Kapitulli IX · Getsbi i madh

Pas dy vjetësh, pjesën tjetër të asaj dite, atë natë dhe ditën që pasoi i kujtoj vetëm si një stërvitje të pafund policësh, fotografësh e gazetarësh që hynin e dilnin nga dera e përparme e Getsbit. Një litar i shtrirë përtej portës kryesore dhe një polic pranë tij i mbanin larg kureshtarët, por djemtë e vegjël zbuluan shpejt se mund të hynin nga oborri im, dhe gjithmonë kishte disa prej tyre të grumbulluar me gojë hapur rreth pishinës. Dikush me një sjellje të sigurt, ndoshta ndonjë detektiv, përdori shprehjen „i çmendur“ kur u përkul mbi trupin e Uillsonit atë pasdite, dhe autoriteti i rastësishëm i zërit të tij i dha tonin lajmeve të gazetave të nesërmen në mëngjes.

Shumica e atyre lajmeve ishin një makth: groteske, me hollësi, të etura e të pavërteta. Kur dëshmia e Mikejlisit në hetim nxori në dritë dyshimet e Uillsonit për të shoqen, mendova se gjithë historia do të shërbehej shpejt si ndonjë paskinadë¹ pikante; por Ketrini, që mund të kishte thënë çdo gjë, s’tha asnjë fjalë. Tregoi edhe një forcë karakteri befasuese në këtë punë: e pa koronerin² me sy të vendosur nën atë vetull të saj të korrigjuar dhe u betua se e motra s’e kishte parë kurrë Getsbin, se e motra ishte krejtësisht e lumtur me burrin e saj, se e motra s’kishte bërë asnjë të keqe fare. E bindi veten për këtë, dhe qau në shami, sikur vetë ideja të ishte më shumë se ç’mund të duronte. Kështu, Uillsoni u katandis në një njeri „të çmendur nga dhimbja“, që çështja të mbetej në formën e saj më të thjeshtë. Dhe aty mbeti.

Por gjithë kjo pjesë më dukej e largët dhe e parëndësishme. E gjeta veten në anën e Getsbit, dhe vetëm. Që nga çasti kur e njoftova me telefon fatkeqësinë në fshatin e Vezës Perëndimore, çdo hamendje për të dhe çdo pyetje praktike m’u drejtuan mua. Në fillim u habita dhe u hutova; pastaj, ndërsa ai rrinte shtrirë në shtëpinë e tij dhe nuk lëvizte, as merrte frymë, as fliste, orë pas ore, m’u rrënjos ideja se përgjegjës isha unë, sepse askush tjetër s’interesohej: s’interesohej, dua të them, me atë interesim të fortë personal, të cilit çdokush i ka njëfarë të drejte të paqartë në fund.

E thirra Dejzin në telefon gjysmë ore pasi e gjetëm, e thirra instinktivisht dhe pa ngurruar. Por ajo dhe Tomi kishin ikur herët atë pasdite dhe kishin marrë bagazhet me vete.

— S’lanë adresë?

— Jo.

— Thanë kur do të ktheheshin?

— Jo.

— Keni ndonjë ide ku janë? Si mund t’i gjej?

— S’e di. S’mund t’ju them.

Doja t’i gjeja dikë. Doja të hyja në dhomën ku ai rrinte shtrirë dhe ta siguroja: „Do të të gjej dikë, Getsbi. Mos ki merak. Vetëm ki besim tek unë dhe do të të gjej dikë…“

Emri i Mejer Uolfshajmit s’ishte në librin e telefonave. Kamerieri më dha adresën e zyrës së tij në Broadway, dhe unë thirra Informacionin, por kur e mora numrin ishte kaluar shumë ora pesë, dhe askush s’u përgjigj në telefon.

— A mund t’i bini edhe një herë?

— I kam rënë tri herë.

— Është shumë e rëndësishme.

— Më vjen keq. Kam frikë se s’ka njeri atje.

U ktheva në sallon dhe për një çast mendova se ishin vizitorë të rastit, gjithë këta njerëz zyrtarë që e kishin mbushur befas. Por, ndonëse ata e ngritën çarçafin dhe e panë Getsbin me sy të tronditur, protesta e tij vazhdonte në trurin tim:

„Dëgjo, miku plak, duhet të më gjesh dikë. Duhet të përpiqesh shumë. S’mund ta kaloj këtë vetëm.“

Dikush filloi të më bënte pyetje, por unë u shkëputa, u ngjita lart dhe kontrollova me ngut pjesët e pakyçura të tavolinës së tij të punës: s’më kishte thënë kurrë prerë që prindërit i kishin vdekur. Por s’kishte asgjë: vetëm fotografia e Den Kodit, një kujtim i dhunës së harruar, që vështronte poshtë nga muri.

Të nesërmen në mëngjes e dërgova kamerierin në Nju-Jork me një letër për Uolfshajmin, ku i kërkoja të dhëna dhe e nxitja të vinte me trenin e parë. Kur e shkrova, kërkesa m’u duk e tepërt. Isha i sigurt se ai do të nisej sapo të shihte gazetat, ashtu siç isha i sigurt se para mesditës do të vinte një telegram nga Dejzi; por s’erdhi as telegram, as zoti Uolfshajm; s’erdhi askush, përveç policëve, fotografëve e gazetarëve të tjerë. Kur kamerieri solli përgjigjen e Uolfshajmit, fillova të ndieja një sfidë, një solidaritet përbuzës mes Getsbit dhe meje kundër të gjithë atyre.

I dashur zoti Kerauei. Kjo ka qenë një nga tronditjet më të tmerrshme të jetës sime për mua mezi e besoj se është e vërtetë fare. Një veprim aq i çmendur si ai që bëri ai njeri duhet të na bëjë të gjithëve të mendojmë. Nuk mund të vij tani pasi jam i lidhur me disa punë shumë të rëndësishme dhe s’mund të ngatërrohem në këtë gjë tani. Po të ketë ndonjë gjë që mund të bëj pak më vonë më lajmëroni me një letër me anë të Edgarit. Mezi e di ku jam kur dëgjoj për një gjë të tillë dhe jam krejt i rrëzuar e i dërrmuar.

Me respekt

MEJER UOLFSHAJM

dhe pastaj, poshtë, ca shtesa të nxituara:

Më lajmëroni për varrimin etj. s’e njoh fare familjen e tij.

Kur ra telefoni atë pasdite dhe centrali i largësive tha se po thërriste Çikagoja, mendova se kjo do të ishte më në fund Dejzi. Por lidhja erdhi si zë burri, shumë i hollë e i largët.

— Këtu flet Slegëlli…

— Po? — Emri ishte i panjohur.

— Punë e ndyrë, apo jo? E more telegramin tim?

— S’ka ardhur asnjë telegram.

— Parku i ri është në telash, — tha ai shpejt. — E kapën kur dorëzoi obligacionet në sportel. Kishin marrë nga Nju-Jorku një qarkore me numrat vetëm pesë minuta më parë. Ç’thua për këtë, a? S’e di kurrë ç’të gjen në këto qytete fshatarësh…

— Alo! — e ndërpreva pa frymë. — Dëgjo, ky s’është zoti Getsbi. Zoti Getsbi ka vdekur.

Në anën tjetër të telit pati një heshtje të gjatë, të ndjekur nga një britmë… pastaj një kërcitje e shpejtë, kur lidhja u ndërpre.

---

Mendoj se ishte dita e tretë kur mbërriti nga një qytet në Minesotë një telegram i nënshkruar Henri K. Gec. Thoshte vetëm se dërguesi po nisej menjëherë dhe se varrimi të shtyhej gjersa të vinte ai.

Ishte i ati i Getsbit, një plak solemn, shumë i pafuqishëm e i hutuar, i mbështjellë me një pallto të gjatë e të lirë, në atë ditë të ngrohtë shtatori. Sytë i rridhnin pa pushim nga tronditja, dhe kur ia mora çantën dhe çadrën nga duart, filloi ta tërhiqte aq pa pushim mjekrën e rrallë gri, sa e pata të vështirë t’i hiqja palltonë. Ishte gati të shembej, ndaj e çova në sallën e muzikës dhe e ula, ndërsa dërgova të sillnin diçka për të ngrënë. Por ai s’deshi të hante, dhe gota me qumësht iu derdh nga dora që i dridhej.

— E pashë në gazetën e Çikagos, — tha. — Ishte e gjitha në gazetën e Çikagos. U nisa menjëherë.

— S’dija si t’ju gjeja.

Sytë e tij, pa parë asgjë, lëviznin pa pushim nëpër dhomë.

— Ishte një i çmendur, — tha. — Duhet të ketë qenë i çmendur.

— S’do të donit pak kafe? — e nxita.

— S’dua asgjë. Tani jam mirë, zoti…

— Kerauei.

— Pra, tani jam mirë. Ku e kanë Xhimin?

E çova në sallon, ku ishte shtrirë i biri, dhe e lashë atje. Disa djem të vegjël ishin ngjitur në shkallë dhe po vështronin në holl; kur u thashë kush kishte ardhur, ikën pa qejf.

Pas pak, zoti Gec hapi derën dhe doli, me gojën gjysmë të hapur, me fytyrën paksa të skuqur, me sytë që i rridhnin lot të veçuar e pa kohë. Kishte arritur në një moshë kur vdekja s’e ka më cilësinë e një befasie të tmerrshme, dhe kur pa përreth tani për herë të parë dhe vuri re lartësinë e shkëlqimin e hollit dhe dhomat e mëdha që hapeshin prej tij në dhoma të tjera, dhimbja e tij filloi të përzihej me një krenari plot respekt. E ndihmova të ngjitej në një dhomë gjumi sipër; ndërsa hiqte xhaketën dhe jelekun, i thashë se të gjitha përgatitjet ishin shtyrë gjersa të vinte ai.

— S’e dija ç’do të donit, zoti Getsbi…

— Gec e kam emrin.

— …zoti Gec. Mendova se ndoshta do të donit ta çonit trupin në Perëndim.

Tundi kokën.

— Xhimit i ka pëlqyer gjithmonë më shumë këtu në Lindje. Pozitën e tij e arriti në Lindje. Ishit mik i djalit tim, zoti…?

— Ishim miq të ngushtë.

— Kishte një të ardhme të madhe para vetes, e dini. Ishte vetëm një djalë i ri, por kishte shumë fuqi truri këtu.

E preku kokën me rëndësi, dhe unë pohova me kokë.

— Po të kishte jetuar, do të kishte qenë njeri i madh. Një njeri si Xhejms Xh. Hilli.³ Do të kishte ndihmuar ta ndërtonte vendin.

— Ashtu është, — thashë, me siklet.

Rrëmoi mbulesën e qëndisur, duke u përpjekur ta hiqte nga shtrati, dhe u shtri i ngurtë; e zuri gjumi menjëherë.

Atë natë më telefonoi një njeri qartësisht i frikësuar, që kërkoi të dinte kush isha unë para se të jepte emrin e vet.

— Këtu është zoti Kerauei, — thashë.

— Oh! — U duk i lehtësuar. — Këtu është Klipspringeri.

U lehtësova edhe unë, sepse kjo dukej se premtonte një mik tjetër te varri i Getsbit. S’doja që të dilte në gazeta e të tërhiqte një turmë kureshtarësh, ndaj kisha telefonuar vetë disa njerëz. Ishin të vështirë për t’u gjetur.

— Varrimi është nesër, — thashë. — Në orën tre, këtu në shtëpi. Do të doja t’ua thoshe të gjithë atyre që mund të interesohen.

— Oh, do t’ua them, — shpërtheu ai me ngut. — Sigurisht, s’ka gjasa të shoh njeri, por po pashë.

Toni i tij më zgjoi dyshime.

— Sigurisht që do të jesh vetë aty.

— Pra, me siguri do të përpiqem. Arsyeja pse telefonova është…

— Prit një minutë, — e ndërpreva. — Po sikur të thuash që do të vish?

— Pra, puna është… e vërteta e punës është që po rri me ca njerëz këtu lart në Grinuiç,⁴ dhe ata pak a shumë presin që nesër të jem me ta. Në fakt, ka njëfarë pikniku a diçka e tillë. Sigurisht do të bëj ç’të mundem të shkëputem.

Lëshova një „Hë!“ të papërmbajtur, dhe ai duhet ta ketë dëgjuar, sepse vazhdoi me nervozizëm:

— Arsyeja pse telefonova ishte një palë këpucë që lashë atje. Pyes nëse do të ishte shumë bezdi t’i thuash kamerierit të m’i dërgojë. E sheh, janë këpucë tenisi, dhe pa to jam disi i pafuqishëm. Adresa ime është në emër të B. F.…

S’e dëgjova pjesën tjetër të emrit, sepse e mbylla receptorin.

Pas kësaj ndjeva njëfarë turpi për Getsbin: një zotëri të cilit i telefonova la të kuptohej se Getsbi kishte marrë atë që meritonte. Megjithatë, ky ishte faji im, sepse ai ishte nga ata që talleshin më me hidhërim me Getsbin, me guximin që u jepte pija e Getsbit, dhe duhej ta kisha ditur që s’duhej ta thërrisja.

Mëngjesin e varrimit shkova në Nju-Jork të shihja Mejer Uolfshajmin; s’dukej se mund ta gjeja në ndonjë mënyrë tjetër. Dera që shtyva, me këshillën e një djali të ashensorit, kishte mbishkrimin „The Swastika Holding Company“,⁵ dhe në fillim dukej se brenda s’kishte njeri. Por kur thirra kot disa herë „alo“, prapa një ndarjeje shpërtheu një grindje, dhe pas pak një hebreje e bukur u shfaq te një derë e brendshme dhe më shqyrtoi me sy të zinj armiqësorë.

— S’ka njeri brenda, — tha. — Zoti Uolfshajm ka shkuar në Çikago.

Pjesa e parë ishte qartësisht e pavërtetë, sepse dikush brenda kishte filluar të fishkëllente „The Rosary“-n,⁶ pa melodi.

— Ju lutem, thoni që zoti Kerauei do ta shohë.

— S’mund ta kthej dot nga Çikagoja, apo jo?

Në këtë çast, një zë, pa dyshim i Uolfshajmit, thirri „Stela!“ nga ana tjetër e derës.

— Lëreni emrin në tavolinë, — tha ajo shpejt. — Do t’ia jap kur të kthehet.

— Por e di që është këtu.

Ajo bëri një hap drejt meje dhe filloi t’i rrëshqiste duart e indinjuar lart e poshtë ijëve.

— Ju djemtë e rinj kujtoni se mund të futeni këtu me forcë kur të doni, — qortoi. — Na ka ardhur nëmajëtëhundës. Kur them që është në Çikago, është në Çikago.

Përmenda Getsbin.

— O-oh! — Më pa sërish nga koka te këmbët. — A mund të… Si e keni emrin?

U zhduk. Pas një çasti Mejer Uolfshajmi qëndronte solemnisht te dera, duke zgjatur të dyja duart. Më tërhoqi në zyrën e tij, duke vërejtur me zë plot nderim se ishte kohë e trishtë për të gjithë ne, dhe më ofroi një puro.

— Kujtimi im shkon pas te hera e parë që e takova, — tha. — Një major i ri, sapo i dalë nga ushtria dhe i mbuluar me medalje që kishte fituar në luftë. Ishte aq ngushtë sa duhej të vazhdonte të mbante uniformën, sepse s’mund të blinte ca rroba të zakonshme. Herën e parë që e pashë ishte kur hyri në sallën e bilardos të Uajnbrenerit në Rrugën 43 dhe kërkoi punë. S’kishte ngrënë gjë prej nja dy ditësh. „Eja, ha drekë me mua,“ i thashë. Hëngri më shumë se katër dollarë ushqim për gjysmë ore.

— Ju e futët në punë? — pyeta.

— E futa! Unë e bëra.

— Oh.

— E ngrita nga hiçi, drejt e nga ulluku i rrugës. E pashë menjëherë që ishte djalë i ri me pamje të bukur, si zotëri, dhe kur më tha që kishte qenë në Ogsford, e dija që mund ta përdorja mirë. E bëra të hynte në Legjionin Amerikan, dhe atje ai ishte shumë i çmuar. Menjëherë bëri ca punë për një klient timin atje lart në Albani.⁷ Ishim kaq të lidhur kështu në çdo gjë, — ngriti dy gishta të fryrë, — gjithmonë bashkë.

Pyeta veten nëse kjo ortakëri kishte përfshirë edhe punën e Serisë Botërore të vitit 1919.

— Tani ka vdekur, — thashë pas një çasti. — Ju ishit miku i tij më i ngushtë, ndaj e di që do të doni të vini në varrimin e tij këtë pasdite.

— Do të doja të vija.

— Pra, ejani.

Qimet në vrimat e hundës iu drodhën lehtë, dhe kur tundi kokën, sytë iu mbushën me lot.

— S’mundem… s’mund të ngatërrohem në këtë punë, — tha.

— S’ka asgjë ku të ngatërroheni. Tani gjithçka ka mbaruar.

— Kur vritet një njeri, s’më pëlqen kurrë të ngatërrohem në asnjë mënyrë. Rri larg. Kur isha i ri, ishte ndryshe: po të vdiste një mik i imi, s’kishte rëndësi si, qëndroja me ta deri në fund. Ndoshta mendoni se kjo është sentimentale, por e kam me gjithë mend: deri në fundin e hidhur.

Pashë se, për ndonjë arsye të vetën, ishte i vendosur të mos vinte, ndaj u ngrita.

— Keni shkuar në kolegj? — pyeti befas.

Për një çast kujtova se do të më propozonte ndonjë „gondakt“, por ai vetëm pohoi me kokë dhe më dha dorën.

— Le të mësojmë ta tregojmë miqësinë për një njeri kur është gjallë, dhe jo pasi ka vdekur, — propozoi. — Pas kësaj, rregulli im është t’i lësh të gjitha të qeta.

Kur dola nga zyra e tij, qielli ishte errësuar, dhe u ktheva në Vezën Perëndimore nën një shi të imët. Pasi ndërrova rrobat, shkova në shtëpinë ngjitur dhe gjeta zotin Gec që ecte lart e poshtë i ngazëllyer në holl. Krenaria e tij për të birin dhe për pasuritë e të birit rritej pa pushim, dhe tani kishte diçka për të më treguar.

— Xhimi ma dërgoi këtë fotografi. — Nxori portofolin me gishta që i dridheshin. — Shiko këtu.

Ishte një fotografi e shtëpisë, e plasaritur në cepa dhe e ndotur nga shumë duar. Ma tregonte çdo hollësi me zjarr. „Shiko këtu!“, dhe pastaj kërkonte admirim në sytë e mi. E kishte treguar aq shpesh, sa mendoj se tani për të ishte më reale se vetë shtëpia.

— Xhimi ma dërgoi. Mendoj se është fotografi shumë e bukur. Del mirë.

— Shumë mirë. E kishit parë kohët e fundit?

— Erdh’ të më shihte para dy vjetësh dhe më bleu shtëpinë ku rri tani. Sigurisht, u ndamë keq kur iku nga shtëpia, por tani e shoh që kishte një arsye. E dinte që kishte një të ardhme të madhe para vetes. Dhe që kur pati sukses, qe shumë bujar me mua.

Dukej se s’donte ta fuste fotografinë në xhep, e mbajti edhe një minutë, me ngadalësi, para syve të mi. Pastaj e ktheu portofolin dhe nxori nga xhepi një kopje të vjetër e të copëtuar të një libri që quhej Hopalong Cassidy.⁸

— Shiko këtu, ky është një libër që e kishte kur ishte djalë. Ta tregon vetë.

E hapi nga kapaku i pasmë dhe e ktheu që ta shihja. Në fletën e fundit të bardhë ishte shkruar me shkronja shtypi fjala orar, dhe data 12 shtator 1906. Dhe poshtë:⁹

Ngritja nga shtrati — 6:00 e mëngjesit
Ushtrime me shtanga e ngjitje murit — 6:15–6:30 e mëngjesit
Studim i elektricitetit etj. — 7:15–8:15 e mëngjesit
Punë — 8:30–4:30 e pasdites
Bejsboll dhe sporte — 4:30–5:00 e pasdites
Ushtrim në oratori, në qëndrim dhe si arrihet ai — 5:00–6:00 e pasdites
Studim i shpikjeve të nevojshme — 7:00–9:00 e mbrëmjes

VENDIME TË PËRGJITHSHME

Mos humb kohë te Shafteri ose [një emër, i palexueshëm]

Mos pi më duhann as mos përtyp.¹⁰

Banjë një ditë po një ditë jo

Lexo një libër ose një revistë që të përmirëson në javë

Kurse 5,00 $ [e fshirë] 3,00 $ në javë

Sillu më mirë me prindërit

— Këtë libër e gjeta rastësisht, — tha plaku. — Ta tregon vetë, apo jo?

— Ta tregon vetë.

— Xhimi ishte i paracaktuar të çante përpara. Gjithmonë kishte ca vendime si këto a diçka të tillë. E sheh ç’ka shkruar për përmirësimin e mendjes? Për këtë ishte gjithmonë i zoti. Një herë më tha që haja si derr, dhe e rraha për këtë.

S’donte ta mbyllte librin, duke lexuar me zë çdo pikë dhe duke më parë pastaj me zjarr. Mendoj se priste disi që ta kopjoja listën për përdorimin tim.

Pak para orës tre, nga Flashingu mbërriti pastori luteran, dhe unë fillova të shikoja pa dashje nga dritaret për makina të tjera. Po ashtu edhe i ati i Getsbit. Dhe ndërsa kalonte koha, dhe shërbëtorët hynë e qëndruan duke pritur në holl, sytë e tij filluan të pulitnin me ankth, dhe foli për shiun në një mënyrë të shqetësuar e të pasigurt. Pastori pa disa herë orën, ndaj e mora mënjanë dhe i kërkova të priste gjysmë ore. Por s’pati dobi. S’erdhi njeri.

---

Rreth orës pesë, procesioni ynë prej tri makinash arriti në varreza dhe ndaloi në një shi të imët e të dendur pranë portës: përpara një makinë mortore, e zezë dhe e lagur në mënyrë të tmerrshme, pastaj zoti Gec, pastori dhe unë në limuzinë, dhe pak më vonë katër a pesë shërbëtorë dhe postieri i Vezës Perëndimore, me furgonin e Getsbit, të gjithë të lagur deri në palcë. Kur filluam të hynim nga porta në varreza, dëgjova një makinë që ndaloi dhe pastaj zhurmën e dikujt që vinte pas nesh duke çapëlitur mbi tokën e qullur. Hodha sytë përreth. Ishte burri me syze kukuvajke, që e kisha gjetur një natë, tre muaj më parë, duke u mrekulluar me librat e Getsbit në bibliotekë.

Që atëherë s’e kisha parë më. S’e di si e mori vesh për varrimin, as nuk ia di emrin. Shiu i derdhej mbi syzet e trasha, dhe ai i hoqi dhe i fshiu që të shihte pëlhurën mbrojtëse që po shpështillej nga varri i Getsbit.

Atëherë u përpoqa për një çast të mendoja për Getsbin, por ai ishte tashmë shumë larg, dhe mund të kujtoja vetëm, pa mëri, se Dejzi s’kishte dërguar asnjë mesazh e asnjë lule. Dëgjova turbull dikë që murmuriti: „Lum të vdekurit që i lag shiu“, dhe pastaj burri me sy kukuvajke tha „Amin për këtë“, me zë trim.

Zbritëm shpejt, të shpërndarë, nëpër shi drejt makinave. Sykukuvajka më foli pranë portës.

— S’arrita dot të vija në shtëpi, — vërejti.

— As askush tjetër s’arriti.

— Ç’thua! — U drodh. — Pse, o Zot! Vinin atje me qindra.

I hoqi syzet dhe i fshiu sërish, nga jashtë e nga brenda.

— I shkreti bir kurve, — tha.

---

Një nga kujtimet e mia më të gjalla është kthimi në Perëndim nga shkolla përgatitore, e më vonë nga kolegji, në kohën e Krishtlindjeve. Ata që shkonin më larg se Çikagoja mblidheshin në stacionin e vjetër e të errët Union¹¹ në orën gjashtë të një mbrëmjeje dhjetori, me disa miq nga Çikagoja, të përfshirë tashmë në gazmendet e tyre të festave, për t’u thënë një lamtumirë të nxituar. Më kujtohen pallto gëzofi të vajzave që ktheheshin nga shkollat e zonjushës Filane, llafet me frymën e ngrirë, duart që tundeshin mbi kokë kur shihnim të njohur të vjetër, dhe krahasimi i ftesave: „Do të shkosh te Ordueit? Te Hërsitë? Te Shulcët?“, dhe biletat e gjata jeshile të shtrënguara fort në duart me doreza. Dhe në fund, vagonët e verdhë të turbullt të hekurudhës Chicago, Milwaukee and St. Paul, që dukeshin të gëzuar si vetë Krishtlindjet mbi shinat pranë portës.

Kur dilnim në natën e dimrit dhe bora e vërtetë, bora jonë, fillonte të shtrihej pranë nesh dhe të vezullonte pas xhamave, dhe kalonin dritat e zbehta të stacioneve të vegjël të Uiskonsinit, në ajër hynte befas një freski e mprehtë e e egër. E thithnim thellë kur ktheheshim nga darka nëpër hapësirat e ftohta mes vagonëve, të vetëdijshëm në mënyrë të pashprehshme për njëjtësinë tonë me këtë vend, për një orë të çuditshme, para se të shkriheshim sërish në të pa u dalluar.

Ky është Perëndimi im i Mesëm: jo gruri, as preritë, as qytezat e humbura të suedezëve, por trenat drithërues të kthimit të rinisë sime, dhe fenerët e rrugëve, dhe zilet e sajave në errësirën e ngrirë, dhe hijet e kurorave të ilqes që dritaret e ndriçuara hidhnin mbi borë. Unë jam pjesë e kësaj, paksa solemn nga ndjesia e atyre dimrave të gjatë, paksa i vetëkënaqur ngaqë u rrita në shtëpinë e Kerauejve, në një qytet ku banesat thirren ende për dhjetëra vjet me emrin e një familjeje. Tani e shoh se, në fund të fundit, kjo ka qenë një histori e Perëndimit: Tomi e Getsbi, Dejzi e Xhordani dhe unë ishim të gjithë njerëz të Perëndimit, dhe ndoshta kishim ndonjë mangësi të përbashkët që na bënte në mënyrë të hollë të papërshtatshëm për jetën e Lindjes.

Edhe kur Lindja më ngazëllente më shumë, edhe kur e kisha më të mprehtë vetëdijen për epërsinë e saj ndaj qyteteve të mërzitura, të shtrira e të fryra përtej Ohajos,¹² me hetimet e tyre të pafundme që kursenin vetëm fëmijët dhe pleqtë fare, edhe atëherë ajo kishte gjithmonë për mua një cilësi shtrembërimi. Veza Perëndimore, sidomos, shfaqet ende në ëndrrat e mia më fantastike. E shoh si një skenë nate të El Grekos:¹³ njëqind shtëpi, njëherësh konvencionale e groteske, të strukura nën një qiell të vrenjtur e të varur sipër dhe nën një hënë pa shkëlqim. Në plan të parë, katër burra solemnë me kostume ceremonie ecin gjatë trotuarit me një vig, mbi të cilin është shtrirë një grua e dehur me fustan të bardhë mbrëmjeje. Dora e saj, që i varet anash, shkëlqen e ftohtë nga xhevahiret. Me seriozitet, burrat kthehen te një shtëpi: shtëpia e gabuar. Por askush s’ia di emrin gruas, dhe askujt s’i intereson.

Pas vdekjes së Getsbit, Lindja më përndiqte kështu, e shtrembëruar përtej fuqisë së syve të mi për ta korrigjuar. Ndaj, kur në ajër ishte tymi blu i gjetheve të thërrmueshme dhe era i ngurtësonte rrobat e lagura në tel, vendosa të kthehesha në shtëpi.

Para se të ikja, kishte një gjë për të bërë, një gjë e sikletshme e e pakëndshme, që ndoshta më mirë të ishte lënë. Por doja t’i lija gjërat në rregull dhe jo thjesht t’i besoja atij deti të gatshëm e të shpërfillës t’i fshinte mbeturinat e mia. U takova me Xhordan Bejkerin dhe fola me të, për e rreth asaj që na kishte ndodhur bashkë dhe asaj që më kishte ndodhur mua më pas, dhe ajo rrinte krejt e palëvizur në një kolltuk të madh, duke dëgjuar.

Ishte veshur për të luajtur golf, dhe më kujtohet se mendova që dukej si një ilustrim i bukur, me mjekrën pak të ngritur me shkathtësi, me flokë ngjyrë gjethe vjeshte, me fytyrën në po atë ngjyrë kafe si doreza pa gishta mbi gjurin e saj. Kur mbarova, më tha pa koment se ishte fejuar me një burrë tjetër. Dyshova për këtë, ndonëse kishte disa me të cilët mund të martohej me një tundje koke, por bëra sikur u habita. Për një minutë pyeta veten se mos po bëja gabim, pastaj i mendova të gjitha sërish shpejt dhe u ngrita për t’i thënë mirupafshim.

— Megjithatë, ti më hodhe tutje, — tha Xhordani befas. — Më hodhe tutje në telefon. Tani s’më bëhet vonë fare për ty, por për mua ishte një përvojë e re, dhe për ca kohë u ndjeva paksa e trullosur.

I dhamë dorën njëri-tjetrit.

— Oh, dhe a të kujtohet, — shtoi, — një bisedë që bëmë një herë për ngarjen e makinës?

— Pse… jo saktësisht.

— Ti the se një shofere e keqe është e sigurt vetëm gjersa të takojë një shofer tjetër të keq? Pra, unë takova një shofer tjetër të keq, apo jo? Dua të them, ishte pakujdesi nga ana ime të gaboja kaq shumë në hamendje. Kujtova se ishe njeri mjaft i ndershëm e i drejtpërdrejtë. Kujtova se kjo ishte krenaria jote e fshehtë.

— Jam tridhjetë vjeç, — thashë. — Jam pesë vjet tepër i moshuar për t’i gënjyer vetes dhe për ta quajtur këtë nder.

Ajo s’u përgjigj. I zemëruar, gjysmë i dashuruar me të dhe jashtëzakonisht i penduar, u ktheva dhe ika.

---

Një pasdite nga fundi i tetorit pashë Tom Bjukenanin. Po ecte para meje gjatë Fifth Avenue-së, me atë mënyrën e tij të gatshme e agresive, me duart pak larg trupit, sikur të donte të largonte çdo pengesë, me kokën që lëvizte befas andej-këtej, duke iu përshtatur syve të tij të shqetësuar. Pikërisht kur ngadalësova që të mos e kaloja, ai u ndal dhe filloi të vrenjtej para vitrinave të një dyqani bizhuterish. Befas më pa dhe u kthye prapa, duke zgjatur dorën.

— Ç’ke, Nik? Të vjen keq të më japësh dorën?

— Po. E di ç’mendoj për ty.

— Je i çmendur, Nik, — tha ai shpejt. — I çmendur fare. S’e di ç’ke.

— Tom, — e pyeta, — ç’i the Uillsonit atë pasdite?

Më vështroi pa thënë asnjë fjalë, dhe e kuptova se e kisha marrë me mend drejt për ato orë që mungonin. U nisa të kthehesha, por ai bëri një hap pas meje dhe më kapi për krahu.

— I thashë të vërtetën, — tha. — Erdhi te dera kur po bëheshim gati të iknim, dhe kur i çova fjalë poshtë se s’ishim në shtëpi, u përpoq të ngjitej lart me forcë. Ishte aq i çmendur sa do të më kishte vrarë po të mos i kisha thënë kujt i përkiste makina. Gjatë gjithë kohës që ishte në shtëpi, e kishte dorën mbi një revole në xhep… — U ndal me sfidë. — Po pastaj, që ia thashë? Ai tip e kishte merituar. Ta hodhi pluhur syve si edhe Dejzisë, por ishte i fortë. E shkeli Mërtëllin siç shkel një qen dhe as që e ndali makinën.

S’kisha ç’të thoja, përveç faktit të vetëm që s’mund të thuhej: se kjo s’ishte e vërtetë.

— Dhe po të mendosh se unë s’e kam vuajtur pjesën time… dëgjo, kur shkova ta lija atë apartament dhe pashë atë kutinë e mallkuar me biskota qensh që rrinte atje mbi bufe, u ula dhe qava si foshnjë. Për Zotin, ishte e tmerrshme…

S’mund ta falja e as ta pëlqeja, por pashë se ajo që kishte bërë ishte, për të, krejtësisht e justifikuar. Gjithçka ishte shumë e pakujdesshme dhe e ngatërruar. Ishin njerëz të pakujdesshëm, Tomi dhe Dejzi: copëtonin sende e krijesa, dhe pastaj tërhiqeshin sërish në paratë e tyre ose në pakujdesinë e tyre të madhe, ose në çfarëdo gjëje që i mbante bashkë, dhe i linin njerëzit e tjerë të pastronin rrëmujën që kishin bërë…

I dhashë dorën; m’u duk budallallëk të mos ia jepja, sepse befas ndjeva sikur po flisja me një fëmijë. Pastaj ai hyri në dyqanin e bizhuterive për të blerë një gjerdan me perla, ose ndoshta vetëm një palë kopsa mëngësh, i çliruar përgjithmonë nga neveria ime provinciale.

---

Shtëpia e Getsbit ishte ende bosh kur ika; bari në lëndinën e tij ishte rritur po aq i gjatë sa imi. Njëri nga shoferët e taksive në fshat s’kalonte kurrë me klient para portës së hyrjes pa ndaluar për një minutë e pa treguar me gisht brenda; ndoshta ishte ai që i kishte çuar Dejzin dhe Getsbin në Vezën Lindore natën e aksidentit, dhe ndoshta kishte sajuar një histori të tijën për gjithë këtë. S’doja ta dëgjoja, dhe i shmangesha kur zbrisja nga treni.

Netët e së shtunës i kaloja në Nju-Jork, sepse ato festat e tij të shndritshme e verbuese i kisha aq të gjalla në mendje, sa e dëgjoja ende muzikën dhe të qeshurat, të lehta e të pandërprera, nga kopshti i tij, dhe makinat që ngjiteshin e zbritnin në rrugicën e tij. Një natë dëgjova vërtet një makinë të vërtetë atje dhe pashë dritat e saj të ndalonin te shkallët e përparme. Por s’shkova të shihja. Ndoshta ishte ndonjë mysafir i fundit, që kishte qenë larg, në skajet e botës, dhe s’e dinte që festa kishte mbaruar.

Natën e fundit, me sëndukun të bërë gati dhe me makinën të shitur te bakalli, shkova dhe e pashë edhe një herë atë dështim të stërmadh e të palidhur që ishte ajo shtëpi. Mbi shkallët e bardha, një fjalë e turpshme, e shkarravitur nga ndonjë djalë me një copë tulle, dallohej qartë në dritën e hënës, dhe unë e fshiva, duke e fërkuar këpucën me zhurmë mbi gur. Pastaj zbrita duke u endur deri në plazh dhe u shtriva sa gjatë gjerë në rërë.

Shumica e vilave të mëdha buzë bregut tani ishin të mbyllura, dhe s’kishte gati asnjë dritë, përveç shkëlqimit si hije, që lëvizte, të një trageti matanë Ngushticës. Dhe ndërsa hëna ngjitej më lart, shtëpitë e parëndësishme filluan të shkriheshin, gjersa dalëngadalë u bëra i vetëdijshëm për ishullin e vjetër këtu, që dikur kishte lulëzuar para syve të detarëve holandezë:¹⁴ një gji i freskët e i gjelbër i botës së re. Pemët e tij të zhdukura, pemët që i kishin lënë vendin shtëpisë së Getsbit, dikur i kishin bërë qejfin me pëshpëritje ëndrrës së fundit dhe më të madhe nga të gjitha ëndrrat njerëzore; për një çast kalimtar e të magjepsur, njeriu duhet ta ketë mbajtur frymën përballë këtij kontinenti, i detyruar në një soditje estetike që as e kuptonte, as e dëshironte, ballë për ballë për herë të fundit në histori me diçka në përpjesëtim me aftësinë e tij për t’u mrekulluar.

Dhe ndërsa rrija atje duke bluar në mendje botën e vjetër e të panjohur, mendova për mrekullimin e Getsbit kur dalloi për herë të parë dritën e gjelbër në majë të skelës së Dejzisë. Kishte bërë një rrugë të gjatë deri te kjo lëndinë blu, dhe ëndrra e tij duhet t’i jetë dukur aq pranë sa vështirë se mund të mos e kapte. S’e dinte se ajo ishte tashmë pas tij, diku prapa, në atë errësirë të madhe përtej qytetit, ku fushat e errëta të republikës shtriheshin valë-valë nën natë.

Getsbi besonte te drita e gjelbër, te e ardhmja orgjiastike që vit pas viti largohet para nesh. Atëherë na shpëtoi, por s’ka gjë: nesër do të vrapojmë më shpejt, do t’i shtrijmë krahët më larg… Dhe një mëngjes të bukur…

Kështu vazhdojmë të çajmë përpara, varka kundër rrjedhës, të shtyrë pa pushim prapa, drejt së kaluarës.

Shënime

1. Paskinadë: shkrim satirik e fyes; emri vjen nga statuja e Paskinos në Romë, ku që në shekullin XVI njerëzit ngjitnin vjersha anonime për të tallur pushtetarët. ↩︎

2. Koroneri: në SHBA dhe në Britani, zyrtari që heton vdekjet e dhunshme a të dyshimta dhe drejton seancën ku dëgjohen dëshmitarët. ↩︎

3. James J. Hill (1838–1916): ndërtues hekurudhash dhe financier, që u pasurua duke ndërtuar hekurudhën Great Northern nga Minesota deri në bregun e Paqësorit. ↩︎

4. Grinuiç (Greenwich): qytezë e pasur në shtetin e Konektikatit, rreth 50 km në verilindje të Nju-Jorkut. ↩︎

5. Në vitet 1920, në Amerikë, svastika përdorej shpesh si simbol i fatit të mirë, edhe në emra firmash, para se të lidhej me nazizmin gjerman. ↩︎

6. The Rosary („Rruzarja“, 1898): këngë sentimentale e kompozitorit amerikan Ethelbert Nevin, shumë e njohur në kohën e vet. ↩︎

7. Albani (Albany): kryeqyteti i shtetit të Nju-Jorkut, në veri të qytetit, mbi lumin Hudson. ↩︎

8. Hopalong Cassidy: kauboji, hero i një serie të gjatë romanesh vestern të shkrimtarit amerikan Clarence E. Mulford, shumë të lexuar nga djemtë. Libri me titullin Hopalong Cassidy doli më 1910, pra pas datës që shkroi në të Xhimi i vogël. ↩︎

9. Orari dhe vendimet e Xhimit të kujtojnë orarin e ditës dhe listën e virtyteve që Benjamin Franklin (1706–1790), një nga etërit themelues të SHBA-ve, përshkruan në Autobiografinë e tij si mënyrë për të përmirësuar veten: libër që u lexohej djemve amerikanë si shembull i njeriut që ngrihet me forcat e veta. ↩︎

10. „Duhann“: në origjinal, smokeing në vend të smoking, një gabim drejtshkrimi i Xhimit të vogël, që është ruajtur edhe në përkthim. Edhe Dumbell në rreshtin e ushtrimeve është shkruar gabim (dumbbell, „shtangë dore“). ↩︎

11. Stacioni Union: stacioni hekurudhor kryesor i Çikagos. ↩︎

12. Ohajo: lumë i madh në pellgun e Misisipit, që ndan disa nga shtetet e Perëndimit të Mesëm nga shtetet e Jugut. ↩︎

13. El Greko (1541–1614): piktor me origjinë nga Kreta, që jetoi në Spanjë, i njohur për figurat e zgjatura e të shtrembëruara dhe për qiejt dramatikë, si te Pamje e Toledos. ↩︎

14. Holandezët ishin të parët evropianë që u vendosën në vendin ku sot është Nju-Jorku, në fillim të shekullit XVII; qyteti quhej atëherë Nju-Amsterdam. ↩︎