Kapitulli VII · Getsbi i madh

Pikërisht kur kureshtja për Getsbin ishte në kulmin e saj, një të shtunë në mbrëmje dritat në shtëpinë e tij nuk u ndezën, dhe, po aq errët sa kishte filluar, karriera e tij si Trimalkion¹ mori fund. Vetëm dalëngadalë e vura re se automobilat që ktheheshin plot pritje në rrugicën e tij qëndronin vetëm një minutë dhe pastaj largoheshin të nxehur. Duke pyetur veten se mos ishte i sëmurë, shkova ta merrja vesh: një kamerier i panjohur me fytyrë horri më vështroi me dyshim, me sy të ngushtuar, nga dera.

— Është i sëmurë zoti Getsbi?

— Jo. — Pas një pushimi shtoi „zotëri“ në një mënyrë të ngadaltë e me inat.

— S’e kisha parë këtej, dhe u shqetësova disi. Thuaji që erdhi zoti Kerauei.

— Kush? — pyeti ai vrazhdë.

— Kerauei.

— Kerauei. Mirë, do t’ia them.

Befas e përplasi derën.

Finlandezja ime më njoftoi se Getsbi i kishte pushuar nga puna të gjithë shërbëtorët e shtëpisë një javë më parë dhe i kishte zëvendësuar me gjysmë duzine të tjerë, që s’shkonin kurrë në fshatin e Vezës Perëndimore të korruheshin nga tregtarët, por porosisnin furnizime të moderuara me telefon. Djali i bakallit tregonte se kuzhina dukej si stallë derrash, dhe mendimi i përgjithshëm në fshat ishte se njerëzit e rinj s’ishin fare shërbëtorë.

Të nesërmen Getsbi më mori në telefon.

— Po ikën? — e pyeta.

— Jo, miku plak.

— Dëgjoj që i ke pushuar të gjithë shërbëtorët.

— Doja njerëz që s’bëjnë thashetheme. Dejzi vjen mjaft shpesh, pasditeve.

Kështu, gjithë karvansaraji ishte shembur si një kështjellë letrash nga mosmiratimi në sytë e saj.

— Janë disa njerëz që Uolfshajmi donte t’i ndihmonte. Janë të gjithë vëllezër e motra. Më parë mbanin një hotel të vogël.

— E kuptoj.

Më telefononte me kërkesë të Dejzisë: a do të shkoja të nesërmen për drekë në shtëpinë e saj? Do të ishte edhe zonjusha Bejker. Gjysmë ore më vonë më telefonoi vetë Dejzi dhe dukej e lehtësuar që do të shkoja. Diçka po ndodhte. E megjithatë, s’e besoja dot se do ta zgjidhnin këtë rast për një skenë, sidomos për skenën mjaft torturuese që Getsbi kishte skicuar në kopsht.

Dita tjetër ishte përvëluese, gati e fundit, me siguri më e nxehta, e verës. Kur treni im doli nga tuneli në diell, vetëm bilbilat e nxehtë të National Biscuit Company-t² e çanin heshtjen që vlonte në mesditë. Ndenjëset prej kashte të vagonit ishin në buzë të ndezjes; gruaja pranë meje djersiti me delikatesë për ca kohë në bluzën e saj të bardhë, dhe pastaj, kur gazeta iu bë e lagësht nën gishta, u dorëzua e dëshpëruar në vapën e thellë me një britmë të shkretë. Kuleta i ra me përplasje në dysheme.

— Oh, o Zot! — iu mor fryma.

E mora me një përkulje të lodhur dhe ia ktheva, duke e mbajtur me krahun të shtrirë dhe nga majat e fundit të cepave, për të treguar se s’kisha ndonjë synim ndaj saj; por të gjithë përreth, edhe gruaja, më dyshuan njëlloj.

— Vapë! — u thoshte konduktori fytyrave të njohura. — Ç’kohë!… Vapë!… Vapë!… Vapë!… Mjaft vapë për ju? Vapë është? Është…?

Abonimi im më erdhi prapa me një njollë të errët nga dora e tij. Që dikush në këtë vapë të kishte mendjen se ç’buzë të skuqura puthte, se kokën e kujt lagte xhepi i pizhames mbi zemrën e tij!

…Nëpër hollin e shtëpisë së Bjukenanëve frynte një erë e lehtë, që na sillte mua dhe Getsbit, ndërsa prisnim te dera, tingullin e ziles së telefonit.

— Trupin e të zotit? — gjëmoi kamerieri në receptor. — Më vjen keq, zonjë, por s’mund t’jua japim: është shumë nxehtë për ta prekur këtë mesditë!

Ajo që tha në të vërtetë ishte: „Po… Po… Do të shoh.“

E vuri receptorin dhe erdhi drejt nesh, duke shkëlqyer pak, të na merrte kapelat e ngurta prej kashte.

— Zonja ju pret në sallon! — thirri, duke treguar pa nevojë drejtimin. Në këtë vapë, çdo gjest i tepërt ishte një fyerje ndaj rezervës së përbashkët të jetës.

Dhoma, e mbuluar mirë me tenda, ishte e errët dhe e freskët. Dejzi dhe Xhordani ishin shtrirë mbi një kanape të madhe, si idhuj argjendi që shtypnin fustanet e tyre të bardha përballë flladit që këndonte nga ventilatorët.

— S’lëvizim dot, — thanë bashkë.

Gishtat e Xhordanit, të pudrosur me të bardhë mbi nxirjen, qëndruan për një çast në dorën time.

— Po zoti Tomas Bjukenan, atleti? — pyeta.

Në të njëjtën kohë dëgjova zërin e tij, të vrazhdë, të mbytur, të ngjirur, te telefoni në holl.

Getsbi qëndronte në mes të qilimit të kuq të thellë dhe vështronte përreth me sy të magjepsur. Dejzi e shikonte dhe qeshte, me të qeshurën e saj të ëmbël e ngazëllyese; një shtëllungë e vogël pudre u ngrit nga gjiri i saj në ajër.

— Thashethemet thonë, — pëshpëriti Xhordani, — se ajo në telefon është goca e Tomit.

Heshtëm. Zëri në holl u ngrit lart nga mërzia: „Shumë mirë, atëherë s’ta shes fare makinën… S’kam asnjë detyrim fare ndaj teje… dhe sa për ta që më shqetëson për këtë në kohë të drekës, këtë s’e duroj fare!“

— E mban receptorin të shtypur, — tha Dejzi me cinizëm.

— Jo, s’e mban, — e sigurova. — Është një marrëveshje e vërtetë. Rastis ta di.

Tomi e hapi derën me vrull, e zuri për një çast hapësirën e saj me trupin e tij të trashë dhe hyri me nxitim në dhomë.

— Zoti Getsbi! — Zgjati dorën e tij të gjerë e të sheshtë me një antipati të fshehur mirë. — Më vjen mirë që ju shoh, zotëri… Nik…

— Na bëj një pije të ftohtë, — thirri Dejzi.

Kur ai doli sërish nga dhoma, ajo u ngrit, shkoi te Getsbi, ia uli fytyrën poshtë dhe e puthi në gojë.

— E di që të dua, — murmuriti.

— Po harron se këtu është një zonjë, — tha Xhordani.

Dejzi hodhi sytë përreth e dyshuese.

— Puthe edhe ti Nikun.

— Ç’vajzë e ulët e vulgare!

— S’më intereson! — thirri Dejzi, dhe filloi të kërcente me trokitje mbi oxhakun prej tulle. Pastaj iu kujtua vapa dhe u ul me faj në kanape, pikërisht kur hyri në dhomë një dado e sapolarë, që hiqte për dore një vajzë të vogël.

— Shpirt-i im i shtren-jtë, — këndoi ajo me ledhatim, duke zgjatur krahët. — Eja te mamaja jote që të do.

Fëmija, e lëshuar nga dadoja, u turr nëpër dhomë dhe u fut me ndrojtje në fustanin e së ëmës.

— Shpirt-i im i shtren-jtë! Të hodhi mamaja pudër mbi ato flokët e tua të vjetër të verdhë? Ngrihu tani, dhe thuaj: Mirë-di-ta.

Unë dhe Getsbi u përkulëm me radhë dhe kapëm dorën e vogël që ngurronte. Pas kësaj ai vazhdoi ta shikonte fëmijën me habi. S’besoj se kishte besuar ndonjëherë më parë vërtet se ajo ekzistonte.

— U vesha para drekës, — tha fëmija, duke u kthyer me zjarr nga Dejzi.

— Kjo është ngaqë mamaja jote donte të të tregonte. — Fytyra e saj u përkul në rrudhën e vetme të qafës së vogël të bardhë. — Ti je një ëndërr, ti. Një ëndërr e vogël e vërtetë.

— Po, — pranoi fëmija qetësisht. — Edhe teze Xhordani ka veshur fustan të bardhë.

— Si të duken miqtë e mamasë? — Dejzi e ktheu që të shihte Getsbin. — Të duken të bukur?

— Ku është babi?

— Nuk i ngjan të atit, — shpjegoi Dejzi. — I ngjan mua. Ka flokët e mi dhe formën e fytyrës sime.

Dejzi u mbështet prapa në kanape. Dadoja bëri një hap përpara dhe zgjati dorën.

— Eja, Pemi.

— Mirupafshim, shpirt!

Me një vështrim pas, plot ngurrim, fëmija e disiplinuar mirë u kap pas dorës së dados dhe u tërhoq jashtë derës, pikërisht kur u kthye Tomi, para katër gotave xhin-riki³ që tringëllinin plot akull.

Getsbi mori pijen e tij.

— Me siguri janë të freskëta, — tha, me tension të dukshëm.

Pimë me gllënjka të gjata e të babëzitura.

— Lexova diku se dielli po nxehet çdo vit e më shumë, — tha Tomi me dashamirësi. — Duket se shumë shpejt toka do të bjerë në diell; ose, prit një minutë, është krejt e kundërta: dielli po ftohet çdo vit e më shumë.

— Eja jashtë, — i propozoi Getsbit, — do të doja t’i hidhje një sy vendit.

Shkova me ta në verandë. Mbi Ngushticën e gjelbër, të ndenjur nga vapa, një vel i vogël zvarritej ngadalë drejt detit më të freskët. Sytë e Getsbit e ndoqën për një çast; ngriti dorën dhe tregoi matanë gjirit.

— Unë jam pikërisht përballë jush.

— Ashtu është.

Sytë tanë u ngritën mbi lehet e trëndafilave, mbi lëndinën e nxehtë dhe mbi mbeturinat me barishte të ditëve të zagushisë gjatë bregut. Ngadalë, krahët e bardhë të varkës lëviznin përballë kufirit blu e të freskët të qiellit. Përpara shtriheshin oqeani me valë si dhëmbëza dhe ishujt e shumtë të bekuar.

— Ja sport për ty, — tha Tomi, duke pohuar me kokë. — Do të doja të isha atje me të për rreth një orë.

Drekuam në dhomën e ngrënies, të errësuar edhe ajo kundër vapës, dhe e gëlltitëm një gaz nervoz me birrën e ftohtë.

— Ç’do të bëjmë me veten këtë pasdite? — thirri Dejzi. — Dhe pasnesër, dhe tridhjetë vitet e ardhshme?

— Mos u bëj e zymtë, — tha Xhordani. — Jeta fillon nga e para kur ajri bëhet i freskët në vjeshtë.

— Por është kaq vapë, — nguli këmbë Dejzi, gati duke qarë, — dhe gjithçka është kaq e ngatërruar. Të shkojmë të gjithë në qytet!

Zëri i saj vazhdonte të luftonte nëpër vapë, duke u përplasur me të, duke ia dhënë formë pakuptimësisë së saj.

— Kam dëgjuar të bëjnë garazh nga një stallë, — po i thoshte Tomi Getsbit, — por unë jam i pari që kam bërë stallë nga një garazh.

— Kush do të shkojë në qytet? — pyeti Dejzi me ngulm. Sytë e Getsbit notuan drejt saj. — Ah, — thirri ajo, — dukesh kaq i freskët.

Sytë e tyre u takuan, dhe vështruan njëri-tjetrin, vetëm në hapësirë. Me mundim, ajo uli sytë drejt tryezës.

— Gjithmonë dukesh kaq i freskët, — përsëriti.

I kishte thënë se e donte, dhe Tom Bjukenani e pa. Mbeti i shtangur. Goja iu hap pak, dhe pa Getsbin, e pastaj sërish Dejzin, sikur sapo ta kishte njohur si dikë që e kishte njohur shumë kohë më parë.

— I ngjan reklamës së atij burrit, — vazhdoi ajo e pafajshme. — E di reklamën e atij burrit…

— Mirë, — ndërhyri Tomi shpejt, — jam fare i gatshëm të shkoj në qytet. Ejani, po shkojmë të gjithë në qytet.

U ngrit, me sytë që ende i shkrepnin mes Getsbit dhe së shoqes. Askush nuk lëvizi.

— Ejani! — Durimi iu plas pak. — Ç’keni, në fund të fundit? Po të shkojmë në qytet, të nisemi.

Dora e tij, që i dridhej nga përpjekja për ta përmbajtur veten, i çoi në buzë pjesën e fundit të gotës me birrë. Zëri i Dejzisë na ngriti në këmbë dhe na nxori në zhavorrin përvëlues të rrugicës.

— Do të ikim kështu thjesht? — kundërshtoi ajo. — Kështu? S’do ta lëmë njeri të pijë një cigare më parë?

— Të gjithë pinë cigare gjatë gjithë drekës.

— Oh, le të kënaqemi, — iu lut ajo. — Është shumë vapë për t’u grindur.

Ai s’u përgjigj.

— Si të duash, — tha ajo. — Eja, Xhordan.

U ngjitën lart të bëheshin gati, ndërsa ne të tre burrat qëndronim aty duke lëvizur guralecët e nxehtë me këmbë. Një hark argjendi i hënës rrinte tashmë pezull në qiellin perëndimor. Getsbi nisi të fliste, ndërroi mendje, por jo para se Tomi të kthehej e ta shihte në fytyrë me pritje.

— I keni stallat këtu? — pyeti Getsbi me mundim.

— Rreth një çerek milje më poshtë në rrugë.

— Oh.

Një pushim.

— S’e kuptoj këtë ide për të shkuar në qytet, — shpërtheu Tomi me egërsi. — Grave u futen këto teka në kokë…

— Të marrim ndonjë gjë për të pirë? — thirri Dejzi nga një dritare sipër.

— Do të marr ca uiski, — iu përgjigj Tomi. Hyri brenda.

Getsbi u kthye nga unë i ngurtë:

— S’mund të them asgjë në shtëpinë e tij, miku plak.

— Ka një zë që s’di të fshehë, — vërejta. — Është plot me… — Ngurrova.

— Zëri i saj është plot me para, — tha ai befas.

Ashtu ishte. S’e kisha kuptuar kurrë më parë. Ishte plot me para: ky ishte hiri i pashtershëm që ngrihej e ulej në të, tringëllima e tij, kënga e tij si e cimbaleve… Lart në një pallat të bardhë, e bija e mbretit, vajza e artë…

Tomi doli nga shtëpia duke mbështjellë me një peshqir një shishe prej një kuarti,⁴ i ndjekur nga Dejzi dhe Xhordani, me kapela të vogla e të ngushta prej pëlhure metalike dhe me pelerina të lehta mbi krahë.

— Të shkojmë të gjithë me makinën time? — propozoi Getsbi. Preku lëkurën e nxehtë e të gjelbër të ndenjëses. — Duhej ta kisha lënë në hije.

— Me marsh të zakonshëm është? — pyeti Tomi.

— Po.

— Pra, merr ti kupenë time dhe më lër mua ta ngas makinën tënde në qytet.

Propozimi nuk i pëlqeu Getsbit.

— S’besoj se ka shumë benzinë, — kundërshtoi.

— Plot benzinë, — tha Tomi me zhurmë. Pa treguesin. — Dhe po të mbarojë, mund të ndaloj në ndonjë farmaci. Sot në farmaci mund të blesh çdo gjë.⁵

Pas kësaj vërejtjeje, që me sa dukej s’kishte kuptim, pasoi një pushim. Dejzi e pa Tomin duke vrenjtur vetullat, dhe në fytyrën e Getsbit kaloi një shprehje e papërcaktueshme, njëherësh krejt e panjohur dhe disi e njohur, sikur ta kisha dëgjuar vetëm të përshkruar me fjalë.

— Eja, Dejzi, — tha Tomi, duke e shtyrë me dorë drejt makinës së Getsbit. — Do të të çoj unë me këtë karrocë cirku.

Hapi derën, por ajo doli nga rrethi i krahut të tij.

— Merr ti Nikun dhe Xhordanin. Ne do t’ju ndjekim me kupenë.

Eci pranë Getsbit, duke ia prekur xhaketën me dorë. Xhordani, Tomi dhe unë hipëm në ndenjësen e përparme të makinës së Getsbit, Tomi provoi me kujdes marshet e panjohura, dhe u turrëm në vapën mbytëse, duke i lënë pas, jashtë syve.

— E pe atë? — pyeti Tomi.

— Çfarë?

Më pa me sy të mprehtë, duke kuptuar se unë dhe Xhordani duhej ta kishim ditur që në fillim.

— Ju mendoni se jam fort i trashë, apo jo? — tha. — Ndoshta jam, por kam një… gati një shikim të dytë, ndonjëherë, që më thotë ç’duhet të bëj. Ndoshta s’e besoni, por shkenca…

U ndal. Rasti i menjëhershëm e kapi dhe e tërhoqi prapa nga buza e greminës teorike.

— Kam bërë një hetim të vogël për këtë tip, — vazhdoi. — Do të kisha shkuar më thellë po ta kisha ditur…

— Do të thuash se ke qenë te ndonjë medium? — pyeti Xhordani me humor.

— Çfarë? — I hutuar, na vështroi ndërsa qeshnim. — Medium?

— Për Getsbin.

— Për Getsbin! Jo, s’kam qenë. Thashë se kam bërë një hetim të vogël për të kaluarën e tij.

— Dhe zbulove se ishte njeri i Oksfordit, — tha Xhordani, si për ta ndihmuar.

— Njeri i Oksfordit! — S’e besonte. — Si jo! Vesh kostum rozë.

— Megjithatë, është njeri i Oksfordit.

— Oksford, Nju-Meksiko, — gërhiti Tomi me përbuzje, — ose diçka e tillë.

— Dëgjo, Tom. Po të jesh kaq snob, pse e ftove për drekë? — pyeti Xhordani e inatosur.

— E ftoi Dejzi; e njihte para se të martoheshim, Zoti e di ku!

Tani ishim të gjithë nervozë nga birra që po na kalonte, dhe, duke e ditur këtë, ngamë për ca kohë në heshtje. Pastaj, kur sytë e zbehur të doktor T. J. Ekelbergut u dukën poshtë rrugës, m’u kujtua paralajmërimi i Getsbit për benzinën.

— Kemi mjaft sa të arrijmë në qytet, — tha Tomi.

— Por ja një garazh pikërisht këtu, — kundërshtoi Xhordani. — S’dua të mbetem në rrugë në këtë vapë që të pjek.

Tomi shtypi të dy frenat me padurim, dhe rrëshqitëm në një ndalesë të befasishme e plot pluhur nën tabelën e Uillsonit. Pas një çasti, i zoti doli nga brendia e lokalit të tij dhe e vështroi makinën me sy të zgavruar.

— Na jep benzinë! — thirri Tomi vrazhdë. — Ç’kujton se ndaluam, për të admiruar pamjen?

— Jam i sëmurë, — tha Uillsoni pa lëvizur. — Kam qenë i sëmurë gjithë ditën.

— Ç’ke?

— Jam këputur fare.

— Pra, t’i hedh vetë? — pyeti Tomi. — Në telefon dukeshe mjaft mirë.

Me mundim, Uillsoni la hijen dhe mbështetjen e pragut dhe, duke marrë frymë rëndë, zhvidhosi kapakun e depozitës. Në dritën e diellit fytyra e tij ishte e gjelbër.

— S’doja t’jua ndërprisja drekën, — tha. — Por kam shumë nevojë për para, dhe po pyesja veten ç’do të bënit me makinën tuaj të vjetër.

— Si të duket kjo? — pyeti Tomi. — E bleva javën e kaluar.

— Është e verdhë e bukur, — tha Uillsoni, duke u munduar me dorezën.

— Do ta blesh?

— Ç’rast i madh, — buzëqeshi Uillsoni lehtë. — Jo, por me tjetrën mund të fitoja ca para.

— Për ç’të duhen paratë, kështu papritur?

— Kam ndenjur shumë gjatë këtu. Dua të iki. Unë dhe gruaja duam të shkojmë në Perëndim.

— Gruaja jote do! — thirri Tomi i trembur.

— Flet për këtë prej dhjetë vjetësh. — U mbështet për një çast pas pompës, duke mbuluar sytë me dorë. — Dhe tani do të ikë, do s’do. Do ta marr me vete.

Kupeja kaloi si shkrepëtimë pranë nesh, me një shtëllungë pluhuri dhe me vezullimin e një dore që tundej.

— Sa të kam borxh? — pyeti Tomi vrazhdë.

— Sapo m’u hapën sytë për diçka të çuditshme këto dy ditët e fundit, — vërejti Uillsoni. — Prandaj dua të iki. Prandaj ju kam shqetësuar për makinën.

— Sa të kam borxh?

— Një dollar e njëzet.

Vapa e pamëshirshme që rrihte filloi të më hutonte, dhe aty pata një çast të keq para se ta kuptoja se, deri tani, dyshimet e tij s’kishin rënë mbi Tomin. Kishte zbuluar se Mërtëlli kishte njëfarë jete larg tij, në një botë tjetër, dhe tronditja e kishte sëmurur fizikisht. E vështrova atë, pastaj Tomin, që kishte bërë një zbulim të ngjashëm më pak se një orë më parë, dhe m’u kujtua se mes njerëzve s’ka ndryshim, as në zgjuarsi, as në racë, aq të thellë sa ndryshimi mes të sëmurit e të shëndoshit. Uillsoni ishte aq i sëmurë sa dukej fajtor, fajtor pa falje, sikur sapo t’i kishte lënë barrë ndonjë vajze të shkretë.

— Do të ta jap atë makinë, — tha Tomi. — Do të ta dërgoj nesër pasdite.

Ai vend të shqetësonte gjithmonë disi, edhe në shkëlqimin e plotë të pasdites, dhe tani ktheva kokën sikur të më kishin paralajmëruar për diçka pas meje. Mbi grumbujt e hirit, sytë gjigantë të doktor T. J. Ekelbergut vazhdonin të rrinin zgjuar, por, pas një çasti, vura re se sy të tjerë po na vështronin me një ngulm të veçantë nga më pak se njëzet këmbë larg.

Në njërën nga dritaret mbi garazh, perdet ishin shtyrë pak mënjanë, dhe Mërtëll Uillsoni po vështronte poshtë makinën. Ishte aq e zhytur, sa s’e kishte vetëdijen se po e shikonin, dhe një ndjenjë pas tjetrës i hynte në fytyrë si sendet në një fotografi që shfaqet ngadalë. Shprehja e saj ishte çuditërisht e njohur: ishte një shprehje që e kisha parë shpesh në fytyrat e grave, por në fytyrën e Mërtëll Uillsonit dukej pa qëllim e e pashpjegueshme, gjersa e kuptova se sytë e saj, të zgurdulluar nga një tmerr xhelozie, ishin ngulur jo te Tomi, por te Xhordan Bejkeri, që ajo e mendonte si gruan e tij.

---

S’ka hutim si hutimi i një mendjeje të thjeshtë, dhe, ndërsa largoheshim, Tomi po ndiente kamxhikët e nxehtë të panikut. Gruaja dhe dashnorja e tij, deri para një ore të sigurta e të paprekshme, po i rrëshqitnin me rrëmbim nga kontrolli. Instinkti e bëri të shtypte pedalin e gazit me qëllimin e dyfishtë që ta arrinte Dejzin dhe ta linte pas Uillsonin, dhe vrapuam drejt Astorias me pesëdhjetë milje⁶ në orë, gjersa, mes trarëve si këmbë merimange të hekurudhës së ngritur, na doli para kupeja blu që ecte qetë-qetë.

— Ata kinematë e mëdha rreth Rrugës 50 janë të freskëta, — propozoi Xhordani. — Më pëlqen Nju-Jorku pasditeve të verës, kur të gjithë janë larguar. Ka diçka shumë epshore në të, si i tejpjekur, sikur të gjitha llojet e frutave të çuditshme do të të binin në duar.

Fjala „epshore“ e shqetësoi edhe më shumë Tomin, por para se të arrinte të sajonte ndonjë protestë, kupeja ndaloi dhe Dejzi na bëri shenjë të ndalonim krah saj.

— Ku po shkojmë? — thirri.

— Si thua për kinemanë?

— Është kaq vapë, — u ankua ajo. — Shkoni ju. Ne do të bëjmë një xhiro me makinë dhe do t’ju takojmë më pas. — Me mundim, mendjemprehtësia e saj u ngrit lehtë. — Do t’ju takojmë në ndonjë qoshe. Do të jem burri që pi dy cigare njëherësh.

— S’mund të grindemi këtu për këtë, — tha Tomi me padurim, ndërsa një kamion lëshoi pas nesh një bilbil që shante. — Më ndiqni deri në anën jugore të Central Park-ut, para Plazës.

Disa herë ktheu kokën dhe pa prapa për makinën e tyre, dhe po t’i vononte trafiku, ngadalësonte gjersa i shihte sërish. Mendoj se kishte frikë se mos hidheshin në ndonjë rrugë anësore dhe dilnin nga jeta e tij përgjithmonë.

Por nuk e bënë. Dhe të gjithë hodhëm hapin më pak të shpjegueshëm të marrjes me qira të sallonit të një apartamenti në hotel Plaza.

Debati i zgjatur e i zhurmshëm që përfundoi duke na futur si kope në atë dhomë më shpëton, ndonëse kam një kujtim të mprehtë fizik se, gjatë tij, të brendshmet më ngjiteshin vazhdimisht si një gjarpër i lagësht rreth këmbëve dhe pika djerse më vraponin herë pas here të ftohta nëpër shpinë. Ideja lindi nga propozimi i Dejzisë që të merrnim me qira pesë banja e të bënim banja me ujë të ftohtë, dhe pastaj mori një formë më të prekshme si „një vend ku të pimë një mint xhulep“.⁷ Secili prej nesh thoshte sërish e sërish se ishte „ide e çmendur“; flisnim të gjithë njëherësh me një nëpunës të hutuar dhe mendonim, ose bënim sikur mendonim, se po ishim shumë qesharakë…

Dhoma ishte e madhe dhe të zinte frymën, dhe, ndonëse ishte tashmë ora katër, kur hapëm dritaret hyri vetëm një shtëllungë e nxehtë shkurresh nga Parku. Dejzi shkoi te pasqyra dhe qëndroi me shpinë nga ne, duke rregulluar flokët.

— Është apartament i shkëlqyer, — pëshpëriti Xhordani me respekt, dhe të gjithë qeshën.

— Hapni një dritare tjetër, — urdhëroi Dejzi, pa u kthyer.

— S’ka më.

— Pra, më mirë të telefonojmë për një sëpatë…

— Gjëja që duhet bërë është ta harrojmë vapën, — tha Tomi me padurim. — E bën dhjetë herë më keq me gjithë ato ankime.

E zbërtheu shishen e uiskit nga peshqiri dhe e vuri në tryezë.

— Pse s’e lë të qetë, miku plak? — vërejti Getsbi. — Ti ishe ai që doje të vinim në qytet.

Pati një çast heshtjeje. Libri i telefonave rrëshqiti nga gozhda dhe ra me zhurmë në dysheme, e atëherë Xhordani pëshpëriti: „Më falni“, por këtë herë askush s’qeshi.

— Do ta marr unë, — u ofrova.

— E mora. — Getsbi shqyrtoi spangon e këputur, murmuriti „Hm!“ me interes dhe e hodhi librin mbi një karrige.

— E madhe kjo shprehja jote, apo jo? — tha Tomi me të prerë.

— Cila?

— Gjithë kjo punë me „miku plak“. Ku e ke gjetur?

— Dëgjo këtu, Tom, — tha Dejzi, duke u kthyer nga pasqyra, — po filluat me vërejtje personale, s’rri këtu as një minutë. Telefono dhe porosit ca akull për mint xhulepin.

Kur Tomi ngriti receptorin, vapa e ngjeshur shpërtheu në tingull, dhe po dëgjonim akordet solemne të Marshit Nusëror të Mendelsonit⁸ nga salla e ballove poshtë.

— Ta mendosh të martohesh me dikë në këtë vapë! — thirri Xhordani e trishtuar.

— Megjithatë… unë u martova në mes të qershorit, — kujtoi Dejzi. — Luizvili në qershor! Dikush i ra të fikët. Kush ishte ai që i ra të fikët, Tom?

— Biloksi, — u përgjigj ai shkurt.

— Një burrë që quhej Biloksi. „Kutia“ Biloksi, dhe bënte kuti, është fakt, dhe ishte nga Biloksi, Tenesi.⁹

— E bartën në shtëpinë tonë, — shtoi Xhordani, — sepse jetonim vetëm dy porta larg kishës. Dhe ndenji tri javë, gjersa babai i tha se duhej të ikte. Një ditë pasi iku, babai vdiq. — Pas një çasti shtoi, sikur të kishte frikë se mos kishte tingëlluar pa respekt: — S’kishte asnjë lidhje.

— Dikur njihja një Bill Biloksi nga Memfisi, — vërejta.

— Ai ishte kushëriri i tij. Para se të ikte, ia mësova gjithë historinë e familjes. Më dha një puter alumini që e përdor edhe sot.

Muzika ishte shuar kur filloi ceremonia, dhe tani nga dritarja hyri një brohoritje e gjatë, e ndjekur nga britma të herëpashershme „Rro-o-o!“, dhe më në fund nga një shpërthim xhazi, kur filloi vallëzimi.

— Po plakemi, — tha Dejzi. — Po të ishim të rinj, do të ngriheshim të kërcenim.

— Kujto Biloksin, — e paralajmëroi Xhordani. — Ku e njohe, Tom?

— Biloksin? — U përqendrua me mundim. — S’e njihja. Ishte mik i Dejzisë.

— S’ishte, — mohoi ajo. — S’e kisha parë kurrë më parë. Erdhi me vagonin privat.

— Pra, ai tha se të njihte. Tha se ishte rritur në Luizvil. Asa Bërdi e solli në minutën e fundit dhe pyeti nëse kishim vend për të.

Xhordani buzëqeshi.

— Ndoshta po kthehej në shtëpi pa paguar. Mua më tha se ishte kryetari i kursit tuaj në Jejl.

Unë dhe Tomi e pamë njëri-tjetrin të hutuar.

— Biloksi?

— Së pari, ne s’kishim kryetar…

Këmba e Getsbit trokiti një ritëm të shkurtër e të shqetësuar, dhe Tomi e vështroi befas.

— Meqë ra fjala, zoti Getsbi, kuptoj që jeni njeri i Oksfordit.

— Jo pikërisht.

— Oh, po, kuptoj që keni shkuar në Oksford.

— Po… kam shkuar atje.

Një pushim. Pastaj zëri i Tomit, mosbesues e fyes:

— Duhet të keni shkuar atje pak a shumë kur shkoi Biloksi në Nju-Hejvën.

Një pushim tjetër. Një kamerier trokiti dhe hyri me mente të shtypur e akull, por heshtja nuk u thye nga „faleminderit“-i i tij dhe nga mbyllja e butë e derës. Kjo hollësi e madhe më në fund do të sqarohej.

— Ju thashë se kam shkuar atje, — tha Getsbi.

— E dëgjova, por do të doja të dija kur.

— Ishte më nëntëmbëdhjetë e nëntëmbëdhjetë, ndenja vetëm pesë muaj. Prandaj s’mund ta quaj veten vërtet njeri të Oksfordit.

Tomi hodhi sytë përreth të shihte nëse e pasqyronim mosbesimin e tij. Por të gjithë po shikonim Getsbin.

— Ishte një mundësi që ua dhanë disa oficerëve pas armëpushimit,¹⁰ — vazhdoi ai. — Mund të shkonim në cilindo nga universitetet e Anglisë a të Francës.

Desha të ngrihesha e t’i jepja një të rënë miqësore në shpinë. Pata një nga ato rikthimet e besimit të plotë tek ai që i kisha provuar edhe më parë.

Dejzi u ngrit, duke buzëqeshur lehtë, dhe shkoi te tryeza.

— Hape uiskin, Tom, — urdhëroi ajo, — dhe do të të bëj një mint xhulep. Atëherë s’do t’i dukesh vetes kaq budalla… Shiko mentën!

— Prit një minutë, — ia preu Tomi, — dua t’i bëj zotit Getsbi edhe një pyetje.

— Vazhdo, — tha Getsbi me mirësjellje.

— Në fund të fundit, ç’sherr po përpiqesh të shkaktosh në shtëpinë time?

Më në fund kishin dalë hapur, dhe Getsbi ishte i kënaqur.

— Ai s’po shkakton sherr. — Dejzi shikonte e dëshpëruar nga njëri te tjetri. — Ti po shkakton sherr. Të lutem, përmbaje pak veten.

— Ta përmbaj veten! — përsëriti Tomi me mosbesim. — Besoj se gjëja e fundit e modës është të rrish duarkryq e ta lësh zotin Askush nga Askund t’i bëjë dashuri gruas sate. Pra, po të jetë kjo ideja, mos më numëroni mua… Sot njerëzit fillojnë duke u tallur me jetën familjare dhe me institucionet e familjes, dhe pastaj do t’i hedhin të gjitha në det e do të bëjnë martesa mes zezakëve e të bardhëve.

I skuqur nga broçkullitjet e tij të ndezura, e shihte veten duke qëndruar vetëm mbi barrikadën e fundit të qytetërimit.

— Këtu jemi të gjithë të bardhë, — murmuriti Xhordani.

— E di që s’jam shumë i dashur. S’bëj festa të mëdha. Mendoj se duhet ta bësh shtëpinë tënde stallë derrash që të kesh ndonjë mik, në botën moderne.

Sado i zemëruar që isha, sa ishim të gjithë, më vinte të qeshja sa herë që ai hapte gojën. Kalimi nga i shthururi te moralisti ishte aq i plotë.

— Kam diçka për të të thënë ty, miku plak… — filloi Getsbi. Por Dejzi ia mori me mend qëllimin.

— Të lutem, mos! — e ndërpreu e pafuqishme. — Të lutem, të shkojmë të gjithë në shtëpi. Pse s’shkojmë të gjithë në shtëpi?

— Ide e mirë. — U ngrita. — Eja, Tom. Askush s’do të pijë.

— Dua të di ç’ka për të më thënë zoti Getsbi.

— Gruaja jote s’të do, — tha Getsbi. — S’të ka dashur kurrë. Ajo më do mua.

— Duhet të jesh i çmendur! — thirri Tomi automatikisht.

Getsbi u hodh në këmbë, i ndezur nga ngazëllimi.

— Ajo s’të ka dashur kurrë, a dëgjon? — thirri. — U martua me ty vetëm se unë isha i varfër dhe ajo ishte lodhur së prituri. Ishte një gabim i tmerrshëm, por në zemrën e saj s’ka dashur kurrë askënd tjetër veç meje!

Në këtë pikë unë dhe Xhordani u përpoqëm të iknim, por Tomi dhe Getsbi ngulën këmbë, me një vendosmëri që garonte, të rrinim, sikur asnjëri prej tyre të mos kishte asgjë për të fshehur dhe do të ishte privilegj të merrnim pjesë, nëpërmjet tyre, në ndjenjat e tyre.

— Ulu, Dejzi. — Zëri i Tomit kërkoi pa sukses notën atërore. — Ç’ka ndodhur? Dua t’i dëgjoj të gjitha.

— Të thashë ç’ka ndodhur, — tha Getsbi. — Ka ndodhur prej pesë vjetësh, dhe ti s’e dije.

Tomi u kthye befas nga Dejzi.

— E takon këtë tip prej pesë vjetësh?

— Jo duke u takuar, — tha Getsbi. — Jo, s’mund të takoheshim. Por gjatë gjithë asaj kohe e kemi dashur njëri-tjetrin, miku plak, dhe ti s’e dije. Ndonjëherë qeshja, — por në sytë e tij s’kishte asnjë të qeshur, — kur mendoja se ti s’e dije.

— Oh… kaq ishte. — Tomi i rrahu gishtat e trashë me njëri-tjetrin si një prift dhe u mbështet prapa në karrige.

— Je i çmendur! — shpërtheu. — S’mund të flas për atë që ndodhi pesë vjet më parë, sepse atëherë s’e njihja Dejzin, dhe le të më marrë dreqi po ta kuptoj si i je afruar asaj më pak se një milje, veç po t’u kesh sjellë ushqimet në derën e pasme. Por gjithë të tjerat janë një gënjeshtër e mallkuar. Dejzi më donte kur u martua me mua dhe më do edhe tani.

— Jo, — tha Getsbi, duke tundur kokën.

— Po më do. E keqja është që ndonjëherë i futen ca ide budallaqe në kokë dhe s’e di ç’bën. — Pohoi me kokë si i urtë. — Dhe për më tepër, edhe unë e dua Dejzin. Herë pas here më merr malli për ndonjë qejf, dhe bëj budallallëqe, por gjithmonë kthehem, dhe në zemrën time e dua gjatë gjithë kohës.

— Je i neveritshëm, — tha Dejzi. U kthye nga unë, dhe zëri i saj, duke zbritur një oktavë më poshtë, e mbushi dhomën me një përbuzje drithëruese: „E di pse ikëm nga Çikagoja? Habitem që s’ta kanë treguar historinë e atij qejfi të vogël.“

Getsbi shkoi dhe qëndroi pranë saj.

— Dejzi, tani të gjitha kanë mbaruar, — tha me seriozitet. — S’ka më rëndësi. Thuaji vetëm të vërtetën, që s’e ke dashur kurrë, dhe gjithçka do të fshihet përgjithmonë.

Ajo e pa si e verbër. „Pse… si mund ta kisha dashur… vallë?“

— S’e ke dashur kurrë.

Ajo ngurroi. Sytë i ranë mbi Xhordanin e mbi mua me njëfarë lutjeje, sikur ta kuptonte më në fund se ç’po bënte, dhe sikur të mos kishte pasur kurrë ndër mend, gjatë gjithë kësaj kohe, të bënte ndonjë gjë. Por tani ishte bërë. Ishte tepër vonë.

— S’e kam dashur kurrë, — tha ajo, me një ngurrim të dukshëm.

— As në Kapiolani? — pyeti befas Tomi.

— Jo.

Nga salla e ballove poshtë, akorde të mbytura që të zinin frymën ngjiteshin mbi valë ajri të nxehtë.

— As atë ditë që të mbajta në krahë kur zbritëm nga Punch Bowl-i, që të mos të laheshin këpucët?¹¹ — Në tonin e tij kishte një butësi të ngjirur… — Dejzi?

— Të lutem, mos. — Zëri i saj ishte i ftohtë, por mëria i ishte zhdukur. Pa Getsbin. — Ja, Xhej, — tha, por dora, kur u përpoq të ndizte një cigare, i dridhej. Befas e hodhi cigaren dhe shkrepsen e ndezur mbi qilim.

— Oh, ti do tepër! — i thirri Getsbit. — Tani të dua ty, a s’mjafton kjo? S’mund të bëj gjë për atë që ka shkuar. — Filloi të dëneste e pafuqishme. — E kam dashur dikur, por të kam dashur edhe ty.

Sytë e Getsbit u hapën e u mbyllën.

— Më ke dashur edhe mua? — përsëriti.

— Edhe kjo është gënjeshtër, — tha Tomi me egërsi. — Ajo s’e dinte as që ishe gjallë. Pse… mes Dejzisë dhe meje ka gjëra që ti s’do t’i dish kurrë, gjëra që asnjëri prej nesh s’do t’i harrojë dot kurrë.

Fjalët dukej sikur e kafshonin Getsbin fizikisht.

— Dua t’i flas Dejzisë vetëm, — nguli këmbë. — Tani është shumë e ngazëllyer…

— As vetëm s’mund të them që s’e kam dashur kurrë Tomin, — pranoi ajo me një zë që të dhimbsej. — S’do të ishte e vërtetë.

— Sigurisht që s’do të ishte, — pranoi Tomi.

Ajo u kthye nga i shoqi.

— Sikur të kishte rëndësi për ty, — tha.

— Sigurisht që ka rëndësi. Që sot e tutje do të kujdesem më mirë për ty.

— S’po kupton, — tha Getsbi, me një hije paniku. — Ti s’do të kujdesesh më për të.

— S’do të kujdesem? — Tomi i hapi sytë fort dhe qeshi. Tani mund t’ia lejonte vetes të përmbahej. — E pse?

— Dejzi po të lë.

— Marrëzi.

— Po të lë, megjithatë, — tha ajo me një përpjekje të dukshme.

— Ajo s’po më lë! — Fjalët e Tomit u përkulën befas mbi Getsbin. — Me siguri jo për një mashtrues të rëndomtë, që do t’i duhej ta vidhte unazën që do t’i vinte në gisht.

— S’e duroj dot këtë! — thirri Dejzi. — Oh, të lutem, të ikim.

— Po kush je, në fund të fundit? — shpërtheu Tomi. — Ti je nga ajo bandë që sillet me Mejer Uolfshajmin: këtë rastis ta di. Kam bërë një hetim të vogël për punët e tua, dhe nesër do ta çoj më tej.

— Mund të bësh si të duash për këtë, miku plak, — tha Getsbi i qetë.

— E zbulova ç’ishin „farmacitë“ e tua. — U kthye nga ne dhe foli shpejt. — Ai dhe ky Uolfshajmi blenë një mori farmacish nëpër rrugët anësore këtu dhe në Çikago dhe shitën alkool drithërash mbi banak. Ky është një nga marifetet e tij të vogla. E kuptova që ishte kontrabandist pijesh që herën e parë që e pashë, dhe s’gabova shumë.

— Po pastaj? — tha Getsbi me mirësjellje. — Më duket se miku yt, Uollter Çejsi, s’ishte aq krenar sa të mos hynte në këtë punë.

— Dhe ti e le në baltë, apo jo? E le të shkonte një muaj në burg atje në Nju-Xhersi. O Zot! Duhet ta dëgjosh Uollterin kur flet për ty.

— Erdhi te ne krejt pa një dysh. I erdhi shumë mirë të fitonte ca para, miku plak.

— Mos më thuaj „miku plak“! — thirri Tomi. Getsbi s’tha gjë. — Uollteri mund të të çonte në gjyq edhe për ligjet e basteve, por Uolfshajmi e trembi dhe e detyroi ta mbyllte gojën.

Ajo shprehje e panjohur, e megjithatë e njohur, iu kthye sërish në fytyrë Getsbit.

— Ajo puna e farmacive ishte vetëm imtësira, — vazhdoi Tomi ngadalë, — por tani ke në dorë diçka që Uollteri ka frikë të ma tregojë.

I hodha një sy Dejzisë, që vështronte e tmerruar mes Getsbit dhe të shoqit, dhe Xhordanit, që kishte filluar të mbante në ekuilibër në majë të mjekrës një send të padukshëm, por që e mbante krejt të zënë. Pastaj u ktheva sërish nga Getsbi, dhe u tremba nga shprehja e tij. Dukej, dhe këtë e them me gjithë përbuzjen për shpifjet llafazane të kopshtit të tij, sikur të kishte „vrarë një njeri“. Për një çast, tiparet e fytyrës së tij mund të përshkruheshin pikërisht në atë mënyrë fantastike.

Kaloi, dhe ai filloi t’i fliste Dejzisë me ngazëllim, duke mohuar gjithçka, duke mbrojtur emrin e tij nga akuza që s’ishin bërë. Por me çdo fjalë ajo mbyllej gjithnjë e më shumë në vetvete, ndaj ai e la, dhe vetëm ëndrra e vdekur vazhdoi të luftonte ndërsa pasditja rrëshqiste, duke u përpjekur të prekte atë që s’ishte më e prekshme, duke u përpjekur e palumtur, por pa u dëshpëruar, drejt atij zëri të humbur në anën tjetër të dhomës.

Zëri u lut sërish për të ikur.

— Të lutem, Tom! S’e duroj dot më këtë.

Sytë e saj të trembur tregonin se çfarëdo qëllimi, çfarëdo guximi që kishte pasur, ishte zhdukur përfundimisht.

— Nisuni ju të dy për në shtëpi, Dejzi, — tha Tomi. — Me makinën e zotit Getsbi.

Ajo e pa Tomin, e alarmuar tani, por ai nguli këmbë me një përbuzje bujare.

— Shko. S’do të të bezdisë. Mendoj se e kupton që flirti i tij i vogël e i fryrë ka marrë fund.

Ikën pa asnjë fjalë, të shuar si me një kërcitje gishtash, të bërë të rastësishëm, të veçuar, si fantazma, madje edhe nga mëshira jonë.

Pas një çasti Tomi u ngrit dhe filloi të mbështillte me peshqir shishen e pahapur të uiskit.

— Do ndonjëri nga kjo? Xhordan?… Nik?

S’u përgjigja.

— Nik? — pyeti sërish.

— Çfarë?

— Do pak?

— Jo… Sapo m’u kujtua që sot është ditëlindja ime.

Isha tridhjetë vjeç. Para meje shtrihej rruga ogurzezë e kërcënuese e një dhjetëvjeçari të ri.

Ishte ora shtatë kur hipëm në kupe me të dhe u nisëm për në Long Ajlend. Tomi fliste pa pushim, duke ngazëllyer e duke qeshur, por zëri i tij ishte po aq larg nga Xhordani e nga unë sa zhurma e huaj në trotuar ose rrëmuja e hekurudhës së ngritur sipër. Mëshira njerëzore ka kufijtë e saj, dhe ne ishim të kënaqur t’i linim gjithë grindjet e tyre tragjike të shuheshin pas nesh bashkë me dritat e qytetit. Tridhjetë: premtimi i një dhjetëvjeçari vetmie, një listë gjithnjë e më e hollë e beqarëve që njeh, një çantë gjithnjë e më e hollë entuziazmi, flokë gjithnjë e më të rrallë. Por pranë meje ishte Xhordani, që, ndryshe nga Dejzi, ishte shumë e mençur për të bartur ndonjëherë ëndrra të harruara mirë nga një moshë në tjetrën. Kur kaluam urën e errët, fytyra e saj e zbehtë ra me plogështi mbi supin e xhaketës sime, dhe goditja e frikshme e të tridhjetave u shua me shtrëngimin qetësues të dorës së saj.

Kështu, ngamë përpara drejt vdekjes nëpër muzgun që po freskohej.

---

Greku i ri, Mikejlisi, që mbante kafenenë pranë grumbujve të hirit, ishte dëshmitari kryesor në hetimin për shkakun e vdekjes. Kishte fjetur gjatë vapës deri pas orës pesë, kur shkoi me ngadalë deri te garazhi dhe e gjeti Xhorxh Uillsonin të sëmurë në zyrën e tij: vërtet të sëmurë, të zbehtë si flokët e tij të zbehtë dhe duke u dridhur i tëri. Mikejlisi e këshilloi të shkonte të shtrihej, por Uillsoni refuzoi, duke thënë se do të humbte shumë punë po ta bënte. Ndërsa fqinji përpiqej ta bindte, sipër shpërtheu një zhurmë e tmerrshme.

— E kam mbyllur gruan atje lart, — shpjegoi Uillsoni qetësisht. — Do të rrijë atje deri pasnesër, dhe pastaj do të shpërngulemi.

Mikejlisi u habit; ishin fqinj prej katër vjetësh, dhe Uillsoni s’i ishte dukur kurrë as për së largu i aftë për një deklaratë të tillë. Zakonisht ishte nga ata njerëzit e rraskapitur: kur s’punonte, ulej në një karrige te dera dhe vështronte njerëzit e makinat që kalonin në rrugë. Kur i fliste dikush, qeshte gjithmonë në një mënyrë të këndshme e pa ngjyrë. Ishte burri i gruas së tij, jo i vetvetes.

Kështu, natyrisht, Mikejlisi u përpoq të merrte vesh ç’kishte ndodhur, por Uillsoni s’donte të thoshte asnjë fjalë: përkundrazi, filloi t’i hidhte mysafirit vështrime të çuditshme e dyshuese dhe ta pyeste ç’kishte bërë në orë të caktuara e në ditë të caktuara. Pikërisht kur ky po fillonte të shqetësohej, ca punëtorë kaluan para derës drejt restorantit të tij, dhe Mikejlisi e shfrytëzoi rastin për të ikur, me qëllim që të kthehej më vonë. Por nuk u kthye. Mendonte se ndoshta e harroi, kaq. Kur doli sërish jashtë, pak pas orës shtatë, iu kujtua biseda, sepse dëgjoi zërin e zonjës Uillson, të lartë e qortues, poshtë në garazh.

— Më rrah! — e dëgjoi të thërriste. — Më hidh përdhe e më rrah, o burracak i ndyrë!

Pas një çasti, ajo doli me vrap në muzg, duke tundur duart e duke bërtitur; para se ai të arrinte të lëvizte nga dera e tij, gjithçka kishte mbaruar.

„Makina e vdekjes“, siç e quajtën gazetat, nuk ndaloi; doli nga errësira që po mblidhej, u lëkund tragjikisht për një çast dhe pastaj u zhduk pas kthesës tjetër. Mavro Mikejlisi s’ishte i sigurt as për ngjyrën e saj: policit të parë i tha se ishte jeshile e çelët. Makina tjetër, ajo që shkonte drejt Nju-Jorkut, ndaloi njëqind jardë më tej, dhe shoferi i saj u kthye me vrap atje ku Mërtëll Uillsoni, me jetën të shuar me dhunë, ishte gjunjëzuar në rrugë dhe e përzinte gjakun e saj të trashë e të errët me pluhurin.

Mikejlisi dhe ky burrë arritën të parët te ajo, por kur ia çanë bluzën, ende të lagur nga djersa, panë se gjiri i majtë i varej i lirë si një cohë, dhe s’kishte nevojë t’i dëgjonin zemrën poshtë tij. Goja ishte e hapur fort dhe pak e çarë në cepa, sikur të ishte mbytur pak duke dhënë gjallërinë e jashtëzakonshme që kishte grumbulluar aq gjatë.

---

I pamë tre a katër automobilat dhe turmën kur ishim ende mjaft larg.

— Aksident! — tha Tomi. — Mirë. Më në fund Uillsoni do të ketë pak punë.

E ngadalësoi, por ende pa asnjë qëllim për të ndaluar, gjersa, kur u afruam, fytyrat e heshtura e të përqendruara të njerëzve te dera e garazhit e bënë të shtypte automatikisht frenat.

— Do t’i hedhim një sy, — tha me dyshim, — vetëm një sy.

Tani vura re një tingull të zbrazët vajtues që dilte pa pushim nga garazhi, një tingull që, kur zbritëm nga kupeja dhe ecëm drejt derës, u shndërrua në fjalët „Oh, o Zot!“, të thëna sërish e sërish në një rënkim që të zinte frymën.

— Këtu ka ndodhur ndonjë e keqe e madhe, — tha Tomi i ngazëllyer.

U ngrit në majë të gishtave dhe vështroi mbi një rreth kokash brenda në garazh, që ndriçohej vetëm nga një dritë e verdhë në një kosh metalik që lëkundej sipër. Pastaj nxori një tingull të ashpër nga fyti dhe, me një lëvizje të dhunshme shtytëse të krahëve të tij të fuqishëm, çau përmes.

Rrethi u mbyll sërish me një murmurimë proteste që rridhte; kaloi një minutë para se të shihja ndonjë gjë. Pastaj të ardhurit e rinj e prishën rreshtin, dhe unë e Xhordani u shtymë befas brenda.

Trupi i Mërtëll Uillsonit, i mbështjellë me një batanije, e pastaj me një tjetër, sikur të kishte të ftohtë në natën e nxehtë, ishte shtrirë mbi një tavolinë pune pranë murit, dhe Tomi, me shpinë nga ne, ishte përkulur mbi të, i palëvizur. Pranë tij qëndronte një polic me motoçikletë, që shënonte emrat me shumë djersë e me shumë korrigjime në një bllok të vogël. Në fillim s’e gjeja dot burimin e fjalëve të larta e rënkuese që jehonin me zhurmë nëpër garazhin e zhveshur; pastaj pashë Uillsonin, që qëndronte mbi pragun e ngritur të zyrës së tij, duke u lëkundur para e prapa dhe duke u mbajtur me të dyja duart pas kasave të derës. Një burrë po i fliste me zë të ulët dhe përpiqej, herë pas here, t’i vinte dorën mbi sup, por Uillsoni as dëgjonte, as shihte. Sytë i zbritnin ngadalë nga drita që lëkundej te tavolina e ngarkuar pranë murit, dhe pastaj ktheheshin me një të dridhur te drita, dhe lëshonte pa pushim thirrjen e tij të lartë e të tmerrshme:

— Oh, o Zo-ot! Oh, o Zo-ot! Oh, Zo-ot! Oh, o Zo-ot!

Pas pak Tomi ngriti kokën me një të dridhur dhe, pasi vështroi nëpër garazh me sy të ngrirë, i drejtoi policit një vërejtje të murmuritur e pa lidhje.

— M-a-v…, — po thoshte polici, — …o…

— Jo, r…, — e ndreqi burri, — M-a-v-r-o…

— Më dëgjo! — murmuriti Tomi i egërsuar.

— r…, — tha polici, — o…

— g…

— g… — Ngriti sytë kur dora e gjerë e Tomit i ra fort mbi sup. — Ç’do, more tip?

— Ç’ndodhi? Kjo është ajo që dua të di.

— E goditi një makinë. Vdiq n’vend.

— Vdiq në vend, — përsëriti Tomi, duke vështruar i ngrirë.

— Doli me vrap n’rrugë. I biri i kurvës as që e ndali makinën.

— Ishin dy makina, — tha Mikejlisi, — njëra vinte, tjetra shkonte, e kupton?

— Shkonte ku? — pyeti polici me mprehtësi.

— Njëra në njërin drejtim, tjetra në tjetrin. Pra, ajo, — dora iu ngrit drejt batanijeve, por u ndal në gjysmë të rrugës dhe i ra anash, — ajo doli me vrap atje, dhe ajo që vinte nga N’Jorku e përplasi drejt e, me tridhjetë a dyzet milje në orë.

— Si quhet ky vend këtu? — pyeti polici.

— S’ka asnjë emër.

Një zezak i zbehtë, i veshur mirë, u afrua.

— Ishte makinë e verdhë, — tha, — makinë e madhe e verdhë. E re.

— E pe aksidentin? — pyeti polici.

— Jo, por makina më kaloi poshtë rrugës, më shpejt se dyzet. Me pesëdhjetë, gjashtëdhjetë.

— Eja këtu e më jep emrin. Hapuni pak tani. Dua t’ia marr emrin.

Disa fjalë të kësaj bisede duhet të kenë arritur te Uillsoni, që lëkundej te dera e zyrës, sepse befas mes britmave të tij që i zinin frymën gjeti zë një temë e re:

— S’keni pse të më thoni ç’makinë ishte! E di unë ç’makinë ishte!

Duke e parë Tomin, vura re se tufa e muskujve pas supit iu tendos nën xhaketë. Shkoi shpejt te Uillsoni dhe, duke qëndruar para tij, e kapi fort nga krahët.

— Duhet ta mbledhësh veten, — i tha me një ashpërsi qetësuese.

Sytë e Uillsonit ranë mbi Tomin; ai u ngrit në majë të gishtave dhe pastaj do të ishte rrëzuar në gjunjë, po të mos e kishte mbajtur Tomi drejt.

— Dëgjo, — tha Tomi, duke e shkundur pak. — Sapo erdha para një minute, nga Nju-Jorku. Po të sillja kupenë për të cilën kemi folur. Ajo makina e verdhë që ngisja këtë pasdite s’ishte e imja, a dëgjon? S’e kam parë gjithë pasditen.

Vetëm zezaku dhe unë ishim aq pranë sa ta dëgjonim ç’tha, por polici kapi diçka në ton dhe pa nga ne me sy grindavecë.

— Ç’është kjo? — pyeti.

— Jam mik i tij. — Tomi ktheu kokën, por i mbajti duart fort mbi trupin e Uillsonit. — Thotë se e di makinën që e bëri… Ishte makinë e verdhë.

Një shtysë e turbullt e bëri policin ta shikonte Tomin me dyshim.

— Po makina jote ç’ngjyrë është?

— Është makinë blu, një kupe.

— Kemi ardhur drejt e nga Nju-Jorku, — thashë.

Dikush që kishte ngarë pak pas nesh e vërtetoi këtë, dhe polici u kthye.

— Tani, po të ma japësh sërish atë emër saktë…

Duke e ngritur Uillsonin si një kukull, Tomi e çoi në zyrë, e uli në një karrige dhe u kthye.

— Le të vijë dikush këtu e të rrijë me të, — urdhëroi me autoritet. Shikoi ndërsa dy burrat që ishin më pranë e panë njëri-tjetrin dhe hynë pa qejf në dhomë. Pastaj Tomi u mbylli derën dhe zbriti shkallën e vetme, me sytë që i shmangeshin tavolinës. Kur kaloi pranë meje, më pëshpëriti: „Të ikim.“

Të vetëdijshëm, me krahët e tij autoritarë që na çanin rrugën, u shtymë përmes turmës që ende po mblidhej, duke kaluar pranë një mjeku që nxitonte me çantë në dorë, të cilin e kishin thirrur me një shpresë të çmendur gjysmë ore më parë.

Tomi ngau ngadalë gjersa kaluam kthesën; pastaj këmba i ra rëndë, dhe kupeja vrapoi nëpër natë. Pas pak dëgjova një dënesë të ulët e të ngjirur dhe pashë se lotët i rridhnin nëpër fytyrë.

— Burracak i mallkuar! — qau ai. — As që e ndali makinën.

---

Shtëpia e Bjukenanëve notoi befas drejt nesh përmes pemëve të errëta që fëshfërinin. Tomi ndaloi pranë verandës dhe pa lart në katin e dytë, ku dy dritare lulëzonin nga drita mes hardhive.

— Dejzi është në shtëpi, — tha. Kur zbritëm nga makina, më hodhi një sy dhe vrenjti pak vetullat.

— Duhej të të kisha lënë në Vezën Perëndimore, Nik. S’mund të bëjmë asgjë sonte.

Diçka kishte ndryshuar tek ai, dhe fliste me seriozitet e me vendosmëri. Ndërsa ecnim nëpër zhavorrin me dritë hëne drejt verandës, e zgjidhi situatën me disa fjali të shpejta.

— Do të telefonoj për një taksi që të të çojë në shtëpi, dhe ndërsa pret, më mirë ti dhe Xhordani të shkoni në kuzhinë dhe t’u thoni t’ju japin për të ngrënë, po të doni. — Hapi derën. — Hyni.

— Jo, faleminderit. Por do të më vinte mirë po të ma porosisje taksinë. Do të pres jashtë.

Xhordani ma vuri dorën mbi krah.

— S’do të hysh, Nik?

— Jo, faleminderit.

Ndihesha paksa keq dhe doja të isha vetëm. Por Xhordani ngurroi edhe një çast.

— Është vetëm nëntë e gjysmë, — tha.

Le të më merrte dreqi po të hyja; më kishin ardhur në majë të hundës të gjithë për një ditë, dhe befas këtu përfshihej edhe Xhordani. Duhet të ketë parë diçka nga kjo në shprehjen time, sepse u kthye befas dhe u ngjit me vrap shkallët e verandës brenda në shtëpi. U ula për disa minuta me kokën në duar, gjersa dëgjova që brenda u ngrit receptori dhe zëri i kamerierit që thërriste një taksi. Pastaj zbrita ngadalë rrugicën, duke u larguar nga shtëpia, me qëllim që të prisja te porta.

S’kisha bërë as njëzet jardë, kur dëgjova emrin tim dhe Getsbi doli nga mes dy shkurreve në shteg. Duhet të kem qenë mjaft i çuditur deri atëherë, sepse s’mendoja dot gjë tjetër veç shkëlqimit të kostumit të tij rozë nën hënë.

— Ç’bën këtu? — pyeta.

— Thjesht po qëndroj këtu, miku plak.

Disi, kjo m’u duk një punë e neveritshme. Me sa dija unë, mund të vidhte shtëpinë pas një çasti; s’do të habitesha po të shihja pas tij, në shkurret e errëta, fytyra ogurzeza, fytyrat e „njerëzve të Uolfshajmit“.

— E pe ndonjë fatkeqësi në rrugë? — pyeti pas një minute.

— Po.

Ngurroi.

— Vdiq?

— Po.

— Ashtu mendova; i thashë Dejzisë që ashtu mendoja. Është më mirë që tronditja të vijë e gjitha njëherësh. E përballoi mjaft mirë.

Fliste sikur reagimi i Dejzisë të ishte e vetmja gjë që kishte rëndësi.

— Arrita në Vezën Perëndimore nga një rrugë anësore, — vazhdoi, — dhe e lashë makinën në garazhin tim. S’besoj se na pa njeri, por sigurisht s’mund të jem i sigurt.

Deri atëherë e kisha marrë aq shumë inat, sa s’e pashë të nevojshme t’i thosha se gabohej.

— Kush ishte gruaja? — pyeti.

— Quhej Uillson. I shoqi e ka garazhin. Si dreqin ndodhi?

— Pra, u përpoqa ta ktheja timonin… — U ndal, dhe befas e mora me mend të vërtetën.

— Ngiste Dejzi?

— Po, — tha pas një çasti, — por sigurisht do të them se ngisja unë. E sheh, kur u nisëm nga Nju-Jorku, ajo ishte shumë nervoze dhe mendoi se po të ngiste do të qetësohej, dhe kjo grua u turr drejt nesh pikërisht kur po kalonim një makinë që vinte nga ana tjetër. Ndodhi gjithçka brenda një minute, por m’u duk se ajo donte të na fliste, se kujtonte që ishim dikush që njihte. Pra, në fillim Dejzi u largua nga gruaja drejt makinës tjetër, dhe pastaj humbi gjakftohtësinë dhe u kthye sërish. Në çastin kur dora ime arriti timonin, ndjeva goditjen: duhet ta ketë vrarë menjëherë.

— E çau…

— Mos ma thuaj, miku plak. — U rrudh. — Sidoqoftë, Dejzi shtypi gazin. U përpoqa ta bëja të ndalonte, por ajo s’mundi, ndaj tërhoqa frenin e dorës. Pastaj ajo ra mbi prehrin tim dhe unë vazhdova të ngisja.

— Nesër do të jetë mirë, — tha pas pak. — Do të pres këtu të shoh nëse ai përpiqet ta shqetësojë për atë të pakëndshmen e kësaj pasditeje. Ajo është mbyllur në dhomën e saj, dhe po të provojë ai ndonjë egërsi, ajo do ta fikë dritën e do ta ndezë sërish.

— S’do ta prekë, — thashë. — S’po mendon për të.

— S’kam besim tek ai, miku plak.

— Sa kohë do të presësh?

— Gjithë natën, po të duhet. Sidoqoftë, gjersa të shkojnë të gjithë të flenë.

Më lindi një pikëpamje e re. Po sikur Tomi ta merrte vesh se kishte ngarë Dejzi? Mund të kujtonte se shihte një lidhje në këtë; mund të kujtonte çfarëdo. Pashë shtëpinë; poshtë kishte dy a tri dritare të ndriçuara dhe shkëlqimin rozë nga dhoma e Dejzisë në katin përdhes.

— Ti prit këtu, — thashë. — Do të shoh nëse ka ndonjë shenjë rrëmuje.

U ktheva prapa gjatë buzës së lëndinës, e kalova zhavorrin pa zhurmë dhe u ngjita në majë të gishtave shkallët e verandës. Perdet e sallonit ishin të hapura, dhe pashë se dhoma ishte bosh. Duke kaluar nëpër verandën ku kishim darkuar atë natë qershori tre muaj më parë, arrita te një drejtkëndësh i vogël drite, që e mora me mend se ishte dritarja e qilerit. Grila ishte ulur, por gjeta një të çarë te parvazi.

Dejzi dhe Tomi ishin ulur përballë njëri-tjetrit te tryeza e kuzhinës, me një pjatë pulë të skuqur të ftohtë mes tyre dhe dy shishe birrë. Ai po i fliste me ngulm përtej tryezës, dhe nga seriozia dora i kishte rënë mbi dorën e saj dhe ia kishte mbuluar. Herë pas here ajo ngrinte sytë drejt tij dhe pohonte me kokë, si për të rënë dakord.

Nuk ishin të lumtur, dhe asnjëri prej tyre s’e kishte prekur as pulën, as birrën; e megjithatë, s’ishin as të palumtur. Pamja kishte një ajër të pagabueshëm intimiteti të natyrshëm, dhe kushdo do të thoshte se po kurdisnin diçka bashkë.

Kur zbrita në majë të gishtave nga veranda, dëgjova taksinë time që po çante rrugën me kujdes nëpër rrugën e errët drejt shtëpisë. Getsbi po priste aty ku e kisha lënë, në rrugicë.

— Është gjithçka e qetë atje? — pyeti me ankth.

— Po, është gjithçka e qetë. — Ngurrova. — Më mirë eja në shtëpi e fli pak.

Ai tundi kokën.

— Dua të pres këtu gjersa Dejzi të shkojë të flejë. Natën e mirë, miku plak.

Futi duart në xhepat e xhaketës dhe u kthye me zjarr te vëzhgimi i shtëpisë, sikur prania ime ta prishte shenjtërinë e asaj vigjilje. Ndaj u largova dhe e lashë të qëndronte atje në dritën e hënës, duke ruajtur hiçin.

Shënime

1. Trimalkioni: personazh i Satirikonit të shkrimtarit romak Petronit (shekulli I), një skllav i liruar dhe i pasuruar që shtron gosti të stërmëdha e të shfrenuara. Një nga titujt që Fitzgerald-i kishte menduar për këtë roman ishte Trimalchio in West Egg. ↩︎

2. National Biscuit Company: kompania e madhe amerikane e biskotave, me fabrika rreth Nju-Jorkut; bilbilat e fabrikave lajmëronin mesditën. ↩︎

3. Xhin-riki (gin rickey): pije e ftohtë me xhin, lëng limoni dhe sodë, shumë e modës në verë. ↩︎

4. Kuarti: njësi vëllimi për lëngjet, pak më pak se një litër. ↩︎

5. Gjatë Ndalimit, farmacitë kishin të drejtë të shisnin alkool „për qëllime mjekësore“, me recetë mjeku, dhe shumë prej tyre u bënë mbulesë për shitjen e paligjshme të pijeve. ↩︎

6. Pesëdhjetë milje në orë janë rreth 80 km në orë. ↩︎

7. Mint xhulep (mint julep): pije e Jugut amerikan, me uiski burbon, gjethe mente të shtypura, sheqer dhe shumë akull të grirë. ↩︎

8. Marshi Nusëror i kompozitorit gjerman Felix Mendelssohn (1809–1847), nga muzika për Ëndrrën e një nate vere të Shekspirit, një nga marshet më të njohura të dasmave. ↩︎

9. Biloksi (Biloxi): qytet në bregun e shtetit të Misisipit, jo në Tenesi. Edhe nofka („Blocks“ në origjinal) dhe kutitë luajnë me tingullin e emrit (box, „kuti“). ↩︎

10. Pas armëpushimit, në pranverën e vitit 1919, ndërsa priste të kthehej në atdhe, ushtria amerikane u dha disa mijë ushtarakëve mundësinë të ndiqnin për disa muaj leksione në universitetet e Britanisë dhe të Francës, mes tyre edhe në Oksford. ↩︎

11. Kapiolani dhe Punch Bowl: parku Kapiolani dhe krateri i shuar Punchbowl, në Honolulu, në ishujt Havai. ↩︎