Kapitulli VI · Portreti i Dorian Grejit

— Besoj se e ke dëgjuar lajmin, Bazil? — tha Lord Henri atë mbrëmje, ndërsa Hollvardin e futën në një dhomë të vogël private te Bristol, ku ishte shtruar darka për tre veta.

— Jo, Harri, — u përgjigj artisti, duke i dhënë kapelën dhe pallton kamarierit që përkulej. — Ç’është? Shpresoj të mos jetë gjë për politikë! Nuk më interesojnë. Në Dhomën e Komuneve mezi ka ndonjë njeri që ia vlen ta pikturosh, megjithëse shumë prej tyre do të fitonin nga pak zbardhje.

— Dorian Greji është fejuar, — tha Lord Henri, duke e vështruar ndërsa fliste.

Hollvardi u drodh, pastaj vrenjti vetullat. „Doriani i fejuar!“ thirri. „E pamundur!“

— Është krejt e vërtetë.

— Me kë?

— Me ndonjë aktore të vogël.

— S’e besoj. Doriani është shumë i arsyeshëm.

— Doriani është tepër i mençur për të mos bërë marrëzira herë pas here, Bazil i dashur.

— Martesa mezi është gjë që e bën herë pas here, Harri.

— Përveçse në Amerikë, — ia ktheu Lord Henri me përtesë. — Por unë s’thashë se ishte martuar. Thashë se ishte fejuar. Ka ndryshim të madh. Unë e kujtoj qartë që jam martuar, por s’kam asnjë kujtim që të jem fejuar ndonjëherë. Jam i prirur të mendoj se s’jam fejuar kurrë.

— Por mendo për lindjen, pozitën dhe pasurinë e Dorianit. Do të ishte absurde të martohej me dikë kaq poshtë tij.

— Nëse do ta bësh të martohet me këtë vajzë, thuaja këtë, Bazil. Atëherë do ta bëjë me siguri. Sa herë që një njeri bën një gjë krejt budallaqe, e bën gjithmonë nga motivet më fisnike.

— Shpresoj që vajza të jetë e mirë, Harri. S’dua ta shoh Dorianin të lidhur me ndonjë krijesë të poshtër, që mund t’ia degradojë natyrën dhe t’ia shkatërrojë intelektin.

— Oh, është më shumë se e mirë — është e bukur, — murmuriti Lord Henri, duke pirë me gllënjka një gotë vermut me bitter portokalli. — Doriani thotë se është e bukur, dhe ai rrallë gabon në gjëra të tilla. Portreti yt i tij ia ka mprehur shijen për pamjen e të tjerëve. Ka pasur këtë efekt të shkëlqyer, mes të tjerash. Do ta shohim sonte, nëse ai djalë s’e harron takimin.

— Flet seriozisht?

— Krejt seriozisht, Bazil. Do të isha i mjerë po të mendoja se do të isha ndonjëherë më serioz se ç’jam në këtë çast.

— Po a e miraton, Harri? — pyeti piktori, duke ecur lart e poshtë nëpër dhomë dhe duke kafshuar buzën. — S’ke si ta miratosh, në asnjë mënyrë. Është ndonjë dashuri e marrë kalimtare.

— Unë tani s’miratoj e s’kundërshtoj asgjë. Është qëndrim absurd ndaj jetës. Nuk na kanë sjellë në botë për të nxjerrë në shesh paragjykimet tona morale. Nuk i vë kurrë veshin asaj që thonë njerëzit e rëndomtë, dhe nuk ndërhyj kurrë në atë që bëjnë njerëzit e hijshëm. Nëse një personalitet më magjeps, çfarëdo mënyre shprehjeje që zgjedh ai personalitet, për mua është krejt e këndshme. Dorian Greji dashurohet me një vajzë të bukur që luan Zhuljetën dhe propozon të martohet me të. Pse jo? Po të martohej me Mesalinën, s’do të ishte më pak interesant. E di që unë s’jam kampion i martesës. E meta e vërtetë e martesës është se të bën altruist. Dhe njerëzit altruistë janë pa ngjyrë. U mungon individualiteti. Megjithatë, ka disa temperamente që martesa i bën më të ndërlikuar. Ata e ruajnë egoizmin e tyre dhe i shtojnë shumë egon të tjerë. Detyrohen të kenë më shumë se një jetë. Bëhen më të organizuar, dhe të jesh shumë i organizuar është, më duket, qëllimi i ekzistencës së njeriut. Për më tepër, çdo përvojë ka vlerë, dhe çfarëdo që të thuash kundër martesës, ajo është sigurisht një përvojë. Shpresoj që Dorian Greji ta bëjë këtë vajzë gruan e tij, ta adhurojë me pasion për gjashtë muaj, dhe pastaj papritur të magjepset nga dikush tjetër. Do të ishte një studim i mrekullueshëm.

— S’e ke seriozisht asnjë fjalë nga të gjitha këto, Harri; e di që s’e ke. Po t’i prishej jeta Dorian Grejit, askujt s’do t’i vinte më keq se ty. Je shumë më i mirë se ç’shtiresh.

Lord Henri qeshi. „Arsyeja pse na pëlqen të mendojmë kaq mirë për të tjerët është se të gjithë kemi frikë për veten. Themeli i optimizmit është tmerri i pastër. Mendojmë se jemi bujarë sepse i njohim të afërmit zotërimin e atyre virtyteve që ka gjasa të na sjellin dobi. Lavdërojmë bankierin që të mund të tërheqim më shumë se ç’kemi në llogari, dhe gjejmë cilësi të mira te kusari me shpresë se do të na i kursejë xhepat. E kam seriozisht çdo gjë që thashë. Kam përbuzjen më të madhe për optimizmin. Sa për një jetë të prishur, asnjë jetë s’është e prishur veç asaj që i ndalet rritja. Nëse do ta prishësh një natyrë, mjafton ta reformosh. Sa për martesën, sigurisht që do të ishte budallallëk, por ka lidhje të tjera e më interesante mes burrave e grave. Do t’i inkurajoj me siguri. Kanë hirin që janë në modë. Por ja vetë Doriani. Ai do të të tregojë më shumë se unë.“

— Harri im i dashur, Bazil im i dashur, duhet të më përgëzoni të dy! — tha djaloshi, duke hedhur pelerinën e mbrëmjes me krahët e veshur me saten dhe duke ua shtrënguar dorën me radhë të dy miqve. — S’kam qenë kurrë kaq i lumtur. Sigurisht, është e papritur — të gjitha gjërat vërtet të bukura janë. E megjithatë më duket se është e vetmja gjë që kam kërkuar gjithë jetën. — Ishte i skuqur nga ngazëllimi e kënaqësia, dhe dukej jashtëzakonisht i pashëm.

— Shpresoj të jesh gjithmonë shumë i lumtur, Dorian, — tha Hollvardi, — por nuk ta fal krejt që s’më njoftove për fejesën. Harrin e njoftove.

— Dhe unë s’ta fal që u vonove për darkë, — ndërhyri Lord Henri, duke i vënë dorën mbi sup djaloshit e duke buzëqeshur ndërsa fliste. — Hajde, le të ulemi e të provojmë si është chef-i¹ i ri këtu, dhe pastaj do të na tregosh si ndodhi gjithçka.

— S’ka vërtet shumë për të treguar, — thirri Dorian ndërsa zunë vend rreth tryezës së vogël të rrumbullakët. — Ajo që ndodhi ishte thjesht kjo. Pasi u ndava me ty dje në mbrëmje, Harri, u vesha, hëngra diçka në atë restorantin e vogël italian në Rupert Street ku më çove ti, dhe në tetë zbrita në teatër. Sibili po luante Rozalindën. Sigurisht, skenografia ishte e tmerrshme dhe Orlandoja absurd. Por Sibili! Duhej ta kishit parë! Kur doli me rrobat e djalit, ishte krejt e mrekullueshme. Kishte veshur një jelek kadifeje ngjyrë myshku me mëngë ngjyrë kanelle, çorape të ngushta ngjyrë kafe të lidhura kryq, një kësulë të vogël e të hijshme jeshile me një pendë skifteri të kapur me një xhevahir, dhe një pelerinë me kapuç të veshur nga brenda me të kuqe të mbyllur. S’më ishte dukur kurrë më e bukur. Kishte gjithë hirin e brishtë të asaj figurine nga Tanagra që ke në studio, Bazil. Flokët i rrinin tufë rreth fytyrës si gjethe të errëta rreth një trëndafili të zbehtë. Sa për lojën e saj — mirë, do ta shihni sonte. Është thjesht artiste e lindur. Rrija në lozhën e zymtë krejt i magjepsur. Harrova se isha në Londër dhe në shekullin e nëntëmbëdhjetë. Isha larg me të dashurën time në një pyll që s’e kishte parë kurrë njeri. Pasi mbaroi shfaqja, shkova prapa dhe i fola. Ndërsa rrinim ulur bashkë, papritur në sytë e saj u shfaq një vështrim që s’ia kisha parë kurrë më parë. Buzët e mia lëvizën drejt të sajave. U puthëm. S’mund t’jua përshkruaj ç’ndjeva në atë çast. M’u duk sikur gjithë jeta ime ishte ngushtuar në një pikë të vetme të përsosur gëzimi ngjyrë trëndafili. Ajo u drodh e tëra dhe u lëkund si një narcis i bardhë. Pastaj u hodh në gjunjë dhe m’i puthi duart. E ndiej se s’duhet t’jua tregoj të gjitha këto, por s’e mbaj dot. Sigurisht, fejesa jonë është sekret i madh. Ajo s’i ka thënë as nënës së vet. S’e di ç’do të thonë kujdestarët e mi. Lord Radley me siguri do të tërbohet. S’më bëhet vonë. Pas më pak se një viti do të jem në moshë madhore, dhe atëherë mund të bëj ç’të dua. Kam bërë mirë, Bazil, apo jo, që e mora dashurinë time nga poezia dhe e gjeta gruan time në dramat e Shekspirit? Buzët që Shekspiri i mësoi të flisnin më kanë pëshpëritur sekretin e tyre në vesh. Krahët e Rozalindës më kanë mbështjellë, dhe kam puthur Zhuljetën në gojë.

— Po, Dorian, besoj se ke bërë mirë, — tha Hollvardi ngadalë.

— E ke parë sot? — pyeti Lord Henri.

Dorian Greji tundi kokën. „E lashë në pyllin e Ardenit; do ta gjej në një pemishte në Verona.“²

Lord Henri piu shampanjën me gllënjka, si i zhytur në mendime. „Në ç’pikë të veçantë e përmende fjalën martesë, Dorian? Dhe ç’të tha ajo në përgjigje? Ndoshta e harrove fare.“

— Harri i dashur, nuk e trajtova si një marrëveshje tregtare, dhe s’bëra ndonjë propozim zyrtar. I thashë se e doja, dhe ajo më tha se s’ishte e denjë të bëhej gruaja ime. Jo e denjë! E po, gjithë bota s’është asgjë për mua krahasuar me të.

— Gratë janë mrekullisht praktike, — murmuriti Lord Henri, — shumë më praktike se ne. Në situata të tilla ne shpesh harrojmë të themi ndonjë gjë për martesën, dhe ato na e kujtojnë gjithmonë.

Hollvardi i vuri dorën mbi krah. „Mos, Harri. E ke mërzitur Dorianin. Ai s’është si burrat e tjerë. S’do t’i sillte kurrë fatkeqësi askujt. Natyra e tij është shumë e hollë për këtë.“

Lord Henri vështroi përtej tryezës. „Doriani s’mërzitet kurrë me mua,“ u përgjigj. „E bëra pyetjen për arsyen më të mirë të mundshme, madje për arsyen e vetme që e justifikon njeriun kur bën ndonjë pyetje — kureshtjen e thjeshtë. Kam një teori se janë gjithmonë gratë që na propozojnë neve, dhe jo ne grave. Përveç, natyrisht, në jetën e klasës së mesme. Por klasat e mesme s’janë moderne.“

Dorian Greji qeshi dhe hodhi kokën pas. „Je krejt i pandreqshëm, Harri; por s’më bëhet vonë. Është e pamundur të zemërohesh me ty. Kur ta shohësh Sibil Veinin, do ta ndiesh se njeriu që mund t’i bënte keq do të ishte egërsirë, egërsirë pa zemër. S’e kuptoj si mund të dëshirojë dikush të turpërojë gjënë që do. E dua Sibil Veinin. Dua ta vë mbi një piedestal ari dhe të shoh botën të adhurojë gruan që është e imja. Ç’është martesa? Një betim i pakthyeshëm. Ti tallesh me të për këtë. Ah! mos u tall. Është një betim i pakthyeshëm që dua ta bëj. Mirëbesimi i saj më bën besnik, besimi i saj më bën të mirë. Kur jam me të, pendohem për gjithçka që më ke mësuar. Bëhem ndryshe nga ai që më ke njohur. Kam ndryshuar, dhe vetëm prekja e dorës së Sibil Veinit më bën të të harroj ty e të gjitha teoritë e tua të gabuara, magjepsëse, helmuese e të këndshme.“

— Dhe ato janë …? — pyeti Lord Henri, duke marrë pak sallatë.

— Oh, teoritë e tua për jetën, teoritë e tua për dashurinë, teoritë e tua për kënaqësinë. Të gjitha teoritë e tua, në fakt, Harri.

— Kënaqësia është e vetmja gjë për të cilën ia vlen të kesh teori, — u përgjigj ai me zërin e tij të ngadaltë e melodioz. — Por kam frikë se s’mund ta quaj teorinë time timen. I përket Natyrës, jo mua. Kënaqësia është prova e Natyrës, shenja e saj e miratimit. Kur jemi të lumtur, jemi gjithmonë të mirë, por kur jemi të mirë, s’jemi gjithmonë të lumtur.

— Ah! po ç’do të thuash me të mirë? — thirri Bazil Hollvardi.

— Po, — përsëriti Dorian, duke u mbështetur pas në karrige dhe duke e vështruar Lord Henrin mbi tufat e rënda të irisëve me buzë të purpurta që qëndronin në mes të tryezës, — ç’do të thuash me të mirë, Harri?

— Të jesh i mirë do të thotë të jesh në harmoni me veten, — u përgjigj ai, duke prekur këmbën e hollë të gotës me gishtat e tij të zbehtë e me maja të holla. — Disharmonia është të detyrohesh të jesh në harmoni me të tjerët. Jeta jote — kjo është gjëja e rëndësishme. Sa për jetët e të afërmve, nëse dëshiron të jesh pedant a puritan, mund t’u nxjerrësh në shesh pikëpamjet e tua morale për to, por ato s’janë punë jotja. Për më tepër, individualizmi ka vërtet synimin më të lartë. Morali modern qëndron në pranimin e standardit të kohës sate. Unë mendoj se për çdo njeri të kulturuar, të pranosh standardin e kohës sate është një formë e imoralitetit më të trashë.

— Po, me siguri, nëse jeton vetëm për veten, Harri, paguan një çmim të tmerrshëm për këtë? — sugjeroi piktori.

— Po, sot na marrin tepër për gjithçka. Më duket se tragjedia e vërtetë e të varfërve është se s’mund të përballojnë asgjë tjetër veç vetëmohimit. Mëkatet e bukura, si gjërat e bukura, janë privilegj i të pasurve.

— Duhet të paguash në mënyra të tjera, jo me para.

— Ç’lloj mënyrash, Bazil?

— Oh! më duket me pendim, me vuajtje, me … mirë, me vetëdijen e degradimit.

Lord Henri ngriti supet. „Miku im, arti mesjetar është i këndshëm, por emocionet mesjetare janë të vjetruara. Mund t’i përdorësh në letërsi, sigurisht. Por të vetmet gjëra që mund të përdorësh në letërsi janë ato që ke pushuar së përdoruri në jetë. Më beso, asnjë njeri i qytetëruar s’pendohet kurrë për një kënaqësi, dhe asnjë njeri i paqytetëruar s’e di kurrë ç’është kënaqësia.“

— Unë e di ç’është kënaqësia, — thirri Dorian Greji. — Është të adhurosh dikë.

— Kjo është sigurisht më mirë se të të adhurojnë, — u përgjigj ai, duke luajtur me disa fruta. — Të të adhurojnë është bezdi. Gratë na trajtojnë ashtu siç i trajton njerëzimi perënditë e tij. Na adhurojnë, dhe na bezdisin gjithmonë që të bëjmë diçka për to.

— Do të thosha se çfarëdo që kërkojnë, na e kanë dhënë më parë, — murmuriti djaloshi me seriozitet. — Ato e krijojnë dashurinë në natyrën tonë. Kanë të drejtë ta kërkojnë prapa.

— Kjo është krejt e vërtetë, Dorian, — thirri Hollvardi.

— Asgjë s’është kurrë krejt e vërtetë, — tha Lord Henri.

— Kjo është, — e ndërpreu Dorian. — Duhet ta pranosh, Harri, se gratë u japin burrave vetë arin e jetës së tyre.

— Ndoshta, — psherëtiu ai, — por gjithmonë e duan prapa në monedha kaq të vogla. Ky është shqetësimi. Gratë, siç e ka thënë njëherë ndonjë francez i mprehtë, na frymëzojnë dëshirën të bëjmë kryevepra dhe gjithmonë na pengojnë t’i realizojmë.

— Harri, je i tmerrshëm! S’e di pse të dua kaq shumë.

— Do të më duash gjithmonë, Dorian, — u përgjigj ai. — Doni kafe, djem? Kamerier, sill kafe, dhe fine-champagne,³ dhe ca cigare. Jo, s’ka nevojë për cigare — kam unë. Bazil, s’mund të të lejoj të pish puro. Duhet të marrësh një cigare. Cigarja është tipi i përsosur i një kënaqësie të përsosur. Është e hollë dhe të lë të pakënaqur. Ç’mund të duash më shumë? Po, Dorian, gjithmonë do të më duash. Unë të përfaqësoj të gjitha mëkatet që s’ke pasur kurrë guximin t’i bësh.

— Ç’marrëzira që flet, Harri! — thirri djaloshi, duke ndezur cigaren nga një dragua argjendi që nxirrte zjarr, të cilin kamarieri e kishte vënë mbi tryezë. — Le të shkojmë në teatër. Kur Sibili të dalë në skenë, do të kesh një ideal të ri jete. Ajo do të përfaqësojë për ty diçka që s’e ke njohur kurrë.

— Unë i kam njohur të gjitha, — tha Lord Henri, me një vështrim të lodhur në sy, — por jam gjithmonë gati për një emocion të ri. Kam frikë, megjithatë, se, të paktën për mua, s’ka gjë të tillë. Prapëseprapë, vajza jote e mrekullueshme mund të më drithërojë. E dua aktrimin. Është shumë më real se jeta. Le të shkojmë. Dorian, ti do të vish me mua. Më vjen shumë keq, Bazil, por në karrocë ka vend vetëm për dy. Duhet të na ndjekësh me një karrocë me qira.

U ngritën dhe veshën palltot, duke pirë kafenë në këmbë. Piktori ishte i heshtur e i menduar. Një zymtësi e kishte pushtuar. Nuk e duronte dot këtë martesë, e megjithatë i dukej më mirë se shumë gjëra të tjera që mund të kishin ndodhur. Pas disa minutash zbritën të gjithë poshtë. Ai u nis vetëm, siç ishte rënë dakord, dhe vështronte dritat që vezullonin të karrocës së vogël përpara tij. Një ndjenjë e çuditshme humbjeje e pushtoi. Ndjeu se Dorian Greji s’do të ishte më kurrë për të gjithçka që kishte qenë në të kaluarën. Jeta ishte futur mes tyre… Sytë iu errësuan, dhe rrugët plot njerëz e drita iu turbulluan para syve. Kur karroca ndaloi para teatrit, iu duk se ishte plakur me vite.

Shënime

1. Chef (frëngjisht): kryekuzhinieri. ↩︎

2. Pylli i Ardenit është vendi ku zhvillohet Si t’ju pëlqejë; Verona, qyteti i Romeos dhe Zhuljetës. Doriani do të thotë se Sibila nuk luan më Rozalindën, por Zhuljetën. ↩︎

3. Fine-champagne: konjak i zgjedhur, nga vreshtat e Grande e Petite Champagne-s, në krahinën e Konjakut në Francë. ↩︎