Kapitulli XII · Portreti i Dorian Grejit

Ishte nëntë nëntori, mbrëmja para ditëlindjes së tij të tridhjetë e tetë, siç e kujtoi shpesh më pas.

Po kthehej në shtëpi në këmbë rreth orës njëmbëdhjetë nga Lord Henri, ku kishte darkuar, dhe ishte mbështjellë me gëzofë të rëndë, sepse nata ishte e ftohtë e me mjegull. Në qoshen e Grosvenor Square me South Audley Street, një burrë kaloi pranë tij në mjegull, duke ecur shumë shpejt dhe me jakën e pardesysë së tij gri të ngritur. Kishte një çantë në dorë. Doriani e njohu. Ishte Bazil Hollvardi. Një ndjenjë e çuditshme frike, që s’mund ta shpjegonte, e pushtoi. Nuk bëri asnjë shenjë se e njohu dhe vazhdoi shpejt drejt shtëpisë së vet.

Por Hollvardi e kishte parë. Doriani e dëgjoi fillimisht duke u ndalur në trotuar dhe pastaj duke nxituar pas tij. Pas pak çastesh, dora e tij ishte mbi krahun e tij.

— Dorian! Ç’fat i jashtëzakonshëm! Të kam pritur në bibliotekën tënde që nga ora nëntë. Më në fund më erdhi keq për shërbëtorin tënd të lodhur dhe i thashë të shkonte të flinte, ndërsa më nxirrte jashtë. Po nisem për në Paris me trenin e mesnatës, dhe doja veçanërisht të të shihja para se të ikja. Mendova se ishe ti, ose më mirë gëzofi yt, kur kalove pranë meje. Por s’isha krejt i sigurt. S’më njohe?

— Në këtë mjegull, Bazil i dashur? E po, s’njoh dot as Grosvenor Square. Besoj se shtëpia ime është diku këtu afër, por s’jam fare i sigurt. Më vjen keq që po ikën, sepse s’të kam parë prej kohësh. Por besoj se do të kthehesh shpejt?

— Jo: do të rri jashtë Anglisë gjashtë muaj. Kam ndër mend të marr një studio në Paris dhe të mbyllem derisa të mbaroj një pikturë të madhe që kam në kokë. Megjithatë, s’ishte për veten që doja të flisja. Ja ku jemi te dera jote. Më lër të hyj për një çast. Kam diçka për të të thënë.

— Do të më bëhet qejfi. Po a s’do ta humbasësh trenin? — tha Dorian Greji me përtesë, ndërsa ngjiste shkallët e hapte derën me çelësin e vet.

Drita e llambës u përpoq të dilte përmes mjegullës, dhe Hollvardi shikoi orën. „Kam kohë me bollëk,“ u përgjigj. „Treni s’niset para dymbëdhjetë e një çerek, dhe sapo ka shkuar njëmbëdhjetë. Në fakt, isha rrugës për në klub për të të kërkuar, kur të takova. E sheh, s’do të kem vonesë me bagazhet, sepse i kam dërguar gjërat e rënda. Gjithçka që kam me vete është në këtë çantë, dhe mund të arrij lehtë te Victoria për njëzet minuta.“

Doriani e vështroi dhe buzëqeshi. „Ç’mënyrë udhëtimi për një piktor të modës! Një çantë Gladstone dhe një pardesy! Hyr, se do të futet mjegulla në shtëpi. Dhe kujdes mos fol për ndonjë gjë serioze. Asgjë s’është serioze sot. Të paktën asgjë s’duhet të jetë.“

Hollvardi tundi kokën ndërsa hynte, dhe e ndoqi Dorianin në bibliotekë. Një zjarr i ndritshëm drush flakëronte në vatrën e madhe të hapur. Llambat ishin ndezur, dhe një kuti e hapur holandeze argjendi për pijet qëndronte, me disa sifonë sode e gota të mëdha kristali të gdhendur, mbi një tryezë të vogël me intarsi.

— E sheh që shërbëtori yt më bëri si në shtëpinë time, Dorian. Më dha gjithçka që doja, përfshirë cigaret e tua më të mira me majë ari. Është krijesë shumë mikpritëse. Më pëlqen shumë më tepër se francezi që kishe më parë. Meqë ra fjala, ç’u bë me francezin?

Doriani ngriti supet. „Besoj se u martua me shërbyesen e Ledi Radley-t dhe e ka vendosur në Paris si rrobaqepëse angleze. Anglomanie¹ është shumë në modë atje tani, dëgjoj. Duket budallallëk nga ana e francezëve, apo jo? Por — e di? — s’ishte aspak shërbëtor i keq. S’më pëlqeu kurrë, por s’kisha ç’të ankohesha. Shpesh përfytyron gjëra krejt absurde. Ishte vërtet shumë i përkushtuar ndaj meje dhe dukej shumë i trishtuar kur iku. Merr edhe një konjak me sodë? Apo do verë rajne me seltzer? Unë gjithmonë marr verë rajne me seltzer. Me siguri ka në dhomën ngjitur.“

— Faleminderit, s’dua asgjë tjetër, — tha piktori, duke hequr kapelën e pallton dhe duke i hedhur mbi çantën që e kishte vënë në qoshe. — Dhe tani, miku im, dua të të flas seriozisht. Mos u vrenjt kështu. Ma bën shumë më të vështirë.

— Për çfarë është e gjitha kjo? — thirri Doriani me mënyrën e tij nazelie, duke u hedhur në divan. — Shpresoj të mos jetë për mua. Sonte jam lodhur nga vetja. Do të doja të isha dikush tjetër.

— Është për ty, — u përgjigj Hollvardi me zërin e tij të rëndë e të thellë, — dhe duhet ta them. Do të të mbaj vetëm gjysmë ore.

Doriani psherëtiu dhe ndezi një cigare. „Gjysmë ore!“ murmuriti.

— S’është shumë për të të kërkuar, Dorian, dhe po flas krejtësisht për të mirën tënde. Mendoj se është e drejtë ta dish se në Londër po thuhen gjërat më të tmerrshme kundër teje.

— S’dua të di asgjë për to. Më pëlqejnë skandalet për njerëzit e tjerë, por skandalet për mua s’më interesojnë. S’kanë hirin e risisë.

— Duhet të të interesojnë, Dorian. Çdo zotëri interesohet për emrin e tij të mirë. S’do që njerëzit të flasin për ty si për diçka të poshtër e të degraduar. Sigurisht, ke pozitën tënde, pasurinë tënde e të gjitha këto. Por pozita e pasuria s’janë gjithçka. Ki parasysh, unë s’i besoj fare këto thashetheme. Të paktën, s’mund t’i besoj kur të shoh. Mëkati është diçka që shkruhet mbi fytyrën e njeriut. S’mund të fshihet. Njerëzit flasin ndonjëherë për vese të fshehta. S’ka gjëra të tilla. Nëse një njeri i mjerë ka një ves, ai shfaqet në vijat e gojës, në rënien e qepallave, madje edhe në formën e duarve. Dikush — s’do ta përmend emrin, por ti e njeh — erdhi te unë vitin e kaluar që t’i bëja portretin. S’e kisha parë kurrë më parë, dhe s’kisha dëgjuar asgjë për të atëherë, ndonëse që prej asaj kohe kam dëgjuar shumë. Ofroi një çmim të tepruar. E refuzova. Kishte diçka në formën e gishtave të tij që e urreva. Tani e di se kisha krejt të drejtë në atë që përfytyrova për të. Jeta e tij është e tmerrshme. Por ti, Dorian, me fytyrën tënde të pastër, të ndritshme, të pafajshme, dhe rininë tënde të mrekullueshme e të patrazuar — s’mund të besoj asgjë kundër teje. E megjithatë të shoh shumë rrallë, dhe s’vjen më kurrë në studio tani, dhe kur jam larg teje dhe dëgjoj të gjitha këto gjëra të shëmtuara që njerëzit pëshpëritin për ty, s’di ç’të them. Pse, Dorian, një njeri si Duka i Berwick-ut del nga salla e një klubi kur hyn ti? Pse kaq shumë zotërinj në Londër as s’vijnë në shtëpinë tënde as s’të ftojnë në të tyren? Dikur ishe mik i Lord Staveley-t. E takova në darkë javën e kaluar. Emri yt doli rastësisht në bisedë, në lidhje me miniaturat që i ke huazuar ekspozitës te Dudley. Staveley përdrodhi buzën dhe tha se mund të kishe shijet më artistike, por se ishe një njeri që asnjë vajzë me mendje të pastër s’duhej lejuar ta njihte, dhe me të cilin asnjë grua e ndershme s’duhej të rrinte në të njëjtën dhomë. I kujtova se isha mik yti, dhe e pyeta ç’donte të thoshte. Ma tha. Ma tha drejt e para të gjithëve. Ishte e tmerrshme! Pse është miqësia jote kaq fatale për të rinjtë? Ishte ai djalë fatkeq në Gardë që vrau veten. Ti ishe miku i tij i madh. Ishte Sir Henry Ashton, që u detyrua të linte Anglinë me emër të njollosur. Ti dhe ai ishit të pandarë. Po Adrian Singleton e fundi i tij i tmerrshëm? Po djali i vetëm i Lord Kentit dhe karriera e tij? Takova të atin dje në St. James’s Street. Dukej i thyer nga turpi e hidhërimi. Po Duka i ri i Perthit? Ç’lloj jete bën tani? Cili zotëri do të shoqërohej me të?

— Mjaft, Bazil. Po flet për gjëra për të cilat s’di asgjë, — tha Dorian Greji, duke kafshuar buzën, dhe me një notë përbuzjeje të pafund në zë. — Më pyet pse Berwick-u del nga salla kur hyj unë. Është sepse unë di gjithçka për jetën e tij, jo sepse ai di ndonjë gjë për timen. Me gjakun që ka në vena, si mund të ishte i pastër regjistri i tij? Më pyet për Henry Ashton-in dhe Perth-in e ri. A ia mësova unë njërit veset, dhe tjetrit shthurjen? Nëse djali budalla i Kentit merr grua nga rruga, ç’më duhet mua? Nëse Adrian Singleton-i shkruan emrin e mikut të tij mbi një kambial, a jam unë rojtari i tij? E di si llomotisin njerëzit në Angli. Klasat e mesme i nxjerrin në shesh paragjykimet e tyre morale mbi tryezat e tyre të trasha të darkës, dhe pëshpëritin për atë që e quajnë shthurje të atyre që janë më lart se ata, për t’u përpjekur të shtiren se janë në shoqërinë elegante dhe në marrëdhënie të ngushta me njerëzit për të cilët shpifin. Në këtë vend mjafton që një njeri të ketë dallim e tru që çdo gjuhë e rëndomtë të tundet kundër tij. Dhe ç’lloj jete bëjnë vetë këta njerëz që shtiren si moralë? Miku im, harron se jemi në atdheun e hipokritit.

— Dorian, — thirri Hollvardi, — kjo s’është çështja. Anglia është mjaft e keqe, e di, dhe shoqëria angleze është krejt e gabuar. Pikërisht për këtë dua që ti të jesh fisnik. Ti s’ke qenë fisnik. Njeriu ka të drejtë ta gjykojë një njeri nga efekti që ka mbi miqtë e tij. Miqtë e tu duket se humbasin çdo ndjenjë nderi, mirësie, pastërtie. I ke mbushur me një çmenduri për kënaqësi. Kanë rënë në humnerë. Ti i çove atje. Po: ti i çove atje, e megjithatë mund të buzëqeshësh, siç po buzëqesh tani. Dhe ka edhe më keq. E di që ti dhe Harri jeni të pandarë. Me siguri për këtë arsye, po të mos ishte për asnjë tjetër, s’duhej ta kishe bërë emrin e motrës së tij fjalë të gojës së botës.

— Kujdes, Bazil. Po e tepron.

— Duhet të flas, dhe ti duhet të dëgjosh. Do të dëgjosh. Kur takove Ledi Gwendolen-in, s’e kishte prekur kurrë asnjë fjalë skandali. A ka tani në Londër qoftë edhe një grua të ndershme që do të dilte me të me karrocë në park? E po, as fëmijët s’i lejohen të jetojnë me të. Pastaj ka histori të tjera — histori se je parë duke dalë fshehurazi në agim nga shtëpi të tmerrshme dhe duke u futur i maskuar në strofkat më të ndyra të Londrës. A janë të vërteta? A mund të jenë të vërteta? Kur i dëgjova për herë të parë, qesha. Tani i dëgjoj, dhe më rrëqethin. Po shtëpia jote në fshat dhe jeta që bëhet atje? Dorian, s’e di ç’thuhet për ty. S’do të të them që s’dua të të predikoj. Më kujtohet që Harri thoshte njëherë se çdo njeri që bëhej për një çast prift amator fillonte gjithmonë duke thënë këtë, e pastaj e shkelte fjalën. Unë dua të të predikoj. Dua të bësh një jetë të tillë që bota të të respektojë. Dua të kesh emër të pastër e regjistër të ndershëm. Dua t’i heqësh qafe njerëzit e tmerrshëm me të cilët shoqërohesh. Mos i ngre supet kështu. Mos u bëj kaq indiferent. Ke një ndikim të mrekullueshëm. Le të jetë për të mirë, jo për të keq. Thonë se e prish këdo me të cilin bëhesh i afërt, dhe se mjafton të hysh në një shtëpi që ta ndjekë ndonjë lloj turpi. S’e di nëse është kështu apo jo. Si ta di? Por kështu thuhet për ty. Më thonë gjëra që duket e pamundur t’i vësh në dyshim. Lord Gloucester ishte një nga miqtë e mi më të mëdhenj në Oksford. Më tregoi një letër që gruaja e tij i kishte shkruar kur po vdiste vetëm në vilën e saj në Mentone. Emri yt ishte i ngatërruar në rrëfimin më të tmerrshëm që kam lexuar ndonjëherë. I thashë se ishte absurde — se të njihja mirë dhe se ishe i paaftë për diçka të tillë. Të njoh? Pyes veten, a të njoh vallë? Para se t’i përgjigjesha kësaj, do të më duhej të të shihja shpirtin.

— Ta shohësh shpirtin tim! — mërmëriti Dorian Greji, duke u ngritur me vrull nga divani dhe duke u zbardhur gati nga frika.

— Po, — u përgjigj Hollvardi rëndë, dhe me një hidhërim të thellë në zë, — ta shoh shpirtin. Por këtë mund ta bëjë vetëm Zoti.

Një e qeshur e hidhur talljeje i shpërtheu nga buzët më të riut. „Do ta shohësh vetë, sonte!“ thirri, duke rrëmbyer një llambë nga tryeza. „Eja: është vepër e duarve të tua. Pse të mos e shikosh? Mund t’ia tregosh botës gjithçka më pas, po të duash. Askush s’do të të besonte. Po të të besonin, do të më donin edhe më shumë për këtë. Unë e njoh kohën më mirë se ti, megjithëse ti llomotit për të kaq mërzitshëm. Eja, të them. Ke llomotitur mjaft për prishjen. Tani do ta shohësh ballë për ballë.“

Kishte çmendurinë e krenarisë në çdo fjalë që thoshte. Përplasi këmbën në dysheme me atë mënyrën e tij të paturpshme prej djali. Ndjeu një gëzim të tmerrshëm nga mendimi që dikush tjetër do ta ndante sekretin e tij, dhe që njeriu që kishte pikturuar portretin që ishte burimi i gjithë turpit të tij do të ngarkohej për gjithë jetën me kujtimin e shëmtuar të asaj që kishte bërë.

— Po, — vazhdoi ai, duke iu afruar më shumë dhe duke e vështruar ngultas në sytë e tij të rreptë, — do të ta tregoj shpirtin tim. Do ta shohësh gjënë që ti përfytyron se vetëm Zoti mund ta shohë.

Hollvardi u tërhoq. „Kjo është blasfemi, Dorian!“ thirri. „S’duhet të thuash gjëra të tilla. Janë të tmerrshme, dhe s’kanë asnjë kuptim.“

— Kështu mendon? — Qeshi përsëri.

— E di. Sa për atë që të thashë sonte, e thashë për të mirën tënde. E di që të kam qenë gjithmonë mik i patundur.

— Mos më prek. Mbaro atë që ke për të thënë.

Një shkreptimë dhimbjeje e përdredhur i kaloi nëpër fytyrë piktorit. U ndal për një çast, dhe një ndjenjë e egër keqardhjeje e pushtoi. Në fund të fundit, ç’të drejtë kishte ai të gërmonte në jetën e Dorian Grejit? Po të kishte bërë qoftë edhe një të dhjetën e asaj që përflitej për të, sa duhet të kishte vuajtur! Pastaj u drejtua, shkoi te oxhaku dhe qëndroi aty, duke vështruar trungjet që digjeshin me hirin e tyre si brymë dhe zemrat e tyre të flakës që pulsonin.

— Po pres, Bazil, — tha i riu me zë të ashpër e të qartë.

Ai u kthye. „Ja ç’kam për të thënë,“ thirri. „Duhet të më japësh ndonjë përgjigje për këto akuza të tmerrshme që bëhen kundër teje. Nëse më thua se janë krejtësisht të pavërteta nga fillimi në fund, do të të besoj. Mohoji, Dorian, mohoji! S’e sheh ç’po kaloj? Zoti im! mos më thuaj se je i keq, i prishur e i turpshëm.“

Dorian Greji buzëqeshi. Kishte një përdredhje përbuzjeje në buzë. „Eja lart, Bazil,“ tha qetësisht. „Mbaj një ditar të jetës sime ditë për ditë, dhe ai s’del kurrë nga dhoma ku shkruhet. Do të ta tregoj nëse vjen me mua.“

— Do të vij me ty, Dorian, nëse do. Shoh që e humba trenin. S’ka rëndësi. Mund të iki nesër. Por mos më kërko të lexoj ndonjë gjë sonte. Gjithçka që dua është një përgjigje e qartë për pyetjen time.

— Do të ta jap lart. S’mund ta jap këtu. S’do të të duhet të lexosh gjatë.

Shënime

1. Anglomanie (frëngjisht): mania për gjithçka angleze. ↩︎