Kapitulli X · Portreti i Dorian Grejit

Kur hyri shërbëtori, Doriani e vështroi ngultas dhe pyeti veten nëse i kishte shkuar ndër mend të shikonte prapa paravanit. Shërbëtori ishte krejt i patrazuar dhe priste urdhrat. Doriani ndezi një cigare, shkoi te pasqyra dhe hodhi sytë në të. Mund ta shihte krejt mirë pasqyrimin e fytyrës së Viktorit. Ishte si një maskë e qetë servilizmi. S’kishte asgjë për t’u frikësuar atje. Megjithatë mendoi se ishte më mirë të ishte në roje.

Duke folur shumë ngadalë, i tha t’i thoshte kujdestares së shtëpisë se donte ta takonte, dhe pastaj të shkonte te kornizaxhiu e t’i kërkonte të dërgonte menjëherë dy nga njerëzit e tij. I dukej se, ndërsa shërbëtori dilte nga dhoma, sytë i shkuan nga paravani. Apo ishte thjesht fantazi e tij?

Pas pak çastesh, me fustanin e saj të zi prej mëndafshi, me dorashka të vjetra pa gishta mbi duart e rrudhura, zonja Lif hyri me nxitim në bibliotekë. Ai i kërkoi çelësin e dhomës së mësimit.

— Dhomës së vjetër të mësimit, zoti Dorian? — thirri ajo. — E po, është plot pluhur. Duhet ta rregulloj e ta vë në rregull para se të hyni. S’është për t’u parë nga ju, zotëri. S’është, vërtet.

— S’dua ta rregulloni, Lif. Dua vetëm çelësin.

— Mirë, zotëri, do të mbuloheni me merimanga po të hyni. E po, s’është hapur prej gati pesë vitesh — që kur vdiq lordi i ndjerë.

U drodh kur u përmend gjyshi. Kishte kujtime të urryera për të. „S’ka rëndësi,“ u përgjigj. „Dua vetëm ta shoh vendin — kaq. Ma jepni çelësin.“

— Ja çelësi, zotëri, — tha plaka, duke kontrolluar tufën e saj të çelësave me duar që i dridheshin të pasigurta. — Ja çelësi. Do ta heq nga tufa menjëherë. Por s’mendoni të jetoni atje lart, zotëri, kur jeni kaq rehat këtu?

— Jo, jo, — thirri ai me nervozizëm. — Faleminderit, Lif. Mjafton.

Ajo u vonua disa çaste dhe llomotiti për ndonjë hollësi të shtëpisë. Ai psherëtiu dhe i tha t’i rregullonte gjërat si t’i dukej më mirë. Ajo doli nga dhoma, me buzëqeshje gjer te veshët.

Kur u mbyll dera, Doriani e futi çelësin në xhep dhe vështroi përreth dhomës. Syri i ra mbi një mbulesë të madhe prej sateni të purpurt, të qëndisur rëndë me ar, një punë e shkëlqyer veneciane e fundit të shekullit të shtatëmbëdhjetë, që gjyshi i tij e kishte gjetur në një manastir afër Bolonjës. Po, kjo do të shërbente për ta mbështjellë atë gjë të tmerrshme. Ndoshta kishte shërbyer shpesh si qefin për të vdekurit. Tani do të fshihte diçka që kishte një kalbje të vetën, më të keqe se kalbja e vetë vdekjes — diçka që do të pillte tmerre e megjithatë s’do të vdiste kurrë. Ajo që ishte krimbi për kufomën, do të ishin mëkatet e tij për figurën e pikturuar në pëlhurë. Do t’ia prishnin bukurinë dhe do t’ia hanin hirin. Do ta ndotnin dhe do ta bënin të turpshme. E megjithatë gjëja do të vazhdonte të jetonte. Do të ishte gjithmonë e gjallë.

U drodh, dhe për një çast u pendua që s’i kishte thënë Bazilit arsyen e vërtetë pse donte ta fshihte pikturën. Bazili do ta kishte ndihmuar t’i rezistonte ndikimit të Lord Henrit, dhe ndikimeve edhe më helmuese që vinin nga temperamenti i vet. Dashuria që kishte ai për të — sepse ishte vërtet dashuri — s’kishte asgjë në vete që të mos ishte fisnike e intelektuale. S’ishte ai admirim thjesht fizik për bukurinë që lind nga shqisat dhe që vdes kur lodhen shqisat. Ishte një dashuri e tillë si ajo që kishin njohur Mikelanxhelo, e Montaigne, e Winckelmann, e vetë Shekspiri.¹ Po, Bazili mund ta kishte shpëtuar. Por tani ishte tepër vonë. E kaluara mund të asgjësohej gjithmonë. Pendimi, mohimi ose harresa mund ta bënin këtë. Por e ardhmja ishte e pashmangshme. Kishte pasione tek ai që do të gjenin daljen e tyre të tmerrshme, ëndrra që do ta bënin reale hijen e së keqes së tyre.

Mori nga divani pëlhurën e madhe të purpurt e të artë që e mbulonte dhe, duke e mbajtur në duar, kaloi prapa paravanit. A ishte fytyra në pëlhurë më e poshtër se më parë? I dukej se ishte e pandryshuar, e megjithatë neveria e tij për të u shtua. Flokë të artë, sy të kaltër dhe buzë të kuqe si trëndafili — ishin të gjitha aty. Vetëm shprehja kishte ndryshuar. Ajo ishte e tmerrshme në mizorinë e saj. Krahasuar me atë që shihte në të si qortim a dënim, sa të cekëta kishin qenë qortimet e Bazilit për Sibil Veinin! — sa të cekëta, dhe sa pak vlerë kishin! Shpirti i tij po e vështronte nga pëlhura dhe po e thërriste në gjyq. Një shprehje dhimbjeje i kaloi nëpër fytyrë, dhe e hodhi qefinin e pasur mbi pikturë. Ndërsa e bënte këtë, dikush trokiti në derë. Ai doli ndërsa hynte shërbëtori.

— Njerëzit erdhën, Monsieur.

Ndjeu se shërbëtorin duhej ta hiqte qafe menjëherë. S’duhej lejuar të dinte ku po çohej piktura. Kishte diçka dinake tek ai, dhe kishte sy të menduar e tradhtarë. Duke u ulur te tryeza e shkrimit, i shkroi shpejt një pusullë Lord Henrit, duke i kërkuar t’i dërgonte diçka për të lexuar dhe duke i kujtuar se do të takoheshin në tetë e një çerek atë mbrëmje.

— Prit për përgjigje, — i tha, duke ia dhënë, — dhe futi njerëzit këtu.

Pas dy-tre minutash pati një trokitje tjetër, dhe vetë zoti Habard, kornizaxhiu i famshëm i South Audley Street, hyri me një ndihmës të ri me pamje mjaft të vrazhdë. Zoti Habard ishte një burrë i vogël kuqalosh, me favorite të kuqe, admirimi i të cilit për artin zbutej shumë nga varfëria e pandreqshme e shumicës së artistëve që punonin me të. Si rregull, s’e linte kurrë dyqanin. Priste që njerëzit të vinin te ai. Por bënte gjithmonë përjashtim për Dorian Grejin. Kishte diçka te Doriani që i magjepste të gjithë. Ishte kënaqësi edhe vetëm ta shihje.

— Ç’mund të bëj për ju, zoti Grej? — tha ai, duke fërkuar duart e trasha me pika. — Mendova t’ia bëj vetes nderin të vij vetë. Sapo kam marrë një kornizë të bukur, zotëri. E gjeta në një ankand. Florentine e vjetër. Vjen nga Fonthill,² besoj. E përshtatshme në mënyrë të shkëlqyer për një subjekt fetar, zoti Grej.

— Më vjen shumë keq që e keni mundimin të vini vetë, zoti Habard. Patjetër do të kaloj ta shoh kornizën — megjithëse tani për tani s’merrem shumë me art fetar — por sot dua vetëm të më çohet një pikturë në majë të shtëpisë. Është mjaft e rëndë, kështu që mendova t’ju kërkoj të më huazoni dy nga njerëzit tuaj.

— S’ka asnjë mundim, zoti Grej. Jam i lumtur t’ju shërbej. Cila është vepra e artit, zotëri?

— Kjo, — u përgjigj Doriani, duke e lëvizur paravanin mënjanë. — A mund ta lëvizni, me gjithë mbulesë, ashtu siç është? S’dua të gërvishtet duke e ngjitur shkallëve.

— S’do të ketë asnjë vështirësi, zotëri, — tha kornizaxhiu dashamirës, duke filluar, me ndihmën e ndihmësit, ta zbërthente pikturën nga zinxhirët e gjatë prej bronzi në të cilët ishte varur. — Dhe tani, ku ta çojmë, zoti Grej?

— Do t’ju tregoj rrugën, zoti Habard, nëse keni mirësinë të më ndiqni. Ose ndoshta më mirë të shkoni përpara. Kam frikë se është krejt në majë të shtëpisë. Do të ngjitemi nga shkallët e përparme, sepse janë më të gjera.

Ua mbajti derën hapur, dhe ata dolën në holl e nisën ngjitjen. Karakteri i stërholluar i kornizës e kishte bërë pikturën jashtëzakonisht voluminoze, dhe herë pas here, pavarësisht protestave servile të zotit Habard, që kishte neverinë e vërtetë të tregtarit për të parë një zotëri duke bërë diçka të dobishme, Doriani i vinte dorën për t’i ndihmuar.

— Barrë e madhe për t’u mbajtur, zotëri, — gulçoi burri i vogël kur arritën në sheshpushimin e sipërm. Dhe fshiu ballin që i shkëlqente.

— Kam frikë se është mjaft e rëndë, — murmuriti Doriani ndërsa çkyçi derën që hapej në dhomën që do t’i ruante sekretin e çuditshëm të jetës e do t’ia fshihte shpirtin nga sytë e njerëzve.

S’kishte hyrë në atë vend për më shumë se katër vjet — në fakt, që kur e kishte përdorur fillimisht si dhomë lojërash kur ishte fëmijë, dhe pastaj si dhomë studimi kur u rrit pak. Ishte një dhomë e madhe, me përmasa të bukura, që ishte ndërtuar posaçërisht nga Lord Kelso i fundit për nipin e vogël, të cilin, për ngjashmërinë e tij të çuditshme me nënën, e edhe për arsye të tjera, e kishte urryer gjithmonë dhe kishte dashur ta mbante larg. Dorianit iu duk se kishte ndryshuar fare pak. Ja ku ishte cassone-ja³ e madhe italiane, me panelet e pikturuara në mënyrë fantastike dhe kornizat e praruara të zbehura, në të cilën ishte fshehur kaq shpesh si djalë. Ja rafti i librave prej druri saten, plot me librat e tij shkollorë me faqe të përthyera. Në murin pas tij varej po ajo sixhade flamande e leckosur, ku një mbret e një mbretëreshë të zbehur luanin shah në një kopsht, ndërsa një grup gjuetarësh me skifterë kalonin me kalë, duke mbajtur zogj me kapuç mbi kyçet me doreza. Sa mirë i kujtonte të gjitha! Çdo çast i fëmijërisë së tij të vetmuar iu kthye ndërsa vështronte përreth. Kujtoi pastërtinë e panjollosur të jetës së tij prej djali, dhe iu duk e tmerrshme që pikërisht këtu do të fshihej portreti fatal. Sa pak kishte menduar, në ato ditë të vdekura, për gjithçka që e priste!

Por s’kishte vend tjetër në shtëpi kaq të sigurt nga sytë kureshtarë si ky. Çelësin e kishte ai, dhe askush tjetër s’mund të hynte. Nën qefinin e tij të purpurt, fytyra e pikturuar në pëlhurë mund të bëhej shtazore, e fryrë dhe e papastër. Ç’rëndësi kishte? Askush s’mund ta shihte. As ai vetë s’do ta shihte. Pse duhej ta vështronte kalbjen e shëmtuar të shpirtit të vet? Ai e ruante rininë — kaq mjaftonte. Dhe, për më tepër, a s’mund të bëhej natyra e tij më e hollë, në fund të fundit? S’kishte arsye që e ardhmja të ishte kaq plot turp. Ndonjë dashuri mund t’i kalonte nëpër jetë, ta pastronte dhe ta mbronte nga ato mëkate që dukej sikur po trazoheshin tashmë në shpirt e në mish — ato mëkate të çuditshme e të papërfytyruara, misteri i të cilave u jepte hollësinë e hirin. Ndoshta, ndonjë ditë, vështrimi mizor do të ikte nga goja e kuqe e e ndjeshme, dhe ai do t’i tregonte botës kryeveprën e Bazil Hollvardit.

Jo; kjo ishte e pamundur. Orë pas ore, e javë pas jave, gjëja në pëlhurë po plakej. Mund t’i shpëtonte shëmtisë së mëkatit, por shëmtia e moshës e priste. Faqet do të bëheshin të zgavruara ose të varura. Këmbë sorrash të verdha do të zvarriteshin rreth syve që zbeheshin dhe do t’i bënin të tmerrshëm. Flokët do ta humbnin shkëlqimin, goja do të hapej ose do të varej, do të bëhej budallaqe ose e trashë, siç janë gojët e pleqve. Do të kishte fytin e rrudhur, duart e ftohta me vena të kaltra, trupin e përdredhur, që i kujtonte te gjyshi që kishte qenë kaq i ashpër me të në djalëri. Piktura duhej fshehur. S’kishte rrugë tjetër.

— Futeni brenda, zoti Habard, ju lutem, — tha ai, i lodhur, duke u kthyer. — Më vjen keq që ju mbajta kaq gjatë. Po mendoja për diçka tjetër.

— Gjithmonë i lumtur të pushoj pak, zoti Grej, — u përgjigj kornizaxhiu, që ende gulçonte. — Ku ta vëmë, zotëri?

— Oh, kudo. Këtu: kjo do të bëjë. S’dua ta varni. Thjesht mbështeteni pas murit. Faleminderit.

— A mund t’i hidhet një sy veprës së artit, zotëri?

Doriani u drodh. „S’do t’ju interesonte, zoti Habard,“ tha, duke mos ia ndarë sytë njeriut. Ndihej gati t’i hidhej e ta përplaste përdhe po të guxonte të ngrinte pëlhurën madhështore që fshihte sekretin e jetës së tij. „S’do t’ju shqetësoj më tani. Ju jam shumë mirënjohës për mirësinë që erdhët.“

— Aspak, aspak, zoti Grej. Gjithmonë gati të bëj çdo gjë për ju, zotëri. — Dhe zoti Habard zbriti shkallët me hapa të rëndë, i ndjekur nga ndihmësi, që i hodhi Dorianit një vështrim habie të ndrojtur nga fytyra e tij e vrazhdë e pa hijeshi. S’kishte parë kurrë dikë kaq të mrekullueshëm.

Kur u shua zhurma e hapave të tyre, Doriani e kyçi derën dhe e futi çelësin në xhep. Tani ndihej i sigurt. Askush s’do ta shihte kurrë atë gjë të tmerrshme. Asnjë sy veç të tijit s’do ta shihte kurrë turpin e tij.

Kur arriti në bibliotekë, pa se sapo kishte kaluar ora pesë dhe se çaji ishte sjellë tashmë. Mbi një tryezë të vogël prej druri të errët e të parfumuar, të veshur dendur me sedef, një dhuratë nga Ledi Radley, gruaja e kujdestarit të tij, një e sëmurë profesioniste e hijshme që e kishte kaluar dimrin e kaluar në Kajro, ndodhej një pusullë nga Lord Henri, dhe pranë saj një libër i lidhur me letër të verdhë, me kapakun pak të grisur dhe anët e ndotura. Një kopje e botimit të tretë të The St. James’s Gazette ishte vënë mbi tabakanë e çajit. Ishte e qartë se Viktori ishte kthyer. Pyeti veten nëse i kishte takuar njerëzit në holl ndërsa po dilnin nga shtëpia dhe u kishte nxjerrë me dredhi ç’kishin bërë. Me siguri do ta vinte re mungesën e pikturës — pa dyshim e kishte vënë re tashmë, ndërsa shtronte gjërat e çajit. Paravani s’ishte vënë përsëri në vend, dhe një hapësirë bosh dukej në mur. Ndoshta ndonjë natë do ta gjente duke u ngjitur fshehurazi shkallëve e duke u përpjekur të çante derën e dhomës. Ishte gjë e tmerrshme të kishe një spiun në shtëpi. Kishte dëgjuar për njerëz të pasur që ishin shantazhuar gjithë jetën nga ndonjë shërbëtor që kishte lexuar një letër, ose kishte dëgjuar një bisedë, ose kishte gjetur një kartë me adresë, ose kishte gjetur nën jastëk një lule të vyshkur a një copë dantelle të zhubrosur.

Psherëtiu, dhe pasi derdhi pak çaj, hapi pusullën e Lord Henrit. Ishte vetëm për t’i thënë se po i dërgonte gazetën e mbrëmjes, dhe një libër që mund ta interesonte, dhe se do të ishte në klub në tetë e një çerek. Hapi The St. James’s me përtesë dhe e shfletoi. Një shenjë me laps të kuq në faqen e pestë i ra në sy. Tërhiqte vëmendjen te paragrafi vijues:

HETIM PËR NJË AKTORE.—Këtë mëngjes u zhvillua një hetim në Bell Tavern, Hoxton Road, nga zoti Danby, Koroneri i Rrethit,⁴ mbi trupin e Sibil Veinit, një aktore e re e angazhuar së fundi në Teatrin Royal, Holborn. U dha verdikti i vdekjes nga aksidenti. U shpreh dhembshuri e konsiderueshme për nënën e të ndjerës, e cila ishte shumë e prekur gjatë dhënies së dëshmisë së saj, dhe asaj të doktor Birrellit, i cili kishte kryer autopsinë e të ndjerës.

Vrenjti vetullat, dhe, duke e grisur gazetën më dysh, kaloi nëpër dhomë dhe i hodhi copat tutje. Sa e shëmtuar ishte e gjitha! Dhe sa tmerrësisht reale i bënte gjërat shëmtia! U ndie pak i mërzitur me Lord Henrin që ia kishte dërguar raportin. Dhe sigurisht ishte budallallëk nga ana e tij që e kishte shënuar me laps të kuq. Viktori mund ta kishte lexuar. Shërbëtori dinte më shumë se mjaft anglisht për këtë.

Ndoshta e kishte lexuar dhe kishte filluar të dyshonte për diçka. E megjithatë, ç’rëndësi kishte? Ç’lidhje kishte Dorian Greji me vdekjen e Sibil Veinit? S’kishte asgjë për t’u frikësuar. Dorian Greji s’e kishte vrarë.

Syri i ra te libri i verdhë që i kishte dërguar Lord Henri. Ç’ishte vallë? Shkoi te mbajtësja e vogël tetëkëndëshe ngjyrë perle, që i kishte ngjarë gjithmonë si vepër e ndonjë blete të çuditshme egjiptiane që punonte në argjend, dhe, duke marrë vëllimin, u hodh në një kolltuk dhe nisi ta shfletonte. Pas disa minutash u zhyt në të. Ishte libri më i çuditshëm që kishte lexuar ndonjëherë. I dukej se, me rroba të holla e nën tingullin e brishtë të flautave, mëkatet e botës po kalonin para tij si në një pantomimë. Gjërat që i kishte ëndërruar turbullt iu bënë papritur reale. Gjërat që s’i kishte ëndërruar kurrë iu zbuluan pak nga pak.

Ishte një roman pa intrigë dhe me vetëm një personazh, ose më mirë thjesht një studim psikologjik i një të riu parisien,⁵ që e kaloi jetën duke u përpjekur të realizonte në shekullin e nëntëmbëdhjetë të gjitha pasionet e mënyrat e të menduarit që i përkisnin çdo shekulli tjetër veç të vetit, dhe të përmblidhte, si të thuash, në vetvete humoret e ndryshme nëpër të cilat kishte kaluar ndonjëherë fryma e botës, duke i dashur, për vetë artificialitetin e tyre, ato heqje dorë që njerëzit i kanë quajtur pa mend virtyt, po aq sa ato revolta natyrore që njerëzit e mençur i quajnë ende mëkat. Stili në të cilin ishte shkruar ishte ai stil i çuditshëm si prej xhevahirësh, i gjallë e i errët njëkohësisht, plot argot dhe arkaizma, shprehje teknike dhe parafraza të stërholluara, që karakterizon veprën e disa nga artistët më të hollë të shkollës franceze të Symbolistes.⁶ Kishte në të metafora përbindëshe si orkidetë dhe po aq të holla në ngjyrë. Jeta e shqisave përshkruhej me terma të filozofisë mistike. Ndonjëherë mezi e dije nëse po lexoje ekstazat shpirtërore të ndonjë shenjti mesjetar apo rrëfimet morbide të një mëkatari modern. Ishte libër helmues. Era e rëndë e temjanit dukej sikur ishte ngjitur mbi faqet e tij dhe të turbullonte trurin. Vetë kadenca e fjalive, monotonia e hollë e muzikës së tyre, kaq plot me refrene të ndërlikuara e lëvizje të përsëritura me mjeshtëri, krijonte në mendjen e djaloshit, ndërsa kalonte nga kapitulli në kapitull, një formë ëndërrimi, një sëmundje ëndërrimi, që e bëri të pavetëdijshëm për ditën që binte e për hijet që zvarriteshin.

Pa asnjë re, dhe i shpuar nga një yll i vetmuar, një qiell ngjyrë bakri të gjelbër shkëlqente përmes dritareve. Ai lexoi në dritën e tij të zbehtë derisa s’mund të lexonte më. Pastaj, pasi shërbëtori ia kujtoi disa herë se ishte vonë, u ngrit dhe, duke kaluar në dhomën ngjitur, e vuri librin mbi tryezën e vogël florentine që qëndronte gjithmonë pranë shtratit dhe nisi të vishej për darkë.

Ishte gati ora nëntë kur arriti në klub, ku e gjeti Lord Henrin ulur vetëm në sallën e mëngjesit, duke u dukur shumë i mërzitur.

— Më vjen shumë keq, Harri, — thirri ai, — por vërtet është krejtësisht faji yt. Ai libër që më dërgove më magjepsi aq shumë sa harrova si po kalonte koha.

— Po, mendova se do të të pëlqente, — u përgjigj mikpritësi i tij, duke u ngritur nga karrigia.

— S’thashë që më pëlqeu, Harri. Thashë që më magjepsi. Ka ndryshim të madh.

— Ah, e ke zbuluar këtë? — murmuriti Lord Henri. Dhe kaluan në dhomën e ngrënies.

Shënime

1. Michelangelo, filozofi francez Michel de Montaigne (1533–1592), historiani gjerman i artit Johann Joachim Winckelmann (1717–1768) dhe Shekspiri: Wilde-i i përmend si shembuj të një miqësie të thellë mes burrash, siç e shprehën ata në sonete, në ese e në letra. ↩︎

2. Fonthill: Fonthill Abbey, kështjella neogotike e shkrimtarit e koleksionistit William Beckford (1760–1844), sendet e së cilës u shitën në ankand. ↩︎

3. Cassone (italisht): sënduk i madh martese, i zbukuruar shpesh me piktura, që përdorej në Italinë e Rilindjes. ↩︎

4. Koroneri: zyrtari që heton në Angli vdekjet e dhunshme a të papritura, para një jurie. ↩︎

5. Libri, që Wilde-i nuk e emërton, i ngjan shumë romanit À rebours („Së prapthi“, 1884) të Joris-Karl Huysmans-it, për një aristokrat francez që mbyllet në shtëpinë e vet për të jetuar vetëm me kënaqësitë e rralla të artit e të shqisave. ↩︎

6. Argot (frëngjisht): zhargon. Symbolistes: simbolistët, poetët francezë të fundit të shekullit XIX (Verlaine, Mallarmé e të tjerë), që kërkonin t’i shprehnin gjendjet e shpirtit me figura e tinguj më shumë se me përshkrime. ↩︎