, sipas të cilit avokati gjithmonë, dhe kështu edhe këtë herë, përpiqej ta shpërqendronte me njoftime të përgjithshme, që nuk kishin të bënin me çështjen, dhe ta largonte nga pyetja kryesore, se çfarë pune të vërtetë kishte bërë për çështjen e K.-së. Avokati me siguri e vuri re që K. po i bënte këtë herë më shumë qëndresë se zakonisht, sepse tani heshti, për t’i dhënë K.-së mundësinë të fliste vetë, dhe pastaj, meqë K. mbeti i heshtur, pyeti: — Keni ardhur sot te unë me ndonjë qëllim të caktuar? — Po, — tha K. dhe e mbuloi pak qiriun me dorë, për ta parë më mirë avokatin, — doja t’ju thosha se që nga dita e sotme ju heq përfaqësimin tim. — A ju kuptoj drejt? — pyeti avokati, u ngrit gjysmë në shtrat dhe u mbështet me njërën dorë mbi jastëkë. — Supozoj se po, — tha K., që rrinte ulur drejt e i tendosur, si në pritë. — Hë, mund ta bisedojmë edhe këtë plan, — tha avokati pas pak. — Nuk është më plan, — tha K. — Mund të jetë, — tha avokati, — por megjithatë nuk duam të ngutemi. — Përdori fjalën „ne“, sikur të mos kishte ndër mend ta linte K.-në të lirë dhe sikur të donte, po të mos i lejohej të ishte përfaqësuesi i tij, të mbetej të paktën këshilltari i tij. — Nuk është e ngutur, — tha K., u ngrit ngadalë dhe shkoi pas karriges së tij, — është menduar mirë, dhe ndoshta madje tepër gjatë. Vendimi është përfundimtar. — Atëherë më lejoni edhe vetëm disa fjalë, — tha avokati, hoqi dyshekun me pupla dhe u ul në buzë të shtratit. Këmbët e tij të zhveshura, me qime të bardha, dridheshin nga të ftohtit. I kërkoi K.-së t’i jepte një batanije nga kanapeja. K. mori batanijen dhe tha: — Po e ekspozoni veten krejt pa nevojë ndaj një të ftohti. — Shkaku është mjaft i rëndësishëm, — tha avokati, ndërsa e mbështillte pjesën e sipërme të trupit me dyshekun me pupla dhe pastaj i mbështolli këmbët me batanije. — Xhaxhai juaj është miku im, dhe edhe ju, me kalimin e kohës, më jeni bërë i dashur. Këtë e pranoj hapur. S’kam pse të turpërohem për këtë. — Këto fjalë të përmallshme të plakut i erdhën K.-së shumë keq, sepse e detyronin të jepte një shpjegim më të hollësishëm, që me qejf do ta kishte shmangur, dhe për më tepër e hutonin, siç e pranonte hapur me vete, edhe pse, sigurisht, kurrë nuk mund ta kthenin prapa vendimin e tij. — Ju falënderoj për ndjenjat tuaja miqësore, — tha ai, — e pranoj edhe se jeni marrë me çështjen time aq sa ju ka qenë e mundur dhe aq sa ju është dukur e dobishme për mua. Por unë, kohët e fundit, jam bindur se kjo nuk mjafton. Natyrisht, kurrë nuk do të përpiqem t’ju bind për mendimin tim juve, një njeri kaq më i moshuar dhe më me përvojë; po të jem përpjekur ndonjëherë pa dashur, më falni; por çështja, siç u shprehët vetë, është mjaft e rëndësishme, dhe sipas bindjes sime është e nevojshme të ndërhyhet në proces shumë më fuqishëm nga ç’është bërë deri tani. — Ju kuptoj, — tha avokati, — jeni i paduruar. — Nuk jam i paduruar, — tha K. pak i acaruar, dhe nuk u kujdes më aq shumë për fjalët e tij. — Duhet ta keni vënë re, në vizitën time të parë, kur erdha me xhaxhain tim te ju, se mua procesi nuk më interesonte shumë; po të mos ma kujtonin në njëfarë mënyre me forcë, e harroja krejtësisht. Por xhaxhai im nguli këmbë që t’jua jepja përfaqësimin, dhe unë e bëra për t’ia bërë qejfin. Dhe tani do të ishte pritur që procesi të më vinte edhe më i lehtë se deri atëherë, sepse përfaqësimin ia jep avokatit pikërisht për ta hedhur pak nga vetja barrën e procesit. Por ndodhi e kundërta. Kurrë më parë nuk kisha pasur halle kaq të mëdha për procesin sa që nga koha kur më përfaqësoni ju. Kur isha vetëm, nuk ndërmerrja asgjë në çështjen time, por mezi e ndieja; tani, përkundrazi, kisha një përfaqësues, gjithçka ishte rregulluar që të ndodhte diçka; prisja pa pushim, dhe gjithnjë me më shumë ankth, ndërhyrjen tuaj, por ajo nuk erdhi. Sigurisht, mora nga ju njoftime të ndryshme për gjykatën, që ndoshta s’do të mund t’i merrja nga askush tjetër. Por kjo nuk mund të më mjaftojë, kur tani procesi, gati fshehurazi, po më afrohet gjithnjë e më shumë te lëkura. — K. e kishte shtyrë karrigen nga vetja dhe qëndronte drejt, me duart në xhepat e xhaketës. — Që nga një çast i caktuar i praktikës, — tha avokati me zë të ulët e të qetë, — nuk ndodh më asgjë thelbësisht e re. Sa palë kanë qëndruar para meje, në faza të ngjashme të proceseve, njësoj si ju, dhe kanë folur njësoj! — Atëherë, — tha K., — të gjitha këto palë të ngjashme kanë pasur të drejtë po aq sa unë. Kjo s’më hedh poshtë aspak. — Nuk doja t’ju hidhja poshtë me këtë, — tha avokati, — por doja të shtoja edhe se nga ju do të kisha pritur më shumë gjykim se nga të tjerët, sidomos meqë ju kam dhënë më shumë njohuri për gjyqësinë dhe për veprimtarinë time nga ç’u jap përndryshe palëve. Dhe tani më duhet të shoh se, me gjithë të gjitha, nuk keni mjaft besim tek unë. Nuk ma bëni të lehtë. — Si poshtërohej avokati para K.-së! Pa asnjë kujdes për nderin e profesionit, që me siguri pikërisht në këtë pikë është më i ndjeshëm. E pse e bënte këtë? Në dukje ishte një avokat shumë i zënë dhe, për më tepër, një njeri i pasur; në vetvete, nuk mund t’i interesonte shumë as humbja e fitimit, as humbja e një klienti. Përveç kësaj, ishte i sëmurë dhe duhej të kujdesej vetë që t’i hiqej puna. E megjithatë e mbante K.-në kaq fort! Pse? Ishte pjesëmarrje personale për xhaxhain, apo e quante procesin e K.-së vërtet kaq të jashtëzakonshëm dhe shpresonte të shquhej në të, qoftë për K.-në, qoftë — kjo mundësi nuk mund të përjashtohej kurrë — për miqtë në gjykatë? Nga ai vetë nuk mund të kuptohej asgjë, sado pa kursim ta shqyrtonte K. me sy. Gati mund të kishe menduar se priste me fytyrë të mbyllur me qëllim efektin e fjalëve të tij. Por me sa dukej e interpretonte heshtjen e K.-së tepër në favor të vet, kur tani vazhdoi: — Duhet ta keni vënë re që, ndonëse kam një zyrë të madhe, nuk punësoj ndihmës. Më parë ishte ndryshe; ka pasur një kohë kur punonin për mua disa juristë të rinj; sot punoj vetëm. Kjo lidhet pjesërisht me ndryshimin e praktikës sime, meqë u kufizova gjithnjë e më shumë te çështjet juridike të llojit si e juaja, pjesërisht me njohjen gjithnjë e më të thellë që fitova për këto çështje. Gjeta se këtë punë nuk duhej t’ia lija askujt, po të mos doja të mëkatoja ndaj klientëve të mi dhe ndaj detyrës që kisha marrë përsipër. Por vendimi për ta kryer vetë gjithë punën pati pasojat e natyrshme: m’u desh t’i refuzoja gati të gjitha kërkesat për përfaqësim dhe mund t’u dorëzohesha vetëm atyre që më preknin veçanërisht — hë, ka mjaft krijesa, madje fare afër, që hidhen mbi çdo thërrime që hedh unë. Dhe përveç kësaj, u sëmura nga lodhja e tepërt. Por megjithatë nuk pendohem për vendimin tim; është e mundur që duhej të kisha refuzuar më shumë përfaqësime nga ç’kam refuzuar; por që iu kushtova krejtësisht proceseve që mora përsipër, doli patjetër e nevojshme dhe u shpërblye me suksese. Kam gjetur njëherë në një shkrim, të shprehur shumë bukur, dallimin që ekziston midis përfaqësimit në çështje juridike të zakonshme dhe përfaqësimit në këto çështje juridike. Thuhej aty: njëri avokat e çon klientin e tij me një fije peri deri te vendimi, kurse tjetri e ngre klientin menjëherë mbi supe dhe e mban, pa e ulur, deri te vendimi dhe madje përtej tij. Ashtu është. Por nuk ishte krejt e vërtetë kur thashë se nuk pendohem kurrë për këtë punë të madhe. Kur ajo, si në rastin tuaj, keqkuptohet kaq plotësisht, atëherë, hë, atëherë gati pendohem. — K. nga këto fjalë më shumë u bë i paduruar sesa u bind. I dukej sikur dëgjonte disi nga toni i avokatit se ç’e priste po të lëshonte pe: do të fillonin sërish ngushëllimet e kota, aludimet për parashtresën që po përparonte, për humorin e përmirësuar të nëpunësve të gjykatës, por edhe për vështirësitë e mëdha që i dilnin punës përpara — shkurt, do të nxirrej përsëri gjithçka e njohur deri në neveri, për ta mashtruar K.-në sërish me shpresa të paqarta dhe për ta munduar me kërcënime të paqarta. Kjo duhej penguar përfundimisht; prandaj tha: — Ç’doni të ndërmerrni në çështjen time, po ta mbani përfaqësimin? — Avokati iu nënshtrua madje edhe kësaj pyetjeje fyese dhe u përgjigj: — Të vazhdoj me atë që kam ndërmarrë tashmë për ju. — E dija, pra, — tha K., — por tani çdo fjalë tjetër është e tepërt. — Do të bëj edhe një përpjekje, — tha avokati, sikur ajo që e acaronte K.-në t’i ndodhte jo K.-së, por atij. — Sepse dyshoj se ju shtyheni jo vetëm në gjykimin e gabuar të ndihmës sime juridike, por edhe në sjelljen tuaj tjetër, nga fakti që ju trajtojnë, megjithëse jeni i akuzuar, tepër mirë, ose, më saktë të them, me pakujdesi, në dukje me pakujdesi. Edhe kjo e fundit e ka arsyen e vet: shpesh është më mirë të jesh në pranga se i lirë. Por do të doja t’ju tregoja si trajtohen të akuzuar të tjerë; ndoshta do t’ia dilni të nxirrni një mësim prej kësaj. Sepse tani do ta thërres Blokun; hapeni derën dhe uluni këtu pranë tryezës së natës. — Me qejf, — tha K. dhe bëri atë që kishte kërkuar avokati; të mësonte ishte gjithmonë gati. Por, për t’u siguruar në çdo rast, pyeti edhe: — Por e keni marrë parasysh që po ju heq përfaqësimin? — Po, — tha avokati, — por mund ta ktheni prapa ende sot. — U shtri sërish në shtrat, e tërhoqi dyshekun me pupla deri te gjuri dhe u kthye nga muri. Pastaj i ra ziles.

Gati njëkohësisht me tingullin e ziles u shfaq Leni; me shikime të shpejta u përpoq të mësonte ç’kishte ndodhur; që K. rrinte ulur i qetë pranë shtratit të avokatit, dukej se e qetësoi. I pohoi me kokë duke buzëqeshur K.-së, që e vështronte ngultas. „Sill Blokun“, tha avokati. Por, në vend që ta sillte, ajo doli vetëm para derës, thirri: „Blok! Te avokati!“ dhe pastaj, ndoshta sepse avokati mbetej i kthyer nga muri dhe nuk merrej me asgjë, rrëshqiti pas karriges së K.-së. Që andej e tutje e shqetësonte, duke u përkulur mbi shpinoren e karriges ose duke i kaluar duart, sigurisht shumë butë e me kujdes, nëpër flokë dhe duke i lëmuar faqet. Më në fund K. u përpoq ta pengonte, duke e kapur për njërën dorë, të cilën ajo, pas njëfarë kundërshtimi, ia la.

Bloku kishte ardhur menjëherë me thirrjen, por mbeti para derës dhe dukej sikur po mendonte nëse duhej të hynte. Ngriti vetullat dhe anoi kokën, sikur të dëgjonte nëse do të përsëritej urdhri për të ardhur te avokati. K. mund ta kishte nxitur të hynte, por kishte vendosur të prishej përfundimisht jo vetëm me avokatin, por me gjithçka që ishte këtu në banesë, dhe prandaj qëndroi i palëvizur. Edhe Leni heshti. Bloku vuri re se të paktën askush nuk po e përzinte dhe hyri në majë të gishtave, me fytyrë të tendosur, me duart të ngërçuara pas shpine. Derën e kishte lënë hapur për një tërheqje të mundshme. K.-në as që e vështroi, por vetëm dyshekun e lartë me pupla, nën të cilin avokati, meqë ishte shtyrë fare pranë murit, as nuk dukej. Por atëherë u dëgjua zëri i tij: „Bloku këtu?“ pyeti ai. Kjo pyetje i dha Blokut, që kishte përparuar tashmë një copë të mirë rrugë, gati një të shtyrë në gjoks dhe pastaj një në shpinë; ai u lëkund, mbeti i përkulur thellë dhe tha: „Në shërbimin tuaj.“ „Ç’do?“ pyeti avokati. „Vjen në kohë të papërshtatshme.“ „A nuk më thirrën?“ pyeti Bloku, më shumë veten se avokatin, i mbajti duart përpara për t’u mbrojtur dhe ishte gati të ikte. „Të thirrën“, tha avokati, „megjithatë vjen në kohë të papërshtatshme.“ Dhe pas një pushimi shtoi: „Gjithmonë vjen në kohë të papërshtatshme.“ Që kur avokati kishte nisur të fliste, Bloku nuk e vështronte më shtratin; vështronte më tepër ngultas diku në një qoshe dhe vetëm dëgjonte, sikur shikimi anësor i atij që fliste të ishte tepër verbues për ta duruar. Por edhe dëgjimi ishte i vështirë, sepse avokati fliste nga muri, dhe me zë të ulët e shpejt. „Doni të iki?“ pyeti Bloku. „Meqë erdhe njëherë“, tha avokati, „rri!“ Mund të kishe besuar se avokati nuk ia kishte plotësuar Blokut dëshirën, por e kishte kërcënuar me dru, sepse tani Bloku nisi vërtet të dridhej. „Dje isha“, tha avokati, „te gjykatësi i tretë, miku im, dhe pak nga pak e ktheva bisedën te ti. Do të dish ç’tha?“ „Oh, ju lutem“, tha Bloku. Meqë avokati nuk u përgjigj menjëherë, Bloku e përsëriti edhe një herë lutjen dhe u përkul sikur të donte të gjunjëzohej. Por atëherë K. iu turr: „Ç’bën ti?“ thirri ai. Meqë Leni kishte dashur ta pengonte nga kjo thirrje, ai i kapi edhe dorën e dytë. Nuk ishte shtrëngimi i dashurisë ai me të cilin e mbante; ajo edhe psherëtiu disa herë dhe u përpoq t’i shkëpuste duart. Por për thirrjen e K.-së u ndëshkua Bloku, sepse avokati e pyeti: „Kush është, pra, avokati yt?“ „Jeni ju“, tha Bloku. „Dhe përveç meje?“ pyeti avokati. „Askush përveç jush“, tha Bloku. „Atëherë mos dëgjo as askënd tjetër“, tha avokati. Bloku e pranoi këtë plotësisht; e mati K.-në me shikime të liga dhe tundi kokën fort kundër tij. Po ta kishe përkthyer këtë sjellje në fjalë, do të kishin qenë sharje të vrazhda. Me këtë njeri kishte dashur K. të fliste miqësisht për çështjen e vet! „Nuk do të të shqetësoj më“, tha K., i mbështetur prapa në karrige. „Gjunjëzohu ose zvarritu me të katra, bëj ç’të duash; s’do të merrem me këtë.“ Por Bloku kishte prapëseprapë ndjenjë nderi, të paktën ndaj K.-së, sepse shkoi drejt tij duke tundur grushtat dhe thirri aq fort sa guxonte pranë avokatit: „Nuk mund të më flisni kështu; kjo nuk lejohet. Pse më fyeni? Dhe për më tepër këtu, para zotit avokat, ku të dy, ju dhe unë, durohemi vetëm nga mëshira? Ju nuk jeni njeri më i mirë se unë, sepse edhe ju jeni i akuzuar dhe keni edhe ju një proces. Por po të jeni megjithatë ende zotëri, atëherë edhe unë jam po aq zotëri, në mos edhe më i madh. Dhe dua që të më drejtohen si i tillë, pikërisht ju. Por po ta quani veten të privilegjuar ngaqë rrini ulur këtu dhe mund të dëgjoni të qetë, ndërsa unë, siç shpreheni ju, zvarritem me të katra, atëherë po jua kujtoj fjalën e vjetër juridike: për të dyshuarin lëvizja është më e mirë se qetësia, sepse ai që qëndron i qetë mund të jetë gjithmonë, pa e ditur, në njërin pjatë të peshores dhe të peshohet me mëkatet e tij.“ K. nuk tha asgjë; vetëm e vështroi i habitur, me sy të palëvizur, këtë njeri të hutuar. Ç’ndryshime kishin ndodhur me të vetëm në orën e fundit! Ishte procesi që e hidhte kështu andej-këtej dhe nuk e linte të kuptonte ku ishte miku e ku armiku? A nuk e shihte se avokati e poshtëronte me qëllim dhe këtë herë s’kishte ndonjë synim tjetër veçse të mburrej me pushtetin e tij para K.-së dhe kështu, ndoshta, ta nënshtronte edhe K.-në? Por po të mos ishte Bloku në gjendje ta kuptonte këtë, ose po ta kishte avokatin aq frikë sa ai kuptim të mos i ndihmonte dot, si ndodhte që ishte prapëseprapë kaq dinak ose kaq i guximshëm sa ta mashtronte avokatin dhe t’i fshihte se, përveç tij, kishte edhe avokatë të tjerë që punonin për të? Dhe si guxonte ta sulmonte K.-në, kur ky mund t’ia tradhtonte menjëherë të fshehtën? Por guxoi edhe më shumë: shkoi te shtrati i avokatit dhe nisi të ankohej për K.-në edhe atje: „Zoti avokat“, tha ai, „e dëgjuat si më foli ky njeri? Ende mund t’i numërosh orët e procesit të tij, dhe tashmë do t’i japë mësime të mira mua, një njeriu që është pesë vjet në proces. Madje më shan. Nuk di asgjë dhe më shan mua, që, me aq sa më mjaftojnë forcat e mia të dobëta, kam studiuar me kujdes atë që kërkojnë mirësjellja, detyra dhe zakoni i gjykatës.“ „Mos u merr me askënd“, tha avokati, „dhe bëj atë që të duket e drejtë.“ „Sigurisht“, tha Bloku, sikur t’i jepte guxim vetes, dhe, me një shikim të shkurtër anash, u gjunjëzua tani fare pranë shtratit. „Jam gjunjëzuar tashmë, avokati im“, tha ai. Por avokati heshti. Bloku përkëdheli me kujdes dyshekun me pupla me njërën dorë. Në heshtjen që mbretëronte tani, Leni, duke u çliruar nga duart e K.-së, tha: „Më dhemb. Më lër. Po shkoj te Bloku.“ Shkoi atje dhe u ul në buzë të shtratit. Bloku u gëzua shumë nga ardhja e saj; me shenja të gjalla, por pa fjalë, iu lut menjëherë të ndërhynte për të te avokati. Me sa dukej, i nevojiteshin me shumë ngut njoftimet e avokatit, por ndoshta vetëm me qëllim që t’i shfrytëzonin avokatët e tij të tjerë. Leni me siguri e dinte saktë si mund t’i afroheshe avokatit; tregoi dorën e avokatit dhe i zgjati buzët si për puthje. Menjëherë Bloku ia puthi dorën dhe, me nxitjen e Lenit, e përsëriti edhe dy herë. Por avokati ende heshte. Atëherë Leni u përkul mbi avokatin — kur u shtri kështu, u duk shtati i bukur i trupit të saj — dhe, e përkulur thellë drejt fytyrës së tij, i lëmoi flokët e gjatë e të bardhë. Kjo më në fund i nxori një përgjigje. „Ngurroj t’ia them“, tha avokati, dhe u pa si e tundi pak kokën, ndoshta për ta shijuar më shumë shtypjen e dorës së Lenit. Bloku dëgjonte me kokë të ulur, sikur me këtë dëgjim të shkelte ndonjë urdhër. „Po pse ngurron, pra?“ pyeti Leni. K. kishte ndjesinë sikur po dëgjonte një bisedë të mësuar përmendësh, që ishte përsëritur shpesh, që do të përsëritej ende shpesh dhe që vetëm për Blokun nuk mund ta humbiste risinë. „Si u soll sot?“ pyeti avokati, në vend që të përgjigjej. Para se të shprehej për këtë, Leni vështroi poshtë nga Bloku dhe vëzhgoi për pak si ai i ngrinte duart drejt saj dhe i fërkonte njërën pas tjetrës si në lutje. Më në fund pohoi seriozisht me kokë, iu kthye avokatit dhe tha: „Ishte i qetë dhe i zellshëm.“ Një tregtar i vjetër, një burrë me mjekër të gjatë, i lutej një vajze të re për një dëshmi të mirë. Edhe sikur të kishte ndonjë qëllim të fshehtë, asgjë nuk mund ta justifikonte në sytë e një njeriu tjetër. Gati e poshtëronte atë që e shikonte. Ja, pra, si vepronte metoda e avokatit, së cilës K., për fat të mirë, nuk i ishte nënshtruar mjaft gjatë: që klienti në fund e harronte gjithë botën dhe shpresonte të zvarritej deri në fund të procesit vetëm nëpër këtë rrugë të gabuar. Ky nuk ishte më klient; ky ishte qeni i avokatit. Po t’i kishte urdhëruar ky të zvarritej nën shtrat si në një kolibe qeni dhe të lehte që andej, do ta kishte bërë me ëndje. K. dëgjonte me sy shqyrtues e nga lart, sikur të ishte ngarkuar të përvetësonte me saktësi gjithçka që thuhej këtu, ta denonconte në një vend më të lartë dhe të jepte një raport. „Ç’ka bërë gjatë gjithë ditës?“ pyeti avokati. „E kam mbyllur“, tha Leni, „që të mos më pengonte në punë, në dhomën e shërbyeses, ku rri zakonisht. Nëpër të çarë mund të shihja herë pas here ç’bënte. Rrinte gjithmonë i gjunjëzuar mbi shtrat, kishte hapur mbi parvazin e dritares shkresat që i ke huajtur ti dhe lexonte në to. Kjo më la përshtypje të mirë, sepse dritarja bie vetëm në një pus ajri dhe nuk jep gati fare dritë. Që Bloku lexonte megjithatë, më tregoi sa i bindur është.“ „Më gëzon ta dëgjoj këtë“, tha avokati. „Por a lexoi edhe duke kuptuar?“ Bloku i lëvizte buzët pa pushim gjatë kësaj bisede; me sa dukej formulonte përgjigjet që shpresonte nga Leni. „Për këtë, natyrisht“, tha Leni, „nuk mund të përgjigjem me siguri. Sidoqoftë, pashë se lexonte me themel. Gjithë ditën lexoi të njëjtën faqe dhe, duke lexuar, e ndiqte rreshtin me gisht. Sa herë që shikoja brenda, psherëtinte, sikur leximi t’i kushtonte shumë mund. Shkresat që i ke huajtur ti me siguri kuptohen me vështirësi.“ „Po“, tha avokati, „ashtu janë, sigurisht. As unë nuk besoj se kupton diçka prej tyre. Duhet vetëm t’i japin një ide se sa e vështirë është lufta që bëj unë për mbrojtjen e tij. Dhe për kë e bëj këtë luftë të vështirë? Për — është gati qesharake ta thuash — për Blokun. Edhe se ç’do të thotë kjo, duhet të mësojë ta kuptojë. Ka studiuar pa ndërprerje?“ „Gati pa ndërprerje“, u përgjigj Leni, „vetëm një herë më kërkoi ujë për të pirë. Atëherë i dhashë një gotë nëpër frëngji. Në tetë pastaj e nxora jashtë dhe i dhashë të hante diçka.“ Bloku i hodhi K.-së një shikim anësor, sikur këtu po tregohej diçka lavdëruese për të dhe duhej t’i bënte përshtypje edhe K.-së. Dukej se tani kishte shpresa të mira; lëvizte më lirshëm dhe zhvendosej mbi gjunjë andej-këtej. Aq më qartë u pa si ngriu nën fjalët që pasuan të avokatit. „E lavdëron“, tha avokati. „Por pikërisht kjo ma bën të vështirë të flas. Sepse gjykatësi nuk u shpreh në mënyrë të favorshme, as për vetë Blokun, as për procesin e tij.“ „Jo të favorshme?“ pyeti Leni. „Si është e mundur?“ Bloku e vështroi me një shikim aq të tendosur, sikur ta besonte atë të aftë t’i kthente ende në favor të tij fjalët e gjykatësit, të thëna prej kohësh. „Jo të favorshme“, tha avokati. „Madje u prek në mënyrë të pakëndshme kur nisa të flisja për Blokun. Mos flisni për Blokun, tha ai. Është klienti im, thashë unë. Po lini të ju shfrytëzojnë, tha ai. Unë nuk e quaj çështjen e tij të humbur, thashë. Po lini të ju shfrytëzojnë, përsëriti ai. Nuk e besoj, thashë. Bloku është i zellshëm në proces dhe gjithmonë pas çështjes së tij. Gati banon te unë, që të jetë gjithmonë në dijeni. Zell të tillë nuk e gjen gjithmonë. Sigurisht, personalisht nuk është i këndshëm, ka sjellje të shëmtuara dhe është i pistë, por nga pikëpamja procesuale është i paqortueshëm. Thashë i paqortueshëm; e teprova me qëllim. Atëherë ai tha: Bloku është thjesht dinak. Ka mbledhur shumë përvojë dhe di ta zvarritë procesin. Por padija e tij është edhe shumë më e madhe se dinakëria e tij. Ç’do të thoshte vallë, po të mësonte se procesi i tij nuk ka filluar ende fare, po t’i thoshte dikush se ende nuk është dhënë as tingulli i ziles për fillimin e procesit? Qetë, Blok“, tha avokati, sepse Bloku pikërisht po niste të ngrihej mbi gjunjë të pasigurt dhe me sa dukej donte të kërkonte shpjegim. Ishte hera e parë që avokati i drejtohej Blokut drejtpërdrejt me fjalë më të hollësishme. Me sy të lodhur vështroi poshtë, gjysmë pa shenjë, gjysmë nga Bloku, i cili nën këtë shikim u lëshua sërish ngadalë mbi gjunjë. „Kjo shprehje e gjykatësit nuk ka për ty asnjë rëndësi“, tha avokati. „Mos u tremb, pra, nga çdo fjalë. Po të përsëritet kjo, s’do të të tregoj më asgjë. Nuk mund të fillosh asnjë fjali pa të të shikuar si të vinte tani vendimi yt përfundimtar. Turpërohu këtu para klientit tim! Edhe ia lëkund besimin që ka tek unë. Ç’do, pra? Ende jeton, ende je nën mbrojtjen time. Frikë e pakuptimtë! Ke lexuar diku se vendimi përfundimtar në disa raste vjen papritur, nga çfarëdo goje, në çfarëdo kohe. Me shumë rezerva, sigurisht, kjo është e vërtetë; por po aq e vërtetë është që frika jote më neverit dhe që në të shoh një mungesë të besimit të nevojshëm. Ç’thashë, pra? Përsërita shprehjen e një gjykatësi. E di që mendimet e ndryshme grumbullohen rreth procedurës deri sa bëhen të padepërtueshme. Ky gjykatës, për shembull, e vendos fillimin e procedurës në një çast tjetër nga unë. Një ndryshim mendimi, asgjë më shumë. Në një fazë të caktuar të procesit, sipas një zakoni të vjetër, jepet një tingull zileje. Sipas mendimit të këtij gjykatësi, me këtë fillon procesi. Tani s’mund të të them gjithçka që flet kundër kësaj; as nuk do ta kuptoje; të mjaftojë që shumë flet kundër saj.“ I sikletosur, Bloku, poshtë, i kalonte gishtat nëpër gëzofin e qilimit para shtratit; frika për fjalën e gjykatësit e bënte herë-herë të harronte përulësinë e vet ndaj avokatit; atëherë mendonte vetëm për veten dhe i rrotullonte fjalët e gjykatësit nga të gjitha anët. „Blok“, tha Leni me ton paralajmërues dhe e ngriti pak lart nga jaka e xhaketës. „Lëre tani gëzofin dhe dëgjo avokatin.“ K. nuk e kuptonte si kishte mundur të mendonte avokati se me këtë shfaqje do ta fitonte. Po të mos e kishte përzënë që më parë, me këtë skenë do ta kishte arritur.