Pjesa e parë — IV · Zonja Bovari

Të ftuarit mbërritën herët, me lloj-lloj mjetesh: karroca të vogla me një kalë, qerre me stola me dy rrota, kaloshina të vjetra pa tendë, karroca të mbuluara me perde lëkure; ndërsa të rinjtë e fshatrave më të afërt erdhën me qerre, ku rrinin më këmbë, në rresht, me duart mbështetur në anësoret që të mos binin, duke ecur me trok e duke u tundur keq. Erdhën njerëz nga dhjetë ligë larg, nga Godervili, nga Normanvili, nga Kani. Ishin ftuar të gjithë të afërmit e të dy familjeve, ishin bërë paqe me miqtë e zënë, u ishte shkruar të njohurve që s’ishin parë prej kohësh.

Herë pas here, dëgjoheshin kërcitje kamxhikësh pas gardhit; pak më pas hapej porta: ishte një karrocë që hynte. Duke galopuar deri te shkalla e parë e hyrjes, ndalej aty në vend dhe zbrazte njerëzit, që dilnin nga të gjitha anët, duke fërkuar gjunjët e duke shtrirë krahët. Zonjat, me kësula, kishin fustane sipas modës së qytetit, zinxhirë orësh prej ari, pelerina me majat e kryqëzuara te brezi, ose shami të vogla me ngjyra, të lidhura pas me një karficë, që ua zbulonin qafën nga prapa. Djemtë e vegjël, të veshur njësoj si baballarët e tyre, dukeshin të sikletosur nga rrobat e reja (shumë prej tyre madje vunë atë ditë çizmet e para të jetës), dhe pranë tyre shihje, pa nxjerrë zë, me fustanin e bardhë të kungimit të parë, të zgjatur për rastin, ndonjë vajzë të rritur katërmbëdhjetë a gjashtëmbëdhjetë vjeçe, kushërirën ose motrën e tyre të madhe pa dyshim, të kuqe në faqe, të hutuar, me flokët të yndyrshëm nga pomada me erë trëndafili, që trembej shumë mos i ndotte dorezat. Meqë s’kishte aq shërbëtorë stalle sa për të zbërthyer të gjitha karrocat, zotërinjtë përvishnin mëngët dhe ia hynin vetë. Sipas pozitës së tyre shoqërore, kishin frakë, redingota, xhaketa, xhaketa me bisht: — frakë të mirë, të rrethuar me gjithë nderimin e një familjeje, që dilnin nga dollapi vetëm për rastet solemne; redingota me pola të mëdha që valëviteshin në erë, me jakë si cilindër, me xhepa të gjerë si thasë; xhaketa stofi të trashë, që zakonisht shoqëroheshin nga ndonjë kasketë me strehën e rrethuar me bronz; xhaketa me bisht shumë të shkurtra, që në shpinë kishin dy kopsa afër njëra-tjetrës si një palë sy, dhe bishtat e të cilave dukeshin sikur ishin prerë nga një trung i vetëm, me sëpatën e marangozit. Disa të tjerë (por këta, sigurisht, do të hanin në fund të tryezës) kishin veshur bluza fshatare për ditë feste, domethënë me jakën e kthyer mbi supe, me shpinën të rrudhosur në pala të vogla dhe me belin të lidhur shumë poshtë me një rrip të qepur.

Dhe këmishët mbi gjokse fryheshin si parzmore! Të gjithë ishin qethur rishtas, veshët u dilnin nga kokat, ishin rruar shkurt; disa madje, që ishin ngritur para agimit dhe s’kishin parë mirë të rruheshin, kishin të prera të tërthorta nën hundë, ose, përgjatë nofullave, cifla lëkure të zhveshura, të mëdha sa një monedhë tri frangëshe, që i kishte skuqur ajri i hapët gjatë rrugës, gjë që i spërkaste me njolla rozë gjithë ato fytyra të mëdha, të bardha e të çelura.

Meqë bashkia ishte gjysmë lige larg fermës, shkuan në këmbë, dhe po ashtu u kthyen, pasi u bë edhe ceremonia në kishë.¹ Kortezhi, në fillim i bashkuar si një shall i vetëm me ngjyra, që valëzohej nëpër fushë përgjatë shtegut të ngushtë që gjarpëronte mes grurit të gjelbër, shpejt u zgjat dhe u ndoq në grupe të veçanta, që vonoheshin duke biseduar. Violinisti i fshatit ecte përpara, me violinën të stolisur me fjongo te koka; pas tij vinin nusja e dhëndri, të afërmit, miqtë si të qëllonte, dhe fëmijët mbeteshin prapa, duke u argëtuar të këpusnin kambanat e tërshërës ose duke lozur me njëri-tjetrin pa i parë njeri. Fustani i Emës, tepër i gjatë, zvarritej pak poshtë; herë pas here ajo ndalej për ta ngritur, dhe atëherë, me delikatesë, me gishtat me doreza, hiqte barishtet e ashpra bashkë me thumbat e vegjël të gjembaçeve, ndërsa Sharli, duarbosh, priste derisa ajo të mbaronte. Xha Ruoi, me një kapelë të re mëndafshi në kokë dhe me mëngët e frakut të zi që i mbulonin duart deri te thonjtë, i jepte krahun zonjës Bovari nënë. Sa për zotin Bovari baba, i cili, duke i përbuzur thellë gjithë ata njerëz, kishte ardhur thjesht me një redingotë me një rresht kopsash, me prerje ushtarake, ai i shiste lajka kafeneje një fshatareje të re bjonde. Ajo përshëndeste, skuqej, s’dinte ç’t’i përgjigjej. Dasmorët e tjerë flisnin për punët e tyre ose i bënin rrengje njëri-tjetrit pas shpine, duke e ndezur që përpara gëzimin; dhe, po të vije veshin, dëgjoje gjithmonë kërc-kërcin e violinistit që vazhdonte t’i binte nëpër fushë. Kur e vinte re se të tjerët kishin mbetur shumë prapa, ndalej të merrte frymë, e lyente gjatë harkun me kolofon, që telat të cijatnin më mirë, dhe pastaj vinte sërish në rrugë, duke ulur e ngritur me radhë dorezën e violinës, që t’ia shënonte mirë vetes kohën. Zhurma e veglës i trembte zogjtë e vegjël që larg.

Tryeza ishte shtruar nën hangarin e qerreve. Mbi të kishte katër copa të mëdha fileto, gjashtë tava me pulë të fërguar, mish viçi në tenxhere, tri kofshë qengji dhe, në mes, një gic të bukur të pjekur, me katër suxhukë të mëdhenj me lëpjetë anash. Nëpër qoshe ngriheshin brokat me raki. Sidri i ëmbël në shishe nxirrte shkumën e tij të dendur rreth tapave, dhe të gjitha gotat ishin mbushur që përpara me verë deri në buzë. Pjata të mëdha me krem të verdhë, që dridheshin vetë me goditjen më të vogël të tryezës, kishin të vizatuara mbi sipërfaqen e tyre të lëmuar inicialet e të porsamartuarve, me arabeska prej kokrrizash sheqeri. Kishin sjellë një ëmbëltore nga Ivtoja për pitet e ëmbla dhe nugatë. Meqë ai sapo kishte nisur punën në atë anë, ishte kujdesur shumë; dhe në fund solli vetë një ëmbëlsirë kate-kate që i bëri të gjithë të lëshonin britma. Në bazë, së pari, ishte një katror prej kartoni blu, që paraqiste një tempull me portikë, me kolonada dhe me statuja të vogla stuko rreth e rrotull, në kamare të mbushura me yje prej letre të praruar; pastaj në katin e dytë ngrihej një kullë prej pandispanje, e rrethuar me fortifikata të vockla prej kërcejsh të sheqerosur, bajamesh, rrushi të thatë e feta portokalli; dhe më në fund, mbi platformën e sipërme, që ishte një livadh i gjelbër me shkëmbinj, me liqene prej reçeli dhe me varka prej lëvozhgash lajthie, shihej një Kupid i vogël që lëkundej në një kolovajzë prej çokollate, dy shtyllat e së cilës mbaronin në majë me dy sytha trëndafili të vërtetë, në vend të topave.

Hëngrën deri në mbrëmje. Kur lodheshin së ndenjuri, dilnin të shëtisnin nëpër oborre ose të luanin lojën e tapës² në hambar; pastaj ktheheshin në tryezë. Nga fundi, disa i zuri gjumi aty dhe gërhitën. Por te kafeja u gjallërua sërish gjithçka; atëherë ia nisën këngëve, bënë prova force, ngritën pesha, bënë marifete me trup, provuan të ngrinin qerret mbi supe, thanë shaka të kripura; puthën zonjat. Në mbrëmje, kur u nisën, kuajt, të ngopur me tërshërë deri te flegrat, e kishin zor të futeshin mes stangave; shqelmonin, ngriheshin mbi këmbët e pasme, takëmet këputeshin, të zotët shanin ose qeshnin; dhe gjithë natën, nën dritën e hënës, nëpër rrugët e krahinës, karroca të rrëmbyera nga kuajt vraponin me galop të çmendur, duke u hedhur nëpër kanalet e rrugës, duke kërcyer mbi grumbujt e zhavorrit, duke u kapur pas skarpatave, me gra që përkuleshin jashtë derës për të kapur frerët.

Ata që mbetën në Berto e kaluan natën duke pirë në kuzhinë. Fëmijët i kishte zënë gjumi nën stola.

Nusja i ishte lutur të atit ta kursenin nga shakatë e zakonshme. Megjithatë, një tregtar peshku nga kushërinjtë e tyre (që madje kishte sjellë si dhuratë dasme një palë shojza) kishte filluar të frynte ujë me gojë nëpër vrimën e çelësit, kur xha Ruoi mbërriti tamam në kohë për ta ndaluar dhe i shpjegoi se pozita e rëndë e dhëndrit nuk i lejonte gjëra të tilla të pahijshme. Kushëriri, sidoqoftë, ua pranoi me zor këto arsye. Përbrenda, e akuzoi xha Ruoin për mendjemadh dhe shkoi e u bashkua në një qoshe me katër a pesë të ftuar të tjerë, të cilëve, rastësisht, u kishin rënë disa herë rresht në tryezë copat më të këqija të mishit, dhe që gjykonin edhe ata se i kishin pritur keq, pëshpërisnin në kurriz të të zot të shtëpisë dhe ia uronin rrënimin me fjalë të mbuluara.

Zonja Bovari nënë nuk i kishte hapur gojën gjithë ditën. Nuk e kishin pyetur as për veshjen e nuses, as për shtrimin e gostisë; u tërhoq herët. I shoqi, në vend që ta ndiqte, dërgoi të merrnin puro në Shën-Viktor dhe tymosi deri në të gdhirë, duke pirë grog me raki qershie, një përzierje e panjohur për shoqërinë, që për të u bë si burim i një nderimi edhe më të madh.

Sharli nuk ishte nga natyra shakaxhi dhe nuk kishte shkëlqyer gjatë dasmës. U ishte përgjigjur keq e keq thumbimeve, lojërave me fjalë, fjalëve me dy kuptime, komplimenteve dhe shakave të kripura që të gjithë e kishin për detyrë t’ia hidhnin që nga supa.

Të nesërmen, përkundrazi, dukej njeri tjetër. Më shumë atë do ta kishe marrë për virgjëreshën e një dite më parë, ndërsa nusja nuk linte të dukej asgjë prej nga të merrje me mend diçka. Edhe më dinakët s’dinin ç’të thoshin, dhe e shikonin, kur kalonte pranë tyre, me një përqendrim të tejskajshëm. Por Sharli s’fshihte asgjë. E quante gruaja ime, i fliste me „ti“, pyeste për të këdo, e kërkonte kudo, dhe shpesh e merrte me vete nëpër oborre, ku e shihje që larg, mes pemëve, duke i hedhur krahun rreth belit dhe duke vazhduar të ecte gjysmë i përkulur mbi të, ndërsa me kokë i zhubroste dantellën e gjoksit.

Dy ditë pas dasmës, të sapomartuarit u nisën: Sharli, për shkak të të sëmurëve, s’mund të mungonte më gjatë. Xha Ruoi i dërgoi me karrocën e vet dhe i përcolli vetë deri në Vasonvil. Aty e puthi të bijën për herë të fundit, zbriti dhe mori rrugën e kthimit. Pasi bëri afro njëqind hapa, u ndal dhe, kur pa karrocën që largohej, me rrotat që silleshin në pluhur, lëshoi një psherëtimë të thellë. Pastaj iu kujtua dasma e vet, kohët e dikurshme, shtatzënia e parë e së shoqes; ishte shumë i gëzuar edhe ai, ditën kur e kishte marrë nga shtëpia e të atit e kishte sjellë në shtëpinë e tij, kur e mbante pas vetes mbi kalë, duke ecur me trok mbi borë; sepse ishte afër Krishtlindjeve dhe fusha ishte e tëra e bardhë; ajo e mbante për njërin krah, në tjetrin i varej shporta; era i tundte dantellat e gjata të kapelës së krahinës Ko,³ që herë-herë i kalonin mbi gojë, dhe, kur ai kthente kokën, shihte pranë vetes, mbi sup, fytyrën e saj të vogël rozë që buzëqeshte në heshtje, nën pllakën e artë të kësulës. Për të ngrohur gishtat, ajo ia fuste herë pas here në gji. Sa e vjetër ishte e gjitha kjo! I biri, tani, do të ishte tridhjetë vjeç! Atëherë hodhi sytë prapa; nuk pa asgjë në rrugë. U ndie i trishtuar si një shtëpi e zbrazur nga mobiljet; dhe, ndërsa kujtimet e ëmbla i përziheshin me mendimet e zeza në trurin e mjegulluar nga avujt e gostisë, për një çast i erdhi dëshira të shkonte një herë nga ana e kishës. Por, meqë pati frikë se ajo pamje do ta trishtonte edhe më shumë, u kthye drejt e në shtëpi.

Zoti dhe zonja Sharl mbërritën në Tost rreth orës gjashtë. Fqinjët dolën nëpër dritare për të parë gruan e re të mjekut të tyre.

Shërbyesja plakë doli, e përshëndeti, kërkoi ndjesë që darka s’ishte gati dhe i tha Zonjës që ndërkohë të njihej me shtëpinë.

Shënime

1. Në Francë, që nga Revolucioni, vetëm martesa civile, në bashki para kryetarit, kishte vlerë ligjore. Prandaj çiftet bënin dy ceremoni: njërën në bashki dhe tjetrën, pak më pas, në kishë. ↩︎

2. Loja e tapës: lojë fshatare në të cilën paratë e bastit vendosen mbi një tapë, dhe lojtarët hedhin me radhë nga një monedhë të rëndë për ta rrëzuar. Kush e rrëzon merr monedhat që bien më afër monedhës së tij sesa tapës. ↩︎

3. Kapela tradicionale e grave të krahinës Ko ishte e lartë, prej muslini a dantelle, me shirita të gjatë që vareshin pas, dhe shpesh me një pllakë ari a të praruar përpara. ↩︎