Kapitulli I · Getsbi i madh

Sërish Zeldës¹

Mbaje, pra, kapelën e artë, në e preksh me të zemrën e saj;
në di të kërcesh lart, kërce lart edhe për të,
gjersa të thërrasë: „I dashur, kapelartë, kërcimlartë i dashur,
duhet të jesh imi!“

THOMAS PARKE D’INVILLIERS²

Në vitet e mia më të reja e më të brishta, im atë më dha një këshillë që e bluaj në mendje qysh atëherë.

— Sa herë që të vijë të kritikosh dikë, — më tha, — kujto vetëm se jo të gjithë njerëzit në këtë botë kanë pasur përparësitë që ke pasur ti.

S’tha gjë më shumë, por ne gjithmonë jemi kuptuar jashtëzakonisht mirë edhe pa folur shumë, dhe e kuptova se donte të thoshte shumë më tepër se kaq. Si rrjedhim, jam i prirë t’i rezervoj të gjitha gjykimet, një zakon që më ka hapur shumë natyra kurioze dhe që më ka bërë gjithashtu viktimë të jo pak mërzitësve të regjur. Mendja jonormale e dallon shpejt këtë cilësi dhe i ngjitet asaj kur e gjen te një njeri normal, dhe kështu ndodhi që në kolegj më akuzuan padrejtësisht se isha politikan, ngaqë i dija hidhërimet e fshehta të djemve të egër e të panjohur. Shumicën e rrëfimeve s’i kisha kërkuar: shpesh jam shtirur se më zinte gjumi, se isha i zënë me diçka, ose kam bërë shaka armiqësore, kur kuptoja nga ndonjë shenjë e pagabueshme se një zbulim i brendshëm po dridhej në horizont; sepse zbulimet e brendshme të të rinjve, ose të paktën fjalët me të cilat i shprehin, zakonisht janë plagjiaturë dhe të cunguara nga fshehje të dukshme. Të rezervosh gjykimet është çështje shprese të pafund. Ende kam pak frikë se mos më shpëton diçka, po ta harroj se, siç e la të kuptohej im atë me snobizëm dhe siç e përsëris unë me snobizëm, ndjenja e mirësjelljes themelore u ndahet njerëzve në mënyrë të pabarabartë që në lindje.

Dhe, pasi u mburra kështu me tolerancën time, më duhet të pranoj se ajo ka një kufi. Sjellja mund të ketë themel shkëmbin e fortë ose kënetat e lagështa, por pas një pike të caktuar nuk më intereson mbi çfarë është themeluar. Kur u ktheva nga Lindja vjeshtën e kaluar, ndjeva se doja që bota të ishte me uniformë dhe në njëfarë qëndrimi gatitu moral përgjithmonë; nuk doja më ekskursione të shfrenuara me vështrime të privilegjuara në zemrën e njeriut. Vetëm Getsbi, njeriu që i jep emrin këtij libri, u përjashtua nga ky reagim i imi: Getsbi, që përfaqësonte gjithçka që unë e përbuz sinqerisht. Në qoftë se personaliteti është një varg i pandërprerë gjestesh të suksesshme, atëherë kishte diçka madhështore tek ai, një ndjeshmëri e mprehtë ndaj premtimeve të jetës, sikur të ishte i lidhur me një nga ato makinat e ndërlikuara që regjistrojnë tërmetet dhjetë mijë milje larg. Kjo ndjeshmëri s’kishte të bënte fare me atë mbresëlënie të plogësht që fisnikërohet me emrin „temperament krijues“: ishte një dhunti e jashtëzakonshme për të shpresuar, një gatishmëri romantike që s’e kam gjetur kurrë te ndonjë njeri tjetër dhe që s’ka gjasa ta gjej ndonjëherë sërish. Jo, Getsbi doli në rregull në fund; ishte ajo që e brente Getsbin, pluhuri i ndyrë që notonte pas ëndrrave të tij, ajo që ma mbylli përkohësisht interesin për hidhërimet e dështuara dhe gëzimet frymëshkurtra të njerëzve.

---

Familja ime ka qenë prej tri brezash njerëz të shquar e të kamur në këtë qytet të Perëndimit të Mesëm.³ Kerauejtë janë njëfarë klani, dhe kemi një traditë sipas së cilës rrjedhim nga dukët e Buccleuch-ut,⁴ por themeluesi i vërtetë i degës sime ishte vëllai i gjyshit, që erdhi këtu në pesëdhjetenjëshin, dërgoi një zëvendës në Luftën Civile⁵ dhe hapi tregtinë me shumicë të hekurishteve që e vazhdon sot im atë.

Këtë xhaxha të gjyshit s’e kam parë kurrë, por thonë se i ngjaj: sidomos portretit mjaft të ashpër që varet në zyrën e tim eti. U diplomova në Nju-Hejvën⁶ më 1915, plot një çerek shekulli pas tim eti, dhe pak më vonë mora pjesë në atë shtegtim të vonuar teuton që njihet me emrin Lufta e Madhe.⁷ Kundërsulmi më pëlqeu aq shumë sa u ktheva i trazuar. Në vend që të ishte qendra e ngrohtë e botës, Perëndimi i Mesëm tani më dukej si buza e grisur e gjithësisë, ndaj vendosa të shkoja në Lindje dhe të mësoja tregtinë e obligacioneve.⁸ Të gjithë sa njihja merreshin me obligacione, ndaj mendova se mund të mbante edhe një beqar më shumë. Të gjitha hallat dhe xhaxhallarët e bisedan çështjen sikur po më zgjidhnin një shkollë përgatitore, dhe më në fund thanë: „Po… ashtu duket“, me fytyra shumë të rënda e ngurruese. Im atë pranoi të më mbante me të holla për një vit, dhe pas disa vonesash erdha në Lindje, përgjithmonë, kështu mendoja, në pranverën e njëzetedyshit.

Gjëja praktike do të ishte të gjeja dhoma në qytet, por ishte stinë e ngrohtë, dhe sapo kisha lënë një vend me lëndina të gjera e me pemë miqësore, ndaj, kur një djalë i ri në zyrë më propozoi të merrnim bashkë një shtëpi në një nga qytezat prej nga njerëzit shkojnë çdo ditë në punë me tren, m’u duk ide e shkëlqyer. Ai e gjeti shtëpinë, një shtëpizë prej kartoni të rrëgjuar nga moti, për tetëdhjetë në muaj,⁹ por në minutën e fundit firma e dërgoi në Uashington, dhe unë shkova në fshat i vetëm. Kisha një qen, të paktën e pata për disa ditë, gjersa iku, një Dodge të vjetër dhe një grua finlandeze, që më ndreqte shtratin, më gatuante mëngjesin dhe murmuriste me vete urtësi finlandeze mbi sobën elektrike.

Për një a dy ditë u ndjeva i vetmuar, gjersa një mëngjes një burrë, i ardhur më vonë se unë, më ndali në rrugë.

— Si shkohet në fshatin e Vezës Perëndimore?¹⁰ — më pyeti i hutuar.

I tregova. Dhe kur vazhdova rrugën, s’isha më i vetmuar. Isha udhërrëfyes, gjurmëzbulues, kolon i parë. Ai, pa e ditur, më kishte dhënë qytetarinë e nderit të asaj lagjeje.

Dhe kështu, me diellin dhe me shpërthimet e mëdha të gjetheve që rriteshin nëpër pemë, ashtu siç rriten gjërat në filmat me xhirim të shpejtuar, m’u kthye ajo bindja e njohur se jeta po fillonte nga e para me verën.

Kishte aq shumë për të lexuar, para së gjithash, dhe aq shumë shëndet të mirë për të thithur nga ajri i ri që të jepte frymë. Bleva një duzinë vëllimesh për bankat, kreditin dhe letrat me vlerë, dhe ato qëndronin në raftin tim në të kuq e në të artë, si para të reja nga Thesari, duke premtuar se do të shpalosnin sekretet e ndritshme që i dinin vetëm Midasi, Morgani dhe Mecenati.¹¹ Dhe kisha qëllimin e lartë të lexoja edhe shumë libra të tjerë përveç tyre. Në kolegj kisha qenë mjaft letrar, një vit shkrova një seri editorialesh shumë solemne e të qarta për gazetën Yale News,¹² dhe tani do t’i sillja sërish të gjitha këto gjëra në jetën time dhe do të bëhesha përsëri ai specialisti më i kufizuar nga të gjithë, „njeriu i gjithanshëm“. Ky s’është thjesht një epigram: në fund të fundit, jeta shihet me shumë më tepër sukses nga një dritare e vetme.

Ishte puna e rastit që mora me qira një shtëpi në një nga bashkësitë më të çuditshme të Amerikës së Veriut. Ndodhej në atë ishull të hollë e të shfrenuar që shtrihet drejt në lindje të Nju-Jorkut, dhe ku ka, mes kurioziteteve të tjera natyrore, dy formacione të pazakonta toke. Njëzet milje¹³ larg qytetit, një palë vezë të mëdha, të njëjta në formë dhe të ndara vetëm nga një gji i vogël sa për mirësjellje, dalin në trupin më të zbutur të ujit të kripur në hemisferën perëndimore, në atë oborr të madh e të lagësht shtëpiak që është Ngushtica e Long Ajlendit.¹⁴ Nuk janë ovale të përsosura, si veza e Kolombit në atë histori,¹⁵ të dyja janë të shtypura në anën ku takohen, por ngjashmëria e tyre fizike duhet të jetë burim habie të përjetshme për pulëbardhat që fluturojnë sipër tyre. Për krijesat pa krahë, më interesant është ndryshimi i tyre në çdo hollësi, përveç formës dhe madhësisë.

Unë jetoja në Vezën Perëndimore, në atë… pra, në më pak elegante nga të dyja, ndonëse kjo është një etiketë shumë sipërfaqësore për të shprehur kontrastin e çuditshëm dhe jo pak ogurzi mes tyre. Shtëpia ime ndodhej në majë fare të vezës, vetëm pesëdhjetë jardë¹⁶ nga Ngushtica, e shtrënguar mes dy vilave të mëdha që jepeshin me qira për dymbëdhjetë a pesëmbëdhjetë mijë në sezon. Ajo në të djathtën time ishte një gjë kolosale nga çdo pikëpamje: ishte imitim i vërtetë i ndonjë Hôtel de Ville¹⁷ në Normandi, me një kullë në njërën anë, krejt e re nën një mjekër të hollë dredhkash të njoma, me një pishinë mermeri dhe mbi dyzet akra¹⁸ lëndinë e kopsht. Ishte vila e Getsbit. Ose, më mirë, meqë s’e njihja zotin Getsbi, ishte një vilë ku banonte një zotëri me atë emër. Shtëpia ime ishte e shëmtuar për sy, por ishte një shëmti e vogël dhe s’i kishte rënë njeriu në sy, ndaj kisha pamje nga uji, një pamje të pjesshme të lëndinës së fqinjit dhe afërsinë ngushëlluese të milionerëve, të gjitha për tetëdhjetë dollarë në muaj.

Matanë gjirit të mirësjelljes, pallatet e bardha të Vezës Lindore elegante shkëlqenin gjatë ujit, dhe historia e verës fillon me të vërtetë atë mbrëmje kur shkova me makinë atje për të darkuar te Tom Bjukenanët. Dejzi ishte kushërira ime e dytë, me një brez diferencë, kurse Tomin e kisha njohur në kolegj. Dhe menjëherë pas luftës kisha kaluar dy ditë me ta në Çikago.

I shoqi, mes zotësive të ndryshme fizike, kishte qenë një nga lojtarët anësorë më të fuqishëm që kishin luajtur ndonjëherë futboll¹⁹ në Nju-Hejvën: njëfarë figure kombëtare, një nga ata burra që në njëzet e një vjeç arrijnë një përsosmëri aq të mprehtë e të kufizuar sa gjithçka që vjen më pas ka shijen e një zbritjeje. Familja e tij ishte jashtëzakonisht e pasur: edhe në kolegj, liria e tij me paratë ishte shkak qortimesh. Por tani kishte lënë Çikagon dhe kishte ardhur në Lindje me një stil që të linte pa frymë: për shembull, kishte sjellë me vete një varg kuajsh poloje nga Lejk Foresti.²⁰ Ishte e vështirë ta besoje se një burrë i brezit tim ishte aq i pasur sa të bënte një gjë të tillë.

Pse erdhën në Lindje, nuk e di. Kishin kaluar një vit në Francë pa ndonjë arsye të veçantë, pastaj kishin endur pa prehje andej-këtej, kudo ku njerëzit luanin polo dhe ishin të pasur bashkë. Kësaj radhe ishte shpërngulje e përhershme, më tha Dejzi në telefon, por unë s’e besova: nuk e shihja dot zemrën e Dejzisë, por e ndjeja se Tomi do të endej përjetë duke kërkuar, paksa me mall, turbullimin dramatik të ndonjë ndeshjeje futbolli që s’kthehej më.

Dhe kështu ndodhi që një mbrëmje të ngrohtë me erë shkova me makinë në Vezën Lindore për të parë dy miq të vjetër që thuajse s’i njihja fare. Shtëpia e tyre ishte edhe më e stolisur nga ç’e prisja, një vilë e gëzueshme kuqe e bardhë në stilin kolonial gjeorgjian,²¹ që sundonte gjirin. Lëndina fillonte nga plazhi dhe vraponte drejt derës së përparme për një çerek milje, duke kapërcyer orë diellore, shtigje me tulla e kopshte të flaktë; më në fund, kur arrinte te shtëpia, ngjitej përpjetë murit me hardhi të ndritshme, si nga vrulli i vrapit. Fasada ishte e ndërprerë nga një rresht dritaresh-dyer, që tani shkëlqenin nga ari i pasqyruar dhe ishin hapur krejt ndaj pasdites së ngrohtë me erë, dhe Tom Bjukenani, me rroba kalorësie, rrinte me këmbë të hapura në verandën e përparme.

Kishte ndryshuar që nga vitet e Nju-Hejvënit. Tani ishte një burrë tridhjetëvjeçar i fuqishëm, me flokë ngjyrë kashte, me një gojë mjaft të ashpër dhe me sjellje mendjemadhe. Dy sy të ndritshëm e arrogantë ia kishin pushtuar fytyrën dhe i jepnin pamjen e njeriut që përkulet gjithmonë përpara me agresivitet. As krekosja femërore e rrobave të kalorësisë nuk e fshihte dot fuqinë e madhe të atij trupi: dukej sikur i mbushte ato çizme të shndritshme deri sa i tendoste lidhëset e sipërme, dhe shihje një tufë të madhe muskujsh që lëviznin kur i lëvizte supi nën xhaketën e hollë. Ishte një trup i aftë për një forcë leve të jashtëzakonshme: një trup mizor.

Zëri i tij kur fliste, një tenor i ashpër e i ngjirur, e shtonte përshtypjen e grindavecit që jepte. Kishte në të një hije përbuzjeje atërore, edhe ndaj njerëzve që i donte, dhe në Nju-Hejvën kishte pasur djem që e urrenin për vdekje.

— Mos mendo se mendimi im për këto gjëra është i fundit, — dukej se thoshte, — vetëm pse jam më i fortë dhe më burrë se ti. — Ishim në të njëjtën shoqëri të studentëve të vitit të fundit,²² dhe, ndonëse s’u bëmë kurrë miq të ngushtë, kisha gjithmonë përshtypjen se më miratonte dhe donte që ta pëlqeja, me një mall të ashpër e kokëfortë që ishte vetëm i tiji.

Biseduam për disa minuta në verandën me diell.

— Kam një vend të bukur këtu, — tha, duke i vërtitur sytë pa qetësi.

Më ktheu nga njëri krah dhe kaloi një dorë të gjerë e të sheshtë mbi pamjen përpara, duke përfshirë në lëvizje një kopsht italian të ulur, gjysmë akri trëndafila të thellë e me erë të fortë dhe një motoskaf me hundë të shtypur që përplasej me baticën larg bregut.

— Ka qenë i Demejnit, atij të naftës. — Më ktheu sërish, me mirësjellje dhe befas. — Do të hyjmë brenda.

Kaluam nëpër një korridor të lartë dhe hymë në një hapësirë të ndritur ngjyrë trëndafili, të lidhur me brishtësi me pjesën tjetër të shtëpisë nga dritaret-dyer në të dy anët. Dritaret ishin gjysmë të hapura dhe shkëlqenin të bardha përballë barit të freskët jashtë, që dukej sikur rritej pak edhe brenda në shtëpi. Një fllad frynte nëpër dhomë, i shtynte perdet brenda nga njëra anë e jashtë nga tjetra si flamuj të zbehtë, i përdridhte lart drejt tavanit, që ngjante me një tortë dasme me krem, dhe pastaj valëzonte mbi qilimin ngjyrë vere, duke lënë mbi të një hije, siç bën era mbi det.

Sendi i vetëm krejt i palëvizur në dhomë ishte një kanape e madhe, mbi të cilën dy gra të reja rrinin pezull si mbi një balonë të ankoruar. Të dyja ishin në të bardha, dhe fustanet u valëzonin e u përpëliteshin sikur sapo t’i kishte kthyer era brenda pas një fluturimi të shkurtër rreth shtëpisë. Duhet të kem qëndruar disa çaste duke dëgjuar fshikullimën dhe kërcitjen e perdeve dhe rënkimin e një pikture në mur. Pastaj u dëgjua një bubullimë, kur Tom Bjukenani mbylli dritaret e pasme, dhe era e zënë në dhomë u shua, ndërsa perdet, qilimat dhe të dy gratë e reja zbritën ngadalë si balona në dysheme.

Më të renë nga të dyja s’e njihja. Ishte shtrirë sa gjatë gjerë në cepin e saj të divanit, krejt e palëvizur, me mjekrën pak të ngritur, sikur të mbante në ekuilibër mbi të diçka që kishte shumë gjasa të binte. Në qoftë se më pa me bisht të syrit, nuk e la të kuptohej: madje, desh më shpëtoi pa dashje të murmurisja një ndjesë që e kisha shqetësuar duke hyrë.

Vajza tjetër, Dejzi, bëri një përpjekje të ngrihej: u përkul pak përpara me një shprehje të ndërgjegjshme, pastaj qeshi, një të qeshur të vogël absurde e magjepsëse, dhe qesha edhe unë dhe hyra në dhomë.

— Jam e p-paralizuar nga lumturia.

Qeshi sërish, sikur të kishte thënë diçka shumë të mençur, dhe ma mbajti dorën për një çast, duke më parë në fytyrë, duke më premtuar se s’kishte njeri tjetër në botë që donte ta shihte aq shumë. Ajo kishte këtë mënyrë. Më la të kuptoja me një murmurimë se mbiemri i vajzës që mbante ekuilibrin ishte Bejker. (Kam dëgjuar të thonë se Dejzi murmuriste vetëm që njerëzit të përkuleshin drejt saj; një kritikë e pavend, që s’ia hiqte aspak hijeshinë.)

Sido që të ishte, buzët e zonjushës Bejker u drodhën, ajo më bëri me kokë një përshëndetje gati të padukshme dhe pastaj e ktheu shpejt kokën prapa: sendi që mbante në ekuilibër, me siguri, ishte lëkundur pak dhe e kishte trembur disi. Sërish m’u ngjit në buzë njëfarë ndjese. Pothuajse çdo shfaqje e vetëmjaftueshmërisë së plotë më shkul një nderim të shushatur.

Ktheva sytë nga kushërira ime, që filloi të më bënte pyetje me zërin e saj të ulët e drithërues. Ishte nga ata zëra që veshi i ndjek lart e poshtë, sikur çdo fjalë të ishte një radhitje notash që s’do të luhen më kurrë. Fytyra e saj ishte e trishtë dhe e bukur, me gjëra të ndritshme në të, sy të ndritshëm dhe një gojë të ndritshme e të zjarrtë, por në zërin e saj kishte një ngazëllim që burrat që e kishin dashur e harronin me vështirësi: një shtysë që këndonte, një „Dëgjo“ e pëshpëritur, një premtim se sapo kishte bërë gjëra të gëzueshme e emocionuese dhe se gjëra të gëzueshme e emocionuese rrinin pezull në orën që vinte.

I tregova si kisha ndaluar një ditë në Çikago gjatë rrugës për në Lindje dhe si një duzinë njerëzish më kishin ngarkuar t’i çoja të fala.

— A ua kam mall? — thirri ajo e ngazëllyer.

— Gjithë qyteti është në zi. Të gjitha makinat e kanë rrotën e pasme të majtë të lyer me të zezë si kurorë zie, dhe gjithë natën dëgjohet një vajtim i pandërprerë përgjatë bregut verior.

— Sa e mrekullueshme! Të kthehemi, Tom. Nesër! — Pastaj shtoi pa lidhje: — Duhet ta shohësh vogëlushen.

— Me kënaqësi.

— Fle. Është tre vjeç. S’e ke parë ndonjëherë?

— Kurrë.

— Pra, duhet ta shohësh. Është…

Tom Bjukenani, që po sillej pa prehje nëpër dhomë, u ndal dhe ma vuri dorën mbi sup.

— Me çfarë merresh, Nik?

— Me obligacione.

— Te kush?

I tregova.

— S’i kam dëgjuar kurrë, — tha ai me vendosmëri.

Kjo më mërziti.

— Do t’i dëgjosh, — iu përgjigja shkurt. — Do t’i dëgjosh po të rrish në Lindje.

— Oh, do të rri në Lindje, mos ki merak, — tha, duke i hedhur një sy Dejzisë e pastaj sërish mua, sikur të priste diçka më shumë. — Do të isha budalla i mallkuar të jetoja gjetkë.

Në këtë pikë zonjusha Bejker tha: „Absolutisht!“, aq befas sa u drodha: ishte fjala e parë që kishte nxjerrë nga goja që kur kisha hyrë në dhomë. Me sa duket, e habiti atë po aq sa mua, sepse gogësiti dhe, me një varg lëvizjesh të shpejta e të shkathëta, u ngrit në këmbë në mes të dhomës.

— Jam mpirë, — u ankua ajo, — kam që kur më kujtohet shtrirë në atë kanape.

— Mos më shiko mua, — ia ktheu Dejzi, — gjithë pasditen jam përpjekur të të çoj në Nju-Jork.

— Jo, faleminderit, — u tha zonjusha Bejker katër koktejeve që sapo kishin ardhur nga qileri. — Jam absolutisht në stërvitje.

I zoti i shtëpisë e pa me mosbesim.

— Qenke! — E rrëkëlleu pijen e vet sikur të ishte një pikë në fund të gotës. — Si ia del të bësh ndonjë gjë, s’e marr vesh.

E pashë zonjushën Bejker, duke vrarë mendjen se çfarë ishte ajo që „ia dilte të bënte“. Më pëlqente ta shikoja. Ishte një vajzë e hollë, me gjoks të vogël, me qëndrim të drejtë, që e theksonte duke e hedhur trupin prapa nga supet si një kadet i ri. Sytë e saj gri, të lodhur nga dielli, më shikonin me një kureshtje të sjellshme e reciproke nga një fytyrë e zbehtë, magjepsëse e e pakënaqur. M’u kujtua tani se e kisha parë atë, ose një fotografi të saj, diku më parë.

— Ti jeton në Vezën Perëndimore, — vërejti ajo me përbuzje. — Njoh dikë atje.

— Unë s’njoh asnjë…

— Getsbin duhet ta njohësh.

— Getsbin? — pyeti Dejzi. — Cilin Getsbi?

Para se të arrija t’i thosha se ishte fqinji im, njoftuan darkën; Tom Bjukenani ma futi me urdhër krahun e tij të tendosur nën timin dhe më nxori nga dhoma sikur të lëvizte një gur dame në një kuti tjetër.

Me hijeshi, me plogështi, me duart e vëna lehtë mbi ijë, dy gratë e reja dolën para nesh në një verandë ngjyrë trëndafili, të hapur nga perëndimi i diellit, ku katër qirinj dridheshin mbi tryezë në erën që ishte qetësuar.

— Pse qirinj? — kundërshtoi Dejzi, duke vrenjtur vetullat. I shoi me gishta. — Pas dy javësh do të jetë dita më e gjatë e vitit. — Na pa të gjithëve me një shkëlqim në fytyrë. — A e pritni gjithmonë ditën më të gjatë të vitit, dhe pastaj ju shpëton? Unë gjithmonë e pres ditën më të gjatë të vitit, dhe pastaj më shpëton.

— Duhet të planifikojmë diçka, — gogësiti zonjusha Bejker, duke u ulur në tryezë sikur të hynte në shtrat.

— Mirë, — tha Dejzi. — Çfarë të planifikojmë? — U kthye nga unë e hutuar: — Ç’planifikojnë njerëzit?

Para se të arrija t’i përgjigjesha, sytë e saj u ngulën me një shprehje tmerri te gishti i vogël.

— Shikoni! — u ankua; — e vrava.

Shikuam të gjithë: nyja ishte nxirë e mavijosur.

— Ti e bëre, Tom, — tha ajo me qortim. — E di që s’e bëre me qëllim, por ti e bëre. Ja ç’gjeta që u martova me një egërsirë burri, me një ekzemplar fizik të madh, të stërmadh, dangalloq si…

— E urrej atë fjalë, „dangalloq“, — kundërshtoi Tomi i inatosur, — edhe për shaka.

— Dangalloq, — nguli këmbë Dejzi.

Ndonjëherë ajo dhe zonjusha Bejker flisnin njëherësh, pa u bërë të ndiheshin, me një shpoti pa lidhje që s’ishte kurrë krejt llomotitje, që ishte e ftohtë si fustanet e tyre të bardha dhe si sytë e tyre të paanshëm, ku mungonte çdo dëshirë. Ishin aty, dhe na pranonin mua e Tomin, duke bërë vetëm një përpjekje të sjellshme e të këndshme për të zbavitur ose për t’u zbavitur. E dinin se së shpejti darka do të mbaronte, dhe pak më vonë do të mbaronte edhe mbrëmja e do të vihej mënjanë pa kujdes. Ishte krejt ndryshe nga Perëndimi, ku mbrëmja shtyhej me nxitim nga një fazë në tjetrën drejt fundit, me një pritje gjithmonë të zhgënjyer ose me një frikë të pastër nervore nga vetë çasti.

— Më bën të ndihem i paqytetëruar, Dejzi, — rrëfeva në gotën e dytë të një vere të kuqe Bordoje me erë tape, por mjaft mbresëlënëse. — S’mund të flasësh për të korrat a për ndonjë gjë të tillë?

Me këtë vërejtje s’doja të thosha asgjë të veçantë, por ajo u kap në një mënyrë të papritur.

— Qytetërimi po shkon në copa, — shpërtheu Tomi me tërbim. — Jam bërë një pesimist i tmerrshëm për gjërat. E ke lexuar Ngritjen e perandorive me ngjyrë të atij Godardit?²³

— Jo, pse, — iu përgjigja, mjaft i habitur nga toni i tij.

— Pra, është libër i shkëlqyer, dhe çdokush duhet ta lexojë. Ideja është se, po të mos hapim sytë, raca e bardhë do të… do të mbytet fare. Janë gjëra shkencore të gjitha; është provuar.

— Tomi po bëhet shumë i thellë, — tha Dejzi me një shprehje trishtimi pa mendim. — Lexon libra të thellë me fjalë të gjata. Cila ishte ajo fjala që ne…

— Pra, këta libra janë të gjithë shkencorë, — nguli këmbë Tomi, duke i hedhur një vështrim të padurueshëm. — Ky njeri e ka zbërthyer gjithë çështjen. Varet nga ne, që jemi raca sunduese, të hapim sytë, përndryshe këto raca të tjera do t’i marrin gjërat në dorë.

— Duhet t’i shtypim, — pëshpëriti Dejzi, duke i shkelur syrin me egërsi diellit të zjarrtë.

— Duhet të jetonit në Kaliforni… — filloi zonjusha Bejker, por Tomi e ndërpreu duke u zhvendosur rëndë në karrige.

— Ideja është se ne jemi nordikë. Unë jam, dhe ti je, dhe ti je, dhe… — Pas një ngurrimi të pakapshëm, përfshiu edhe Dejzin me një tundje të lehtë koke, dhe ajo më shkeli syrin sërish. — …dhe ne kemi krijuar të gjitha gjërat që e bëjnë qytetërimin: oh, shkencën dhe artin, e të gjitha ato. E kupton?

Kishte diçka prekëse në atë përqendrim të tij, sikur vetëkënaqësia e tij, më e mprehtë se dikur, s’i mjaftonte më. Kur, thuajse menjëherë, telefoni ra brenda dhe kamerieri i shtëpisë²⁴ u largua nga veranda, Dejzi e kapi atë ndërprerje të shkurtër dhe u përkul drejt meje.

— Do të të tregoj një sekret të familjes, — pëshpëriti me zjarr. — Është për hundën e kamerierit. Do të dëgjosh për hundën e kamerierit?

— Për këtë erdha sonte.

— Pra, ai s’ka qenë gjithmonë kamerier; më parë lustronte argjendurinat e ca njerëzve në Nju-Jork që kishin një servis argjendi për dyqind veta. Duhej ta lustronte nga mëngjesi deri në mbrëmje, gjersa më në fund filloi t’i prekte hundën…

— Punët shkuan nga keq më keq, — sugjeroi zonjusha Bejker.

— Po. Punët shkuan nga keq më keq, gjersa më në fund iu desh ta linte vendin e punës.

Për një çast, rrezet e fundit të diellit i ranë me një dashuri romantike fytyrës së saj që shkëlqente; zëri i saj më tërhiqte përpara pa frymë ndërsa dëgjoja; pastaj shkëlqimi u shua, çdo dritë e la me një keqardhje të zgjatur, si fëmijët që largohen në muzg nga një rrugë e këndshme.

Kamerieri u kthye dhe i murmuriti diçka Tomit pranë veshit, e Tomi vrenjti vetullat, e shtyu karrigen prapa dhe, pa thënë asnjë fjalë, hyri brenda. Sikur mungesa e tij të ndezte diçka brenda saj, Dejzi u përkul sërish përpara, me një zë që shkëlqente e këndonte.

— Më pëlqen të të shoh në tryezën time, Nik. Më kujton një… një trëndafil, një trëndafil të vërtetë. Apo jo? — U kthye nga zonjusha Bejker që ta miratonte: — Një trëndafil të vërtetë?

Kjo s’ishte e vërtetë. S’i ngjaj aspak një trëndafili. Ajo thjesht improvizonte, por prej saj rridhte një ngrohtësi që të trazonte, sikur zemra e saj përpiqej të dilte drejt teje e fshehur në një nga ato fjalë pa frymë e drithëruese. Pastaj befas e hodhi pecetën mbi tryezë, kërkoi ndjesë dhe hyri në shtëpi.

Unë dhe zonjusha Bejker shkëmbyem një vështrim të shkurtër, me vetëdije pa asnjë kuptim. Desh fola, kur ajo u drejtua e vëmendshme dhe tha „Shët!“ me zë paralajmërues. Në dhomën përtej dëgjohej një murmurimë e mbytur e plot pasion, dhe zonjusha Bejker u përkul përpara pa pikë turpi, duke u përpjekur të dëgjonte. Murmurima dridhej në buzë të kuptueshmërisë, zbriste, ngjitej e ngazëllyer, dhe pastaj pushoi fare.

— Ky zoti Getsbi që përmendët është fqinji im… — fillova.

— Mos fol. Dua të dëgjoj ç’po ndodh.

— Po ndodh diçka? — pyeta i pafajshëm.

— Do të thuash që s’e di? — tha zonjusha Bejker, e habitur sinqerisht. — Kujtoja se e dinte gjithë bota.

— Unë s’e di.

— Pra… — tha ajo me ngurrim. — Tomi ka një grua në Nju-Jork.

— Ka një grua? — përsërita i hutuar.

Zonjusha Bejker pohoi me kokë.

— Të paktën të kishte aq mirësjellje sa të mos i telefononte në kohë të darkës. Apo jo?

Pothuajse para se ta kisha kuptuar mirë ç’donte të thoshte, u dëgjua fëshfërima e një fustani dhe kërcitja e çizmeve prej lëkure, dhe Tomi me Dejzin u kthyen në tryezë.

— S’kishte ç’të bëhej! — thirri Dejzi me një gaz të tendosur.

U ul, i hodhi një vështrim hetues zonjushës Bejker e pastaj mua, dhe vazhdoi: „Pashë pak jashtë, dhe jashtë është shumë romantike. Në lëndinë ka një zog që, më duket, duhet të jetë bilbil i ardhur me ndonjë anije të Cunard-it a të White Star Line-it.²⁵ Po këndon e këndon…“ Zëri i saj këndoi: „Është romantike, apo jo, Tom?“

— Shumë romantike, — tha ai, dhe pastaj, i mjeruar, mua: — Po të jetë ende dritë pas darke, dua të të çoj te stallat.

Telefoni ra brenda, duke na trembur, dhe, kur Dejzi i tundi Tomit kokën me vendosmëri, tema e stallave, madje të gjitha temat, u zhdukën në ajër. Mes copave të thyera të pesë minutave të fundit në tryezë, më kujtohet se qirinjtë u ndezën sërish, pa asnjë kuptim, dhe se e ndieja që doja t’i shikoja të gjithë drejt në sy, e megjithatë t’u shmangesha të gjitha vështrimeve. S’e merrja dot me mend ç’mendonin Dejzi dhe Tomi, por dyshoj se edhe zonjusha Bejker, që dukej se e kishte zotëruar njëfarë skepticizmi të regjur, ia dilte ta hiqte krejt nga mendja ngutin metalik e therës të këtij mysafiri të pestë. Për një temperament të caktuar, situata mund të dukej intriguese; instinkti im ishte t’i telefonoja menjëherë policisë.

Për kuajt, s’ka nevojë ta them, s’u fol më. Tomi dhe zonjusha Bejker, me disa këmbë muzg mes tyre, u kthyen me hap të ngadaltë në bibliotekë, sikur të shkonin të ruanin natën pranë një trupi të vdekur fare të prekshëm, ndërsa unë, duke u përpjekur të dukesha i interesuar në mënyrë të këndshme dhe paksa i shurdhër, e ndoqa Dejzin nëpër një varg verandash të lidhura deri te veranda e përparme. Në errësirën e saj të thellë u ulëm krah për krah në një kanape thuprash.

Dejzi e mori fytyrën në duar, sikur t’ia ndiente formën e bukur, dhe sytë i shkuan dalëngadalë në muzgun prej kadifeje. Pashë se e kishin pushtuar ndjenja të trazuara, ndaj i bëra disa pyetje që m’u duk se do ta qetësonin, për vajzën e saj të vogël.

— Ne s’e njohim mirë njëri-tjetrin, Nik, — tha befas. — Edhe pse jemi kushërinj. S’erdhe në dasmën time.

— S’isha kthyer ende nga lufta.

— Është e vërtetë. — Ngurroi. — Pra, unë e kam kaluar shumë keq, Nik, dhe jam bërë mjaft cinike për gjithçka.

Me sa dukej, kishte arsye të ishte. Prita, por ajo s’tha gjë më shumë, dhe pas një çasti iu ktheva, mjaft dobët, temës së së bijës.

— Besoj se flet, dhe… ha, e të gjitha.

— Oh, po. — Më pa e hutuar. — Dëgjo, Nik; po të të tregoj ç’thashë kur lindi ajo. Do ta dëgjosh?

— Shumë.

— Do të të tregojë si kam arritur të ndihem për… gjërat. Pra, ajo s’kishte as një orë që kishte lindur, dhe Tomi ishte Zoti e di ku. U zgjova nga eteri²⁶ me një ndjenjë braktisjeje të plotë dhe e pyeta menjëherë infermieren a ishte djalë apo vajzë. Më tha që ishte vajzë, dhe unë e ktheva kokën mënjanë dhe qava. „Mirë, — thashë, — më vjen mirë që është vajzë. Dhe shpresoj të jetë budallaqe: kjo është gjëja më e mirë që mund të jetë një vajzë në këtë botë, një budallaqe e vogël e bukur.“

— E sheh, mendoj se gjithçka është e tmerrshme sidoqoftë, — vazhdoi me bindje. — Kështu mendojnë të gjithë, njerëzit më të përparuar. Dhe unë e di. Kam qenë kudo, kam parë gjithçka dhe kam bërë gjithçka. — Sytë i shkrepën rreth e rrotull me sfidë, pak a shumë si të Tomit, dhe qeshi me një përbuzje drithëruese. — E sofistikuar… o Zot, sa e sofistikuar jam!

Sapo iu ndërpre zëri e pushoi së ma tërhequri vëmendjen e besimin, ndjeva pasinqeritetin themelor të asaj që kishte thënë. Kjo më shqetësoi, sikur gjithë mbrëmja të kishte qenë ndonjë dredhi për të më shkulur një ndjenjë si kontribut. Prita, dhe me të vërtetë, pas një çasti më pa me një buzëqeshje krejt të vetëkënaqur në fytyrën e saj të bukur, sikur të kishte pohuar se bënte pjesë në një shoqëri të fshehtë mjaft të zgjedhur, ku bënin pjesë ajo dhe Tomi.

---

Brenda, dhoma e kuqe e thellë lulëzonte nga drita. Tomi dhe zonjusha Bejker ishin ulur në të dy skajet e kanapesë së gjatë, dhe ajo i lexonte me zë të lartë nga Saturday Evening Post-i,²⁷ me fjalët që murmuriteshin pa intonacion e shkriheshin në një melodi qetësuese. Drita e llambës, e ndritshme mbi çizmet e tij dhe e zbehtë mbi të verdhën ngjyrë gjethe vjeshte të flokëve të saj, vezullonte mbi letër kur ajo kthente faqen me një dridhje të muskujve të hollë të krahut.

Kur hymë, na mbajti në heshtje për një çast me dorën e ngritur.

— Vazhdon, — tha, duke e hedhur revistën mbi tryezë, — në numrin tonë të ardhshëm.

Trupi i saj u bë i ndjeshëm me një lëvizje të shqetësuar të gjurit, dhe u ngrit në këmbë.

— Ora dhjetë, — vërejti, sikur ta kishte gjetur orën në tavan. — Koha që kjo vajzë e mirë të shkojë të flejë.

— Xhordani do të luajë nesër në turne, — shpjegoi Dejzi, — atje në Uestçester.²⁸

— Oh… ju jeni Xhordan Bejker.

Tani e dija pse fytyra e saj më dukej e njohur: shprehja e saj e këndshme dhe përbuzëse më kishte parë nga shumë fotografi në shtojcat e gazetave²⁹ për jetën sportive në Ashvill, në Hot Springs e në Palm Bic.³⁰ Kisha dëgjuar edhe ndonjë histori për të, një histori qortuese e të pakëndshme, por çfarë ishte, e kisha harruar prej kohësh.

— Natën e mirë, — tha me zë të butë. — Më zgjoni në tetë, a do të më zgjoni?

— Po të ngrihesh.

— Do të ngrihem. Natën e mirë, zoti Kerauei. Shihemi pas pak kohe.

— Sigurisht që do të shiheni, — e vërtetoi Dejzi. — Madje më duket se do të rregulloj një martesë. Eja shpesh, Nik, dhe unë do t’ju… oh… do t’ju hedh njërin te tjetri. E di: do t’ju mbyll rastësisht në dollapët e çarçafëve, do t’ju shtyj në det me një varkë, e të gjitha gjërat e tilla…

— Natën e mirë, — thirri zonjusha Bejker nga shkallët. — S’kam dëgjuar asnjë fjalë.

— Është vajzë e mirë, — tha Tomi pas një çasti. — S’duhej ta linin të vërtitej kështu nëpër vend.

— Kush s’duhej ta linte? — pyeti Dejzi ftohtë.

— Familja e saj.

— Familja e saj është një teze rreth një mijë vjeç. Përveç kësaj, Niku do të kujdeset për të, apo jo, Nik? Ajo do të kalojë shumë fundjava këtu këtë verë. Mendoj se ndikimi i një shtëpie do t’i bëjë shumë mirë.

Dejzi dhe Tomi e panë njëri-tjetrin në heshtje për një çast.

— Është nga Nju-Jorku? — pyeta shpejt.

— Nga Luizvili.³¹ Vajzërinë tonë të bardhë e kaluam bashkë atje. Vajzërinë tonë të bukur të bardhë…

— I bëre Nikut ndonjë bisedë zemër më zemër në verandë? — pyeti befas Tomi.

— Unë? — Më pa. — S’më kujtohet, por më duket se folëm për racën nordike. Po, jam e sigurt që folëm. Disi na erdhi vetë pa e kuptuar, dhe s’arrite të thuash…

— Mos u beso gjithçka që dëgjon, Nik, — më këshilloi ai.

I thashë shkujdesur që s’kisha dëgjuar asgjë fare, dhe pas disa minutash u ngrita të shkoja në shtëpi. Më përcollën deri te dera dhe qëndruan krah për krah në një katror drite të gëzuar. Kur ndeza motorin, Dejzi thirri me urdhër: „Prit!“

— Harrova të të pyes diçka, dhe është e rëndësishme. Dëgjuam se je fejuar me një vajzë atje në Perëndim.

— Ashtu është, — e vërtetoi Tomi me dashamirësi. — Dëgjuam se je fejuar.

— Shpifje. Jam shumë i varfër.

— Por e dëgjuam, — nguli këmbë Dejzi, duke më habitur sërish me atë mënyrë të hapej si lule. — E dëgjuam nga tre veta, ndaj duhet të jetë e vërtetë.

Sigurisht që e dija për çfarë e kishin fjalën, por s’isha fejuar as për së largu. Fakti që thashethemet i kishin shpallur tashmë kurorën ishte një nga arsyet pse kisha ardhur në Lindje. S’mund të ndash rrugët me një mike të vjetër për shkak të thashethemeve, e nga ana tjetër s’kisha ndër mend të më martonin thashethemet.

Interesimi i tyre më preku disi dhe i bëri më pak të largët në pasurinë e tyre; megjithatë, isha i hutuar dhe paksa i neveritur kur u largova me makinë. M’u duk se ajo që duhej të bënte Dejzi ishte të dilte me vrap nga shtëpia, me fëmijën në krahë, por me sa dukej s’kishte ndër mend asgjë të tillë. Sa për Tomin, fakti që „kishte një grua në Nju-Jork“ ishte në të vërtetë më pak i habitshëm se fakti që e kishte dëshpëruar një libër. Diçka po e shtynte të kafshonte buzët e ideve të bajata, sikur egoizmi i tij fizik e i fuqishëm të mos e ushqente më zemrën e tij urdhëruese.

Ishte tashmë verë e plotë mbi çatitë e hanëve buzë rrugës dhe para garazheve anës udhës, ku pompat e reja të kuqe të benzinës rrinin në pellgje drite, dhe kur arrita në pronën time në Vezën Perëndimore, e futa makinën nën strehën e saj dhe u ula për një copë herë mbi një rul bari të braktisur në oborr. Era kishte pushuar, duke lënë një natë të zhurmshme e të ndritshme, me krahë që rrihnin nëpër pemë dhe me një tingull të pandërprerë organoje, ndërsa shakujt e plotë të tokës u frynin bretkosave jetë. Silueta e një maceje që lëvizte u lëkund mbi dritën e hënës, dhe, kur ktheva kokën ta ndiqja, pashë se s’isha vetëm: pesëdhjetë këmbë³² larg, një figurë kishte dalë nga hija e vilës së fqinjit tim dhe qëndronte me duart në xhepa, duke parë piperin e argjendtë të yjeve. Diçka në lëvizjet e tij të qeta dhe në mënyrën e sigurt si rrinin këmbët e tij mbi lëndinë më la të kuptoja se ishte vetë zoti Getsbi, që kishte dalë të shihte ç’pjesë i takonte nga qiejt tanë vendorë.

Vendosa ta thërrisja. Zonjusha Bejker e kishte përmendur në darkë, dhe kjo mjaftonte për t’u prezantuar. Por s’e thirra, sepse ai dha befas një shenjë se ishte i kënaqur të rrinte vetëm: i zgjati krahët drejt ujit të errët në një mënyrë të çuditshme, dhe, sado larg tij që isha, do të betohesha se dridhej. Pa dashje hodha sytë nga deti dhe s’dallova asgjë, përveç një drite të vetme të gjelbër, të vockël e të largët, që mund të ishte maja e ndonjë skele. Kur kërkova sërish Getsbin me sy, ai ishte zhdukur, dhe unë isha përsëri vetëm në errësirën e trazuar.

Shënime

1. Zelda Sayre Fitzgerald (1900–1948): shkrimtare, e shoqja e Fitzgerald-it; u martuan më 1920. ↩︎

2. Thomas Parke d’Invilliers: poet i shpikur nga vetë Fitzgerald-i, personazh i romanit të tij të parë, This Side of Paradise („Kjo anë e parajsës“, 1920). Vargjet e epigrafit i shkroi vetë Fitzgerald-i. ↩︎

3. Perëndimi i Mesëm (Middle West, Midwest): shtetet e brendshme veriore të SHBA-ve, rreth liqeneve të mëdha dhe në pellgun e Misisipit (Ilinoi, Minesota, Uiskonsin etj.). „Lindja“, në gojën e Nikut, është bregu verilindor, me Nju-Jorkun. ↩︎

4. Buccleuch: familje e vjetër fisnike skoceze, nga më të pasurat në Britani. ↩︎

5. Lufta Civile Amerikane (1861–1865), mes shteteve të Veriut dhe të Jugut. Ligji i rekrutimit të Veriut i lejonte burrat e thirrur nën armë të paguanin një zëvendës që të shkonte në vend të tyre. ↩︎

6. Nju-Hejvën (New Haven): qytet në shtetin e Konektikatit, ku ndodhet Universiteti i Jejlit (Yale). Niku dhe Tomi e përdorin emrin e qytetit për vetë universitetin. ↩︎

7. Lufta e Madhe: emri i kohës për Luftën e Parë Botërore (1914–1918). SHBA-të hynë në luftë më 1917, kundër Gjermanisë, prandaj ironia për „shtegtimin teuton“, si shtegtimet e fiseve gjermanike në fund të Perandorisë Romake. ↩︎

8. Obligacioni: letër me vlerë që e nxjerr një shtet ose një shoqëri kur merr hua, dhe që i jep blerësit një interes të caktuar. Në vitet 1920 shitja e obligacioneve ishte punë e zakonshme për djemtë e familjeve të mira që kishin mbaruar kolegjin. ↩︎

9. Dollarë. Një dollar i vitit 1922 vlente afërsisht sa 18–19 dollarë të sotëm, sipas indeksit të çmimeve të SHBA-ve. ↩︎

10. Veza Perëndimore (anglisht West Egg) dhe Veza Lindore (East Egg): dy vende të sajuara nga Fitzgerald-i në bregun verior të Long Ajlendit; egg do të thotë „vezë“. Mendohet se përgjigjen me gadishujt Great Neck dhe Manhasset Neck, ku Fitzgerald-i jetoi në vitet 1922–1924 dhe ku ngriheshin vilat e pasanikëve të Nju-Jorkut. ↩︎

11. Midasi: mbret i legjendës greke, që çdo gjë që prekte e kthente në ar. John Pierpont Morgan (1837–1913): bankieri më i fuqishëm amerikan i kohës së tij. Gaius Maecenas (rreth 70–8 p.e.s.): mik i perandorit August dhe mbrojtës i poetëve, nga emri i të cilit vjen fjala „mecenat“. ↩︎

12. Yale News (Yale Daily News): gazeta e përditshme e studentëve të Universitetit të Jejlit. ↩︎

13. Milja: njësi gjatësie, rreth 1,6 km. Njëzet milje janë rreth 32 km. ↩︎

14. Ngushtica e Long Ajlendit (Long Island Sound): krah deti mes bregut verior të Long Ajlendit dhe shtetit të Konektikatit, në lindje të Nju-Jorkut. Long Ajlend: ishull i gjatë e i ngushtë që shtrihet rreth 190 km në lindje të qytetit. ↩︎

15. Sipas një anekdote të vjetër, Kristofor Kolombi i sfidoi disa fisnikë që e nënvlerësonin zbulimin e tij ta mbanin një vezë në këmbë; kur s’ia dolën, ai e shtypi pak vezën në majë dhe ajo qëndroi. ↩︎

16. Jardi: njësi gjatësie, rreth 0,9 m. Pesëdhjetë jardë janë rreth 45 m. ↩︎

17. Hôtel de Ville (frëngjisht): bashkia, ndërtesa e këshillit të qytetit në Francë. ↩︎

18. Akri: njësi sipërfaqeje, rreth 4 000 m² (4 dynymë). Dyzet akra janë rreth 16 hektarë. ↩︎

19. Futbolli amerikan, që luhet me top vezak dhe ku lojtarët e kapin topin me duar. Ndeshjet mes kolegjeve, sidomos mes Jejlit, Harvardit dhe Prinstonit, ishin atëherë ngjarje kombëtare. ↩︎

20. Lejk Forest (Lake Forest): qytezë e pasur buzë liqenit Miçigan, në veri të Çikagos. ↩︎

21. Stili kolonial gjeorgjian: stil arkitekture i kolonive angleze të Amerikës në shekullin XVIII (në kohën e mbretërve Xhorxh I–III), me fasada simetrike prej tulle të kuqe dhe zbukurime të bardha. ↩︎

22. Në Jejl, studentët e vitit të fundit zgjidhnin anëtarët e disa shoqërive të mbyllura e të fshehta (si Skull and Bones), ku të pranoheshe ishte nder i madh. ↩︎

23. Libri dhe autori janë të sajuar. Fitzgerald-i tallet me librin e Lothrop Stoddard-it The Rising Tide of Color Against White World-Supremacy („Batica në ngritje e ngjyrës kundër epërsisë botërore të të bardhëve“, 1920), një nga shkrimet raciste të kohës për „rrezikun“ që u kanoset „nordikëve“. ↩︎

24. Kamerieri i shtëpisë (anglisht butler): shërbëtori kryesor i një shtëpie të pasur, që kujdeset për tryezën, për verërat dhe për shërbëtorët e tjerë. ↩︎

25. Cunard dhe White Star Line: dy kompanitë më të mëdha britanike të anijeve që përshkonin Atlantikun, nga Evropa në Nju-Jork. Titaniku ishte anije e White Star Line-it. ↩︎

26. Eteri: lëng që përdorej atëherë për anestezi; të sëmurët e thithnin dhe i zinte gjumi. ↩︎

27. The Saturday Evening Post: revistë javore shumë popullore amerikane, me tregime në vazhdime. Vetë Fitzgerald-i botoi aty shumë tregime. ↩︎

28. Uestçester (Westchester): qark i pasur në veri të qytetit të Nju-Jorkut, me shumë klube golfi. ↩︎

29. Shtojcat fotografike të gazetave të së dielës, të shtypura me rotogravurë, një teknikë që i jepte fotografisë cilësi të mirë. ↩︎

30. Ashvill (Asheville), në Karolinën e Veriut, Hot Springs dhe Palm Bic (Palm Beach), ky i fundit në Florida: vende pushimi të pasanikëve amerikanë, me fusha golfi. ↩︎

31. Luizvil (Louisville): qyteti më i madh i shtetit të Kentakit, në Jugun e SHBA-ve. ↩︎

32. Këmba (anglisht foot): njësi gjatësie, rreth 30 cm. Pesëdhjetë këmbë janë rreth 15 m. ↩︎