Kapitulli XIX · Portreti i Dorian Grejit

— S’ka asnjë dobi të më thuash se do të bëhesh i mirë, — thirri Lord Henri, duke zhytur gishtat e bardhë në një tas bakri të kuq të mbushur me ujë trëndafili. — Je krejt i përsosur. Të lutem, mos ndrysho.

Dorian Greji tundi kokën. „Jo, Harri, kam bërë shumë gjëra të tmerrshme në jetën time. S’do të bëj më. Veprat e mia të mira i fillova dje.“

— Ku ishe dje?

— Në fshat, Harri. Rrija vetëm në një han të vogël.

— Djali im i dashur, — tha Lord Henri duke buzëqeshur, — kushdo mund të jetë i mirë në fshat. Atje s’ka tundime. Kjo është arsyeja pse njerëzit që jetojnë jashtë qytetit janë kaq absolutisht të paqytetëruar. Qytetërimi s’është aspak gjë e lehtë për ta arritur. Ka vetëm dy mënyra me të cilat njeriu mund ta arrijë. Njëra është duke qenë i kulturuar, tjetra duke qenë i prishur. Njerëzit e fshatit s’kanë mundësi të jenë as njëra as tjetra, kështu që ngecin.

— Kultura dhe prishja, — përsëriti Doriani. — Kam njohur diçka nga të dyja. Më duket e tmerrshme tani që të gjenden ndonjëherë bashkë. Sepse kam një ideal të ri, Harri. Do të ndryshoj. Më duket se kam ndryshuar.

— Ende s’më ke treguar cila ishte vepra jote e mirë. Apo the se ke bërë më shumë se një? — pyeti shoku i tij ndërsa derdhte në pjatë një piramidë të vogël të kuqe luleshtrydhesh me fara dhe, përmes një luge me vrima në formë guaske, hidhte si borë sheqer të bardhë mbi to.

— Mund të të tregoj, Harri. S’është histori që mund t’ia tregoja kujtdo tjetër. Kursova dikë. Tingëllon mendjemadhësi, por e kupton ç’dua të them. Ishte krejt e bukur dhe çuditërisht e ngjashme me Sibil Veinin. Më duket se kjo ishte ajo që më tërhoqi fillimisht tek ajo. E mban mend Sibilin, apo jo? Sa kohë duket që atëherë! Epo, Heti s’ishte nga shtresa jonë, natyrisht. Ishte thjesht një vajzë fshati. Por e doja vërtet. Jam krejt i sigurt që e doja. Gjatë gjithë këtij maji të mrekullueshëm që kemi pasur, vija ta shihja dy-tri herë në javë. Dje më priti në një pemishte të vogël. Lulet e mollës i binin vazhdimisht mbi flokë, dhe ajo qeshte. Do të iknim bashkë sot në agim. Papritur vendosa ta lija aq si lule siç e kisha gjetur.

— Do të mendoja se risia e emocionit duhet të të ketë dhënë një drithërimë kënaqësie të vërtetë, Dorian, — e ndërpreu Lord Henri. — Por mund ta mbaroj unë idilin tënd. I dhe këshilla të mira dhe ia theve zemrën. Ky qe fillimi i reformimit tënd.

— Harri, je i tmerrshëm! S’duhet të thuash këto gjëra të tmerrshme. Zemra e Hetit s’është thyer. Sigurisht, qau e të gjitha këto. Por s’ka asnjë turp mbi të. Mund të jetojë, si Perdita,¹ në kopshtin e saj me mendër e kalendula.

— Dhe të qajë për një Florizel të pabesë, — tha Lord Henri, duke qeshur, ndërsa u mbështet pas në karrige. — Dorian i dashur, ke humoret më çuditërisht djaloshare. A mendon se kjo vajzë do të jetë ndonjëherë vërtet e kënaqur me dikë të rangut të saj? Besoj se një ditë do të martohet me ndonjë karrocier të vrazhdë ose me ndonjë lërues që zgërdhihet. Epo, fakti që të ka takuar, dhe të ka dashur, do ta mësojë ta përbuzë burrin e saj, dhe do të jetë e mjerë. Nga pikëpamja morale, s’mund të them se mendoj shumë për heqjen tënde të madhe dorë. Edhe si fillim, është i varfër. Për më tepër, nga e di që Heti s’po pluskon në këtë çast në ndonjë pellg mulliri nën yje, me zambakë uji të bukur rreth saj, si Ofelia?

— S’e duroj dot këtë, Harri! Tallesh me gjithçka, e pastaj sugjeron tragjeditë më serioze. Tani më vjen keq që ta tregova. S’më bëhet vonë ç’më thua. E di që bëra mirë që veprova ashtu. E gjora Heti! Ndërsa kalova me kalë pranë fermës këtë mëngjes, pashë fytyrën e saj të bardhë te dritarja, si një degë jasemini. Le të mos flasim më për këtë, dhe mos u përpiq të më bindësh se vepra e parë e mirë që kam bërë prej vitesh, sakrifica e parë e vogël që kam njohur ndonjëherë, është në të vërtetë një lloj mëkati. Dua të jem më i mirë. Do të bëhem më i mirë. Më trego diçka për veten. Ç’po ndodh në qytet? S’kam qenë në klub prej ditësh.

— Njerëzit ende po diskutojnë për zhdukjen e të gjorit Bazil.

— Do të mendoja se ishin lodhur nga kjo deri tani, — tha Doriani, duke derdhur pak verë për vete dhe duke vrenjtur pak vetullat.

— Djali im i dashur, kanë vetëm gjashtë javë që flasin për këtë, dhe publiku britanik s’është vërtet në gjendje të përballojë lodhjen mendore të të pasurit më shumë se një temë çdo tre muaj. Kanë qenë shumë me fat kohët e fundit, megjithatë. Kanë pasur procesin tim të divorcit dhe vetëvrasjen e Alan Kempbellit. Tani kanë zhdukjen misterioze të një artisti. Scotland Yard-i ende ngul këmbë se njeriu me pardesy gri që u nis për në Paris me trenin e mesnatës më nëntë nëntor ishte i gjori Bazil, dhe policia franceze deklaron se Bazili s’arriti fare në Paris. Besoj se pas rreth dy javësh do të na thonë se është parë në San Francisko. Është gjë e çuditshme, por për këdo që zhduket thuhet se është parë në San Francisko. Duhet të jetë qytet i këndshëm, dhe të ketë të gjitha tërheqjet e botës tjetër.

— Ç’mendon se i ka ndodhur Bazilit? — pyeti Doriani, duke e ngritur Burgundin e tij kundrejt dritës dhe duke pyetur veten si ishte e mundur që e diskutonte çështjen kaq qetë.

— S’kam as idenë më të vogël. Nëse Bazili zgjedh të fshihet, s’është puna ime. Nëse ka vdekur, s’dua të mendoj për të. Vdekja është e vetmja gjë që më tmerron ndonjëherë. E urrej.

— Pse? — tha më i riu i lodhur.

— Sepse, — tha Lord Henri, duke kaluar nën hundë kafazin e praruar të një kutie të hapur me kripëra aromatike, — sot mund t’i mbijetosh çdo gjëje përveç saj. Vdekja dhe vulgariteti janë të vetmet dy fakte në shekullin e nëntëmbëdhjetë që s’mund t’i shpjegosh. Le ta pimë kafenë në dhomën e muzikës, Dorian. Duhet të më luash Chopin. Burri me të cilin iku gruaja ime e luante Chopin-in mrekullisht. E gjora Viktoria! E doja shumë. Shtëpia është mjaft e vetmuar pa të. Sigurisht, jeta bashkëshortore është thjesht një zakon, një zakon i keq. Por pastaj njeriu pendohet për humbjen edhe të zakoneve të veta më të këqija. Ndoshta për to pendohet më shumë. Janë pjesë kaq thelbësore e personalitetit.

Doriani nuk tha asgjë, por u ngrit nga tryeza, dhe duke kaluar në dhomën ngjitur, u ul në piano dhe i la gishtat të endeshin mbi fildishin e bardhë e të zi të tasteve. Pasi u soll kafeja, ndaloi, dhe duke vështruar nga Lord Henri, tha: „Harri, a të ka shkuar ndonjëherë ndër mend se Bazili u vra?“

Lord Henri u gogësit. „Bazili ishte shumë popullor, dhe mbante gjithmonë një orë Waterbury. Pse duhej vrarë? S’ishte aq i zgjuar sa të kishte armiq. Sigurisht, kishte një gjeni të mrekullueshëm për pikturën. Por një njeri mund të pikturojë si Velásquez e megjithatë të jetë sa më i mërzitshëm të jetë e mundur. Bazili ishte vërtet mjaft i mërzitshëm. Më interesoi vetëm një herë, dhe kjo qe kur më tha, para shumë vitesh, se kishte një adhurim të egër për ty dhe se ti ishe motivi mbizotërues i artit të tij.“

— E doja shumë Bazilin, — tha Doriani me një notë trishtimi në zë. — Por a s’thonë njerëzit se u vra?

— Oh, disa gazeta e thonë. Nuk më duket fare e mundshme. E di që ka vende të tmerrshme në Paris, por Bazili s’ishte njeri që të shkonte në to. S’kishte kureshtje. Ky ishte defekti i tij kryesor.

— Ç’do të thoshe, Harri, po të të thosha se e kam vrarë unë Bazilin? — tha më i riu. E vështroi me ngulm pasi foli.

— Do të thosha, miku im, se po pozoje për një personazh që s’të shkon. Çdo krim është vulgar, ashtu si çdo vulgaritet është krim. S’është në natyrën tënde, Dorian, të bësh një vrasje. Më vjen keq nëse ta lëndoj mendjemadhësinë duke e thënë këtë, por të siguroj se është e vërtetë. Krimi u përket ekskluzivisht shtresave të ulëta. S’i fajësoj aspak. Do të thosha se krimi ishte për ta ajo që është arti për ne, thjesht një metodë për të siguruar ndjesi të jashtëzakonshme.

— Një metodë për të siguruar ndjesi? A mendon, pra, se një njeri që ka bërë një herë një vrasje mund ta bëjë përsëri të njëjtin krim? Mos ma thuaj këtë.

— Oh! çdo gjë bëhet kënaqësi nëse e bën shumë shpesh, — thirri Lord Henri, duke qeshur. — Ky është një nga sekretet më të rëndësishme të jetës. Do të thosha, megjithatë, se vrasja është gjithmonë gabim. S’duhet të bësh kurrë diçka për të cilën s’mund të flasësh pas darke. Por le ta lëmë të gjorin Bazil. Do të doja të besoja se kishte pasur një fund kaq vërtet romantik sa sugjeron ti, por s’mundem. Guxoj të them se ra në Senë nga ndonjë omnibus dhe konduktori e mbuloi skandalin. Po: do të thosha se ky qe fundi i tij. E shoh tani të shtrirë në shpinë nën ato ujëra të gjelbër e të turbullt, me maunat e rënda që pluskojnë mbi të e me alga të gjata që i ngatërrohen në flokë. E di, s’besoj se do të kishte bërë shumë punë të mirë më. Gjatë dhjetë viteve të fundit piktura e tij kishte rënë shumë.

Doriani lëshoi një psherëtimë, dhe Lord Henri kaloi ngadalë nëpër dhomë dhe nisi t’i përkëdhelte kokën një papagalli të çuditshëm javanez, një zog i madh me pupla gri e me kreshtë e bisht rozë, që po balancohej mbi një shufër bambuje. Ndërsa gishtat e tij me maja e prekën, ai i lëshoi cipën e bardhë të qepallave të rrudhura mbi sytë e zinj si xham dhe nisi të lëkundej para e prapa.

— Po, — vazhdoi ai, duke u kthyer e duke nxjerrë shaminë nga xhepi; — piktura e tij kishte rënë krejt. Më dukej se kishte humbur diçka. Kishte humbur një ideal. Kur ti dhe ai pushuat së qeni miq të mëdhenj, ai pushoi së qeni artist i madh. Ç’ishte ajo që ju ndau? Besoj se të mërziti. Nëse po, s’ta fali kurrë. Është zakon që kanë njerëzit e mërzitshëm. Meqë ra fjala, ç’u bë me atë portretin e mrekullueshëm që të bëri? S’besoj se e kam parë që kur e mbaroi. Oh! më kujtohet që më ke thënë para shumë vitesh se e kishe dërguar në Selby, dhe se ishte humbur ose vjedhur rrugës. S’e gjete më? Sa keq! ishte vërtet kryevepër. Më kujtohet që doja ta blija. Tani do të doja ta kisha blerë. I përkiste periudhës më të mirë të Bazilit. Që atëherë, puna e tij ishte ajo përzierje e çuditshme e pikturës së keqe me qëllimet e mira që gjithmonë i jep një njeriu të drejtën të quhet artist britanik përfaqësues. A dhe njoftim për të? Duhej ta bëje.

— E kam harruar, — tha Doriani. — Besoj se dhashë. Por s’më pëlqeu kurrë vërtet. Më vjen keq që pozova për të. Kujtimi i asaj gjëje më është i urryer. Pse flet për të? Më kujtonte ato vargje të çuditshme në ndonjë dramë — Hamleti, më duket — si thonë?²

„Si piktura e një hidhërimi,
një fytyrë pa zemër.“

— Po: kështu ishte.

Lord Henri qeshi. „Nëse një njeri e trajton jetën në mënyrë artistike, truri i tij është zemra e tij,“ u përgjigj, duke u lëshuar në një kolltuk.

Dorian Greji tundi kokën dhe ra disa akorde të buta në piano. „‚Si piktura e një hidhërimi,‘“ përsëriti, „‚një fytyrë pa zemër.‘“

Burri më i madh u mbështet pas dhe e vështroi me sy gjysmë të mbyllur. „Meqë ra fjala, Dorian,“ tha pas një heshtjeje, „‚ç’dobi ka njeriu nëse fiton gjithë botën e humbet‘ — si vazhdon citati? — ‚shpirtin e vet‘?“³

Muzika u përplas, dhe Dorian Greji u drodh e nguli sytë te miku i tij. „Pse më pyet këtë, Harri?“

— Miku im i dashur, — tha Lord Henri, duke ngritur vetullat i habitur, — të pyeta sepse mendova se mund të më jepje një përgjigje. Kaq. Të dielën e kaluar po kaloja nëpër park, dhe afër Marble Arch-it qëndronte një turmë e vogël njerëzish me pamje të varfër që dëgjonin ndonjë predikues rruge vulgar. Ndërsa kalova, dëgjova njeriun që ua bërtiste këtë pyetje dëgjuesve. Më ra në sy si mjaft dramatike. Londra është shumë e pasur me efekte të çuditshme të këtij lloji. Një e diel me shi, një i krishterë i vrazhdë me mushama, një rreth fytyrash të sëmura e të bardha nën një çati të thyer çadrash që pikonin, dhe një frazë e mrekullueshme e hedhur në ajër nga buzë të mprehta e histerike — ishte vërtet shumë e mirë në llojin e vet, krejt një sugjerim. Mendova t’i thosha profetit se arti kishte shpirt, por njeriu jo. Kam frikë, megjithatë, se s’do të më kishte kuptuar.

— Mos, Harri. Shpirti është një realitet i tmerrshëm. Mund të blihet, e të shitet, e të këmbehet. Mund të helmohet, ose të bëhet i përsosur. Ka një shpirt në secilin prej nesh. E di.

— A je krejt i sigurt për këtë, Dorian?

— Krejt i sigurt.

— Ah! atëherë duhet të jetë iluzion. Gjërat për të cilat ndihesh absolutisht i sigurt s’janë kurrë të vërteta. Ky është fataliteti i besimit, dhe mësimi i romancës. Sa serioz që je! Mos u bëj kaq serioz. Ç’lidhje kemi ti ose unë me supersticionet e kohës sonë? Jo: e kemi lënë besimin te shpirti. Më luaj diçka. Më luaj një nokturn, Dorian, dhe, ndërsa luan, më thuaj, me zë të ulët, si e ke ruajtur rininë. Duhet të kesh ndonjë sekret. Jam vetëm dhjetë vjet më i madh se ti, dhe jam i rrudhur, e i konsumuar, e i verdhë. Je vërtet i mrekullueshëm, Dorian. S’ke qenë kurrë më i hijshëm se sonte. Më kujton ditën kur të pashë për herë të parë. Ishe mjaft i pafytyrë, shumë i ndrojtur, dhe absolutisht i jashtëzakonshëm. Ke ndryshuar, sigurisht, por jo në pamje. Do të doja të më tregoje sekretin. Për ta kthyer rininë do të bëja çdo gjë në botë, përveç ushtrimeve, zgjimit herët, ose të qenit i respektueshëm. Rinia! S’ka gjë si ajo. Është absurde të flasësh për padijen e rinisë. Të vetmit njerëz mendimet e të cilëve i dëgjoj tani me ndonjë respekt janë njerëz shumë më të rinj se unë. Duken përpara meje. Jeta u ka zbuluar mrekullinë e saj më të fundit. Sa për pleqtë, unë gjithmonë i kundërshtoj pleqtë. E bëj për parim. Nëse u kërkon mendimin për diçka që ndodhi dje, të japin me solemnitet mendimet që qarkullonin në 1820, kur njerëzit mbanin kravata të larta, besonin në gjithçka, dhe s’dinin absolutisht asgjë. Sa e bukur është ajo që po luan! Pyes veten, a e shkroi Chopin-i në Majorkë,⁴ me detin që qante rreth vilës e me spërkatjen e kripur që përplasej pas xhamave? Është mrekullisht romantike. Ç’bekim që na ka mbetur një art që s’është imitues! Mos ndalo. Dua muzikë sonte. Më duket se ti je Apoloni i ri dhe unë Marsia⁵ që të dëgjon. Kam hidhërime, Dorian, të miat, që edhe ti s’di asgjë për to. Tragjedia e pleqërisë s’është se je plak, por se je i ri. Habitem ndonjëherë me sinqeritetin tim. Ah, Dorian, sa i lumtur që je! Ç’jetë e hollë që ke pasur! Ke pirë thellë nga gjithçka. I ke shtypur rrushtë pas qiellzës. Asgjë s’të është fshehur. Dhe e gjitha ka qenë për ty jo më shumë se tingulli i muzikës. S’të ka prishur. Je ende i njëjti.

— S’jam i njëjti, Harri.

— Po, je i njëjti. Pyes veten si do të jetë pjesa tjetër e jetës sate. Mos e prish me heqje dorë. Tani je një tip i përsosur. Mos e bëj veten të paplotë. Je krejt pa të metë tani. S’ke pse tund kokën: e di që je. Për më tepër, Dorian, mos e gënje veten. Jeta s’sundohet nga vullneti a qëllimi. Jeta është çështje nervash, e fijesh, e qelizash të ndërtuara ngadalë në të cilat mendimi fshihet dhe pasioni ka ëndrrat e tij. Mund ta përfytyrosh veten të sigurt dhe ta mendosh veten të fortë. Por një ton i rastësishëm ngjyre në një dhomë a në një qiell mëngjesi, një parfum i veçantë që e kishe dashur dikur dhe që sjell kujtime të holla me vete, një varg nga një poezi e harruar që e ke ndeshur përsëri, një kadencë nga një pjesë muzike që kishe pushuar ta luaje — të them, Dorian, se nga gjëra të tilla varen jetët tona. Browning-u shkruan për këtë diku; por shqisat tona do t’i përfytyrojnë për ne. Ka çaste kur era e lilas blanc⁶ më kalon papritur, dhe më duhet ta jetoj sërish muajin më të çuditshëm të jetës sime. Do të doja të mund të ndërroja vend me ty, Dorian. Bota ka bërtitur kundër të dyve, por ty të ka adhuruar gjithmonë. Gjithmonë do të të adhurojë. Ti je tipi i asaj që po kërkon koha, dhe i asaj që ka frikë se e ka gjetur. Më vjen kaq mirë që s’ke bërë kurrë asgjë, s’ke gdhendur kurrë statujë, a pikturuar pikturë, a prodhuar ndonjë gjë jashtë vetes! Jeta ka qenë arti yt. E ke vënë veten në muzikë. Ditët e tua janë sonetet e tua.

Doriani u ngrit nga piano dhe kaloi dorën nëpër flokë. „Po, jeta ka qenë e hollë,“ murmuriti, „por s’do ta kem më të njëjtën jetë, Harri. Dhe s’duhet të më thuash këto gjëra të tepruara. S’di gjithçka për mua. Mendoj se po ta dije, edhe ti do të më ktheje shpinën. Qesh. Mos qesh.“

— Pse ndalove së luajturi, Dorian? Kthehu e ma luaj nokturnin edhe një herë. Shiko atë hënë të madhe ngjyrë mjalti që varet në ajrin e mugët. Po të pret ta magjepsësh, dhe nëse luan ajo do t’i afrohet më shumë tokës. S’do? Le të shkojmë në klub, atëherë. Ka qenë një mbrëmje e këndshme, dhe duhet ta mbyllim këndshëm. Është dikush te White’s që do pamasë të të njohë — Lord Poole i ri, djali i madh i Bournemouth-it. Të ka kopjuar tashmë kravatat, dhe më është lutur ta prezantoj me ty. Është krejt i këndshëm dhe mjaft të ngjan ty.

— Shpresoj se jo, — tha Doriani me një vështrim të trishtuar në sy. — Por jam i lodhur sonte, Harri. S’do të shkoj në klub. Është gati njëmbëdhjetë, dhe dua të fle herët.

— Rri. S’ke luajtur kurrë aq mirë sa sonte. Kishte diçka në prekjen tënde që ishte e mrekullueshme. Kishte më shumë shprehje se ç’kisha dëgjuar ndonjëherë më parë.

— Është sepse do të bëhem i mirë, — u përgjigj ai duke buzëqeshur. — Kam ndryshuar pak tashmë.

— S’mund të ndryshosh për mua, Dorian, — tha Lord Henri. — Ti dhe unë do të jemi gjithmonë miq.

— Megjithatë më helmove njëherë me një libër. S’duhet ta fal këtë. Harri, më premto që s’do t’ia huazosh kurrë atë libër askujt. Bën dëm.

— Djali im i dashur, po fillon vërtet të moralizosh. Shpejt do të shkosh rrotull si të kthyerit në fe, e si predikuesit e zgjimit fetar, duke paralajmëruar njerëzit kundër të gjitha mëkateve nga të cilat je lodhur. Je shumë i këndshëm për ta bërë këtë. Për më tepër, s’ka dobi. Ti dhe unë jemi ata që jemi, dhe do të jemi ata që do të jemi. Sa për helmimin nga një libër, s’ka gjë të tillë. Arti s’ka asnjë ndikim mbi veprimin. E asgjëson dëshirën për të vepruar. Është madhështisht shterp. Librat që bota i quan imoralë janë libra që i tregojnë botës turpin e vet. Kaq. Por s’do të diskutojmë letërsi. Eja nesër. Do të dal me kalë në njëmbëdhjetë. Mund të shkojmë bashkë, dhe pastaj do të të çoj në drekë te Ledi Branksome. Është grua e hijshme, dhe do të të konsultojë për disa sixhade që po mendon t’i blejë. Mos harro të vish. Apo të hamë drekë me dukeshën tonë të vogël? Thotë se s’të sheh më. Ndoshta je lodhur nga Gledisi? Mendova se do të lodheshe. Gjuha e saj e mprehtë të acaron nervat. Mirë, sidoqoftë, eja këtu në njëmbëdhjetë.

— Duhet vërtet të vij, Harri?

— Patjetër. Parku është krejt i bukur tani. S’besoj se ka pasur jargavanë të tillë që nga viti kur të takova.

— Shumë mirë. Do të jem këtu në njëmbëdhjetë, — tha Doriani. — Natën e mirë, Harri. — Kur arriti te dera, hezitoi për një çast, sikur të kishte diçka tjetër për të thënë. Pastaj psherëtiu dhe doli.

Shënime

1. Perdita dhe Florizeli: të dashuruarit e Përrallës së dimrit të Shekspirit. Perdita, një princeshë e rritur si bijë bariu, u shpërndan lule miqve në festën e qethjes së deleve. ↩︎

2. Vargjet janë nga Hamleti (akti IV, skena 7): mbreti Klaudi e pyet Laertin nëse e ka dashur vërtet të atin, apo hidhërimi i tij është vetëm „si piktura e një hidhërimi, një fytyrë pa zemër“. ↩︎

3. Fjalë të Jezusit në Ungjill (Mateu 16:26; Marku 8:36). ↩︎

4. Chopin-i e kaloi dimrin e viteve 1838–1839 në ishullin e Majorkës me shkrimtaren George Sand. Atje mbaroi Preludet e tij. ↩︎

5. Marsia: satiri që e sfidoi Apolonin në një garë muzike dhe, pasi humbi, u rrip i gjallë nga perëndia. ↩︎

6. Lilas blanc (frëngjisht): jargavan i bardhë. ↩︎