Kapitulli III · Getsbi i madh

Netëve të verës vinte muzikë nga shtëpia e fqinjit tim. Në kopshtet e tij blu, burra e vajza vinin e shkonin si fluturat e natës mes pëshpëritjeve, shampanjës dhe yjeve. Pasditeve, kur ishte batica e lartë, i shikoja mysafirët e tij duke u hedhur nga kulla e trapit të tij, ose duke bërë banja dielli në rërën e nxehtë të plazhit të tij, ndërsa dy motoskafët e tij çanin ujërat e Ngushticës, duke tërhequr dërrasa uji mbi ujëvara shkume. Në fundjavë, Rolls-Royce-i i tij bëhej omnibus, që çonte e sillte grupe njerëzish nga qyteti që nga nëntë e mëngjesit deri shumë pas mesnatës, ndërsa furgoni i tij vraponte si një brumbull i verdhë i shkathët për të pritur të gjithë trenat. Dhe të hënave, tetë shërbëtorë, me një kopshtar shtesë, punonin gjithë ditën me fshesa, me furça, me çekiçë e me gërshërë kopshti, duke ndrequr rrënimet e natës së kaluar.

Çdo të premte vinin nga një frutashitës në Nju-Jork pesë arka me portokaj e limonë; çdo të hënë këta portokaj e limonë dilnin nga dera e pasme si një piramidë gjysmash pa tul. Në kuzhinë kishte një makinë që mund t’u nxirrte lëngun dyqind portokajve për gjysmë ore, po ta shtypte gishti i madh i kamerierit dyqind herë një buton të vogël.

Të paktën një herë në dy javë vinte një skuadër furnizuesish me disa qindra këmbë pëlhurë tende dhe me aq drita me ngjyra sa ta bënin kopshtin e madh të Getsbit si bredh Krishtlindjesh. Mbi tryezat e bufesë, të zbukuruara me hors-d’œuvre¹ që shkëlqenin, proshuta të pjekura me erëza shtyheshin pas sallatave me motive arlekini, pas derrkucëve prej brumi dhe pas gjelave të detit të magjepsur në një ar të errët. Në sallën kryesore ngrihej një banak me një parmak të vërtetë bronzi, i furnizuar me xhine e me likere dhe me pije të ëmbla të harruara prej aq kohësh, sa shumica e mysafireve të tij ishin shumë të reja për ta dalluar njërën nga tjetra.

Në orën shtatë ka mbërritur orkestra, jo ndonjë grup i varfër me pesë veta, por një gropë e tërë me oboe e trombona e saksofona e viola e kornete e pikola, e me daulle të ulëta e të larta. Notarët e fundit tani janë kthyer nga plazhi dhe po vishen sipër; makinat nga Nju-Jorku janë parkuar pesë rreshta në rrugën e hyrjes, dhe tashmë sallat, sallonet e verandat janë plot ngjyra të ndezura themelore, flokë të prera shkurt në mënyra të reja e të çuditshme dhe shalle që as Kastilja s’i kishte ëndërruar.² Banaku punon me të gjitha forcat, dhe raundet e koktejeve që notojnë e përshkojnë kopshtin jashtë, gjersa ajri gjallërohet nga llafet e të qeshurat, nga aludimet e rastit, nga prezantimet e harruara aty për aty dhe nga takimet entuziaste të grave që s’ia dinin kurrë emrin njëra-tjetrës.

Dritat ndriçojnë më fort, ndërsa toka largohet duke u lëkundur nga dielli, dhe tani orkestra luan muzikë koktejesh të verdhë, dhe opera e zërave ngjitet një ton më lart. E qeshura vjen më lehtë minutë pas minute, derdhet me bujari, rrjedh me një fjalë të gëzuar. Grupet ndryshojnë më shpejt, fryhen me të ardhurit e rinj, shpërbëhen e formohen në të njëjtën frymë; tashmë ka endacakë, vajza të sigurta që gërshetohen andej-këtej mes më të shëndoshëve e më të qëndrueshmëve, bëhen për një çast të mprehtë e të gëzuar qendra e një grupi dhe pastaj, të ngazëllyera nga triumfi, rrëshqasin më tej nëpër shndërrimin si deti të fytyrave, të zërave e të ngjyrave, nën dritën që ndryshon pa pushim.

Befas njëra nga këto cigane, me opal që dridhet, rrëmben një koktej në ajër, e kthen me një frymë për kurajë dhe, duke lëvizur duart si Friskoja,³ del duke kërcyer e vetme mbi platformën prej pëlhure. Një heshtje e çastit; drejtuesi i orkestrës, me mirësjellje, e ndryshon ritmin për të, dhe shpërthejnë llafet, kur përhapet lajmi i gabuar se ajo është zëvendësja e Gilda Grejit në Follies.⁴ Festa ka filluar.

Besoj se natën e parë që shkova në shtëpinë e Getsbit isha një nga të paktët mysafirë që ishin ftuar vërtet. Njerëzit s’i ftonte njeri; ata thjesht shkonin atje. Hipnin në automobila që i çonin në Long Ajlend, dhe disi përfundonin te dera e Getsbit. Pasi arrinin atje, i prezantonte dikush që e njihte Getsbin, dhe pas kësaj silleshin sipas rregullave të sjelljes që i përkasin një parku zbavitjeje. Ndonjëherë vinin e iknin pa e takuar fare Getsbin; vinin për festën me një çiltërsi zemre që ishte vetë bileta e tyre e hyrjes.

Mua më kishin ftuar vërtet. Atë të shtunë herët në mëngjes, një shofer me uniformë ngjyrë blu të vezës së mëllenjës përshkoi lëndinën time me një letër çuditërisht zyrtare nga i zoti: nderi do të ishte krejtësisht i Getsbit, thuhej aty, po të merrja pjesë atë mbrëmje në „festën e tij të vogël“. Më kishte parë disa herë dhe kishte pasur ndër mend të më bënte vizitë shumë më parë, por e kishte penguar një ndërthurje e veçantë rrethanash; nënshkruar Xhej Getsbi, me një shkrim madhështor.

I veshur me pantallona të bardha fanelle, shkova në lëndinën e tij pak pas orës shtatë dhe u enda mjaft i sikletosur mes shtjellave e vorbullave njerëzish që s’i njihja, ndonëse andej-këtej kishte ndonjë fytyrë që e kisha vënë re në trenin e përditshëm. Më ra menjëherë në sy numri i djemve të rinj anglezë të shpërndarë gjithandej; të gjithë të veshur mirë, të gjithë me pamje pak të uritur dhe të gjithë duke folur me zë të ulët e me seriozitet me amerikanë të fuqishëm e të begatë. Isha i sigurt se po shitnin diçka: obligacione, sigurime a automobila. Të paktën e kishin me ankth të qartë se përreth kishte para të lehta dhe ishin të bindur se ato do të ishin të tyret me ca fjalë të thëna në tonin e duhur.

Sapo mbërrita, u përpoqa të gjeja të zotin e shtëpisë, por dy a tre vetë që i pyeta ku ishte më panë me aq habi dhe mohuan me aq zjarr se dinin ndonjë gjë për lëvizjet e tij, sa u tërhoqa vjedhurazi drejt tryezës së koktejeve: i vetmi vend në kopsht ku një burrë i vetëm mund të rrinte pa u dukur i vetmuar dhe pa qëllim.

Isha duke shkuar të dehesha tapë nga sikleti i madh, kur Xhordan Bejker doli nga shtëpia dhe qëndroi në krye të shkallëve prej mermeri, pak e përkulur prapa, duke vështruar me një interes përbuzës poshtë në kopsht.

E mirëpritur a jo, e pashë të nevojshme t’i ngjitesha dikujt, para se të filloja t’u drejtoja fjalë të përzemërta kalimtarëve.

— Tungjatjeta! — bërtita duke shkuar drejt saj. Zëri im m’u duk i lartë në mënyrë të panatyrshme nëpër kopsht.

— Mendova se mund të ishe këtu, — u përgjigj ajo e hutuar kur iu afrova. — M’u kujtua se jetoje ngjitur me…

Ma mbajti dorën pa ndonjë ndjenjë, si premtim se do të merrej me mua pas një minute, dhe u vuri veshin dy vajzave me fustane të verdha njëlloj, që u ndalën në fund të shkallëve.

— Tungjatjeta! — thirrën bashkë. — Na vjen keq që s’fitove.

Kjo ishte për turneun e golfit. Ajo kishte humbur në finale javën më parë.

— Ti s’e di kush jemi, — tha njëra nga vajzat në të verdha, — por të kemi njohur këtu rreth një muaj më parë.

— Që atëherë i keni lyer flokët, — vërejti Xhordani, dhe unë u drodha, por vajzat kishin vazhduar tutje shkujdesur, dhe vërejtja e saj iu drejtua hënës së parakohshme, që ishte nxjerrë, pa dyshim, si darka, nga shporta e ndonjë furnizuesi. Me krahun e hollë e të artë të Xhordanit të mbështetur në timin, zbritëm shkallët dhe u endëm nëpër kopsht. Një tabaka me koktejë notoi drejt nesh nëpër muzg, dhe u ulëm në një tryezë me dy vajzat në të verdha dhe me tre burra, secili prej të cilëve na u prezantua si zoti Mërmër.

— Vini shpesh në këto festa? — e pyeti Xhordani vajzën pranë saj.

— E fundit ishte ajo ku të njoha, — u përgjigj vajza me një zë të gjallë e të sigurt. U kthye nga shoqja: — Apo jo edhe ti, Lusil?

Edhe për Lusilin ishte ajo.

— Më pëlqen të vij, — tha Lusili. — S’më intereson kurrë ç’bëj, ndaj gjithmonë kënaqem. Herën e fundit që isha këtu, e grisa fustanin te një karrige, dhe ai më pyeti për emrin dhe adresën; brenda një jave më erdhi një pako nga Kruarieri me një fustan të ri mbrëmjeje.

— E mbajte? — pyeti Xhordani.

— Sigurisht që e mbajta. Do ta vishja sonte, por ishte shumë i gjerë në gjoks dhe duhej ndrequr. Ishte blu si flaka e gazit, me rruaza ngjyrë livande. Dyqind e gjashtëdhjetë e pesë dollarë.

— Ka diçka të çuditshme te një tip që bën gjëra të tilla, — tha me zjarr vajza tjetër. — S’do të ketë asnjë sherr me askënd.

— Kush? — pyeta.

— Getsbi. Dikush më tha…

Dy vajzat dhe Xhordani u përkulën bashkë me konfidencë.

— Dikush më tha se kishte dëgjuar që ai ka vrarë një njeri dikur.

Një drithërimë na përshkoi të gjithëve. Të tre zotërinjtë Mërmër u përkulën përpara dhe dëgjuan me padurim.

— S’besoj se është aq kjo, — kundërshtoi Lusili me skepticizëm; — është më shumë se ka qenë spiun gjerman gjatë luftës.

Njëri nga burrat pohoi me kokë.

— E dëgjova nga një njeri që e dinte gjithçka për të, që ishte rritur me të në Gjermani, — na siguroi me bindje.

— Oh, jo, — tha vajza e parë, — s’mund të jetë kjo, sepse gjatë luftës ka qenë në ushtrinë amerikane. — Ndërsa besimi ynë kthehej nga ajo, u përkul përpara me entuziazëm. — Shikojeni ndonjëherë kur mendon se s’e sheh njeri. Vë bast që ka vrarë një njeri.

Ngushtoi sytë dhe u drodh. Lusili u drodh. U kthyem të gjithë dhe kërkuam Getsbin me sy. Ishte dëshmi e hamendjeve romantike që ai ngjallte fakti që për të pëshpëritnin edhe ata që në këtë botë kishin gjetur pak gjëra për të cilat ia vlente të pëshpëritje.

Po shërbehej tani darka e parë, do të kishte edhe një tjetër pas mesnate, dhe Xhordani më ftoi t’i bashkohesha grupit të saj, që ishte shpërndarë rreth një tryeze në anën tjetër të kopshtit. Ishin tre çifte të martuara dhe shoqëruesi i Xhordanit, një student këmbëngulës, i dhënë pas aludimeve të dhunshme dhe me sa dukej i bindur se herët a vonë Xhordani do t’i dorëzohej, pak a shumë. Në vend që të shpërndahej, ky grup kishte ruajtur një njëtrajtshmëri dinjitoze dhe e kishte marrë përsipër detyrën të përfaqësonte fisnikërinë e rëndë të fshatit: Veza Lindore që përulej deri te Veza Perëndimore dhe ruhej me kujdes nga gazi i saj me të gjitha ngjyrat e spektrit.

— Të ikim, — pëshpëriti Xhordani pas një gjysmë ore disi të kotë e të papërshtatshme; — kjo është shumë e sjellshme për mua.

U ngritëm, dhe ajo shpjegoi se po shkonim të gjenim të zotin e shtëpisë: unë s’e kisha takuar kurrë, tha, dhe kjo po më shqetësonte. Studenti pohoi me kokë në një mënyrë cinike e melankolike.

Banaku, ku hodhëm sytë së pari, ishte plot, por Getsbi s’ishte aty. Ajo s’e gjeti dot nga maja e shkallëve, dhe s’ishte as në verandë. Rastësisht provuam një derë që dukej e rëndësishme dhe hymë në një bibliotekë të lartë gotike, e veshur me lisi anglez të gdhendur, e sjellë ndoshta e plotë nga ndonjë rrënojë matanë oqeanit.

Një burrë i shëndoshë, mesoburrë, me syze të mëdha si sytë e kukuvajkës, ishte ulur disi i dehur në buzë të një tryeze të madhe dhe vështronte me një vëmendje të paqëndrueshme raftet e librave. Kur hymë, u kthye me ngazëllim dhe e shqyrtoi Xhordanin nga koka te këmbët.

— Si ju duket? — pyeti me vrull.

— Çfarë?

Ai tundi dorën drejt rafteve të librave.

— Ajo. Në të vërtetë, s’keni pse mundoheni ta verifikoni. E verifikova unë. Janë të vërtetë.

— Librat?

Pohoi me kokë.

— Krejtësisht të vërtetë: kanë faqe e gjithçka. Kujtova se do të ishin karton i mirë e i qëndrueshëm. Në të vërtetë, janë krejtësisht të vërtetë. Faqe dhe… Ja! Prit t’ju tregoj.

Duke e marrë si të mirëqenë mosbesimin tonë, u turr te raftet dhe u kthye me Vëllimin e Parë të Leksioneve të Stodardit.⁵

— Shikoni! — thirri i ngadhënjyer. — Është send i shtypur i mirëfilltë. Më gënjeu. Ky tip është një Belasko⁶ i vërtetë. Është triumf. Çfarë përpikërie! Çfarë realizmi! Dinte edhe ku të ndalej: s’i preu faqet.⁷ Po ç’doni më? Ç’prisni?

Ma rrëmbeu librin nga dora dhe e vuri me nxitim në raftin e tij, duke murmuritur se, po të hiqej një tullë, gjithë biblioteka mund të shembej.

— Kush ju solli? — pyeti. — Apo erdhët vetë? Mua më sollën. Shumicën e njerëzve i kanë sjellë.

Xhordani e pa me vëmendje, me gaz, pa iu përgjigjur.

— Më solli një grua që quhet Ruzvelt, — vazhdoi ai. — Zonja Klod Ruzvelt. E njihni? E njoha diku mbrëmë. Jam i dehur prej rreth një jave, dhe mendova se ndoshta më kthjellohej mendja po të rrija ulur në një bibliotekë.

— Ju kthjelloi?

— Pak, më duket. S’e them dot ende. Jam këtu vetëm prej një ore. Ju thashë për librat? Janë të vërtetë. Janë…

— Na e thatë.

I dhamë dorën me seriozitet dhe dolëm sërish jashtë.

Tani kërcehej mbi pëlhurën në kopsht; burra të moshuar që shtynin vajza të reja prapa në rrathë të përjetshëm pa hijeshi, çifte mendjemëdha që mbanin njëri-tjetrin të përdredhur, sipas modës, dhe rrinin nëpër qoshe, dhe një numër i madh vajzash të vetme që kërcenin secila më vete ose e çlironin orkestrën për një çast nga barra e banxhos a e baterisë. Nga mesnata, hareja ishte shtuar. Një tenor i famshëm kishte kënduar italisht, dhe një kontralto famëkeqe kishte kënduar xhaz,⁸ dhe mes numrave njerëzit bënin „marifete“ nëpër gjithë kopshtin, ndërsa shpërthime të lumtura e të zbrazëta të qeshurash ngjiteshin drejt qiellit të verës. Një palë binjake skene, që doli se ishin vajzat në të verdha, bënë një numër foshnjash me kostume, dhe shampanja shërbehej në gota më të mëdha se kupat për larjen e gishtave. Hëna ishte ngritur më lart, dhe në Ngushticë notonte një trekëndësh luspash argjendi, që dridhej pak nga pikimi i ngurtë e i kallajtë i banxhove në lëndinë.

Isha ende me Xhordan Bejkerin. Ishim ulur në një tryezë me një burrë rreth moshës sime dhe me një vajzë të vogël të zhurmshme, që me provokimin më të vogël shpërthente në të qeshura të papërmbajtshme. Tani po kënaqesha. Kisha pirë dy kupa shampanjë sa kupat e gishtave, dhe skena para syve të mi ishte shndërruar në diçka domethënëse, elementare e të thellë.

Në një pushim të zbavitjes, burri më pa dhe buzëqeshi.

— Fytyra juaj më duket e njohur, — tha me mirësjellje. — A nuk keni qenë në Divizionin e Parë⁹ gjatë luftës?

— Po, pse jo. Isha në Regjimentin e Njëzet e Tetë të Këmbësorisë.

— Unë isha në të Gjashtëmbëdhjetin deri në qershor të nëntëmbëdhjetë e tetës. E dija që ju kisha parë diku më parë.

Folëm për një çast për disa fshatra të vegjël, të lagësht e gri, në Francë. Me sa dukej, jetonte në këto anë, sepse më tha se sapo kishte blerë një hidroplan dhe do ta provonte në mëngjes.

— Do të vish me mua, miku plak? Vetëm afër bregut, gjatë Ngushticës.

— Në ç’orë?

— Në çfarëdo ore që të vjen më mirë.

E kisha në majë të gjuhës t’i kërkoja emrin, kur Xhordani u kthye dhe buzëqeshi.

— Po kënaqesh tani? — pyeti.

— Shumë më mirë. — U ktheva sërish nga i njohuri im i ri. — Për mua kjo është një festë e pazakontë. S’e kam parë as të zotin e shtëpisë. Unë jetoj atje… — tunda dorën drejt gardhit të gjelbër të padukshëm në largësi, — dhe ky Getsbi më dërgoi shoferin e tij me një ftesë.

Për një çast më pa sikur s’po kuptonte.

— Getsbi jam unë, — tha befas.

— Si! — thirra. — Oh, më falni.

— Kujtova se e dinit, miku plak. Kam frikë se s’jam fort i zoti si mikpritës.

Buzëqeshi me mirëkuptim, shumë më tepër se me mirëkuptim. Ishte një nga ato buzëqeshjet e rralla, me diçka të qetësisë së përjetshme në të, që mund t’i ndeshësh katër a pesë herë në jetë. I bënte ballë, ose dukej sikur i bënte ballë, gjithë botës së përjetshme për një çast, dhe pastaj përqendrohej te ti, me një paragjykim të papërballueshëm në favorin tënd. Të kuptonte aq sa doje të kuptoheshe, të besonte ashtu siç do të doje t’i besoje vetes, dhe të siguronte se kishte për ty pikërisht atë përshtypje që ti, në çastet e tua më të mira, shpresoje të jepje. Pikërisht në atë pikë u zhduk, dhe unë po shikoja një rrugaç të ri elegant, një a dy vjeç mbi të tridhjetat, që mënyra e tij e stërholluar e zyrtare e të folurit mezi i shpëtonte së qeni qesharake. Pak para se të prezantohej, kisha pasur përshtypjen e fortë se i zgjidhte fjalët me kujdes.

Pothuajse në çastin kur zoti Getsbi tha se kush ishte, një kamerier u nxitua drejt tij me lajmin se e kërkonin në telefon nga Çikagoja. Ai kërkoi ndjesë me një përkulje të vogël, që na përfshiu secilin me radhë.

— Po të duash ndonjë gjë, vetëm kërkoje, miku plak, — më nxiti. — Më fal. Do të vij sërish më vonë.

Kur iku, u ktheva menjëherë nga Xhordani, i shtrënguar t’i tregoja habinë time. Kisha pritur që zoti Getsbi të ishte një njeri i kuq në fytyrë e trupmadh, në moshë të mesme.

— Kush është? — pyeta. — E di?

— Është thjesht një njeri që quhet Getsbi.

— Domethënë, nga është? Dhe me ç’merret?

— Tani nise edhe ti me këtë temë, — m’u përgjigj me një buzëqeshje të zbehtë. — Pra, një herë më tha se ishte njeri i Oksfordit.¹⁰

Pas tij nisi të merrte formë një sfond i turbullt, por me vërejtjen e saj të radhës u shua.

— Megjithatë, s’e besoj.

— Pse jo?

— S’e di, — nguli këmbë ajo, — thjesht s’besoj se ka qenë atje.

Diçka në tonin e saj më kujtoi atë „Vë bast që ka vrarë një njeri“ të vajzës tjetër dhe ma ngacmoi kureshtjen. Do ta kisha pranuar pa pikë dyshimi lajmin se Getsbi kishte dalë nga kënetat e Luizianës ose nga Lower East Side i Nju-Jorkut.¹¹ Kjo do të ishte e kuptueshme. Por djemtë e rinj nuk, të paktën në papërvojën time provinciale besoja se nuk, dilnin qetësisht nga hiçi për të blerë një pallat buzë Ngushticës së Long Ajlendit.

— Sidoqoftë, ai bën festa të mëdha, — tha Xhordani, duke e ndërruar temën me neverinë e njeriut të qytetit për gjërat konkrete. — Dhe mua më pëlqejnë festat e mëdha. Janë aq intime. Në festat e vogla s’ke asnjë privatësi.

U dëgjua gjëmimi i një daulleje të madhe, dhe zëri i drejtuesit të orkestrës kumboi befas mbi jehonën e llafeve të kopshtit.

— Zonja dhe zotërinj, — thirri. — Me kërkesë të zotit Getsbi, do t’ju luajmë veprën e fundit të zotit Vladmir Tostof, që tërhoqi aq shumë vëmendje në Carnegie Hall¹² maj të kaluar. Po të lexoni gazetat, e dini që qe ndjesi e madhe. — Buzëqeshi me një përulësi të gëzuar dhe shtoi: — Ç’ndjesi! — Dhe me këtë qeshën të gjithë.

— Pjesa njihet, — përfundoi me gjithë shpirt, — si „Historia e botës në xhaz e Vladmir Tostofit“!

Natyra e kompozimit të zotit Tostof m’u shmang, sepse pikërisht kur filloi, sytë më ranë te Getsbi, që qëndronte vetëm mbi shkallët e mermerta dhe shikonte nga një grup te tjetri me sy miratues. Lëkura e tij e nxirë nga dielli i tendosej bukur mbi fytyrë, dhe flokët e shkurtër dukeshin sikur i qethte çdo ditë. Nuk shihja asgjë ogurzezë tek ai. Pyeta veten nëse fakti që s’pinte e ndihmonte të dallohej nga mysafirët e tij, sepse m’u duk se bëhej më i rregullt sa më shumë shtohej hareja vëllazërore. Kur mbaroi „Historia e botës në xhaz“, vajzat i vinin kokat mbi supet e burrave në një mënyrë si këlyshësh e plot qejf, vajzat lëshoheshin prapa për lojë në krahët e burrave, madje edhe të grupeve, duke e ditur se dikush do t’i kapte, por askush nuk u lëshua prapa mbi Getsbin, asnjë flok i prerë shkurt alla franceze s’ia preku supin Getsbit, dhe asnjë kuartet këngëtarësh s’u formua me kokën e Getsbit si një hallkë.

— Më falni.

Kamerieri i Getsbit ishte befas pranë nesh.

— Zonjusha Bejker? — pyeti. — Më falni, por zoti Getsbi do të donte të fliste me ju vetëm.

— Me mua? — thirri ajo e habitur.

— Po, zonjë.

U ngrit ngadalë, duke ngritur vetullat drejt meje e habitur, dhe e ndoqi kamerierin drejt shtëpisë. Vura re se fustanin e mbrëmjes, të gjitha fustanet e saj, i mbante si rroba sportive: lëvizjet e saj kishin një shkathtësi sikur të kishte mësuar të ecte në fushat e golfit, në mëngjese të pastra e të freskëta.

Isha vetëm dhe ishte gati ora dy. Prej ca kohësh, nga një dhomë e gjatë me shumë dritare, që varej mbi tarracë, dilnin tinguj të ngatërruar e intrigues. Duke i shpëtuar studentit të Xhordanit, që tani ishte zhytur në një bisedë obstetrike me dy korsite dhe që m’u lut t’u bashkohesha, hyra brenda.

Dhoma e madhe ishte plot me njerëz. Njëra nga vajzat në të verdha i binte pianos, dhe pranë saj qëndronte një zonjushë e gjatë flokëkuqe nga një kor i famshëm, që po këndonte. Kishte pirë një sasi shampanje, dhe gjatë këngës kishte vendosur, pa vend, se gjithçka ishte shumë, shumë e trishtë: jo vetëm këndonte, por edhe qante. Sa herë që kënga kishte një pushim, ajo e mbushte me dënesa të ndërprera që i zinin frymën, dhe pastaj e merrte sërish tekstin me një soprano që dridhej. Lotët i rridhnin nëpër faqe, jo lirshëm, megjithatë, sepse kur takoheshin me qerpikët e saj të ngarkuar rëndë me bojë, merrnin ngjyrën e bojës së shkrimit dhe e vazhdonin rrugën në përrenj të zinj e të ngadaltë. Dikush propozoi me humor që t’i këndonte notat që kishte në fytyrë, e atëherë ajo i hodhi duart përpjetë, u lëshua në një karrige dhe ra në një gjumë të thellë vere.

— U grind me një burrë që thotë se është i shoqi, — më shpjegoi një vajzë pranë bërrylit.

Hodha sytë përreth. Shumica e grave që kishin mbetur po grindeshin tani me burra që thuhej se ishin burrat e tyre. Edhe grupi i Xhordanit, kuarteti nga Veza Lindore, ishte ndarë copë-copë nga mosmarrëveshjet. Njëri nga burrat po fliste me një zjarr të çuditshëm me një aktore të re, dhe e shoqja, pasi u përpoq ta qeshte situatën me dinjitet e me mospërfillje, u thye krejt dhe kaloi në sulme anësore: herë pas here shfaqej befas pranë tij si një diamant i zemëruar dhe i fërshëllente në vesh: „Ti më premtove!“

Ngurrimi për të shkuar në shtëpi nuk kufizohej te burrat e përdalë. Hollin e kishin zënë tani dy burra fatkeqësisht esëll dhe gratë e tyre jashtëzakonisht të indinjuara. Gratë po i shprehnin njëra-tjetrës keqardhje me zë paksa të ngritur.

— Sa herë që sheh se po kënaqem, do të shkojë në shtëpi.

— S’kam dëgjuar gjë më egoiste në jetën time.

— Ne jemi gjithmonë të parët që ikim.

— Edhe ne.

— Pra, sonte jemi gati të fundit, — tha njëri nga burrat i turpëruar. — Orkestra iku para gjysmë ore.

Pavarësisht se gratë ranë dakord që një ligësi e tillë s’i besohej dot, grindja përfundoi me një përleshje të shkurtër, dhe të dyja gratë u ngritën peshë, duke shkelmuar, dhe u nxorën në natë.

Ndërsa prisja kapelën në holl, dera e bibliotekës u hap dhe dolën bashkë Xhordan Bejkeri dhe Getsbi. Ai po i thoshte një fjalë të fundit, por zjarri në sjelljen e tij u ngurtësua befas në zyrtarizëm kur disa njerëz iu afruan për t’i thënë mirupafshim.

Shokët e Xhordanit e thërrisnin me padurim nga veranda, por ajo u vonua një çast për të më dhënë dorën.

— Sapo dëgjova gjënë më të mahnitshme, — pëshpëriti. — Sa kohë ndenjëm atje brenda?

— Pse, rreth një orë.

— Ishte… thjesht e mahnitshme, — përsëriti e menduar. — Por u betova që s’do ta tregoja, dhe ja ku jam duke të ngacmuar. — Më gogësiti me hijeshi në fytyrë. — Të lutem, eja të më shohësh… Libri i telefonave… Në emër të zonjës Sigurni Hauard… Tezja ime… — Ndërsa fliste, po largohej me ngut; dora e saj e nxirë tundi një përshëndetje të shkathët, kur u tret në grupin e saj te dera.

Mjaft i turpëruar që herën e parë kisha ndenjur kaq vonë, iu bashkova mysafirëve të fundit të Getsbit, që ishin grumbulluar rreth tij. Doja t’i shpjegoja se e kisha kërkuar herët në mbrëmje dhe t’i kërkoja ndjesë që s’e kisha njohur në kopsht.

— As mos e zër në gojë, — më urdhëroi me zjarr. — Mos e mendo më, miku plak. — Shprehja familjare s’kishte më shumë familjaritet se dora që ma preku supin për të më qetësuar. — Dhe mos harro që nesër në mëngjes do të ngrihemi me hidroplan, në orën nëntë.

Pastaj kamerieri, pas supit të tij:

— Ju kërkojnë në telefon nga Filadelfia, zotëri.

— Mirë, pas një minute. Thuaju se po vij menjëherë… Natën e mirë.

— Natën e mirë.

— Natën e mirë. — Buzëqeshi, dhe befas m’u duk se kishte një kuptim të këndshëm që kisha qenë ndër të fundit që ikën, sikur ai ta kishte dëshiruar këtë gjatë gjithë kohës. — Natën e mirë, miku plak… Natën e mirë.

Por, ndërsa zbrisja shkallët, pashë se mbrëmja nuk kishte mbaruar krejt. Pesëdhjetë këmbë larg derës, një duzinë fenerësh ndriçonin një skenë të çuditshme e të rrëmujshme. Në kanalin anës rrugës, drejt, por me një rrotë të shkulur me dhunë, qëndronte një kupe e re që kishte dalë nga hyrja e Getsbit as dy minuta më parë. Cepi i mprehtë i një muri shpjegonte shkëputjen e rrotës, së cilës tani i kushtonin vëmendje të madhe gjysmë duzine shoferësh kureshtarë. Megjithatë, meqë i kishin lënë makinat e tyre duke zënë rrugën, prej ca kohësh dëgjohej një zhurmë e ashpër e pa harmoni nga ata që ishin pas, që i shtohej rrëmujës tashmë të dhunshme të skenës.

Një burrë me një pallto të gjatë pluhuri kishte zbritur nga rrënoja dhe tani qëndronte në mes të rrugës, duke parë nga makina te goma e nga goma te shikuesit, në një mënyrë të këndshme e të hutuar.

— Shikoni! — shpjegoi. — Ra në kanal.

Fakti e habiste pafundësisht, dhe unë njoha së pari cilësinë e pazakontë të habisë, e pastaj njeriun: ishte vizitori i deriatëhershëm i bibliotekës së Getsbit.

— Si ndodhi?

Ai ngriti supet.

— Nga mekanika s’marr vesh asgjë fare, — tha me vendosmëri.

— Po si ndodhi? U përplasët pas murit?

— Mos më pyetni mua, — tha Sykukuvajka, duke i larë duart nga e gjithë puna. — Nga ngarja e makinës marr vesh shumë pak, gati asgjë. Ndodhi, dhe kjo është gjithë ç’di.

— Pra, po të jeni shofer i keq, s’duhet të provoni të ngisni natën.

— Por unë as që po provoja, — shpjegoi ai i indinjuar, — as që po provoja.

Një heshtje e frikësuar ra mbi të pranishmit.

— Doni të vrisni veten?

— Keni fat që ishte vetëm një rrotë! Shofer i keq, dhe as që provonte!

— S’po kuptoni, — shpjegoi fajtori. — S’po ngisja unë. Në makinë është një burrë tjetër.

Tronditja që pasoi këtë deklaratë gjeti zë në një „A-a-a!“ të zgjatur, ndërsa dera e kupesë u hap ngadalë. Turma, se tani ishte turmë, u tërhoq pa dashje prapa, dhe kur dera u hap krejt, pati një pushim si fantazmë. Pastaj, shumë dalëngadalë, pjesë pas pjese, një individ i zbehtë, që i varej trupi, doli nga rrënoja, duke prekur me ngurrim tokën me një këpucë kërcimi të madhe e të pasigurt.

I verbuar nga drita e fenerëve dhe i hutuar nga rënkimi i pandërprerë i boriave, shfaqja qëndroi duke u lëkundur për një çast, para se të shihte burrin me pallto pluhuri.

— Ç’ka ndodh’? — pyeti qetësisht. — Na mbaroi benzina?

— Shiko!

Gjysmë duzine gishtash treguan rrotën e prerë; ai e vështroi për një çast, dhe pastaj pa lart, sikur të dyshonte se kishte rënë nga qielli.

— U shkëput, — shpjegoi dikush.

Ai pohoi me kokë.

— N’fillim s’e vura re q’kishim ndaluar.

Një pushim. Pastaj, duke marrë frymë thellë dhe duke drejtuar supet, vërejti me zë të vendosur:

— Mos m’thoni ku ka ndonjë pikë benzine?

Të paktën një duzinë burrash, disa prej tyre pak më mirë se ai, i shpjeguan se rrota dhe makina s’ishin më të lidhura me asnjë lidhje fizike.

— Mbrapsht, — propozoi ai pas një çasti. — Vëreni në marsh prapa.

— Por rrota ka rënë!

Ai ngurroi.

— S’ka gjë të provojmë, — tha.

Boritë që ulërinin si mace kishin arritur kulmin, dhe unë u ktheva e pres lëndinën drejt shtëpisë. Hodha sytë prapa një herë. Një fetë e hollë hëne shkëlqente mbi shtëpinë e Getsbit, duke e bërë natën të bukur si më parë, dhe duke u mbijetuar të qeshurave dhe tingujve të kopshtit të tij që ende shkëlqente. Një zbrazëti e papritur dukej sikur rridhte tani nga dritaret e dyert e mëdha, duke i dhënë një vetmi të plotë figurës së të zotit të shtëpisë, që qëndronte në verandë, me dorën lart në një gjest zyrtar lamtumire.

---

Duke rilexuar atë që kam shkruar deri tani, shoh se kam dhënë përshtypjen sikur ngjarjet e tri netëve me disa javë largësi njëra nga tjetra ishin gjithçka që më mbante të zënë. Përkundrazi, ishin vetëm ngjarje të rastit në një verë plot, dhe, deri shumë më vonë, më mbanin të zënë pafundësisht më pak se punët e mia personale.

Pjesën më të madhe të kohës punoja. Herët në mëngjes dielli ma hidhte hijen drejt perëndimit, ndërsa nxitoja nëpër greminat e bardha të Nju-Jorkut të poshtëm drejt Probity Trust-it.¹³ Nëpunësit e tjerë dhe shitësit e rinj të obligacioneve i njihja me emër, dhe drekoja me ta në restorante të errëta e plot njerëz, me salsiçe të vogla derri, pure patatesh dhe kafe. Pata madje edhe një lidhje të shkurtër me një vajzë që jetonte në Xhersi Siti¹⁴ dhe punonte në kontabilitet, por i vëllai filloi të më hidhte vështrime të këqija, ndaj, kur ajo shkoi me pushime në korrik, e lashë të shuhej në heshtje.

Zakonisht darkoja në Klubin e Jejlit, që, për ndonjë arsye, ishte ngjarja më e zymtë e ditës sime, dhe pastaj ngjitesha sipër në bibliotekë dhe studioja investimet dhe letrat me vlerë për një orë me ndërgjegje. Zakonisht kishte përreth ndonjë të shfrenuar, por ata s’hynin kurrë në bibliotekë, ndaj ishte vend i mirë për të punuar. Pas kësaj, po të ishte nata e butë, shëtisja poshtë Madison Avenue-së, para hotelit të vjetër Murray Hill, dhe përmes Rrugës 33 deri te stacioni Pennsylvania.

Fillova ta pëlqeja Nju-Jorkun, atë ndjesinë e tij të gjallë e aventureske natën, dhe kënaqësinë që vezullimi i pandërprerë i burrave, i grave e i makinave i jep syrit të shqetësuar. Më pëlqente të ecja nëpër Fifth Avenue, të zgjidhja nga turma gra romantike dhe të përfytyroja se pas pak minutash do të hyja në jetën e tyre, dhe se askush s’do ta merrte vesh e s’do ta dënonte kurrë. Ndonjëherë, në mendje, i ndiqja deri në apartamentet e tyre në qoshet e rrugëve të fshehta, dhe ato ktheheshin e më buzëqeshnin para se të treteshin përtej një dere në errësirën e ngrohtë. Në muzgun e magjepsur të metropolit ndieja ndonjëherë një vetmi që s’më ndahej, dhe e ndieja edhe te të tjerët: te nëpunësit e rinj e të varfër që vardisnin para vitrinave, duke pritur të vinte ora për një darkë të vetmuar në restorant; nëpunës të rinj në muzg, që humbisnin çastet më prekëse të natës e të jetës.

Sërish në orën tetë, kur rrugicat e errëta të rrugëve me numra dyzet e ca ishin mbushur pesë rreshta me taksi që gumëzhinin, me drejtim lagjen e teatrove, ndieja zemrën të më fundosej. Brenda taksive, ndërsa prisnin, trupat afroheshin njëri pas tjetrit, zërat këndonin, dëgjoheshin të qeshura nga shaka që s’i dëgjonte njeri, dhe cigaret e ndezura bënin rrathë të pakuptueshëm brenda. Duke përfytyruar se edhe unë po nxitoja drejt gazit dhe po ndaja me ta ngazëllimin e tyre intim, u uroja të mirat.

Për ca kohë e humba nga sytë Xhordan Bejkerin, dhe pastaj, në mes të verës, e gjeta sërish. Në fillim më kënaqte sedrën të shkoja nëpër vende me të, sepse ishte kampione golfi dhe të gjithë ia dinin emrin. Pastaj u bë diçka më shumë. Nuk isha vërtet i dashuruar, por ndieja njëfarë kureshtjeje të butë. Fytyra e mërzitur e mendjemadhe që i kthente botës fshihte diçka, shumica e shtirjeve fshehin diçka në fund, edhe kur në fillim s’fshehin gjë, dhe një ditë e zbulova se çfarë ishte. Kur ishim bashkë mysafirë për disa ditë në një shtëpi në Uorvik, ajo la në shi një makinë të marrë hua me tendën të ulur, dhe pastaj gënjeu për këtë; dhe befas m’u kujtua historia për të që më kishte shpëtuar atë natë te Dejzi. Në turneun e saj të parë të madh të golfit kishte shpërthyer një grindje që gati kishte dalë në gazeta: dyshimi se në gjysmëfinale e kishte lëvizur topin nga një vend i keq. Puna gati ishte bërë skandal; pastaj u shua. Një mbajtës shkopinjsh¹⁵ e tërhoqi dëshminë e tij, dhe dëshmitari i vetëm tjetër pranoi se mund të ishte gabuar. Ngjarja dhe emri më kishin mbetur bashkë në mendje.

Xhordan Bejkeri u shmangej instinktivisht burrave të zgjuar e dinakë, dhe tani e pashë se kjo ishte ngaqë ndihej më e sigurt në një rrafsh ku çdo shmangie nga një kod do të mendohej e pamundur. Ishte e pandershme pa shërim. S’e duronte dot të ishte në pozitë të pafavorshme, dhe, me këtë mosgatishmëri, mendoj se kishte filluar të merrej me dredhi që kur ishte shumë e re, që ta mbante atë buzëqeshje të ftohtë e të paturpshme të kthyer nga bota e megjithatë t’i plotësonte kërkesat e trupit të saj të fortë e të shkathët.

Për mua s’kishte asnjë rëndësi. Pandershmërinë te një grua s’e qorton kurrë thellë: më erdhi pak keq, pastaj e harrova. Pikërisht në po atë qëndrim në atë shtëpi patëm një bisedë të çuditshme për ngarjen e makinës. Filloi ngaqë ajo kaloi aq pranë disa punëtorëve sa parafangoja jonë i preku një kopsë xhaketës së njërit.

— Je shofere e keqe fare, — protestova. — Ose duhet të jesh më e kujdesshme, ose s’duhet të ngasësh fare.

— Jam e kujdesshme.

— Jo, s’je.

— Pra, të tjerët janë, — tha ajo lehtë.

— Ç’lidhje ka kjo?

— Do të më hapin rrugë, — nguli këmbë ajo. — Që të ndodhë një aksident, duhen dy.

— Po sikur të takosh dikë po aq të pakujdesshëm sa ti?

— Shpresoj të mos takoj kurrë, — m’u përgjigj. — I urrej njerëzit e pakujdesshëm. Prandaj më pëlqen ti.

Sytë e saj gri, të lodhur nga dielli, shikonin drejt përpara, por ajo i kishte ndryshuar me qëllim marrëdhëniet tona, dhe për një çast kujtova se e doja. Por unë mendoj ngadalë dhe jam plot rregulla të brendshme që i frenojnë dëshirat e mia, dhe e dija se më parë duhej të dilja përfundimisht nga ajo ngatërresë atje në shtëpi. I kisha shkruar letra një herë në javë dhe i kisha nënshkruar: „Me dashuri, Nik“, dhe gjithë ç’më vinte ndër mend ishte se, kur ajo vajza luante tenis, i dilte mbi buzën e sipërme një mustaqe e lehtë djerse. Megjithatë, kishte një mirëkuptim të paqartë, që duhej prishur me takt para se të isha i lirë.

Secili dyshon se ka të paktën një nga virtytet kryesore, dhe ky është i imi: jam një nga të paktët njerëz të ndershëm që kam njohur ndonjëherë.

Shënime

1. Hors-d’œuvre (frëngjisht): meze, gjellë të vogla që shërbehen para ushqimit kryesor. ↩︎

2. Shallet e mëdha mëndafshi me qëndisma e me thekë, të njohura si shalle spanjolle, ishin shumë të modës në vitet 1920. Kastilja: krahina qendrore e Spanjës. ↩︎

3. Friskoja: Joe Frisco (1889–1958), kërcimtar dhe komik amerikan i estradës, i njohur për kërcimin e tij xhaz. ↩︎

4. Gilda Gray (1901–1959): kërcimtare amerikane, e famshme për kërcimin shimmy, ylli i Ziegfeld Follies, revysë së madhe të Broadway-t me valltare. ↩︎

5. Leksionet e Stodardit (Stoddard Lectures): një seri e madhe vëllimesh me leksionet e udhëtimeve të John L. Stoddard-it (1850–1931), që shiteshin nëpër shtëpi si libra për zbukurimin e bibliotekës. ↩︎

6. David Belasco (1853–1931): regjisor dhe producent i teatrit të Broadway-t, i famshëm për skenat e tij me realizëm të përpiktë. ↩︎

7. Shumë libra të kohës shiteshin me fletët ende të paprera në palosje; lexuesi i priste me thikë ndërsa lexonte. Faqet e paprera tregojnë se librat s’i kishte lexuar njeri. ↩︎

8. Xhazi: muzika që lindi te muzikantët zezakë të Jugut amerikan, sidomos në Nju-Orleans, dhe që pas Luftës së Parë Botërore pushtoi sallat e vallëzimit. Vetë Fitzgerald-i e quajti këtë kohë „Epoka e Xhazit“, në titullin e librit të tij me tregime Tales of the Jazz Age (1922). ↩︎

9. Divizioni i Parë: njësia e parë e ushtrisë amerikane që zbarkoi në Francë më 1917. Regjimentet e 16-të dhe e 28-të të këmbësorisë bënin pjesë në të. ↩︎

10. Njeri i Oksfordit: dikush që ka studiuar në Universitetin e Oksfordit, në Angli, nga më të vjetrit e më të njohurit në botë. ↩︎

11. Lower East Side: lagje e varfër dhe e mbipopulluar e Manhatanit jugor, ku jetonin emigrantët e sapoardhur, sidomos hebrenj nga Evropa Lindore dhe italianë. ↩︎

12. Carnegie Hall: salla më e njohur e koncerteve në Nju-Jork, e hapur më 1891. ↩︎

13. Probity Trust: bankë e sajuar. Probity në anglisht do të thotë „ndershmëri, korrektësi“. ↩︎

14. Xhersi Siti (Jersey City): qytet në shtetin e Nju-Xhersit, përballë Manhatanit, në bregun tjetër të lumit Hudson. ↩︎

15. Mbajtësi i shkopinjve (anglisht caddy): djali që ia mban lojtarit të golfit shkopinjtë dhe e ndjek gjatë lojës. ↩︎