Kapitulli IV · Portreti i Dorian Grejit

Një pasdite, një muaj më vonë, Dorian Greji rrinte shtrirë në një kolltuk luksoz në bibliotekën e vogël të shtëpisë së Lord Henrit në Mayfair. Ishte, në mënyrën e vet, një dhomë shumë e bukur, me veshjen e lartë të mureve prej lisi të lyer në ngjyrë ulliri, me frizin dhe tavanin ngjyrë kremi me stukaturë në reliev, dhe me qilimin prej shajaku ngjyrë tulle, mbi të cilin ishin hedhur sixhade persiane prej mëndafshi me thekë të gjatë. Mbi një tryezë të vockël prej druri saten qëndronte një statujëz e Clodionit,¹ dhe pranë saj ndodhej një kopje e „Les Cent Nouvelles“,² e lidhur për Margaritën e Valois nga Clovis Eve dhe e spërkatur me margaritat e praruara që Mbretëresha kishte zgjedhur si emblemë. Disa vazo të mëdha porcelani blu dhe tulipanë papagall ishin rreshtuar mbi buhari, dhe përmes xhamave të vegjël me plumb të dritares derdhej drita ngjyrë kajsie e një dite vere në Londër.

Lord Henri ende nuk kishte ardhur. Vonohej gjithmonë për parim, dhe parimi i tij ishte se përpikëria është hajduti i kohës. Kështu, djaloshi dukej mjaft i mërzitur, ndërsa me gishta të plogësht shfletonte faqet e një botimi me ilustrime të përpunuara të „Manon Lescaut“,³ që e kishte gjetur në një nga raftet e librave. Tiktaku formal e monoton i orës Louis Quatorze⁴ e bezdiste. Një a dy herë mendoi të ikte.

Më në fund dëgjoi një hap jashtë, dhe dera u hap. „Sa vonë që erdhe, Harri!“ murmuriti ai.

— Kam frikë se nuk është Harri, zoti Grej, — u përgjigj një zë i mprehtë.

Ai hodhi shpejt sytë përreth dhe u ngrit në këmbë. „Më falni. Mendova —“

— Mendonit se ishte burri im. Është vetëm gruaja e tij. Duhet të më lejoni të prezantohem vetë. Ju njoh shumë mirë nga fotografitë. Më duket se burri im ka shtatëmbëdhjetë prej tyre.

— Jo shtatëmbëdhjetë, Ledi Henri?

— Mirë, atëherë tetëmbëdhjetë. Dhe ju pashë me të një mbrëmje tjetër në operë. — Ajo qeshi nervoze ndërsa fliste, dhe e vështronte me sytë e saj të turbullt ngjyrë lulemosmëharro. Ishte një grua e çuditshme, fustanet e së cilës dukeshin gjithmonë sikur ishin projektuar në tërbim dhe ishin veshur në stuhi. Zakonisht ishte e dashuruar me dikë, dhe, meqë pasioni i saj nuk i kthehej kurrë, i kishte ruajtur të gjitha iluzionet. Përpiqej të dukej piktoreske, por arrinte vetëm të dukej e çrregullt. Emri i saj ishte Viktoria, dhe kishte një mani të vërtetë për të shkuar në kishë.

— Ishte në „Lohengrin“,⁵ Ledi Henri, më duket?

— Po; ishte në „Lohengrin“-in e dashur. Muzika e Wagnerit më pëlqen më shumë se e kujtdo. Është aq e zhurmshme sa mund të flasësh gjatë gjithë kohës pa të dëgjuar të tjerët ç’thua. Kjo është një përparësi e madhe, nuk mendoni, zoti Grej?

E njëjta e qeshur nervoze e me ndërprerje i shpërtheu nga buzët e holla, dhe gishtat nisën të luanin me një thikë të gjatë letrash prej guaske breshke.

Dorian buzëqeshi dhe tundi kokën: „Kam frikë se s’mendoj kështu, Ledi Henri. Unë nuk flas kurrë gjatë muzikës — të paktën, gjatë muzikës së mirë. Nëse dëgjon muzikë të keqe, është detyra jote ta mbysësh me bisedë.“

— Ah! kjo është një nga pikëpamjet e Harrit, apo jo, zoti Grej? Pikëpamjet e Harrit i dëgjoj gjithmonë nga miqtë e tij. Është mënyra e vetme që i mësoj. Por s’duhet të mendoni se nuk më pëlqen muzika e mirë. E adhuroj, por kam frikë prej saj. Më bën tepër romantike. Thjesht i kam adhuruar pianistët — ndonjëherë nga dy njëherësh, më thotë Harri. Nuk e di ç’kanë ata. Ndoshta është se janë të huaj. Të gjithë janë, apo jo? Edhe ata që lindin në Angli bëhen të huaj pas njëfarë kohe, apo jo? Është kaq e zgjuar nga ana e tyre, dhe një kompliment i tillë për artin. E bën krejt kozmopolit, apo jo? Nuk keni ardhur kurrë në ndonjë nga pritjet e mia, apo jo, zoti Grej? Duhet të vini. S’kam mundësi të blej orkide, por për të huajt nuk kursej asnjë shpenzim. I bëjnë dhomat të duken kaq piktoreske. Por ja ku është Harri! Harri, erdha të të kërkoja, për të të pyetur diçka — kam harruar çfarë — dhe gjeta zotin Grej këtu. Bëmë një bisedë kaq të këndshme për muzikën. Kemi krejt të njëjtat ide. Jo; më duket se idetë tona janë krejt të ndryshme. Por ai ka qenë shumë i këndshëm. Më vjen kaq mirë që e pashë.

— Jam i magjepsur, e dashura ime, krejt i magjepsur, — tha Lord Henri, duke ngritur vetullat e tij të errëta në formë gjysmëhëne dhe duke i vështruar të dy me një buzëqeshje të zbavitur. — Më vjen shumë keq që u vonova, Dorian. Shkova të shihja një copë brokati të vjetër në Wardour Street dhe m’u desh të pazarllëkoja me orë të tëra për të. Sot njerëzit dinë çmimin e çdo gjëje dhe vlerën e asgjëje.

— Kam frikë se duhet të iki, — thirri Ledi Henri, duke e thyer një heshtje të sikletshme me të qeshurën e saj budallaqe e të papritur. — I kam premtuar dukeshës të dal me karrocë me të. Mirupafshim, zoti Grej. Mirupafshim, Harri. Do të hash darkë jashtë, besoj? Edhe unë. Ndoshta do të të shoh te Ledi Thornbury.

— Guxoj të them se po, e dashura ime, — tha Lord Henri, duke mbyllur derën pas saj ndërsa ajo, e ngjashme me një zog parajse që kishte ndenjur gjithë natën jashtë në shi, fluturoi nga dhoma, duke lënë pas një erë të lehtë frangipani. Pastaj ndezi një cigare dhe u hodh në divan.

— Mos u marto kurrë me një grua me flokë ngjyrë kashte, Dorian, — tha ai pas disa thithjeve.

— Pse, Harri?

— Sepse janë kaq sentimentale.

— Por mua më pëlqejnë njerëzit sentimentalë.

— Mos u marto fare, Dorian. Burrat martohen sepse janë të lodhur; gratë, sepse janë kureshtare: të dy palët zhgënjehen.

— S’besoj se ka gjasa të martohem, Harri. Jam tepër i dashuruar. Ky është një nga aforizmat e tu. Po e vë në praktikë, siç bëj me çdo gjë që thua.

— Me kë je i dashuruar? — pyeti Lord Henri pas një heshtjeje.

— Me një aktore, — tha Dorian Greji duke u skuqur.

Lord Henri ngriti supet. „Ky është një début⁶ mjaft i rëndomtë.“

— Nuk do ta thoshe këtë po ta shihje, Harri.

— Kush është?

— Quhet Sibil Vein.

— S’e kam dëgjuar kurrë.

— Askush s’e ka dëgjuar. Por njerëzit do ta dëgjojnë një ditë. Është gjeni.

— Djali im i dashur, asnjë grua s’është gjeni. Gratë janë një seks dekorativ. S’kanë kurrë asgjë për të thënë, por e thonë me hijeshi. Gratë përfaqësojnë triumfin e materies mbi mendjen, ashtu si burrat përfaqësojnë triumfin e mendjes mbi moralin.

— Harri, si mundesh?

— Dorian i dashur, është krejt e vërtetë. Tani për tani po i analizoj gratë, kështu që duhet ta di. Tema nuk është aq e ndërlikuar sa mendoja. Gjej se, në fund të fundit, ka vetëm dy lloje grash: të thjeshtat dhe të lyerat. Gratë e thjeshta janë shumë të dobishme. Nëse do të fitosh emrin e njeriut të nderuar, mjafton t’i çosh në darkë. Gratë e tjera janë shumë të hijshme. Bëjnë një gabim, megjithatë. Lyhen për t’u përpjekur të duken të reja. Gjyshet tona lyheshin për t’u përpjekur të flisnin me shkëlqim. Rouge dhe esprit⁷ dikur shkonin bashkë. Kjo ka mbaruar tani. Për sa kohë një grua mund të duket dhjetë vjet më e re se e bija, është krejt e kënaqur. Sa për bisedën, ka vetëm pesë gra në Londër me të cilat ia vlen të flasësh, dhe dy prej tyre s’mund të pranohen në shoqëri të ndershme. Megjithatë, më trego për gjeninë tënd. Sa kohë e njeh?

— Ah! Harri, pikëpamjet e tua më tmerrojnë.

— Mos u merr me këtë. Sa kohë e njeh?

— Rreth tri javë.

— Dhe ku e ndeshe?

— Do të të tregoj, Harri, por s’duhet të jesh i pandjeshëm. Në fund të fundit, kjo s’do të kishte ndodhur kurrë po të mos të kisha takuar ty. Më mbushe me një dëshirë të egër për të ditur gjithçka për jetën. Për ditë të tëra pasi të takova, diçka dukej sikur më rrihte në vena. Ndërsa shëtisja me përtesë në park, ose ecja poshtë Piccadilly-t, shikoja këdo që kalonte pranë meje dhe pyesja veten, me një kureshtje të çmendur, ç’lloj jete bënin. Disa më magjepsnin. Të tjerët më mbushnin me tmerr. Kishte një helm të hollë në ajër. Kisha pasion për ndjesitë… Epo, një mbrëmje rreth orës shtatë, vendosa të dal në kërkim të ndonjë aventure. Ndieja se kjo Londër jona e përhimtë e përbindëshe, me mori njerëzish, me mëkatarët e saj të ndyrë dhe mëkatet e saj të shkëlqyera, siç e the njëherë, duhej të kishte diçka në rezervë për mua. Përfytyroja një mijë gjëra. Vetë rreziku më jepte një ndjesi kënaqësie. Më kujtohej ç’më kishe thënë atë mbrëmje të mrekullueshme kur hëngrëm darkë bashkë për herë të parë, se kërkimi i bukurisë është sekreti i vërtetë i jetës. S’e di ç’prisja, por dola dhe u enda drejt lindjes, dhe shpejt humba rrugën në një labirint rrugësh të ndyra e sheshesh të zeza pa bar. Rreth tetë e gjysmë kalova pranë një teatri të vogël absurd, me flakë të mëdha gazi që vezullonin dhe afishe të ndezura. Një çifut i shëmtuar, me jelekun më të habitshëm që kam parë në jetën time, qëndronte te hyrja duke pirë një puro të keqe. Kishte kaçurrela të yndyrshme, dhe një diamant i madh shkëlqente në mes të një këmishe të ndotur. „Doni një lozhë, Lordi im?“ tha ai kur më pa, dhe hoqi kapelën me një pamje servilizmi madhështor. Kishte diçka tek ai, Harri, që më zbavitte. Ishte kaq përbindësh. Do të qeshësh me mua, e di, por vërtet hyra dhe pagova një gini të tërë për lozhën pranë skenës. Edhe sot e kësaj dite s’e marr vesh pse e bëra; e megjithatë po të mos e kisha bërë — Harri i dashur, po të mos e kisha bërë — do të kisha humbur romancën më të madhe të jetës sime. Të shoh që po qesh. Është e shëmtuar nga ana jote!

— Nuk po qesh, Dorian; të paktën nuk po qesh me ty. Por nuk duhet të thuash romanca më e madhe e jetës sime. Duhet të thuash romanca e parë e jetës sime. Gjithmonë do të të duan, dhe gjithmonë do të jesh i dashuruar me dashurinë. Një grande passion⁸ është privilegji i njerëzve që s’kanë ç’të bëjnë. Kjo është dobia e vetme e klasave të përtaca të një vendi. Mos ki frikë. Të presin gjëra të mrekullueshme. Ky është vetëm fillimi.

— Mendon se natyra ime është kaq e cekët? — thirri Dorian Greji me inat.

— Jo; mendoj se natyra jote është kaq e thellë.

— Ç’do të thuash?

— Djali im i dashur, njerëzit që duan vetëm një herë në jetë janë vërtet njerëzit e cekët. Atë që ata e quajnë besnikëri e qëndrueshmëri, unë e quaj ose plogështi të zakonit, ose mungesë imagjinate. Besnikëria është për jetën emocionale ajo që është konsekuenca për jetën e intelektit — thjesht një rrëfim dështimi. Besnikëria! Duhet ta analizoj një ditë. Brenda saj është pasioni për pronën. Ka shumë gjëra që do t’i hidhnim, po të mos kishim frikë se mund t’i merrnin të tjerët. Por s’dua të të ndërpres. Vazhdo historinë.

— Pra, u gjenda ulur në një lozhë private të vogël e të shëmtuar, me një perde vulgare që më shikonte drejt në fytyrë. Vështrova nga prapa perdes dhe e shqyrtova sallën. Ishte gjë pa vlerë, plot Kupidë e briri bollëku, si një tortë dasme e dorës së tretë. Galeria dhe parteri ishin mjaft të mbushura, por dy rreshtat e zymtë të karrigeve të para ishin krejt bosh, dhe mezi kishte njeri në atë që, besoj, e quanin balkoni i parë. Gratë silleshin me portokalla e birrë xhenxhefili, dhe po hahej një sasi e tmerrshme arrash.

— Duhet të ketë qenë krejt si ditët e lavdisë së dramës britanike.

— Krejt njësoj, besoj, dhe shumë dëshpëruese. Nisa të pyes veten ç’dreqin do të bëja, kur më ra syri te afishja. Ç’mendon se ishte shfaqja, Harri?

— Do të thosha „Djali Idiot“, ose „Memec, por i Pafajshëm“. Etërve tanë u pëlqenin ato lloj pjesësh, besoj. Sa më shumë jetoj, Dorian, aq më fort e ndiej se çfarëdo që ishte mjaft e mirë për etërit tanë nuk është mjaft e mirë për ne. Në art, si në politikë, les grandpères ont toujours tort.⁹

— Kjo shfaqje ishte mjaft e mirë për ne, Harri. Ishte „Romeo dhe Zhuljeta“. Duhet ta pranoj se m’u prish qejfi nga ideja për të parë Shekspirin të luajtur në një vrimë kaq të mjerë. Megjithatë, ndieja njëfarë interesi. Sidoqoftë, vendosa të prisja aktin e parë. Kishte një orkestër të tmerrshme, të drejtuar nga një hebre i ri që rrinte ulur në një piano të çarë, e cila gati më bëri të ikja, por më në fund perdja u ngrit dhe shfaqja filloi. Romeo ishte një zotëri i moshuar e i trashë, me vetulla të nxira me tapë të djegur, një zë tragjik të ngjirur dhe një trup si fuçi birre. Merkucio ishte gati po aq i keq. E luante komiku i rëndomtë, që kishte futur shakatë e veta dhe ishte në marrëdhënie shumë miqësore me parterin. Të dy ishin po aq groteskë sa skenografia, që dukej sikur kishte dalë nga një barakë panairi fshati. Por Zhuljeta! Harri, përfytyro një vajzë, mezi shtatëmbëdhjetë vjeçe, me një fytyrë të vogël si lule, një kokë të vogël greke me gërsheta flokësh ngjyrë kafe të errët, sy që ishin puse vjollcë pasioni, buzë si petale trëndafili. Ishte gjëja më e bukur që kisha parë në jetën time. Më the njëherë se patosi të lë të paprekur, por se bukuria, vetëm bukuria, mund të t’i mbushë sytë me lot. Të them, Harri, mezi e shihja dot këtë vajzë nga mjegulla e lotëve që më zuri. Dhe zëri i saj — s’kam dëgjuar kurrë zë të tillë. Në fillim ishte shumë i ulët, me nota të thella e të ëmbla që dukej sikur binin një nga një në vesh. Pastaj u bë pak më i lartë dhe tingëllonte si flaut ose si oboe e largët. Në skenën e kopshtit kishte gjithë ekstazën e drithëruar që dëgjon pak para agimit kur këndojnë bilbilat. Pati çaste, më vonë, kur kishte pasionin e egër të violinave. E di si mund të të trazojë një zë. Zëri yt dhe zëri i Sibil Veinit janë dy gjëra që s’do t’i harroj kurrë. Kur mbyll sytë, i dëgjoj, dhe secili thotë diçka të ndryshme. S’di cilin të ndjek. Pse të mos e dua? Harri, e dua. Ajo është gjithçka për mua në jetë. Natë pas nate shkoj ta shoh duke luajtur. Një mbrëmje është Rozalinda, dhe mbrëmjen tjetër Imogjena.¹⁰ E kam parë duke vdekur në errësirën e një varri italian, duke thithur helmin nga buzët e të dashurit. E kam parë duke u endur nëpër pyllin e Ardenit, e maskuar si djalë i bukur, me çorape të gjata, xhaketë të ngushtë e kësulë të hijshme. Ka qenë e çmendur dhe ka dalë para një mbreti fajtor, dhe i ka dhënë rutë për të mbajtur e barishte të hidhura për të shijuar. Ka qenë e pafajshme, dhe duart e zeza të xhelozisë i kanë shtypur grykën e saj si kallam. E kam parë në çdo moshë e në çdo kostum. Gratë e zakonshme nuk ta ndezin kurrë imagjinatën. Janë të kufizuara në shekullin e tyre. Asnjë shkëlqim s’i shndërron kurrë. Ua njeh mendjen aq lehtë sa ua njeh kapelat. Mund t’i gjesh gjithmonë. S’ka asnjë mister në asnjërën prej tyre. Në mëngjes shkojnë me kalë në park dhe pasditeve llomotisin në çajra. Kanë buzëqeshjen e tyre stereotip dhe sjelljen e tyre të modës. Janë krejt të qarta. Por një aktore! Sa ndryshe është një aktore! Harri! pse s’më the se e vetmja gjë që ia vlen ta duash është një aktore?

— Sepse kam dashur shumë prej tyre, Dorian.

— Oh, po, njerëz të shëmtuar me flokë të lyer e fytyra të pikturuara.

— Mos i nënçmo flokët e lyer e fytyrat e pikturuara. Ka një hir të jashtëzakonshëm në to, ndonjëherë, — tha Lord Henri.

— Tani do të doja të mos të kisha treguar për Sibil Veinin.

— S’kishe si të mos më tregoje, Dorian. Gjatë gjithë jetës do të më tregosh çdo gjë që bën.

— Po, Harri, besoj se kjo është e vërtetë. S’mund të mos të tregoj gjërat. Ke një ndikim të çuditshëm mbi mua. Po të bëja ndonjëherë një krim, do të vija ta rrëfeja te ti. Ti do të më kuptoje.

— Njerëz si ti — rrezet kokëforta të diellit të jetës — nuk bëjnë krime, Dorian. Por të jam shumë mirënjohës për komplimentin, megjithatë. Dhe tani më thuaj — më jep shkrepëset, si djalë i mirë — faleminderit — cilat janë marrëdhëniet e tua të vërteta me Sibil Veinin?

Dorian Greji u hodh në këmbë, me faqe të skuqura e sy që digjnin. „Harri! Sibil Veini është e shenjtë!“

— Vetëm gjërat e shenjta ia vlen t’i prekësh, Dorian, — tha Lord Henri, me një notë të çuditshme patosi në zë. — Po pse duhet të mërzitesh? Besoj se një ditë do të jetë e jotja. Kur je i dashuruar, fillon gjithmonë duke mashtruar veten, dhe mbaron gjithmonë duke mashtruar të tjerët. Kjo është ajo që bota e quan romancë. E njeh, të paktën, besoj?

— Sigurisht që e njoh. Natën e parë që isha në teatër, çifuti plak i shëmtuar erdhi te lozha pasi mbaroi shfaqja dhe më ofroi të më çonte prapa skenës e të më prezantonte me të. U tërbova me të dhe i thashë se Zhuljeta kishte vdekur qindra vjet më parë dhe se trupi i saj prehej në një varr mermeri në Verona. Më duket, nga pamja e tij e shtangur, se mendoi që kisha pirë tepër shampanjë, ose diçka të tillë.

— Nuk habitem.

— Pastaj më pyeti nëse shkruaja për ndonjë gazetë. I thashë se as nuk i lexoja. Iu duk se u zhgënjye tmerrësisht nga kjo, dhe më rrëfeu se të gjithë kritikët teatrorë kishin bërë komplot kundër tij, dhe se secili prej tyre mund të blihej.

— Nuk do të çuditesha po të kishte krejt të drejtë. Por, nga ana tjetër, duke gjykuar nga pamja e tyre, shumica s’mund të jenë aspak të shtrenjtë.

— Epo, atij i dukej se ishin përtej mundësive të tij, — qeshi Dorian. — Ndërkohë, megjithatë, po fikeshin dritat në teatër, dhe m’u desh të ikja. Donte të provoja disa puro që m’i rekomandonte me ngulm. Refuzova. Natën tjetër, sigurisht, shkova sërish. Kur më pa, më bëri një përkulje të thellë dhe më siguroi se isha një mbrojtës bujar i artit. Ishte një egërsirë shumë fyese, ndonëse kishte një pasion të jashtëzakonshëm për Shekspirin. Më tha njëherë, me krenari, se pesë falimentimet e tij i detyroheshin tërësisht „Bardit“,¹¹ siç ngulmonte ta quante. Dukej se e quante nder.

— Ishte nder, Dorian i dashur — nder i madh. Shumica e njerëzve falimentojnë sepse kanë investuar tepër në prozën e jetës. Ta kesh rrënuar veten për poezinë është nder. Po kur i fole për herë të parë zonjushës Sibil Vein?

— Natën e tretë. Kishte luajtur Rozalindën. S’mund të mos shkoja prapa. I kisha hedhur ca lule, dhe ajo më kishte parë — të paktën kështu më dukej. Çifuti plak ishte këmbëngulës. Dukej i vendosur të më çonte prapa, kështu që pranova. Ishte e çuditshme që s’doja ta njihja, apo jo?

— Jo; nuk më duket.

— Harri i dashur, pse?

— Do të ta them herë tjetër. Tani dua të di për vajzën.

— Sibili? Oh, ishte kaq e turpshme dhe kaq e butë. Ka diçka prej fëmije tek ajo. Sytë iu hapën gjerë nga një habi e hollë kur i thashë ç’mendoja për lojën e saj, dhe dukej krejt e pavetëdijshme për fuqinë që kishte. Më duket se ishim të dy mjaft nervozë. Çifuti plak qëndronte duke zgërdhirë te dera e dhomës së pluhurosur të aktorëve, duke mbajtur fjalime të stërholluara për të dy ne, ndërsa ne rrinim e vështronim njëri-tjetrin si fëmijë. Ngulmonte të më quante „Lordi im“, kështu që m’u desh ta siguroja Sibilin se s’isha asgjë e tillë. Ajo më tha krejt thjesht: „Ju dukeni më shumë si princ. Duhet t’ju quaj Princi i Kaltër.“

— Për nder, Dorian, zonjusha Sibil di të bëjë komplimente.

— Nuk e kupton, Harri. Ajo më shihte thjesht si një personazh në një dramë. S’di asgjë për jetën. Jeton me nënën, një grua e venitur e e lodhur që natën e parë luajti Zonjën Kapuleti me një lloj robdëshambre ngjyrë të purpurt, dhe duket sikur ka parë ditë më të mira.

— E njoh atë pamje. Më dëshpëron, — murmuriti Lord Henri, duke shqyrtuar unazat.

— Çifuti donte të më tregonte historinë e saj, por i thashë se s’më interesonte.

— Bëre krejt mirë. Ka gjithmonë diçka pafundësisht të ulët në tragjeditë e të tjerëve.

— Sibili është e vetmja gjë që më intereson. Ç’rëndësi ka për mua nga erdhi? Nga koka e saj e vogël deri te këmbët e vogla, është absolutisht dhe tërësisht hyjnore. Çdo natë të jetës sime shkoj ta shoh duke luajtur, dhe çdo natë është më e mrekullueshme.

— Për këtë arsye, besoj, s’ha më darkë me mua. Mendova se duhej të kishe ndonjë romancë të çuditshme në dorë. E ke; por s’është krejt ajo që prisja.

— Harri i dashur, ne drekojmë ose darkojmë bashkë çdo ditë, dhe kam qenë në operë me ty disa herë, — tha Dorian, duke hapur sytë e kaltër me habi.

— Gjithmonë vjen tmerrësisht vonë.

— Epo, s’mund të mos shkoj ta shoh Sibilin duke luajtur, — thirri ai, — qoftë edhe për një akt të vetëm. Më merr malli për praninë e saj; dhe kur mendoj për shpirtin e mrekullueshëm që fshihet në atë trup të vogël prej fildishi, më mbush droja.

— Mund të hash darkë me mua sonte, Dorian, apo jo?

Ai tundi kokën. „Sonte ajo është Imogjena,“ u përgjigj, „dhe nesër mbrëma do të jetë Zhuljeta.“

— Kur është Sibil Veini?

— Kurrë.

— Të përgëzoj.

— Sa i shëmtuar që je! Ajo është të gjitha heroinat e mëdha të botës në një. Është më shumë se një individ. Qesh, por të them se ka gjeni. E dua, dhe duhet ta bëj të më dojë. Ti, që i di të gjitha sekretet e jetës, më thuaj si ta magjeps Sibil Veinin që të më dojë! Dua ta bëj Romeon xheloz. Dua që të dashuruarit e vdekur të botës të dëgjojnë të qeshurën tonë dhe të trishtohen. Dua që një frymë e pasionit tonë t’ua trazojë pluhurin deri në vetëdije, t’ua zgjojë hirin në dhimbje. Zoti im, Harri, sa e adhuroj! — Ecte lart e poshtë nëpër dhomë ndërsa fliste. Njolla të kuqe ethesh i digjnin në faqe. Ishte tmerrësisht i ngazëllyer.

Lord Henri e vështronte me një ndjenjë të hollë kënaqësie. Sa ndryshe ishte tani nga djaloshi i turpshëm e i trembur që kishte takuar në studion e Bazil Hollvardit! Natyra e tij ishte zhvilluar si një lule, kishte nxjerrë lulëzime flake të kuqe. Nga strehimi i saj i fshehtë kishte dalë zvarrë shpirti i tij, dhe dëshira i kishte dalë përpara në rrugë.

— Dhe ç’mendon të bësh? — tha më në fund Lord Henri.

— Dua që ti dhe Bazili të vini me mua ndonjë natë dhe ta shihni duke luajtur. S’kam as frikën më të vogël për rezultatin. Me siguri do ta pranoni gjeninë e saj. Pastaj duhet ta nxjerrim nga duart e çifutit. Ajo është e lidhur me të për tre vjet — të paktën për dy vjet e tetë muaj — nga sot. Do të më duhet t’i paguaj diçka, sigurisht. Kur të rregullohet gjithçka, do të marr një teatër në West End dhe do ta nxjerr si duhet. Do ta çmendë botën ashtu siç më ka çmendur mua.

— Kjo do të ishte e pamundur, djali im i dashur.

— Po, do ta bëjë. Ajo s’ka vetëm art, instinkt artistik të përsosur, por ka edhe personalitet; dhe ti më ke thënë shpesh se janë personalitetet, jo parimet, që e lëvizin kohën.

— Mirë, cilën natë të shkojmë?

— Le të shoh. Sot është e martë. Le ta caktojmë për nesër. Nesër luan Zhuljetën.

— Në rregull. Te Bristol në tetë; dhe unë do ta marr Bazilin.

— Jo në tetë, Harri, të lutem. Në gjashtë e gjysmë. Duhet të jemi atje para se të ngrihet perdja. Duhet ta shohësh në aktin e parë, ku takon Romeon.

— Gjashtë e gjysmë! Ç’orë! Do të jetë si të hash çaj me mish, ose të lexosh një roman anglez. Duhet të jetë në shtatë. Asnjë zotëri s’ha darkë para orës shtatë. A do ta shohësh Bazilin deri atëherë? Apo t’i shkruaj unë?

— Bazili i dashur! S’e kam parë me sy prej një jave. Është mjaft e shëmtuar nga ana ime, sepse ma ka dërguar portretin në kornizën më të mrekullueshme, të projektuar posaçërisht nga ai vetë, dhe, megjithëse kam pak xhelozi për pikturën që është një muaj e tërë më e re se unë, duhet ta pranoj se më kënaq. Ndoshta më mirë t’i shkruash ti. S’dua ta shoh vetëm. Thotë gjëra që më bezdisin. Më jep këshilla të mira.

Lord Henri buzëqeshi. „Njerëzve u pëlqen shumë të falin atë që u nevojitet më shumë vetë. Kjo është ajo që unë e quaj thellësia e bujarisë.“

— Oh, Bazili është njeriu më i mirë, por më duket pak si filistin. Që kur të njoh ty, Harri, e kam zbuluar këtë.

— Bazili, djali im i dashur, e fut gjithë hijeshinë e tij në punën e tij. Pasoja është se për jetën s’i mbetet asgjë veç paragjykimeve, parimeve dhe mendjes së shëndoshë. Të vetmit artistë që kam njohur që janë personalisht të këndshëm janë artistët e këqij. Artistët e mirë ekzistojnë vetëm në atë që krijojnë, dhe si rrjedhim janë krejt pa interes në atë që janë. Një poet i madh, një poet vërtet i madh, është krijesa më jopoetike nga të gjitha. Por poetët e dobët janë krejt magjepsës. Sa më të këqija t’u jenë rimat, aq më piktoreskë duken. Vetë fakti që ka botuar një libër me sonete të dorës së dytë e bën njeriun krejt të parezistueshëm. Ai e jeton poezinë që s’di ta shkruajë. Të tjerët e shkruajnë poezinë që s’guxojnë ta jetojnë.

— Pyes veten, a është vërtet kështu, Harri? — tha Dorian Greji, duke hedhur pak parfum në shami nga një shishe e madhe me kapak ari që qëndronte mbi tryezë. — Duhet të jetë, po ta thua ti. Dhe tani po iki. Imogjena po më pret. Mos harro për nesër. Mirupafshim.

Kur ai doli nga dhoma, qepallat e rënda të Lord Henrit u ulën, dhe ai nisi të mendonte. Me siguri pak njerëz e kishin interesuar ndonjëherë aq shumë sa Dorian Greji, e megjithatë adhurimi i çmendur i djaloshit për dikë tjetër nuk i shkaktonte as thumbin më të vogël bezdie apo xhelozie. Përkundrazi, e kënaqte. E bënte një objekt studimi më interesant. Gjithmonë e kishin magjepsur metodat e shkencave natyrore, por lënda e zakonshme e atyre shkencave i ishte dukur e parëndësishme e pa vlerë. Kështu kishte filluar duke vivisektuar veten, ashtu siç kishte mbaruar duke vivisektuar të tjerët. Jeta njerëzore — kjo i dukej e vetmja gjë që ia vlente të hulumtohej. Krahasuar me të, s’kishte asgjë tjetër me vlerë. Ishte e vërtetë se, ndërsa vështroje jetën në poçen e saj të çuditshme të dhimbjes e të kënaqësisë, s’mund të mbaje mbi fytyrë një maskë prej xhami, as t’i pengoje avujt e squfurit të ta trazonin trurin e të ta turbullonin imagjinatën me fantazi përbindëshe e ëndrra të shformuara. Kishte helme aq të holla sa, për t’ua njohur vetitë, duhej të sëmureshe prej tyre. Kishte sëmundje aq të çuditshme sa duhej t’i kaloje nëse doje t’ua kuptoje natyrën. E megjithatë, ç’shpërblim i madh merrje! Sa e mrekullueshme bëhej gjithë bota! Të vëreje logjikën e çuditshme e të fortë të pasionit dhe jetën emocionale e të ngjyrosur të intelektit — të vëzhgoje ku takoheshin e ku ndaheshin, në ç’pikë ishin në unison e në ç’pikë në mospërputhje — kishte një kënaqësi në këtë! Ç’rëndësi kishte sa kushtonte? S’mund të paguaje kurrë një çmim tepër të lartë për ndonjë ndjesi.

Ai ishte i vetëdijshëm — dhe mendimi i solli një shkëlqim kënaqësie në sytë e tij prej agati të murrmë — se ishte nëpërmjet disa fjalëve të tij, fjalëve muzikore të thëna me shqiptim muzikor, që shpirti i Dorian Grejit ishte kthyer drejt kësaj vajze të bardhë dhe ishte përkulur në adhurim para saj. Në një masë të madhe djaloshi ishte krijesa e tij. E kishte bërë të parakohshëm. Kjo ishte diçka. Njerëzit e zakonshëm prisnin derisa jeta t’u zbulonte sekretet e saj, por për të paktët, për të zgjedhurit, misteret e jetës zbuloheshin para se të hiqej velloja. Ndonjëherë kjo ishte vepra e artit, dhe kryesisht e artit të letërsisë, që merrej drejtpërdrejt me pasionet dhe intelektin. Por herë pas here një personalitet i ndërlikuar zinte vendin dhe merrte detyrën e artit, ishte vërtet, në mënyrën e vet, një vepër e vërtetë arti, sepse edhe jeta ka kryeveprat e saj të përpunuara, ashtu si poezia, ose skulptura, ose piktura.

Po, djaloshi ishte i parakohshëm. Po mblidhte të korrat kur ende ishte pranverë. Pulsi dhe pasioni i rinisë ishin tek ai, por po bëhej i vetëdijshëm për veten. Ishte kënaqësi ta vështroje. Me fytyrën e tij të bukur dhe shpirtin e tij të bukur, ishte një gjë për t’u mrekulluar. S’kishte rëndësi si do të mbaronte gjithçka, ose si ishte e paracaktuar të mbaronte. Ishte si një nga ato figura të hijshme në një paradë a në një dramë, gëzimet e të cilave duken larg nesh, por hidhërimet e të cilave na trazojnë ndjenjën e bukurisë, dhe plagët e të cilave janë si trëndafila të kuq.

Shpirti dhe trupi, trupi dhe shpirti — sa misteriozë ishin! Kishte kafshëri në shpirt, dhe trupi kishte çastet e veta të shpirtërores. Shqisat mund të fisnikëronin, dhe intelekti mund të degradonte. Kush mund të thoshte ku mbaronte shtysa e mishit e ku fillonte shtysa psikike? Sa të cekëta ishin përkufizimet arbitrare të psikologëve të zakonshëm! E megjithatë sa e vështirë të vendosje mes pretendimeve të shkollave të ndryshme! A ishte shpirti një hije e ulur në shtëpinë e mëkatit? Apo trupi ishte vërtet në shpirt, siç mendonte Giordano Bruno? Ndarja e frymës nga materia ishte një mister, dhe bashkimi i frymës me materien ishte gjithashtu mister.

Nisi të pyeste veten nëse mund ta bënim ndonjëherë psikologjinë një shkencë kaq absolute sa të na zbulohej çdo burim i vogël i jetës. Ashtu siç ishte, gjithmonë e keqkuptonim veten dhe rrallë kuptonim të tjerët. Përvoja s’kishte asnjë vlerë etike. Ishte thjesht emri që njerëzit u jepnin gabimeve të tyre. Moralistët, si rregull, e kishin parë si një formë paralajmërimi, i kishin atribuar njëfarë efikasiteti etik në formimin e karakterit, e kishin lavdëruar si diçka që na mëson çfarë të ndjekim dhe na tregon çfarë të shmangim. Por përvoja s’kishte fuqi lëvizëse. Ishte po aq pak shkak vepërues sa vetë ndërgjegjja. Gjithçka që tregonte vërtet ishte se e ardhmja jonë do të ishte njësoj si e kaluara, dhe se mëkatin që e kishim bërë një herë, me neveri, do ta bënim shumë herë, me gëzim.

Ishte e qartë për të se metoda eksperimentale ishte e vetmja metodë me të cilën mund të arrije në ndonjë analizë shkencore të pasioneve; dhe sigurisht Dorian Greji ishte një subjekt i bërë për duart e tij, dhe dukej se premtonte rezultate të pasura e të frytshme. Dashuria e tij e papritur e e çmendur për Sibil Veinin ishte një dukuri psikologjike me interes jo të vogël. S’kishte dyshim se kureshtja kishte shumë të bënte me të, kureshtja dhe dëshira për përvoja të reja, e megjithatë s’ishte pasion i thjeshtë, por më tepër shumë i ndërlikuar. Ajo që kishte në të nga instinkti thjesht shqisor i djalërisë ishte shndërruar nga puna e imagjinatës, ishte bërë diçka që vetë djaloshit i dukej larg shqisave, dhe pikërisht për këtë arsye ishte edhe më e rrezikshme. Ishin pasionet për origjinën e të cilave mashtronim veten ato që na tiranizonin më fort. Motivet tona më të dobëta ishin ato për natyrën e të cilave ishim të vetëdijshëm. Shpesh ndodhte që kur mendonim se po eksperimentonim me të tjerët, në të vërtetë po eksperimentonim me veten.

Ndërsa Lord Henri rrinte duke ëndërruar për këto gjëra, dikush trokiti në derë, dhe shërbëtori i tij hyri e i kujtoi se ishte koha të vishej për darkë. U ngrit dhe vështroi nga rruga. Perëndimi i diellit i kishte goditur në ar të kuq dritaret e sipërme të shtëpive përballë. Xhamat shkëlqenin si pllaka metali të nxehtë. Qielli sipër ishte si një trëndafil i venitur. Mendoi për jetën e re ngjyrë zjarri të mikut të tij dhe pyeti veten si do të mbaronte e gjitha.

Kur u kthye në shtëpi, rreth dymbëdhjetë e gjysmë, pa një telegram mbi tryezën e hollit. E hapi dhe pa se ishte nga Dorian Greji. Ishte për t’i thënë se ishte fejuar me Sibil Veinin.

Shënime

1. Clodion (Claude Michel, 1738–1814): skulptor francez, i njohur për statujëzat e tij të hijshme prej balte të pjekur, me nimfa e satirë. ↩︎

2. Les Cent Nouvelles nouvelles („Njëqind tregimet e reja“): përmbledhje tregimesh të shpenguara franceze të shekullit XV. Margarita e Valois (1553–1615), mbretëresha e Navarrës, ishte e famshme për bukurinë, kulturën dhe dashuritë e saj; margarita (lulja) ishte emblema e saj. Clovis Ève ishte libralidhësi i oborrit francez. ↩︎

3. Manon Lescaut (1731): roman i abatit Prévost për dashurinë fatale të një të riu fisnik me një vajzë të bukur e mendjelehtë. ↩︎

4. Louis Quatorze (frëngjisht, „Luigji XIV“): në stilin e kohës së Luigjit XIV, mbretit të Francës (1643–1715), madhështor e i rëndë në zbukurime. ↩︎

5. Lohengrin (1850): operë romantike e Richard Wagner-it (1813–1883), për kalorësin e misterishëm të Graalit që mbërrin në një varkë të tërhequr nga një mjellmë. ↩︎

6. Début (frëngjisht): dalja e parë, fillimi. ↩︎

7. Rouge (frëngjisht): të kuqtë që vihej në faqe. Esprit: mendjemprehtësi, shpirt i hollë. ↩︎

8. Grande passion (frëngjisht): pasion i madh, dashuria e jetës. ↩︎

9. „Gjyshërit e kanë gjithmonë gabim“ (frëngjisht). ↩︎

10. Rozalinda është heroina e komedisë së Shekspirit Si t’ju pëlqejë, që ikën në pyllin e Ardenit e veshur si djalë. Imogjena, heroina e Cimbelinës, pi një ilaç që e bën të duket e vdekur dhe zgjohet pranë një kufome. Zhuljeta, në fund të Romeos dhe Zhuljetës, puth buzët e Romeos me shpresën se mbi to ka mbetur helm. ↩︎

11. Bardi: kështu e quajnë anglezët Shekspirin („Bardi i Avonit“, sipas lumit të qytetit të tij të lindjes). Bard: poet, këngëtar. ↩︎