Kapitulli XI · Portreti i Dorian Grejit

Për vite me radhë, Dorian Greji s’mundi ta çlironte veten nga ndikimi i këtij libri. Ose ndoshta do të ishte më e saktë të thuhej se s’u përpoq kurrë ta çlironte veten prej tij. Porositi nga Parisi jo më pak se nëntë kopje me letër të madhe të botimit të parë, dhe i lidhi me ngjyra të ndryshme, që t’u përshtateshin humoreve të tij të ndryshme dhe tekave të ndryshueshme të një natyre mbi të cilën dukej, ndonjëherë, se kishte humbur gati krejt kontrollin. Heroi, i riu i mrekullueshëm parisien te i cili temperamenti romantik dhe ai shkencor ishin përzier në mënyrë kaq të çuditshme, u bë për të një lloj paraimazhi i vetvetes. Dhe, në të vërtetë, i gjithë libri i dukej se përmbante historinë e jetës së tij, të shkruar para se ta kishte jetuar.

Në një pikë ishte më me fat se heroi fantastik i romanit. Ai s’e njohu kurrë — dhe vërtet s’pati kurrë arsye ta njihte — atë frikë disi groteske nga pasqyrat, nga sipërfaqet e lëmuara të metalit dhe nga uji i qetë, që e kishte pushtuar të riun parisien kaq herët në jetë, dhe që ishte shkaktuar nga venitja e papritur e një bukurie që dikur, me sa duket, kishte qenë kaq e jashtëzakonshme. Ishte me një gëzim gati mizor — dhe ndoshta pothuajse në çdo gëzim, ashtu si me siguri në çdo kënaqësi, mizoria ka vendin e saj — që lexonte pjesën e fundit të librit, me rrëfimin e saj vërtet tragjik, ndonëse disi të tepruar, të hidhërimit e të dëshpërimit të dikujt që kishte humbur vetë atë që te të tjerët, e te bota, e kishte çmuar më shumë.

Sepse bukuria e mrekullueshme që kishte magjepsur kaq shumë Bazil Hollvardin, e shumë të tjerë përveç tij, dukej sikur s’e linte kurrë. Edhe ata që kishin dëgjuar gjërat më të këqija kundër tij — dhe herë pas here fjalë të çuditshme për mënyrën e tij të jetesës përhapeshin nëpër Londër dhe bëheshin llafe nëpër klube — s’mund të besonin asgjë në çnderim të tij kur e shihnin. Kishte gjithmonë pamjen e dikujt që e kishte ruajtur veten të panjollosur nga bota. Burrat që flisnin vrazhdë heshtnin kur Dorian Greji hynte në dhomë. Kishte diçka në pastërtinë e fytyrës së tij që i qortonte. Vetë prania e tij dukej sikur u kujtonte kujtimin e pafajësisë që kishin njollosur. Pyesnin veten si mund t’i kishte shpëtuar dikush kaq i hijshëm e i bukur si ai njollës së një kohe që ishte njëkohësisht e ndyrë e epshore.

Shpesh, kur kthehej në shtëpi nga një prej atyre mungesave misterioze e të gjata që ngjallnin hamendje kaq të çuditshme mes atyre që ishin miqtë e tij, ose mendonin se ishin, ai vetë ngjitej fshehurazi shkallëve deri te dhoma e kyçur, e hapte derën me çelësin që s’e ndante më kurrë, dhe qëndronte, me një pasqyrë, përpara portretit që i kishte pikturuar Bazil Hollvardi, duke vështruar herë fytyrën e ligë e të plakur në pëlhurë, e herë fytyrën e bukur e të re që i qeshte nga xhami i lëmuar. Vetë mprehtësia e kontrastit ia ngjallte ndjenjën e kënaqësisë. Dashurohej gjithnjë e më shumë me bukurinë e vet, interesohej gjithnjë e më shumë për prishjen e shpirtit të vet. Shqyrtonte me kujdes të imët, e ndonjëherë me një kënaqësi përbindëshe e të tmerrshme, vijat e shëmtuara që i digjnin ballin që rrudhej ose zvarriteshin rreth gojës së rëndë e epshore, duke pyetur veten ndonjëherë cilat ishin më të tmerrshme, shenjat e mëkatit apo shenjat e moshës. Vinte duart e tij të bardha pranë duarve të vrazhda e të fryra të pikturës, dhe buzëqeshte. Tallej me trupin e shformuar e me gjymtyrët që dobësoheshin.

Kishte çaste, në të vërtetë, natën, kur, i shtrirë pa gjumë në dhomën e tij të parfumuar hollë, ose në dhomën e ndyrë të tavernës së vogël me nam të keq afër dokeve, që e kishte zakon ta frekuentonte nën emër të rremë e i maskuar, mendonte për rrënimin që i kishte sjellë shpirtit të vet me një keqardhje që ishte edhe më therëse sepse ishte krejt egoiste. Por çaste të tilla ishin të rralla. Ajo kureshtje për jetën që Lord Henri ia kishte ngjallur i pari, ndërsa rrinin bashkë në kopshtin e mikut të tyre, dukej se shtohej me kënaqjen. Sa më shumë dinte, aq më shumë dëshironte të dinte. Kishte uri të çmendura që bëheshin më të babëzitura sa më shumë i ushqente.

E megjithatë s’ishte vërtet i pamatur, të paktën në marrëdhëniet me shoqërinë. Një a dy herë në muaj gjatë dimrit, dhe çdo të mërkurë mbrëma gjatë sezonit, ia hapte botës shtëpinë e tij të bukur dhe ftonte muzikantët më të famshëm të kohës që t’i magjepsnin mysafirët me mrekullitë e artit të tyre. Darkat e tij të vogla, në organizimin e të cilave e ndihmonte gjithmonë Lord Henri, shquheshin po aq për zgjedhjen e kujdesshme e vendosjen e të ftuarve, sa edhe për shijen e hollë të treguar në zbukurimin e tryezës, me rregullimet e saj të holla simfonike të luleve ekzotike, të mbulesave të qëndisura dhe të enëve antike prej ari e argjendi. Në të vërtetë, kishte shumë, sidomos mes të rinjve shumë të rinj, që shihnin, ose u dukej se shihnin, te Dorian Greji realizimin e vërtetë të një tipi që e kishin ëndërruar shpesh në ditët e Etonit a të Oksfordit, një tip që do të bashkonte diçka nga kultura e vërtetë e dijetarit me gjithë hirin, dallimin e sjelljen e përsosur të një qytetari të botës. Atyre u dukej se ishte nga shoqëria e atyre që Danteja i përshkruan si ata që kishin kërkuar „ta bënin veten të përsosur me adhurimin e bukurisë“. Si Gautier, ishte nga ata për të cilët „bota e dukshme ekzistonte“.

Dhe, sigurisht, për të vetë jeta ishte i pari, më i madhi i arteve, dhe për të të gjitha artet e tjera dukeshin vetëm një përgatitje. Moda, nëpërmjet së cilës ajo që është vërtet fantastike bëhet për një çast universale, dhe dendizmi, që, në mënyrën e vet, është një përpjekje për të pohuar modernitetin absolut të bukurisë, kishin, sigurisht, magjinë e tyre për të. Mënyra e tij e veshjes, dhe stilet e veçanta që merrte herë pas here, kishin ndikimin e tyre të dukshëm te të rinjtë elegantë të ballove të Mayfair-it e të dritareve të klubeve të Pall Mall-it,¹ që e kopjonin në çdo gjë që bënte, dhe përpiqeshin të riprodhonin hirin e rastësishëm të tekave të tij të hijshme, ndonëse për të vetëm gjysmë serioze.

Sepse, ndonëse ishte fare i gatshëm të pranonte pozitën që iu ofrua gati menjëherë kur arriti moshën madhore, dhe gjente, në të vërtetë, një kënaqësi të hollë në mendimin se mund të bëhej vërtet për Londrën e kohës së vet ajo që kishte qenë dikur për Romën perandorake të Neronit autori i Satirikonit, megjithatë në thellësi të zemrës dëshironte të ishte diçka më shumë se thjesht një arbiter elegantiarum,² që të konsultohej për mbajtjen e një xhevahiri, ose lidhjen e një kravate, ose mbajtjen e një bastuni. Kërkonte të shtjellonte një skemë të re jete që do të kishte filozofinë e saj të arsyetuar dhe parimet e saj të rregullta, dhe do ta gjente realizimin e saj më të lartë në shpirtëzimin e shqisave.

Adhurimi i shqisave shpesh, e me të drejtë të madhe, është dënuar, sepse njerëzit ndiejnë një instinkt natyror tmerri ndaj pasioneve e ndjesive që duken më të forta se ata vetë, dhe që e dinë se i ndajnë me format më pak të organizuara të ekzistencës. Por Dorian Grejit i dukej se natyra e vërtetë e shqisave s’ishte kuptuar kurrë, dhe se ato kishin mbetur të egra e shtazore thjesht sepse bota ishte përpjekur t’i nënshtronte me uri ose t’i vriste me dhimbje, në vend që të synonte t’i bënte elemente të një shpirtërie të re, tipari mbizotërues i së cilës do të ishte një instinkt i hollë për bukurinë. Ndërsa vështronte pas njeriun që lëvizte nëpër histori, e ndiqte një ndjenjë humbjeje. Sa shumë gjëra ishin dorëzuar! dhe për një qëllim kaq të vogël! Kishte pasur refuzime të çmendura e kokëforta, forma përbindëshe vetëtorturimi e vetëmohimi, origjina e të cilave ishte frika dhe rezultati i të cilave ishte një degradim pafundësisht më i tmerrshëm se ai degradim i imagjinuar nga i cili, në padijen e tyre, kishin kërkuar të shpëtonin; Natyra, në ironinë e saj të mrekullueshme, duke e dëbuar asketin të ushqehej me kafshët e egra të shkretëtirës dhe duke i dhënë vetmitarit shtazët e fushës për shoqëri.

Po: do të kishte, siç kishte profetizuar Lord Henri, një hedonizëm të ri që do ta rikrijonte jetën dhe do ta shpëtonte nga ai puritanizëm i ashpër e pa hije që po ka, në kohën tonë, ringjalljen e tij të çuditshme. Do të kishte shërbimin e tij ndaj intelektit, sigurisht, e megjithatë s’do të pranonte kurrë asnjë teori a sistem që do të përfshinte sakrifikimin e ndonjë mënyre përvoje të zjarrtë. Synimi i tij, në të vërtetë, do të ishte vetë përvoja, e jo frytet e përvojës, të ëmbla a të hidhura qofshin. Për asketizmin që i vdes shqisat, si dhe për shthurjen vulgare që i topit ato, s’do të dinte asgjë. Por do ta mësonte njeriun të përqendrohej në çastet e një jete që vetë s’është veçse një çast.

Pak prej nesh nuk janë zgjuar ndonjëherë para agimit, ose pas njërës prej atyre netëve pa ëndrra që na bëjnë gati të dashuruar me vdekjen, ose pas njërës prej atyre netëve tmerri e gëzimi të shformuar, kur nëpër dhomat e trurit përshkojnë fantazma më të tmerrshme se vetë realiteti, të mbushura me atë jetë të gjallë që fshihet në të gjitha groteskët, dhe që i jep artit gotik vitalitetin e tij të qëndrueshëm, ky art duke qenë, mund të përfytyrosh, veçanërisht arti i atyre mendjet e të cilëve janë trazuar nga sëmundja e ëndërrimit. Pak nga pak gishta të bardhë zvarriten përmes perdeve, dhe duket sikur dridhen. Në forma të zeza fantastike, hije memece zvarriten nëpër qoshet e dhomës e mblidhen kruspull atje. Jashtë, dëgjohet trazimi i zogjve mes gjetheve, ose zhurma e njerëzve që dalin në punë, ose psherëtima e dënesa e erës që zbret nga kodrat e endet rreth shtëpisë së heshtur, sikur të kishte frikë t’i zgjonte të fjeturit e megjithatë duhej ta thërriste gjumin nga shpella e tij e purpurt. Vello pas velloje garze të hollë e të mugët ngrihet, dhe pak nga pak sendeve u kthehen format e ngjyrat, dhe ne shohim agimin duke e riformuar botën sipas motivit të saj të lashtë. Pasqyrat e zbehta e marrin prapa jetën e tyre imituese. Qirinjtë pa flakë qëndrojnë aty ku i kishim lënë, dhe pranë tyre ndodhet libri me faqe gjysmë të prera që po studionim, ose lulja me tel që kishim mbajtur në ballo, ose letra që kishim frikë ta lexonim, ose që e kishim lexuar shumë shpesh. Asgjë s’na duket e ndryshuar. Nga hijet joreale të natës kthehet jeta reale që kishim njohur. Duhet ta rinisim aty ku e kishim lënë, dhe na pushton një ndjenjë e tmerrshme e domosdoshmërisë për të vazhduar energjinë në të njëjtin rreth të lodhshëm zakonesh stereotipe, ose një mall i egër, ndoshta, që qepallat tona të hapeshin ndonjë mëngjes mbi një botë që ishte riformuar rishtas në errësirë për kënaqësinë tonë, një botë ku gjërat do të kishin forma e ngjyra të reja, e do të ishin ndryshuar, ose do të kishin sekrete të tjera, një botë ku e kaluara do të kishte pak ose aspak vend, ose të paktën do të mbijetonte në asnjë formë të vetëdijshme detyrimi a pendimi, meqë edhe kujtimi i gëzimit ka hidhësinë e vet dhe kujtimet e kënaqësisë dhimbjen e tyre.

Krijimi i botëve të tilla i dukej Dorian Grejit qëllimi i vërtetë, ose një nga qëllimet e vërteta, të jetës; dhe në kërkimin e tij të ndjesive që do të ishin njëkohësisht të reja e të këndshme, e do të kishin atë element çudie që është kaq thelbësor për romancën, shpesh merrte disa mënyra të menduari që e dinte se ishin vërtet të huaja për natyrën e tij, i dorëzohej ndikimeve të tyre të holla, dhe pastaj, pasi u kishte kapur, si të thuash, ngjyrën dhe ia kishte kënaqur kureshtjen intelektuale, i linte me atë indiferencë të çuditshme që s’është e papajtueshme me një zjarr të vërtetë temperamenti, dhe që, në të vërtetë, sipas disa psikologëve modernë, është shpesh kusht i tij.

Një herë u përfol për të se po bëhej katolik roman, dhe me siguri riti romak kishte pasur gjithmonë një tërheqje të madhe për të. Sakrifica e përditshme, në të vërtetë më e tmerrshme se të gjitha sakrificat e botës antike, e trazonte po aq me refuzimin e saj madhështor të dëshmisë së shqisave sa edhe me thjeshtësinë primitive të elementeve të saj dhe me patosin e përjetshëm të tragjedisë njerëzore që kërkonte të simbolizonte. I pëlqente të gjunjëzohej mbi dyshemenë e ftohtë prej mermeri dhe ta shihte priftin, me dalmatikën e tij të ngurtë me lule, duke e larguar ngadalë e me duar të bardha velin e tabernakullit, ose duke ngritur lart monstrancën e stolisur me xhevahire në formë feneri me atë hosti të zbehtë që ndonjëherë, do të doje ta besoje, është vërtet „panis cælestis“,³ buka e engjëjve, ose, i veshur me rrobat e Mundimeve të Krishtit, duke e thyer hostinë në kelk dhe duke rrahur gjoksin për mëkatet e veta. Temjanicat që tymonin, të cilat djemtë e rëndë, me dantella e të kuqe, i hidhnin në ajër si lule të mëdha të praruara, kishin magjinë e tyre të hollë për të. Kur dilte, i vështronte me habi rrëfyestoret e zeza dhe dëshironte të ulej në hijen e mugët të njërës prej tyre e të dëgjonte burra e gra që pëshpëritnin përmes grilës së konsumuar historinë e vërtetë të jetës së tyre.

Por s’ra kurrë në gabimin e ndalimit të zhvillimit të tij intelektual me ndonjë pranim zyrtar të një besimi a sistemi, ose të ngatërrimit, për një shtëpi ku të jetosh, të një hani që s’është i përshtatshëm veçse për ndenjjen e një nate, ose për disa orë të një nate pa yje kur hëna është në mundimet e lindjes. Misticizmi, me fuqinë e tij të mrekullueshme për t’i bërë gjërat e zakonshme të çuditshme për ne, dhe antinomizmi i hollë që duket se e shoqëron gjithmonë, e tërhoqi për një stinë; dhe për një stinë u prir nga doktrinat materialiste të lëvizjes së Darwinismus-it⁴ në Gjermani, dhe gjeti një kënaqësi të çuditshme duke gjurmuar mendimet e pasionet e njerëzve te ndonjë qelizë si perlë në tru, ose te ndonjë nerv i bardhë në trup, duke u kënaqur me konceptin e varësisë absolute të shpirtit nga disa kushte fizike, morbide a të shëndetshme, normale a të sëmura. E megjithatë, siç është thënë për të më parë, asnjë teori jete s’i dukej me ndonjë rëndësi krahasuar me vetë jetën. Ndiente thellë sa shterpe është çdo spekulim intelektual kur ndahet nga veprimi e eksperimenti. E dinte se shqisat, jo më pak se shpirti, kanë misteret e tyre shpirtërore për të zbuluar.

Dhe kështu ai studionte tani parfumet dhe sekretet e prodhimit të tyre, duke distiluar vajra me aromë të rëndë dhe duke djegur rrëshira aromatike nga Lindja. Pa se s’kishte asnjë humor të mendjes që të mos kishte homologun e vet në jetën shqisore, dhe iu fut zbulimit të marrëdhënieve të tyre të vërteta, duke pyetur veten ç’kishte në temjan që të bënte mistik, e në ambër gri që t’i ngacmonte pasionet, e në vjollca që të zgjonin kujtimin e romancave të vdekura, e në musk që të turbullonte trurin, e në champak që ta njollte imagjinatën; dhe duke u përpjekur shpesh të shtjellonte një psikologji të vërtetë të parfumeve, dhe të vlerësonte ndikimet e ndryshme të rrënjëve me erë të ëmbël e të luleve të parfumuara plot polen; të balsameve aromatike e të drurëve të errët e të parfumuar; të nardit, që të sëmur; të hovenias, që i çmend njerëzit; dhe të aloes, që thuhet se mund ta dëbojnë melankolinë nga shpirti.

Herë tjetër iu kushtua krejtësisht muzikës, dhe në një dhomë të gjatë me grila, me tavan cinobër e ari dhe mure prej llaku ngjyrë ulliri të gjelbër, jepte koncerte të çuditshme ku ciganë të çmendur nxirrnin muzikë të egër nga citerat e vogla, ose tunizianë të rëndë me shalle të verdha këpusnin telat e tendosur të lautave përbindëshe, ndërsa zezakë që zgërdhiheshin u binin monotonisht daulleve prej bakri dhe, të ulur kruspull mbi rrogoza të kuqe, indianë të hollë me çallma u frynin fyejve të gjatë prej kallami a bronzi dhe magjepsnin — ose shtireshin se magjepsnin — gjarpërinj të mëdhenj me kapuç e nepërka të tmerrshme me brirë. Intervalet e ashpra e disonancat e mprehta të muzikës barbare e trazonin ndonjëherë kur hiri i Schubertit, e hidhërimet e bukura të Chopinit, e harmonitë e fuqishme të vetë Beethovenit, binin pa u vënë re në veshin e tij. Mblodhi nga të gjitha anët e botës instrumentet më të çuditshme që mund të gjendeshin, qoftë në varret e kombeve të vdekura, qoftë mes atyre pak fiseve të egra që i kanë mbijetuar kontaktit me qytetërimet perëndimore, dhe i pëlqente t’i prekte e t’i provonte. Kishte juruparis-ët misteriozë të indianëve të Rio Negros, që gratë s’lejohen t’i shohin e që edhe të rinjtë s’mund t’i shohin derisa t’u nënshtrohen agjërimit e fshikullimit, dhe kupat prej dheu të peruanëve që kanë britmat e mprehta të zogjve, dhe fyej prej kockash njeriu si ato që dëgjoi Alfonso de Ovalle në Kili, dhe jaspra të gjelbra kumbuese që gjenden afër Cuzcos e nxjerrin një notë me ëmbëlsi të veçantë. Kishte kunguj të pikturuar të mbushur me guralecë që kërcisnin kur i tundje; clarin-in e gjatë të meksikanëve, në të cilin luajtësi nuk fryn, por përmes të cilit thith ajrin; ture-n e ashpër të fiseve të Amazonës, që e bien rojet që rrinë gjithë ditën nëpër pemë të larta, e që thuhet se mund të dëgjohet në një largësi prej tri ligash; teponaztli-n, që ka dy gjuhë druri që dridhen e që i bien me shkopinj të lyer me një gomë elastike të nxjerrë nga lëngu qumështor i bimëve; zilet yotl të aztekëve, që varen në tufa si rrush; dhe një daulle të madhe cilindrike, të mbuluar me lëkurat e gjarpërinjve të mëdhenj, si ajo që pa Bernal Díaz kur shkoi me Cortésin në tempullin meksikan, e për tingullin e trishtuar të së cilës na ka lënë një përshkrim kaq të gjallë. Karakteri fantastik i këtyre instrumenteve e magjepste, dhe ndiente një kënaqësi të çuditshme në mendimin se arti, si Natyra, ka përbindëshat e vet, gjëra me formë shtazore e me zëra të shëmtuar. E megjithatë, pas njëfarë kohe, u lodh prej tyre, dhe rrinte në lozhën e tij në operë, vetëm ose me Lord Henrin, duke dëgjuar me kënaqësi të magjepsur „Tannhäuser“-in⁵ dhe duke parë në preludin e asaj vepre të madhe arti një paraqitje të tragjedisë së shpirtit të vet.

Njëherë iu fut studimit të xhevahireve, dhe doli në një ballo me kostume si Anne de Joyeuse, Admiral i Francës, me një veshje të mbuluar me pesëqind e gjashtëdhjetë perla. Kjo shije e magjepsi për vite, dhe, në të vërtetë, mund të thuhet se s’e la kurrë. Shpesh kalonte një ditë të tërë duke i rregulluar e duke i rirregulluar në kutitë e tyre gurët e ndryshëm që kishte mbledhur, si krizoberili ngjyrë ulliri që bëhet i kuq në dritën e llambës, cimofani me vijën e tij si fije argjendi, peridoti ngjyrë fistiku, topazet rozë si trëndafili e të verdhë si vera, karbunkujt ngjyrë të kuqe zjarri me yje të drithëruar me katër rreze, gurët e kanelës të kuq si flaka, spinelët portokalli e vjollcë, dhe ametistet me shtresat e tyre të alternuara rubini e safiri. E donte arin e kuq të gurit të diellit, dhe bardhësinë si perlë të gurit të hënës, dhe ylberin e thyer të opalit qumështor. Siguroi nga Amsterdami tre smeralde me madhësi e pasuri ngjyre të jashtëzakonshme, dhe kishte një bruz de la vieille roche⁶ që ishte zilia e të gjithë njohësve.

Zbuloi gjithashtu histori të mrekullueshme për xhevahiret. Në „Clericalis Disciplina“⁷ të Alfonsos përmendej një gjarpër me sy prej hiacinti të vërtetë, dhe në historinë romantike të Aleksandrit, Pushtuesi i Ematisë⁸ thuhej se kishte gjetur në luginën e Jordanit gjarpërinj „me qafore smeraldesh të vërteta që u rritnin mbi shpinë“. Kishte një gur në trurin e dragoit, na tregon Filostrati,⁹ dhe „me shfaqjen e shkronjave të arta e të një rrobe të kuqe“ përbindëshi mund të vihej në një gjumë magjik e të vritej. Sipas alkimistit të madh Pierre de Boniface, diamanti e bënte njeriun të padukshëm, dhe agati i Indisë e bënte elokuent. Karneoli e qetësonte zemërimin, dhe hiacinti sillte gjumë, dhe ametisti i largonte avujt e verës. Granati dëbonte demonët, dhe hidropiku ia hiqte hënës ngjyrën. Seleniti rritej e zvogëlohej me hënën, dhe meloceusi, që zbulon hajdutët, mund të ndikohej vetëm nga gjaku i kecave. Leonardus Camillus kishte parë një gur të bardhë të nxjerrë nga truri i një zhabe të sapovrarë, që ishte kundërhelm i sigurt. Bezoari, që gjendej në zemrën e drerit arab, ishte hajmali që mund ta shëronte murtajën. Në foletë e zogjve arabë ishte aspilatesi, që, sipas Demokritit, e ruante atë që e mbante nga çdo rrezik zjarri.

Mbreti i Ceilanit kalonte me kalë nëpër qytet me një rubin të madh në dorë, si ceremoni e kurorëzimit të tij. Portat e pallatit të Prift Gjonit ishin „bërë prej sardi, me bririn e gjarprit me brirë të punuar brenda, që askush të mos mund të sillte helm brenda“. Mbi frontonin ishin „dy mollë të arta, në të cilat ishin dy karbunkuj“, që ari të shkëlqente ditën e karbunkujt natën. Në romancën e çuditshme të Lodge-it „Një Margaritë e Amerikës“, thuhej se në dhomën e mbretëreshës mund të shihje „gjithë zonjat e dëlira të botës, të gdhendura në argjend, duke vështruar përmes pasqyrash të bukura prej krizolitesh, karbunkujsh, safiresh dhe smeraldesh të gjelbra“. Marco Polo kishte parë banorët e Zipangut¹⁰ duke u vënë të vdekurve në gojë perla ngjyrë trëndafili. Një përbindësh deti ishte dashuruar me perlën që zhytësi i solli mbretit Peroz, dhe e kishte vrarë hajdutin, dhe e kishte vajtuar humbjen e saj për shtatë hëna. Kur hunët e joshën mbretin në gropën e madhe, ai e hodhi tutje — e tregon Prokopi¹¹ — dhe s’u gjet më kurrë, megjithëse perandori Anastas ofroi pesë kuintale monedha ari për të. Mbreti i Malabarit i kishte treguar një venecianit një rruzare me treqind e katër perla, një për çdo zot që adhuronte.

Kur Duka i Valentinois, biri i Aleksandrit VI, vizitoi Luigjin XII të Francës, kali i tij ishte ngarkuar me gjethe ari, sipas Brantôme-it,¹² dhe kapela i kishte rreshta të dyfishtë rubinësh që lëshonin një dritë të madhe. Karli i Anglisë kishte kalëruar me yzengji të varura me katërqind e njëzet e një diamante. Rikardi II kishte një xhaketë, të vlerësuar tridhjetë mijë marka, të mbuluar me rubinë balas. Hall-i e përshkroi Henrikun VIII, rrugës për në Kullë para kurorëzimit, të veshur me „një xhaketë ari në reliev, gjoksorja e qëndisur me diamante e gurë të tjerë të çmuar, dhe një brez i madh rreth qafës prej balasesh të mëdhenj“. Të preferuarit e Jakobit I mbanin vathë smeraldi të ngulitur në filigran ari. Eduardi II i dha Piers Gaveston-it një parzmore prej ari të kuq të stolisur me hiacintë, një gjerdan me trëndafila ari të ngulitur me gurë bruzi, dhe një kësulë të spërkatur me perla. Henriku II mbante dorashka me xhevahire që arrinin deri në bërryl, dhe kishte një dorezë skifteri të qepur me dymbëdhjetë rubinë e pesëdhjetë e dy perla të mëdha orientale. Kapela dukale e Karlit të Nxituar,¹³ Dukës së fundit të Burgundisë nga dinastia e tij, ishte e varur me perla në formë dardhe dhe e stolisur me safirë.

Sa e hollë kishte qenë dikur jeta! Sa madhështore në pompën e zbukurimin e saj! Edhe të lexoje për luksin e të vdekurve ishte e mrekullueshme.

Pastaj e ktheu vëmendjen te qëndisjet dhe te sixhadet e murit që zëvendësonin afresket në dhomat e ftohta të kombeve veriore të Evropës. Ndërsa e hulumtonte temën — dhe gjithmonë kishte një aftësi të jashtëzakonshme për t’u zhytur krejtësisht për çastin në çdo gjë që merrte përsipër — gati u trishtua nga mendimi i rrënimit që koha u sillte gjërave të bukura e të mrekullueshme. Ai, të paktën, i kishte shpëtuar kësaj. Vera pasonte verën, dhe narcizët e verdhë lulëzonin e vdisnin shumë herë, dhe netët e tmerrit përsëritnin historinë e turpit të tyre, por ai ishte i pandryshuar. Asnjë dimër s’ia prishte fytyrën as ia njollte çeljen si lule. Sa ndryshe ishte me gjërat materiale! Ku kishin shkuar? Ku ishte rroba e madhe ngjyrë shafrani, mbi të cilën perënditë luftonin kundër gjigantëve, që e kishin punuar vajza të zeshkëta për kënaqësinë e Athinës? Ku ishte velariumi i madh që Neroni e kishte shtrirë mbi Koloseun në Romë, ajo velë titanike prej purpure mbi të cilën ishte paraqitur qielli me yje, dhe Apoloni duke drejtuar një qerre të tërhequr nga kuaj të bardhë me frerë të praruar? Dëshironte të shihte pecetat e çuditshme të punuara për Priftin e Diellit, mbi të cilat ishin paraqitur të gjitha ëmbëlsirat e gjellët që mund të deshe për një gosti; qefinin mortor të mbretit Kilperik, me treqind bletët e tij të arta; rrobat fantastike që ngjallën indinjatën e peshkopit të Pontit dhe ishin figuruar me „luanë, panterë, arinj, qen, pyje, shkëmbinj, gjahtarë — me një fjalë, gjithçka që një piktor mund të kopjojë nga natyra“; dhe xhaketën që kishte veshur njëherë Karli i Orleansit, në mëngët e së cilës ishin qëndisur vargjet e një kënge që fillonte „Madame, je suis tout joyeux“, shoqërimi muzikor i fjalëve i punuar me fill ari, dhe çdo notë, në formë katrore në ato kohë, e formuar me katër perla. Lexoi për dhomën që u përgatit në pallatin e Reimsit për mbretëreshën Zhana e Burgundisë dhe që ishte zbukuruar me „një mijë e treqind e njëzet e një papagaj, të bërë me qëndisje, dhe të stemuar me armët e mbretit, dhe pesëqind e gjashtëdhjetë e një flutura, krahët e të cilave ishin zbukuruar njësoj me armët e mbretëreshës, e gjitha e punuar në ar“. Katerina de Mediçi¹⁴ kishte një shtrat zie të bërë për të prej kadifeje të zezë të spërkatur me gjysmëhëna e diej. Perdet e tij ishin prej damasku, me kurora gjethesh e girlanda, të figuruara mbi një sfond ari e argjendi, dhe me thekë qëndisjesh perlash përgjatë anëve, dhe qëndronte në një dhomë të varur me rreshta emblemash të mbretëreshës në kadife të zezë të prerë mbi pëlhurë argjendi. Luigji XIV kishte në apartamentin e tij kariatide të qëndisura me ar të larta pesëmbëdhjetë këmbë. Shtrati shtetëror i Sobieskit, mbretit të Polonisë,¹⁵ ishte prej brokati ari të Smirnës të qëndisur me bruz me vargje nga Kurani. Këmbët e tij ishin prej argjendi të praruar, të gdhendur bukur, dhe të stolisur me bollëk me medalione të smaltuara e me xhevahire. Ishte marrë nga kampi turk para Vjenës, dhe flamuri i Muhamedit kishte qëndruar nën arin e drithëruar të kulmit të tij.

Dhe kështu, për një vit të tërë, kërkoi të mblidhte ekzemplarët më të hollë që mund të gjente të punimeve tekstile e të qëndisura, duke siguruar muslinat e brishta të Delhit, të punuara hollë me palmeta me fill ari e të qepura me krahë brumbujsh që vezullonin si ylber; garzat e Dakës, që për tejdukshmërinë e tyre njihen në Lindje si „ajër i endur“, „ujë që rrjedh“ dhe „vesë e mbrëmjes“; pëlhura të çuditshme me figura nga Java; perde të stërholluara të verdha kineze; libra të lidhur me saten ngjyrë kafe të artë ose me mëndafsh të kaltër e të bukur dhe të punuar me fleurs-de-lis, zogj e figura; vello lacis¹⁶ të punuara me pikë hungareze; brokate siciliane e kadife të ngurta spanjolle; punime gjeorgjiane, me monedhat e tyre të praruara, dhe foukousa japoneze, me arin e tyre me tone të gjelbra dhe zogjtë me pendë të mrekullueshme.

Kishte gjithashtu një pasion të veçantë për rrobat kishtare, siç kishte në të vërtetë për çdo gjë që lidhej me shërbesën e Kishës. Në arkat e gjata prej kedri që rreshtonin galerinë perëndimore të shtëpisë, kishte ruajtur shumë ekzemplarë të rrallë e të bukur të asaj që është vërtet veshja e Nuses së Krishtit, e cila duhet të veshë purpur, xhevahire e li të hollë që të fshehë trupin e zbehtë e të rraskapitur që e konsumon vuajtja që ajo kërkon dhe e plagos dhimbja që i shkakton vetes. Kishte një pelerinë meshe madhështore prej mëndafshi të kuq dhe damasku me fill ari, të figuruar me një motiv të përsëritur shegësh të arta të vendosura në lule formale me gjashtë petale, përtej të cilave, nga të dyja anët, ishte motivi i ananasit i punuar me perla të imëta. Bordurat ishin ndarë në panele që paraqitnin skena nga jeta e Virgjëreshës, dhe kurorëzimi i Virgjëreshës ishte figuruar me mëndafsh me ngjyra mbi kapuç. Kjo ishte punë italiane e shekullit të pesëmbëdhjetë. Një pelerinë tjetër ishte prej kadifeje të gjelbër, e qëndisur me grupe gjethesh akanti në formë zemre, nga të cilat dilnin lule të bardha me kërcell të gjatë, hollësitë e të cilave ishin nxjerrë me fill argjendi e kristale me ngjyra. Kapësja kishte një kokë serafini në punim reliev me fill ari. Bordurat ishin endur në një rrjetë mëndafshi të kuq e të artë, dhe ishin spërkatur me medalione të shumë shenjtorëve e martirëve, mes të cilëve ishte Shën Sebastiani. Kishte gjithashtu kazula prej mëndafshi ngjyrë qelibari, e mëndafshi të kaltër e brokati ari, e damasku mëndafshi të verdhë e pëlhure ari, të figuruara me paraqitje të Mundimeve e të Kryqëzimit të Krishtit, dhe të qëndisura me luanë e pallonj e emblema të tjera; dalmatika prej sateni të bardhë e damasku mëndafshi rozë, të zbukuruara me tulipanë e delfinë e fleurs-de-lis; mbulesa altari prej kadifeje të kuqe e liri të kaltër; dhe shumë korporale, mbulesa kelku e sudare. Në shërbesat mistike për të cilat përdoreshin gjëra të tilla, kishte diçka që ia ndizte imagjinatën.

Sepse këto thesare, dhe gjithçka që mblidhte në shtëpinë e tij të bukur, do të ishin për të mjete harrese, mënyra me të cilat mund t’i shpëtonte, për një stinë, frikës që ndonjëherë i dukej gati tepër e madhe për t’u mbajtur. Mbi muret e dhomës së vetmuar e të kyçur ku kishte kaluar kaq shumë nga djalëria, kishte varur me duart e veta portretin e tmerrshëm, tiparet e ndryshueshme të të cilit i tregonin degradimin e vërtetë të jetës së tij, dhe përpara tij kishte varur qefinin e purpurt e të artë si perde. Për javë të tëra s’shkonte atje, e harronte gjënë e shëmtuar të pikturuar, dhe i kthehej zemra e lehtë, gazmendi i tij i mrekullueshëm, zhytja e tij e zjarrtë në thjesht ekzistencën. Pastaj, papritur, ndonjë natë dilte fshehurazi nga shtëpia, zbriste në vende të tmerrshme afër Blue Gate Fields,¹⁷ dhe rrinte atje, ditë pas dite, derisa e përzinin. Kur kthehej, ulej përballë pikturës, ndonjëherë duke e urryer atë e veten, por i mbushur, herë të tjera, me atë krenari të individualizmit që është gjysma e magjisë së mëkatit, dhe duke buzëqeshur me kënaqësi të fshehtë me hijen e shformuar që duhej të mbante barrën që duhej të kishte qenë e tija.

Pas disa vitesh nuk e duronte dot të rrinte gjatë larg Anglisë, dhe hoqi dorë nga vila që kishte ndarë në Trouville me Lord Henrin, si dhe nga shtëpia e vogël e bardhë me mure rrethuese në Algjer ku kishin kaluar më shumë se një herë dimrin. E urrente të ndahej nga piktura që ishte një pjesë kaq e madhe e jetës së tij, dhe kishte gjithashtu frikë se gjatë mungesës së tij dikush mund të hynte në dhomë, pavarësisht hekurave të përpunuar që kishte vënë te dera.

E dinte mirë se kjo s’do t’u tregonte asgjë. Ishte e vërtetë se portreti ende ruante, nën gjithë ndyrësinë e shëmtinë e fytyrës, ngjashmërinë e tij të dukshme me të; por ç’mund të mësonin prej saj? Do të qeshte me këdo që do të përpiqej ta ngacmonte. Ai s’e kishte pikturuar. Ç’rëndësi kishte për të sa i poshtër e plot turp dukej? Edhe sikur t’ua tregonte, a do ta besonin?

E megjithatë kishte frikë. Ndonjëherë, kur ishte në shtëpinë e tij të madhe në Nottinghamshire, duke pritur të rinjtë e modës të rangut të vet që ishin shoqëruesit e tij kryesorë, dhe duke e habitur kontenë me luksin e shfrenuar e shkëlqimin madhështor të mënyrës së tij të jetesës, i linte papritur mysafirët dhe vraponte në qytet për të parë që dera s’ishte ngacmuar dhe që piktura ishte ende aty. Po sikur ta vidhnin? Vetëm mendimi e ngrinte nga tmerri. Me siguri bota do ta mësonte sekretin e tij atëherë. Ndoshta bota dyshonte tashmë.

Sepse, ndonëse magjepste shumë, s’ishin pak ata që s’i besonin. Gati sa s’u përjashtua me votë nga një klub i West End-it ku lindja e pozita e tij shoqërore i jepnin plotësisht të drejtë të bëhej anëtar, dhe thuhej se njëherë, kur e solli një mik në sallën e duhanit të Churchill-it, Duka i Berwick-ut dhe një zotëri tjetër u ngritën në mënyrë të dukshme dhe dolën. Histori të çuditshme filluan të qarkullonin për të pasi kishte kaluar vitin e njëzet e pestë. U përfol se ishte parë duke u zënë me detarë të huaj në ndonjë strofkë të ulët në anët e largëta të Whitechapel-it, dhe se shoqërohej me hajdutë e falsifikatorë monedhash e i njihte misteret e zanatit të tyre. Mungesat e tij të jashtëzakonshme u bënë të njohura, dhe kur rishfaqej në shoqëri, burrat pëshpëritnin me njëri-tjetrin nëpër qoshe, ose kalonin pranë tij me përqeshje, ose e vështronin me sy të ftohtë e hulumtues, sikur të ishin të vendosur t’ia zbulonin sekretin.

Për paturpësi të tilla e përpjekje fyerjeje, ai, natyrisht, s’merrte vesh, dhe sipas mendimit të shumicës, sjellja e tij e çiltër e e shkujdesur, buzëqeshja e tij e hijshme prej djali, dhe hiri i pafund i asaj rinie të mrekullueshme që dukej sikur s’e linte kurrë, ishin vetvetiu përgjigje e mjaftueshme për shpifjet, sepse kështu i quanin, që përhapeshin për të. U vu re, megjithatë, se disa nga ata që kishin qenë më të afërt me të dukej se, pas njëfarë kohe, i largoheshin. Gra që e kishin adhuruar me tërbim, dhe për hir të tij kishin sfiduar çdo qortim shoqëror e kishin shkelur konvencionet, shiheshin të zbeheshin nga turpi a tmerri kur Dorian Greji hynte në dhomë.

E megjithatë këto skandale të pëshpëritura vetëm ia shtonin në sytë e shumë njerëzve magjinë e tij të çuditshme e të rrezikshme. Pasuria e tij e madhe ishte një element i caktuar sigurie. Shoqëria — shoqëria e qytetëruar, të paktën — s’është kurrë shumë e gatshme të besojë ndonjë gjë në dëm të atyre që janë njëkohësisht të pasur e magjepsës. Ndien instinktivisht se sjellja ka më shumë rëndësi se morali, dhe, sipas mendimit të saj, respektueshmëria më e lartë ka shumë më pak vlerë se zotërimi i një chef-i të mirë. Dhe, në fund të fundit, është ngushëllim shumë i varfër të të thonë se njeriu që të ka dhënë një darkë të keqe, ose verë të dobët, është i paqortueshëm në jetën private. Edhe virtytet kardinale s’mund ta shlyejnë një entrée gjysmë të ftohtë, siç vërejti njëherë Lord Henri në një diskutim për këtë temë, dhe ndoshta ka shumë për të thënë në favor të pikëpamjes së tij. Sepse kanonet e shoqërisë së mirë janë, ose duhet të jenë, po ato si kanonet e artit. Forma është absolutisht thelbësore për të. Duhet të ketë dinjitetin e një ceremonie, si dhe jorealitetin e saj, dhe duhet të bashkojë karakterin e pasinqertë të një drame romantike me zgjuarsinë e bukurinë që i bëjnë drama të tilla të këndshme për ne. A është pasinqeriteti gjë kaq e tmerrshme? Mendoj se jo. Është thjesht një metodë me të cilën mund t’i shumëfishojmë personalitetet tona.

Ky ishte, sidoqoftë, mendimi i Dorian Grejit. Ai çuditej me psikologjinë e cekët të atyre që e përfytyrojnë egon te njeriu si diçka të thjeshtë, të përhershme, të besueshme e me një thelb të vetëm. Për të, njeriu ishte një qenie me mori jetësh e mori ndjesish, një krijesë e ndërlikuar e shumëformëshe që mbante brenda vetes trashëgimi të çuditshme mendimi e pasioni, dhe mishi i të cilit ishte i njollosur nga sëmundjet përbindëshe të të vdekurve. I pëlqente të shëtiste nëpër galerinë e zhveshur e të ftohtë të pikturave të shtëpisë së tij në fshat dhe të shikonte portretet e ndryshme të atyre gjaku i të cilëve i rridhte në vena. Ja Philip Herbert, i përshkruar nga Francis Osborne, në „Kujtimet mbi Mbretërimet e Mbretëreshës Elizabetë dhe Mbretit Jakob“, si dikush që „përkëdhelej nga Oborri për fytyrën e tij të bukur, e cila s’i bëri shoqëri gjatë“. A ishte jeta e Herbertit të ri ajo që bënte ai ndonjëherë? A ishte zvarritur ndonjë mikrob i çuditshëm helmues nga trupi në trup derisa kishte arritur te i tiji? A ishte ndonjë ndjenjë e turbullt e atij hiri të rrënuar ajo që e kishte bërë kaq papritur, e gati pa shkak, të shprehte në studion e Bazil Hollvardit lutjen e çmendur që ia kishte ndryshuar kaq shumë jetën? Ja, me xhaketë të kuqe të qëndisur me ar, me mbikëmishë me xhevahire, me jakë e mansheta me buzë të praruara, qëndronte Sir Anthony Sherard, me armaturën e tij argjend e të zezë të grumbulluar te këmbët. Cila kishte qenë trashëgimia e këtij njeriu? A i kishte lënë dashnori i Giovanna-s së Napolit ndonjë trashëgimi mëkati e turpi? A ishin veprimet e tij thjesht ëndrrat që i vdekuri s’kishte guxuar t’i realizonte? Ja, nga pëlhura që zbehej, buzëqeshte Ledi Elizabeth Devereux, me kapuçin e saj prej garze, me gjoksoren me perla e mëngët rozë të çara. Kishte një lule në dorën e djathtë, dhe e majta i shtrëngonte një gjerdan të smaltuar trëndafilash të bardhë e damaskë. Mbi një tryezë pranë saj ndodheshin një mandolinë dhe një mollë. Kishte rozeta të mëdha jeshile mbi këpucët e saj të vogla me majë. Ai e njihte jetën e saj, dhe historitë e çuditshme që tregoheshin për dashnorët e saj. A kishte ai diçka nga temperamenti i saj? Këta sy ovalë me qepalla të rënda dukej sikur e vështronin me kureshtje. Po George Willoughby, me flokët e pudrosur e me nishanet fantastike? Sa i lig dukej! Fytyra ishte e zymtë e e zeshkët, dhe buzët epshore dukeshin të përdredhura nga përbuzja. Mansheta të holla dantelle binin mbi duart e dobëta e të verdha që ishin kaq të mbingarkuara me unaza. Kishte qenë një „makaroni“,¹⁸ dandi i shekullit të tetëmbëdhjetë, dhe miku, në rininë e tij, i Lord Ferrars-it. Po Lord Beckenhami i dytë, shoku i Princit Regjent në ditët e tij më të shfrenuara, dhe një nga dëshmitarët e martesës së fshehtë me zonjën Fitzherbert?¹⁹ Sa krenar e i pashëm ishte, me kaçurrelat e tij ngjyrë gështenje e qëndrimin e paturpshëm! Ç’pasione kishte lënë trashëgim? Bota e kishte parë si të turpshëm. Kishte udhëhequr orgjitë në Carlton House. Ylli i Urdhrit të Jarretierës²⁰ i shkëlqente mbi gjoks. Pranë tij varej portreti i gruas së tij, një grua e zbehtë me buzë të holla, e veshur me të zeza. Edhe gjaku i saj i trazohej brenda. Sa e çuditshme dukej e gjitha! Dhe nëna e tij me fytyrën e saj si e Ledi Hamiltonit²¹ dhe buzët e lagura e të spërkatura me verë — e dinte ç’kishte marrë prej saj. Kishte marrë prej saj bukurinë dhe pasionin për bukurinë e të tjerëve. Ajo i qeshte me fustanin e saj të lirshëm prej Bakanteje. Kishte gjethe hardhie në flokë. Purpuri derdhej nga kupa që mbante. Ngjyrat e mishit në pikturë ishin vyshkur, por sytë ishin ende të mrekullueshëm në thellësinë e shkëlqimin e ngjyrës së tyre. Dukej sikur e ndiqnin kudo që shkonte.

E megjithatë njeriu kishte paraardhës në letërsi po aq sa në racën e vet, më të afërt ndoshta në tip e temperament, shumë prej tyre, dhe me siguri me një ndikim për të cilin ishte më plotësisht i vetëdijshëm. Kishte kohë kur Dorian Grejit i dukej se gjithë historia ishte thjesht regjistri i jetës së tij, jo siç e kishte jetuar në vepër e rrethana, por siç ia kishte krijuar imagjinata, siç kishte qenë në trurin e në pasionet e tij. Ndiente se i kishte njohur të gjithë, ato figura të çuditshme e të tmerrshme që kishin kaluar në skenën e botës dhe e kishin bërë mëkatin kaq të mrekullueshëm e të keqen kaq plot hollësi. I dukej se në një mënyrë misterioze jetët e tyre kishin qenë e tija.

Heroi i romanit të mrekullueshëm që kishte ndikuar kaq shumë në jetën e tij e kishte njohur vetë këtë fantazi të çuditshme. Në kapitullin e shtatë tregon se si, i kurorëzuar me dafinë, që të mos e godiste rrufeja, ishte ulur, si Tiberi,²² në një kopsht në Kapri, duke lexuar librat e turpshëm të Elefantidës, ndërsa xhuxhë e pallonj kapardiseshin rreth tij dhe fyelltari tallej me atë që tundte temjanicën; dhe, si Kaligula, kishte bërë qejf me xhokejtë me këmisha jeshile nëpër stalla dhe kishte darkuar në një grazhd fildishi me një kalë me ballore xhevahiresh; dhe, si Domiciani, ishte endur nëpër një korridor të veshur me pasqyra mermeri, duke vështruar përreth me sy të rraskapitur për pasqyrimin e kamës që do t’i jepte fund ditëve, dhe i sëmurë nga ai ennui, ai tædium vitæ²³ i tmerrshëm, që u vjen atyre të cilëve jeta s’u mohon asgjë; dhe kishte vështruar përmes një smeraldi të kulluar thertoren e kuqe të cirkut dhe pastaj, në një sedie prej perle e purpure të tërhequr nga mushka me patkonj argjendi, ishte bartur nëpër Rrugën e Shegëve për në një Shtëpi të Artë dhe kishte dëgjuar njerëzit të thërrisnin Neron Cezarin ndërsa kalonte; dhe, si Heliogabali, e kishte lyer fytyrën me ngjyra, e kishte tjerrë me furkë mes grave, e kishte sjellë Hënën nga Kartagjena dhe ia kishte dhënë në martesë mistike Diellit.

Pa pushim Doriani e lexonte këtë kapitull fantastik, dhe dy kapitujt që e pasonin menjëherë, në të cilët, si në ndonjë sixhade të çuditshme a smalte të punuara me mjeshtëri, ishin pikturuar format e tmerrshme e të bukura të atyre që vesi, gjaku dhe lodhja i kishin bërë përbindësha a të çmendur: Filippo, Duka i Milanos,²⁴ që vrau gruan e i lyeu buzët me një helm të kuq që dashnori i saj të thithte vdekjen nga gjëja e vdekur që përkëdhelte; Pietro Barbi, venecian, i njohur si Pali i Dytë, që kërkoi në mendjemadhësinë e tij të merrte titullin Formosus, dhe tiara e të cilit, e vlerësuar dyqind mijë florinë, u ble me çmimin e një mëkati të tmerrshëm; Gian Maria Visconti, që përdorte zagarë për të ndjekur njerëz të gjallë dhe trupin e vrarë të të cilit e mbuloi me trëndafila një grua e rrugës që e kishte dashur; Borxhia mbi kalin e tij të bardhë, me Vëllavrasjen që kalëronte pranë tij dhe mantelin e njollosur me gjakun e Perottos; Pietro Riario, kardinali i ri arqipeshkëv i Firences, bir e i përkëdhelur i Sikstit IV, bukuria e të cilit barazohej vetëm me shthurjen e tij, dhe që e priti Leonorën e Aragonës në një pavijon prej mëndafshi të bardhë e të kuq, plot me nimfa e kentaurë, dhe e lyeu me ar një djalë që të shërbente në gosti si Ganimed a Hilas; Ezzelino, melankolia e të cilit mund të shërohej vetëm nga spektakli i vdekjes, dhe që kishte pasion për gjakun e kuq, siç kanë njerëzit e tjerë për verën e kuqe — bir i Djallit, siç thuhej, dhe dikush që e kishte mashtruar të atin në zare kur luante me të për shpirtin e vet; Giambattista Cibo, që për tallje mori emrin Inocent dhe në venat e plogështa të të cilit një mjek hebre derdhi gjakun e tre djemve; Sigismondo Malatesta, dashnori i Isotta-s dhe zoti i Riminit, kukulla e të cilit u dogj në Romë si armik i Zotit e i njeriut, që mbyti Polissena-n me një pecetë, i dha helm Ginevra d’Este-s në një kupë smeraldi, dhe për nder të një pasioni të turpshëm ndërtoi një kishë pagane për adhurim të krishterë; Karli VI, që e kishte adhuruar me aq tërbim gruan e të vëllait sa një lebroz e kishte paralajmëruar për çmendurinë që po i vinte, dhe që, kur iu sëmur truri e iu bë i çuditshëm, mund të qetësohej vetëm me letra saracene të pikturuara me figurat e dashurisë, vdekjes e çmendurisë; dhe, me xhaketën e tij të zbukuruar e kësulën me xhevahire e kaçurrelat si akant, Grifonetto Baglioni, që vrau Astorre-n me nusen e tij, e Simonetto-n me shërbëtorin e tij, dhe hijeshia e të cilit ishte e tillë që, ndërsa dergjej duke vdekur në sheshin e verdhë të Perugias, ata që e kishin urryer s’mund të mos qanin, dhe Atalanta, që e kishte mallkuar, e bekoi.

Kishte një magji të tmerrshme në të gjithë. I shihte natën, dhe ia trazonin imagjinatën ditën. Rilindja njihte mënyra të çuditshme helmimi — helmim me një helmetë e një pishtar të ndezur, me një dorezë të qëndisur e një freskore me xhevahire, me një amuletë aromatike të praruar e me një zinxhir qelibari. Dorian Greji ishte helmuar nga një libër. Kishte çaste kur e shihte të keqen thjesht si një mënyrë përmes së cilës mund ta realizonte konceptin e vet për të bukurën.

Shënime

1. Pall Mall: rrugë në Londër me klubet më të njohura të zotërinjve. ↩︎

2. Arbiter elegantiarum (latinisht): gjykatës i elegancës. Kështu e quan Taciti Petronin (vdiq më 66 pas Krishtit), autorin e Satirikonit, që në oborrin e Neronit vendoste ç’ishte i hollë e ç’ishte vulgar. ↩︎

3. Panis caelestis (latinisht): „buka e qiellit“, hostia e meshës katolike. ↩︎

4. Darwinismus (gjermanisht): darvinizmi, teoria e evolucionit e Charles Darwin-it, që në Gjermani u bë bazë e një filozofie materialiste. ↩︎

5. Tannhäuser (1845): operë e Wagner-it për një kalorës-poet të ndarë mes dashurisë së pastër dhe kënaqësive të perëndeshës Venus, në malin e së cilës ka jetuar. ↩︎

6. De la vieille roche (frëngjisht): „nga shkëmbi i vjetër“; thuhet për gurët e çmuar nga minierat e vjetra, që vlerësohen më shumë. ↩︎

7. Disciplina Clericalis: përmbledhje tregimesh moralizuese e shekullit XII, nga Pedro Alfonso, një hebre spanjoll i kthyer në të krishterë. ↩︎

8. Ematia: emër i vjetër i Maqedonisë. Pushtuesi i saj është Aleksandri i Madh, për të cilin Mesjeta thuri shumë romanca. ↩︎

9. Filostrati: shkrimtar grek i shekullit III pas Krishtit, autor i një jete plot mrekulli të filozofit Apolon i Tianës. ↩︎

10. Zipangu: emri me të cilin Marco Polo e quan Japoninë. ↩︎

11. Prokopi i Cezaresë: historian bizantin i shekullit VI. ↩︎

12. Duka i Valentinois është Cesare Borgia (1475–1507), biri i papës Aleksandri VI. Brantôme (rreth 1540–1614): shkrimtar francez, autor kujtimesh e anekdotash për oborret e kohës. ↩︎

13. Karli i Nxituar (1433–1477): duka i fundit i Burgundisë, i vrarë në betejën e Nancy-së. ↩︎

14. Katerina de Mediçi (1519–1589): mbretëresha e Francës, gruaja e Henrikut II; pas vdekjes së tij mbante gjithmonë zi. ↩︎

15. Jan III Sobieski (1629–1696): mbreti i Polonisë që i theu turqit para Vjenës më 1683. ↩︎

16. Fleurs-de-lis (frëngjisht): zambakë të stilizuar, emblema e mbretërve të Francës. Lacis: rrjetë e hollë mbi të cilën qëndiseshin motive dantelle. ↩︎

17. Blue Gate Fields: rrugicë pranë dokeve të Londrës, në East End, e njohur për strofkat e opiumit dhe për krimin. ↩︎

18. Makaronët: dendë anglezë të shekullit XVIII, që visheshin e silleshin sipas një mode të tepruar italiane e franceze. ↩︎

19. Princi Regjent, më vonë mbreti Xhorxhi IV (1762–1830), u martua fshehurazi më 1785, kundër ligjit, me Maria Fitzherbert-in, një të ve katolike. Carlton House ishte pallati i tij në Londër. ↩︎

20. Urdhri i Jarretierës (Garter): urdhri më i lartë i kalorësisë në Angli. ↩︎

21. Ledi Emma Hamilton (rreth 1765–1815): e famshme për bukurinë e saj, modele e shumë piktorëve dhe dashnore e admiralit Nelson. ↩︎

22. Perandorë romakë të njohur për shthurjen e mizorinë: Tiberi (14–37), që kaloi vitet e fundit në ishullin e Kaprit; Kaligula (37–41); Domiciani (81–96); Neroni (54–68), që ndërtoi Shtëpinë e Artë (Domus Aurea); Heliogabali (218–222). Elefantida ishte një poete greke e librave erotikë. ↩︎

23. Taedium vitae (latinisht): neveri nga jeta. ↩︎

24. Të gjithë janë figura të vërteta të Italisë së Rilindjes, të njohura për krimet e tyre: Filippo Maria Visconti, duka i Milanos; Pietro Barbo, papa Pali II; Gian Maria Visconti; Cesare Borgia; kardinali Pietro Riario, nipi i papës Sikstit IV; Ezzelino da Romano, tirani i Padovës; Giovanni Battista Cibo, papa Inocenti VIII; Sigismondo Malatesta, zoti i Riminit; Grifonetto Baglioni nga Perugia. Karli VI ishte mbreti i Francës që u çmend. ↩︎