Kapitulli VIII · Portreti i Dorian Grejit

Kishte kaluar prej kohësh mesdita kur u zgjua. Shërbëtori i tij kishte hyrë disa herë në majë të gishtave në dhomë për të parë nëse po lëvizte, dhe ishte çuditur se ç’e bënte zotërinë e tij të ri të flinte kaq vonë. Më në fund ra zilja, dhe Viktori hyri ngadalë me një filxhan çaj dhe një tog letrash, mbi një tabaka të vogël porcelani të vjetër Sèvres, dhe tërhoqi perdet prej sateni ngjyrë ulliri, me astar të kaltër që vezullonte, të cilat vareshin përpara tri dritareve të larta.

— Monsieur ka mirë fjetur sot në mëngjes, — tha ai duke buzëqeshur.

— Sa është ora, Viktor? — pyeti Dorian Greji i përgjumur.

— Një orë dhe një çerek, Monsieur.

Sa vonë ishte! U ngrit ndenjur, dhe pasi piu pak çaj, shfletoi letrat. Njëra prej tyre ishte nga Lord Henri, dhe ishte sjellë me dorë atë mëngjes. Hezitoi për një çast, pastaj e la mënjanë. Të tjerat i hapi pa gjallëri. Përmbanin koleksionin e zakonshëm të kartave, ftesave për darka, biletave për ekspozita private, programeve të koncerteve bamirëse e të ngjashme, që u bien shi të rinjve të modës çdo mëngjes gjatë sezonit. Kishte një faturë mjaft të rëndë për një set tualeti Louis-Quinze¹ prej argjendi të gdhendur, të cilën ende s’kishte pasur guximin t’ua dërgonte kujdestarëve, që ishin njerëz jashtëzakonisht të vjetëruar dhe s’e kuptonin se jetojmë në një kohë kur gjërat e panevojshme janë nevojat tona të vetme; dhe kishte disa letra të shkruara me shumë mirësjellje nga fajdexhinj të Jermyn Street, që i ofronin t’i paradhënin çfarëdo shume parash në çast dhe me interesat më të arsyeshme.

Pas rreth dhjetë minutash u ngrit dhe, duke hedhur krahëve një robdëshambër të stërholluar prej leshi kashmiri të qëndisur me mëndafsh, kaloi në banjën me dysheme oniksi. Uji i freskët e përtëriu pas gjumit të gjatë. Dukej sikur i kishte harruar të gjitha ato që kishte kaluar. Një ndjenjë e turbullt se kishte marrë pjesë në ndonjë tragjedi të çuditshme i erdhi një a dy herë, por kishte në të jorealitetin e një ëndrre.

Sapo u vesh, shkoi në bibliotekë dhe u ul para një mëngjesi të lehtë francez që i ishte shtruar mbi një tryezë të vogël të rrumbullakët afër dritares së hapur. Ishte një ditë e mrekullueshme. Ajri i ngrohtë dukej sikur ishte i ngarkuar me erëza. Një bletë hyri dhe gumëzhiu rreth vazos me dragoj blu që, e mbushur me trëndafila të verdhë si squfuri, qëndronte para tij. Ndihej krejt i lumtur.

Papritur syri i ra te paravani që kishte vënë përpara portretit, dhe u drodh.

— Shumë ftohtë për Monsieur? — pyeti shërbëtori, duke vënë një omëletë mbi tryezë. — Unë mbyll dritaren?

Doriani tundi kokën. „Nuk kam ftohtë,“ murmuriti.

A ishte e gjitha e vërtetë? A kishte ndryshuar vërtet portreti? Apo kishte qenë thjesht imagjinata e tij që e kishte bërë të shihte një vështrim të keq atje ku kishte qenë një vështrim gëzimi? Me siguri një pëlhurë e pikturuar s’mund të ndryshonte? Gjëja ishte absurde. Do t’i shërbente si histori për t’ia treguar Bazilit ndonjë ditë. Do ta bënte të buzëqeshte.

E megjithatë, sa i gjallë ishte kujtimi i gjithë asaj! Fillimisht në mugëtirën e zbehtë, pastaj në agimin e ndritshëm, e kishte parë prekjen e mizorisë rreth buzëve të shtrembëruara. Gati i trembej largimit të shërbëtorit nga dhoma. E dinte se kur të mbetej vetëm do të duhej ta shqyrtonte portretin. Kishte frikë nga siguria. Kur u sollën kafeja e cigaret dhe shërbëtori u kthye të ikte, ndjeu një dëshirë të egër t’i thoshte të rrinte. Ndërsa dera po mbyllej pas tij, e thirri prapa. Shërbëtori qëndroi duke pritur urdhrat. Doriani e vështroi për një çast. „Nuk jam në shtëpi për askënd, Viktor,“ tha me një psherëtimë. Shërbëtori u përkul dhe u tërhoq.

Pastaj u ngrit nga tryeza, ndezi një cigare dhe u hodh mbi një divan me jastëkë luksozë që qëndronte përballë paravanit. Paravani ishte i vjetër, prej lëkure spanjolle të praruar, i stampuar e i punuar me një motiv Louis-Quatorze mjaft të stolisur. E vështroi me kureshtje, duke pyetur veten nëse kishte fshehur ndonjëherë më parë sekretin e jetës së një njeriu.

A ta lëvizte mënjanë, në fund të fundit? Pse të mos e linte aty? Ç’dobi kishte të dije? Po të ishte e vërtetë, ishte e tmerrshme. Po të mos ishte e vërtetë, pse të shqetësohej? Po sikur, nga ndonjë fat a rastësi edhe më vdekjeprurëse, sy të tjerë veç të tijve të shikonin prapa e të shihnin ndryshimin e tmerrshëm? Ç’do të bënte po të vinte Bazil Hollvardi e të kërkonte të shihte pikturën e vet? Bazili me siguri do ta bënte. Jo; gjëja duhej shqyrtuar, dhe menjëherë. Çdo gjë do të ishte më mirë se kjo gjendje e tmerrshme dyshimi.

U ngrit dhe kyçi të dyja dyert. Të paktën do të ishte vetëm kur të shikonte maskën e turpit të tij. Pastaj e tërhoqi paravanin mënjanë dhe e pa veten ballë për ballë. Ishte krejt e vërtetë. Portreti kishte ndryshuar.

Siç e kujtoi shpesh më pas, dhe gjithmonë me habi jo të vogël, në fillim e pa veten duke e vështruar portretin me një ndjenjë interesi gati shkencor. Që të kishte ndodhur një ndryshim i tillë i dukej e pabesueshme. E megjithatë ishte fakt. A kishte ndonjë afërsi të hollë mes atomeve kimike që merrnin formë e ngjyrë mbi pëlhurë dhe shpirtit që ishte brenda tij? A mund të ishte që atë që mendonte ai shpirt, ato e realizonin? — që atë që ëndërronte, ato e bënin të vërtetë? Apo kishte ndonjë arsye tjetër, më të tmerrshme? U drodh, ndjeu frikë, dhe, duke u kthyer te divani, rrinte aty duke e vështruar pikturën me një tmerr që i shkaktonte neveri.

Një gjë, megjithatë, ndiente se ia kishte bërë. E kishte bërë të vetëdijshëm sa i padrejtë, sa mizor kishte qenë me Sibil Veinin. S’ishte vonë për ta ndrequr këtë. Ajo mund të bëhej ende gruaja e tij. Dashuria e tij joreale e egoiste do t’i dorëzohej ndonjë ndikimi më të lartë, do të shndërrohej në ndonjë pasion më fisnik, dhe portreti që i kishte pikturuar Bazil Hollvardi do t’i ishte udhërrëfyes gjatë gjithë jetës, do të ishte për të ajo që është shenjtëria për disa, ndërgjegjja për të tjerë, dhe frika nga Zoti për të gjithë ne. Kishte opiate për pendimin, barna që mund ta vinin në gjumë ndjenjën morale. Por ja këtu një simbol i dukshëm i degradimit të mëkatit. Ja këtu një shenjë gjithnjë e pranishme e rrënimit që u sjellin njerëzit shpirtrave të tyre.

Ra ora tre, dhe katër, dhe gjysma e orës ra me tingullin e saj të dyfishtë, por Dorian Greji nuk lëvizi. Po përpiqej të mblidhte fijet e kuqe të jetës e t’i thurte në një motiv; të gjente rrugën nëpër labirintin e përgjakur të pasionit nëpër të cilin endej. Nuk dinte ç’të bënte, as ç’të mendonte. Më në fund shkoi te tryeza dhe i shkroi një letër të zjarrtë vajzës që kishte dashur, duke i kërkuar falje e duke e akuzuar veten për çmenduri. Mbushi faqe pas faqeje me fjalë të egra hidhërimi e me fjalë edhe më të egra dhimbjeje. Ka një luks te vetëqortimi. Kur fajësojmë veten, ndiejmë se askush tjetër s’ka të drejtë të na fajësojë. Është rrëfimi, jo prifti, ai që na jep faljen. Kur Doriani e mbaroi letrën, ndjeu se ishte falur.

Papritur dikush trokiti në derë, dhe dëgjoi zërin e Lord Henrit jashtë. „Djali im i dashur, duhet të të shoh. Më lër të hyj menjëherë. S’e duroj dot që mbyllesh kështu.“

Në fillim nuk u përgjigj, por mbeti krejt i palëvizur. Trokitjet vazhdonin dhe bëheshin më të forta. Po, ishte më mirë ta linte Lord Henrin të hynte e t’i shpjegonte jetën e re që do të bënte, të grindej me të nëse do të ishte e nevojshme të grindeshin, të ndaheshin nëse ndarja do të ishte e pashmangshme. U hodh në këmbë, e tërhoqi me nxitim paravanin përpara pikturës dhe e çkyçi derën.

— Më vjen shumë keq për gjithçka, Dorian, — tha Lord Henri ndërsa hynte. — Por s’duhet të mendosh shumë për këtë.

— Për Sibil Veinin e ke fjalën? — pyeti djaloshi.

— Po, sigurisht, — u përgjigj Lord Henri, duke u lëshuar në një karrige dhe duke hequr ngadalë dorezat e verdha. — Është e tmerrshme, nga një pikëpamje, por s’ishte faji yt. Më thuaj, shkove prapa e e takove pasi mbaroi shfaqja?

— Po.

— Isha i sigurt që e kishe bërë. I bëre skenë?

— Isha brutal, Harri — krejt brutal. Por tani çdo gjë është në rregull. Nuk më vjen keq për asgjë që ka ndodhur. Më ka mësuar ta njoh veten më mirë.

— Ah, Dorian, më vjen kaq mirë që e merr në këtë mënyrë! Kisha frikë se do të të gjeja të zhytur në pendim e duke i shkulur ata flokët e tu të bukur kaçurrelë.

— I kam kaluar të gjitha këto, — tha Doriani, duke tundur kokën e duke buzëqeshur. — Tani jam krejt i lumtur. Së pari, e di ç’është ndërgjegjja. S’është ajo që më the ti. Është gjëja më hyjnore tek ne. Mos u tall më me të, Harri — të paktën jo para meje. Dua të jem i mirë. S’e duroj dot idenë që shpirti im të jetë i shëmtuar.

— Një bazë shumë e hijshme artistike për etikën, Dorian! Të përgëzoj për këtë. Po si do të fillosh?

— Duke u martuar me Sibil Veinin.

— Duke u martuar me Sibil Veinin! — thirri Lord Henri, duke u ngritur në këmbë dhe duke e vështruar me habi të hutuar. — Por, Dorian i dashur —

— Po, Harri, e di ç’do të thuash. Diçka të tmerrshme për martesën. Mos e thuaj. Mos më thuaj më kurrë gjëra të tilla. Dy ditë më parë i kërkova Sibilit të martohej me mua. S’do ta shkel fjalën që i kam dhënë. Ajo do të bëhet gruaja ime.

— Gruaja jote! Dorian! … S’e more letrën time? Të shkrova këtë mëngjes dhe ta dërgova me njeriun tim.

— Letrën tënde? Oh, po, më kujtohet. S’e kam lexuar ende, Harri. Kisha frikë se mund të kishte diçka që s’do të më pëlqente. Ti e pret jetën copë-copë me epigramet e tua.

— S’di asgjë, pra?

— Ç’do të thuash?

Lord Henri kaloi nëpër dhomë dhe, duke u ulur pranë Dorian Grejit, ia mori të dyja duart në të vetat dhe ia shtrëngoi fort. „Dorian,“ tha ai, „letra ime — mos u tremb — ishte për të të thënë se Sibil Veini ka vdekur.“

Një britmë dhimbjeje i shpërtheu nga buzët djaloshit, dhe ai u hodh në këmbë, duke i shkëputur duart nga shtrëngimi i Lord Henrit. „Ka vdekur! Sibili ka vdekur! S’është e vërtetë! Është gënjeshtër e tmerrshme! Si guxon ta thuash?“

— Është krejt e vërtetë, Dorian, — tha Lord Henri me rëndesë. — Është në të gjitha gazetat e mëngjesit. Të shkrova që të të kërkoja të mos takoje njeri derisa të vija unë. Do të ketë një hetim, sigurisht, dhe ti s’duhet të ngatërrohesh në të. Gjëra të tilla e bëjnë njeriun të modës në Paris. Por në Londër njerëzit kanë kaq shumë paragjykime. Këtu s’duhet ta bësh kurrë début-in tënd me një skandal. Këtë duhet ta ruash për t’i dhënë interes pleqërisë. Besoj se në teatër s’ta dinë emrin? Nëse s’ta dinë, gjithçka është në rregull. A të pa njeri duke shkuar në dhomën e saj? Kjo është pikë e rëndësishme.

Doriani nuk u përgjigj për disa çaste. Ishte i shushatur nga tmerri. Më në fund belbëzoi me zë të mbytur: „Harri, the hetim? Ç’do të thoshe me këtë? A mos Sibili —? Oh, Harri, s’e duroj dot! Por shpejt. Ma trego gjithçka menjëherë.“

— S’kam asnjë dyshim se s’ishte aksident, Dorian, megjithëse publikut duhet t’i paraqitet kështu. Duket se, ndërsa po dilte nga teatri me nënën, rreth dymbëdhjetë e gjysmë a diçka, tha se kishte harruar diçka lart. E pritën ca kohë, por ajo nuk zbriti më. Më në fund e gjetën të vdekur në dyshemenë e dhomës së saj të veshjes. Kishte gëlltitur diçka gabimisht, ndonjë gjë të tmerrshme që përdorin nëpër teatro. S’e di ç’ishte, por kishte ose acid prusik ose plumb të bardhë. Do të thosha se ishte acid prusik, sepse duket se vdiq në çast.

— Harri, Harri, është e tmerrshme! — thirri djaloshi.

— Po; është shumë tragjike, sigurisht, por s’duhet të ngatërrohesh në të. Shoh te The Standard se ishte shtatëmbëdhjetë vjeç. Do të kisha thënë se ishte gati edhe më e re. Dukej kaq fëmijë dhe dukej se dinte kaq pak për aktrimin. Dorian, s’duhet ta lësh këtë gjë të të prishë nervat. Duhet të vish të hash darkë me mua, dhe pastaj do të kalojmë nga opera. Është natë e Pattit,² dhe do të jenë të gjithë atje. Mund të vish në lozhën e motrës sime. Ka me vete disa gra elegante.

— Pra unë e kam vrarë Sibil Veinin, — tha Dorian Greji, gjysmë me vete, — e kam vrarë aq sigurt sikur t’ia kisha prerë fytin e vogël me thikë. E megjithatë trëndafilat s’janë më pak të bukur për këtë. Zogjtë këndojnë po aq të lumtur në kopshtin tim. Dhe sonte do të ha darkë me ty, e pastaj do të shkoj në operë, e do të darkoj diku, besoj, më pas. Sa jashtëzakonisht dramatike është jeta! Po ta kisha lexuar të gjithë këtë në libër, Harri, më duket se do të kisha qarë për të. Disi, tani që ka ndodhur vërtet, dhe mua, më duket shumë e mrekullueshme për lot. Ja letra e parë e zjarrtë dashurie që kam shkruar në jetën time. E çuditshme, që letra ime e parë e zjarrtë dashurie t’i drejtohej një vajze të vdekur. A ndiejnë vallë, pyes veten, ata njerëz të bardhë e të heshtur që i quajmë të vdekur? Sibil! A ndien, a di, a dëgjon? Oh, Harri, sa e kam dashur dikur! Tani më duket se ka qenë para shumë vitesh. Ishte gjithçka për mua. Pastaj erdhi ajo natë e tmerrshme — a ishte vërtet vetëm mbrëmë? — kur luajti kaq keq dhe zemra gati m’u thye. Ma shpjegoi të gjitha. Ishte tmerrësisht prekëse. Por s’u preka aspak. E mendova të cekët. Papritur ndodhi diçka që më trembi. S’mund të të them ç’ishte, por ishte e tmerrshme. Thashë se do të kthehesha te ajo. Ndjeva se kisha gabuar. Dhe tani ka vdekur. Zoti im! Zoti im! Harri, ç’të bëj? S’e di në ç’rrezik jam, dhe s’ka asgjë që të më mbajë drejt. Ajo do ta kishte bërë këtë për mua. S’kishte të drejtë ta vriste veten. Ishte egoizëm nga ana e saj.

— Dorian i dashur, — u përgjigj Lord Henri, duke marrë një cigare nga kutia dhe duke nxjerrë një kuti shkrepësesh prej bronzi të praruar, — mënyra e vetme që një grua mund ta ndreqë ndonjëherë një burrë është duke e mërzitur aq plotësisht sa ai të humbasë çdo interes të mundshëm për jetën. Po të ishe martuar me këtë vajzë, do të kishe qenë i mjerë. Sigurisht, do ta kishe trajtuar me mirësi. Gjithmonë mund të jesh i mirë me njerëzit për të cilët s’të bëhet vonë. Por ajo shpejt do ta kishte kuptuar se ishe krejt indiferent ndaj saj. Dhe kur një grua e zbulon këtë për burrin e saj, ose bëhet tmerrësisht e shkujdesur në veshje, ose vë kapela shumë elegante që duhet t’i paguajë burri i ndonjë gruaje tjetër. Nuk them asgjë për gabimin shoqëror, që do të kishte qenë i turpshëm — e të cilin, sigurisht, s’do ta kisha lejuar — por të siguroj se në çdo rast e gjithë puna do të kishte qenë një dështim i plotë.

— Besoj se do të kishte qenë, — mërmëriti djaloshi, duke ecur lart e poshtë nëpër dhomë e duke u dukur tmerrësisht i zbehtë. — Por mendoja se ishte detyra ime. S’është faji im që kjo tragjedi e tmerrshme më ka penguar të bëj atë që ishte e drejtë. Më kujtohet që the njëherë se ka një fatalitet në vendimet e mira — se merren gjithmonë tepër vonë. Të miat sigurisht qenë të tilla.

— Vendimet e mira janë përpjekje të kota për të ndërhyrë në ligjet shkencore. Origjina e tyre është mendjemadhësia e pastër. Rezultati i tyre është absolutisht nil.³ Na japin, herë pas here, disa nga ato emocione luksoze e shterpe që kanë njëfarë hiri për të dobëtit. Kjo është gjithçka që mund të thuhet për to. Janë thjesht çeqe që njerëzit i lëshojnë në një bankë ku s’kanë llogari.

— Harri, — thirri Dorian Greji, duke ardhur e duke u ulur pranë tij, — pse s’mund ta ndiej këtë tragjedi aq sa dua? S’besoj se jam pa zemër. Ti a beson?

— Ke bërë shumë marrëzira gjatë dy javëve të fundit për të pasur të drejtë ta quash veten kështu, Dorian, — u përgjigj Lord Henri me buzëqeshjen e tij të ëmbël e melankolike.

Djaloshi vrenjti vetullat. „S’më pëlqen ky shpjegim, Harri,“ ia ktheu, „por më vjen mirë që s’mendon se jam pa zemër. S’jam fare i tillë. E di që s’jam. E megjithatë duhet ta pranoj se kjo që ka ndodhur s’më prek siç duhej. Më duket thjesht si një fund i mrekullueshëm për një dramë të mrekullueshme. Ka gjithë bukurinë e tmerrshme të një tragjedie greke, një tragjedie në të cilën pata një rol të madh, por nga e cila s’jam plagosur.“

— Është një pyetje interesante, — tha Lord Henri, i cili gjente një kënaqësi të hollë duke luajtur me egoizmin e pavetëdijshëm të djaloshit, — një pyetje jashtëzakonisht interesante. Më duket se shpjegimi i vërtetë është ky: Shpesh ndodh që tragjeditë e vërteta të jetës ndodhin në një mënyrë kaq joartistike sa na lëndojnë me dhunën e tyre të vrazhdë, me mungesën e tyre absolute të lidhjes, me mungesën e tyre absurde të kuptimit, me mungesën e tyre të plotë të stilit. Na prekin ashtu siç na prek vulgariteti. Na japin përshtypjen e forcës brutale të pastër, dhe ne revoltohemi kundër saj. Ndonjëherë, megjithatë, një tragjedi që ka elemente artistike të bukurisë kalon nëpër jetën tonë. Nëse këto elemente të bukurisë janë të vërteta, e gjithë gjëja thjesht i drejtohet ndjenjës sonë për efektin dramatik. Papritur zbulojmë se s’jemi më aktorët, por spektatorët e dramës. Ose më mirë jemi të dyja. E shohim veten, dhe vetë mrekullia e spektaklit na magjeps. Në rastin konkret, ç’ka ndodhur në të vërtetë? Dikush ka vrarë veten nga dashuria për ty. Do të doja të kisha pasur ndonjëherë një përvojë të tillë. Do të më kishte bërë të dashuruar me dashurinë për gjithë jetën. Njerëzit që më kanë adhuruar — s’kanë qenë shumë, por ka pasur disa — kanë ngulmuar gjithmonë të jetojnë, shumë kohë pasi unë kisha pushuar së interesuari për ta, ose ata për mua. Janë trashur e janë bërë të mërzitshëm, dhe kur i takoj, fillojnë menjëherë me kujtimet. Ajo kujtesë e tmerrshme e gruas! Sa gjë e frikshme është! Dhe ç’ngecje të plotë intelektuale zbulon! Ngjyrën e jetës duhet ta thithësh, por detajet e saj s’duhet t’i kujtosh kurrë. Detajet janë gjithmonë vulgare.

— Duhet të mbjell lulëkuqe në kopshtin tim, — psherëtiu Doriani.

— S’ka nevojë, — ia ktheu shoku i tij. — Jeta ka gjithmonë lulëkuqe në duar. Sigurisht, herë pas here gjërat zgjasin. Njëherë mbajta veç vjollca gjatë gjithë një sezoni, si një formë zie artistike për një romancë që s’donte të vdiste. Më në fund, megjithatë, vdiq. Kam harruar ç’e vrau. Më duket se ishte propozimi i saj për të sakrifikuar gjithë botën për mua. Ky është gjithmonë një çast i tmerrshëm. Të mbush me tmerrin e përjetësisë. Epo — a do ta besoje? — një javë më parë, te Ledi Hampshire, u gjenda ulur në darkë pranë zonjës në fjalë, dhe ajo ngulmoi ta rinisë gjithë historinë, duke gërmuar të kaluarën e duke rrëmuar të ardhmen. E kisha varrosur romancën time në një shtrat asfodelesh. Ajo e nxori përsëri dhe më siguroi se ia kisha prishur jetën. Detyrohem të them se hëngri një darkë të stërmadhe, kështu që s’ndjeva ndonjë shqetësim. Por ç’mungesë shijeje tregoi! Hiri i vetëm i së kaluarës është se është e kaluar. Por gratë s’e dinë kurrë kur ka rënë perdja. Duan gjithmonë një akt të gjashtë, dhe sapo interesi i shfaqjes ka mbaruar krejt, propozojnë ta vazhdojnë. Po t’i lije të bënin si të donin, çdo komedi do të kishte fund tragjik, dhe çdo tragjedi do të kulmonte në farsë. Janë hijshëm artificiale, por s’kanë ndjenjë për artin. Ti je më me fat se unë. Të siguroj, Dorian, se asnjë nga gratë që kam njohur s’do të kishte bërë për mua atë që bëri Sibil Veini për ty. Gratë e zakonshme ngushëllohen gjithmonë. Disa e bëjnë duke u veshur me ngjyra sentimentale. Mos i beso kurrë një gruaje që vesh ngjyrë vjollce të zbehtë, sido që të jetë mosha e saj, ose një gruaje mbi tridhjetë e pesë që i pëlqejnë shiritat rozë. Do të thotë gjithmonë se kanë një histori. Të tjera gjejnë ngushëllim të madh duke zbuluar papritur cilësitë e mira të burrave të tyre. Ta nxjerrin në fytyrë lumturinë bashkëshortore, sikur të ishte mëkati më magjepsës. Feja ngushëllon disa. Misteret e saj kanë gjithë hirin e një flirti, më tha njëherë një grua, dhe e kuptoj krejt. Për më tepër, asgjë s’të bën aq mendjemadh sa kur të thonë se je mëkatar. Ndërgjegjja na bën të gjithëve egoistë. Po; s’ka vërtet fund ngushëllimeve që gjejnë gratë në jetën moderne. Madje, s’e kam përmendur më të rëndësishmin.

— Cili është, Harri? — tha djaloshi pa gjallëri.

— Oh, ngushëllimi i dukshëm. T’i marrësh dikujt tjetër adhuruesin kur humbet tëndin. Në shoqërinë e mirë kjo e zbardh gjithmonë një grua. Por vërtet, Dorian, sa ndryshe duhet të ketë qenë Sibil Veini nga të gjitha gratë që takon! Ka diçka krejt të bukur për mua në vdekjen e saj. Më vjen mirë që jetoj në një shekull kur ndodhin mrekulli të tilla. Të bëjnë të besosh në realitetin e gjërave me të cilat luajmë të gjithë, si romanca, pasioni dhe dashuria.

— Isha tmerrësisht mizor me të. Ti e harron këtë.

— Kam frikë se gratë e çmojnë mizorinë, mizorinë e mirëfilltë, më shumë se çdo gjë tjetër. Kanë instinkte mrekullisht primitive. I kemi emancipuar, por mbeten megjithatë skllave që kërkojnë zotërinjtë e tyre. U pëlqen të sundohen. Jam i sigurt që ishe i shkëlqyer. S’të kam parë kurrë vërtet e absolutisht të zemëruar, por e përfytyroj sa i këndshëm dukeshe. Dhe, në fund të fundit, pardje më the diçka që atëherë m’u duk thjesht fantazi, por që tani shoh se ishte absolutisht e vërtetë, dhe mban çelësin e gjithçkaje.

— Ç’ishte, Harri?

— Më the se Sibil Veini përfaqësonte për ty të gjitha heroinat e romancës — se një natë ishte Desdemona, dhe tjetrën Ofelia;⁴ se po të vdiste si Zhuljetë, ringjallej si Imogjenë.

— Tani s’do të ringjallet më kurrë, — mërmëriti djaloshi, duke e zhytur fytyrën në duar.

— Jo, s’do të ringjallet më. Ka luajtur rolin e saj të fundit. Por ti duhet ta mendosh atë vdekje të vetmuar në dhomën e veshjes pa shije thjesht si një fragment të çuditshëm e të zymtë nga ndonjë tragjedi jakobiane, si një skenë të mrekullueshme nga Webster, ose Ford, ose Cyril Tourneur.⁵ Vajza s’ka jetuar kurrë vërtet, dhe prandaj s’ka vdekur kurrë vërtet. Për ty të paktën ishte gjithmonë një ëndërr, një fantazmë që kaloi fluturimthi nëpër dramat e Shekspirit dhe i la më të bukura me praninë e saj, një kallam përmes të cilit muzika e Shekspirit tingëllonte më e pasur e më plot gëzim. Në çastin që preku jetën e vërtetë, e prishi atë, dhe jeta e prishi atë, dhe kështu iku. Vajto Ofelinë, po të duash. Hidh hi mbi kokë sepse Kordelia u mbyt në litar.⁶ Thirri Qiellit sepse vdiq bija e Brabancios. Por mos i harxho lotët për Sibil Veinin. Ajo ishte më pak reale se ato.

Pati një heshtje. Mbrëmja u errësua në dhomë. Pa zhurmë, me këmbë argjendi, hijet hynë zvarrë nga kopshti. Ngjyrat u zbehën të lodhura nga sendet.

Pas njëfarë kohe Dorian Greji ngriti sytë. „Ma ke shpjeguar veten time, Harri,“ murmuriti me diçka si një psherëtimë lehtësimi. „I ndieja të gjitha ato që the, por disi kisha frikë prej tyre, dhe s’mund t’ia shprehja dot vetes. Sa mirë që më njeh! Por s’do të flasim më për atë që ka ndodhur. Ka qenë një përvojë e mrekullueshme. Kaq. Pyes veten nëse jeta ka ende për mua diçka po aq të mrekullueshme.“

— Jeta të ruan gjithçka, Dorian. S’ka gjë që ti, me pamjen tënde të jashtëzakonshme, s’do të mund ta bësh.

— Po sikur, Harri, të bëhesha i rrjedhur, i plakur e i rrudhur? Atëherë ç’do të bëhej?

— Ah, atëherë, — tha Lord Henri, duke u ngritur për të ikur, — atëherë, Dorian i dashur, do të duhej të luftoje për fitoret e tua. Siç është tani, ato të sillen te këmbët. Jo, duhet ta ruash bukurinë. Jetojmë në një kohë që lexon tepër për të qenë e mençur, dhe që mendon tepër për të qenë e bukur. S’mund të heqim dorë nga ti. Dhe tani më mirë të vishesh e të zbresësh në klub. Jemi mjaft vonë, siç është.

— Më duket se do të të takoj në operë, Harri. Ndihem shumë i lodhur për të ngrënë diçka. Cili është numri i lozhës së motrës sate?

— Njëzet e shtatë, besoj. Është në katin e madh. Do ta shohësh emrin e saj në derë. Por më vjen keq që s’vjen të hash darkë.

— S’ndihem në gjendje, — tha Doriani pa gjallëri. — Por të jam tmerrësisht mirënjohës për gjithçka që më the. Je me siguri miku im më i mirë. Askush s’më ka kuptuar ndonjëherë si ti.

— Jemi vetëm në fillim të miqësisë sonë, Dorian, — u përgjigj Lord Henri, duke i shtrënguar dorën. — Mirupafshim. Do të të shoh para nëntë e gjysmë, shpresoj. Mos harro, këndon Patti.

Kur ai mbylli derën pas vetes, Dorian Greji i ra ziles, dhe pas pak minutash Viktori u shfaq me llambat dhe uli perdet. Doriani priste me padurim të ikte. Shërbëtorit dukej sikur i duhej një kohë pa fund për gjithçka.

Sapo ai doli, vrapoi te paravani dhe e tërhoqi. Jo; s’kishte asnjë ndryshim tjetër në pikturë. E kishte marrë lajmin e vdekjes së Sibil Veinit para se ta mësonte ai vetë. Ishte e vetëdijshme për ngjarjet e jetës ndërsa ndodhnin. Mizoria e ligë që i prishte vijat e holla të gojës ishte shfaqur, pa dyshim, në çastin kur vajza kishte pirë helmin, cilido që të ishte ai. Apo ishte indiferente ndaj pasojave? A regjistronte thjesht atë që ndodhte brenda shpirtit? Ai pyeste veten, dhe shpresonte që një ditë ta shihte ndryshimin duke ndodhur para syve të tij, duke u drithëruar ndërsa e shpresonte.

E gjora Sibil! Ç’romancë kishte qenë e gjitha! Shpesh e kishte imituar vdekjen në skenë. Pastaj vetë Vdekja e kishte prekur dhe e kishte marrë me vete. Si e kishte luajtur atë skenë të fundit të tmerrshme? A e kishte mallkuar, ndërsa vdiste? Jo; kishte vdekur nga dashuria për të, dhe dashuria do të ishte gjithmonë një sakrament për të tani. Ajo kishte shlyer gjithçka me sakrificën që kishte bërë me jetën e saj. Ai s’do të mendonte më për atë që ajo e kishte bërë të kalonte, atë natë të tmerrshme në teatër. Kur të mendonte për të, do ta mendonte si një figurë tragjike të mrekullueshme të dërguar në skenën e botës për të treguar realitetin suprem të dashurisë. Një figurë tragjike e mrekullueshme? Lotët i erdhën në sy ndërsa kujtoi pamjen e saj fëminore, dhe mënyrat e saj të hijshme e plot fantazi, dhe hirin e saj të ndrojtur e të drithëruar. I fshiu me nxitim dhe vështroi sërish pikturën.

Ndjeu se kishte ardhur vërtet koha për të bërë zgjedhjen. Apo zgjedhja ishte bërë tashmë? Po, jeta e kishte vendosur për të — jeta, dhe kureshtja e tij e pafund për jetën. Rini e përjetshme, pasion i pafund, kënaqësi të holla e të fshehta, gëzime të egra e mëkate edhe më të egra — do t’i kishte të gjitha këto. Portreti do të mbante barrën e turpit të tij: kaq ishte e gjitha.

Një ndjenjë dhimbjeje e pushtoi pak nga pak ndërsa mendonte për përdhosjen që i priste fytyrën e bukur në pëlhurë. Njëherë, duke u tallur fëmijërisht me Narcisin, i kishte puthur, ose ishte shtirur se i puthte, ato buzë të pikturuara që tani i buzëqeshnin kaq mizorisht. Mëngjes pas mëngjesi ishte ulur para portretit duke u mrekulluar me bukurinë e tij, gati i dashuruar me të, siç i dukej ndonjëherë. A do të ndryshonte tani me çdo humor të cilit do t’i dorëzohej? A do të bëhej një gjë përbindëshe e e neveritshme, që do të fshihej në një dhomë të kyçur, që do t’i mbyllej dritës së diellit që aq shpesh ia kishte prekur në ar më të ndritshëm mrekullinë e valëzuar të flokëve? Ah, sa keq! sa keq!

Për një çast mendoi të lutej që të pushonte simpatia e tmerrshme që ekzistonte mes tij e pikturës. Kishte ndryshuar si përgjigje ndaj një lutjeje; ndoshta si përgjigje ndaj një lutjeje mund të mbetej e pandryshuar. E megjithatë, kush, që dinte diçka për jetën, do të hiqte dorë nga mundësia për të mbetur gjithmonë i ri, sado fantastike të ishte ajo mundësi, ose me çfarëdo pasojash fatale që të ishte e ngarkuar? Për më tepër, a ishte vërtet nën kontrollin e tij? A kishte qenë vërtet lutja ajo që e kishte shkaktuar zëvendësimin? A s’mund të kishte ndonjë arsye të çuditshme shkencore për të gjitha këto? Nëse mendimi mund të ushtronte ndikimin e tij mbi një organizëm të gjallë, a s’mund të ushtronte mendimi ndikim mbi gjërat e vdekura e joorganike? Madje, pa mendim apo dëshirë të vetëdijshme, a s’mund të dridheshin gjërat jashtë nesh në unison me humoret e pasionet tona, atom duke thirrur atom në dashuri të fshehtë a në afërsi të çuditshme? Por arsyeja s’kishte rëndësi. S’do ta tundonte më kurrë me lutje ndonjë fuqi të tmerrshme. Nëse piktura do të ndryshonte, do të ndryshonte. Kaq. Pse të hulumtonte tepër nga afër?

Sepse do të kishte një kënaqësi të vërtetë ta vështronte. Do të mund ta ndiqte mendjen e vet në vendet e saj të fshehta. Ky portret do të ishte për të pasqyra më magjike. Ashtu siç i kishte zbuluar trupin e tij, do t’i zbulonte edhe shpirtin. Dhe kur dimri të vinte mbi të, ai do të qëndronte ende atje ku pranvera dridhet në pragun e verës. Kur gjaku t’i ikte zvarrë nga fytyra e të linte pas një maskë të zbehtë shkumësi me sy prej plumbi, ai do ta ruante shkëlqimin e djalërisë. Asnjë lule e bukurisë së tij s’do të fishkej kurrë. Asnjë rrahje e jetës së tij s’do të dobësohej kurrë. Si perënditë e grekëve, do të ishte i fortë, i shpejtë e i gëzuar. Ç’rëndësi kishte ç’do t’i ndodhte figurës së ngjyrosur në pëlhurë? Ai do të ishte i sigurt. Kjo ishte gjithçka.

E tërhoqi paravanin përsëri në vendin e mëparshëm përpara pikturës, duke buzëqeshur ndërsa e bënte, dhe kaloi në dhomën e gjumit, ku shërbëtori po e priste tashmë. Pas një ore ishte në operë, dhe Lord Henri ishte përkulur mbi karrigen e tij.

Shënime

1. Louis-Quinze: në stilin e kohës së Luigjit XV (1715–1774), të lehtë e plot lakime. ↩︎

2. Adelina Patti (1843–1919): sopranoja më e famshme e kohës, që këndonte shpesh në Operën e Covent Garden-it në Londër. ↩︎

3. Nil (latinisht): asgjë, zero. ↩︎

4. Desdemona (Otello) dhe Ofelia (Hamleti): heroina të Shekspirit që vdesin të pafajshme. ↩︎

5. John Webster, John Ford dhe Cyril Tourneur: dramaturgë anglezë të fillimit të shekullit XVII, të epokës jakobiane (sipas mbretit Jakobi I), të njohur për tragjeditë e tyre të përgjakshme e të errëta. ↩︎

6. Kordelia, bija e mbretit Lir, varet në burg në fund të tragjedisë. Bija e Brabancios është Desdemona, që e mbyt i shoqi, Otelloja. ↩︎