Pjesa e dytë — XI · Zonja Bovari

Kohët e fundit kishte lexuar lavdërimin e një metode të re për shërimin e këmbëve të shtrembra; dhe, meqë ishte përkrahës i përparimit, i lindi kjo ide patriotike, që Jonvili, për t’u ngritur në nivel, duhej të kishte operacione strefopodie.

— Sepse, — i thoshte Emës, — ç’rrezikon? Shqyrtoni (dhe numëronte me gishta përparësitë e përpjekjes); sukses gati i sigurt, lehtësim dhe zbukurim i të sëmurit, famë e fituar shpejt për operatorin. Pse, për shembull, burri juaj s’do të donte ta çlironte të shkretin Ipolit, të Luanit të Artë? Vini re se ai s’do të harronte t’ua tregonte shërimin e tij të gjithë udhëtarëve, e pastaj (Ome e ulte zërin dhe shikonte përreth) kush do të më pengonte t’i dërgoja gazetës një shënim të vogël për këtë? Eh! o Zot! një artikull qarkullon…, flitet për të…, dhe në fund bëhet si topi i borës! E kush e di? kush e di?

Në të vërtetë, Bovari mund t’ia dilte; asgjë s’i tregonte Emës se ai s’ishte i zoti, dhe ç’kënaqësi për të, ta kishte shtyrë drejt një hapi prej nga emri dhe pasuria e tij do të rriteshin? S’kërkonte gjë tjetër veç të mbështetej te diçka më e fortë se dashuria.

Sharli, i nxitur nga farmacisti dhe nga ajo, e la veten të bindej. Solli nga Ruani vëllimin e doktor Duval-it,¹ dhe çdo mbrëmje, me kokën mes duarve, zhytej në këtë lexim.

Ndërsa ai studionte ekuinët, varusët dhe valgusët, domethënë strefokatopodinë, strefendopodinë dhe strefeksopodinë (ose, për ta thënë më mirë, shmangiet e ndryshme të këmbës, qoftë poshtë, brenda apo jashtë), bashkë me strefipopodinë dhe strefanopodinë (me fjalë të tjera, përdredhjen poshtë dhe drejtimin lart), zoti Ome, me lloj-lloj arsyetimesh, e nxiste djalin e hanit të operohej.

— Mezi do të ndiesh, ndoshta, një dhimbje të lehtë; është një shpim i thjeshtë si një marrje e vogël gjaku, më pak se heqja e ndonjë kalli.

Ipoliti, duke u menduar, rrotullonte sy budallaqe.

— E pastaj, — vazhdonte farmacisti, — kjo s’më intereson mua! është për ty! nga humanizmi i pastër! Do të doja të të shihja, miku im, të çliruar nga çalimi yt i shëmtuar, me atë lëkundje të zonës së mesit, që, sado të thuash të kundërtën, duhet të të dëmtojë shumë në ushtrimin e zanatit tënd.

Atëherë Ome i tregonte sa më i gjallë e më i shkathët do të ndihej pastaj, madje i linte të kuptonte se do të ishte më mirë për t’u pëlqyer grave; dhe djali i stallës fillonte të buzëqeshte rëndë. Pastaj e sulmonte nga kotësia:

— A s’je burrë, more i bekuar? Ç’do të bëhej, pra, po të të duhej të shërbeje, të shkoje të luftoje nën flamur?… Ah! Ipolit!

Dhe Ome largohej, duke deklaruar se nuk e kuptonte këtë kokëfortësi, këtë verbëri për t’u mohuar mirësive të shkencës.

I gjori u dorëzua, sepse u bë si një komplot. Bine, që s’përzihej kurrë në punët e të tjerëve, zonja Lëfransua, Artemiza, fqinjët, deri edhe kryetari i bashkisë, zoti Tyvash, të gjithë e nxitën, i mbajtën predikime, e turpëruan; por ajo që e bindi përfundimisht ishte se s’do t’i kushtonte asgjë. Bovari merrte madje përsipër të siguronte makinën për operacionin. Kjo bujari kishte qenë ideja e Emës; dhe Sharli e pranoi, duke i thënë vetes në thellësi të zemrës se gruaja e tij ishte engjëll.

Me këshillat e farmacistit, dhe duke e rifilluar tri herë, vuri pra marangozin, të ndihmuar nga bravandreqësi, t’i ndërtonte një lloj kutie që peshonte rreth katër kile, dhe ku s’ishin kursyer as hekuri, as druri, as llamarina, as lëkura, as vidat e dadot.

Megjithatë, për të ditur cilin tendin t’i priste Ipolitit, duhej të dihej së pari ç’lloj këmbe të shtrembër kishte.

Kishte një këmbë që bënte me kërcirin një vijë gati të drejtë, gjë që s’e pengonte të ishte e kthyer nga brenda, kështu që ishte një ekuin i përzier me pak varus, ose një varus i lehtë fort i theksuar ekuin. Por, me këtë ekuin, të gjerë vërtet si këmbë kali, me lëkurë të ashpër, me tendina të thata, me gishta të mëdhenj, ku thonjtë e zinj dukeshin si gozhdët e një patkoi, strefopodi, nga mëngjesi deri në natë, galoponte si dre. E shihje vazhdimisht në shesh, duke kërcyer rreth qerreve, duke hedhur përpara mbështetjen e tij të pabarabartë. Dukej madje më i fortë nga ajo këmbë se nga tjetra. Nga shërbimi i gjatë, ajo kishte marrë si cilësi morale durimi e energjie, dhe kur i jepnin ndonjë punë të rëndë, mbështetej mbi atë, me parapëlqim.

Meqë ishte ekuin, duhej prerë tendini i Akilit, duke u marrë më vonë me muskulin tibial të përparmë për t’u çliruar nga varusi; sepse mjeku s’guxonte të rrezikonte njëherësh dy operacione, madje dridhej që tani, nga frika se mos godiste ndonjë zonë të rëndësishme që nuk e njihte.

As Ambroise Paré-ja, kur zbatoi për herë të parë që nga Celsi, pas pesëmbëdhjetë shekujsh, lidhjen e menjëhershme të një arterieje; as Dupuytren-i, kur shkoi të hapte një abscess përmes një shtrese të trashë truri; as Gensoul-i, kur bëri heqjen e parë të nofullës së sipërme,² s’e kishin me siguri zemrën aq të rrahur, dorën aq të dridhur, intelektin aq të tendosur sa zoti Bovari kur iu afrua Ipolitit, me tenotomin mes gishtave. Dhe, si nëpër spitale, shihje pranë, mbi një tryezë, një grumbull me li të shkrifur për plagë, fije të dylluara, shumë fasha, një piramidë fashash, gjithë fashat që kishte farmacisti. Ishte zoti Ome që i kishte organizuar që në mëngjes të gjitha këto përgatitje, po aq për të verbuar turmën sa për të gënjyer veten. Sharli e shpoi lëkurën; u dëgjua një kërcitje e thatë. Tendini ishte prerë, operacioni kishte mbaruar. Ipoliti s’po u besonte syve nga habia; përkulej mbi duart e Bovarit për t’ia mbuluar me puthje.

— Hajde, qetësohu, — thoshte farmacisti, — do t’ia tregosh më vonë mirënjohjen bamirësit tënd!

Dhe zbriti t’ua tregonte rezultatin pesë-gjashtë kureshtarëve që rrinin në oborr dhe që kujtonin se Ipoliti do të dilte duke ecur drejt. Pastaj Sharli, pasi e mbërtheu të sëmurin në motorin mekanik, u kthye në shtëpi, ku Ema, e tëra në ankth, e priste te dera. Ajo iu hodh në qafë; u ulën në tryezë; ai hëngri shumë, madje deshi, në fund, të pinte një filxhan kafe, shthurje që ia lejonte vetes vetëm të dielave kur kishte njerëz.

Mbrëmja qe e mrekullueshme, plot biseda, ëndrra të përbashkëta. Folën për pasurinë e tyre të ardhshme, për përmirësime që do të bënin në shtëpi; ai e shihte nderin e tij duke u përhapur, mirëqenien duke u rritur, gruan duke e dashur gjithmonë; dhe ajo ndihej e lumtur që freskohej në një ndjenjë të re, më të shëndetshme, më të mirë, më në fund që ndiente njëfarë dhembshurie për atë djalë të shkretë që e donte. Mendimi i Rodolfit, për një çast, i kaloi nëpër kokë; por sytë iu kthyen te Sharli: madje vuri re me habi se ai s’i kishte dhëmbët të shëmtuar.

Ishin në shtrat kur zoti Ome, pavarësisht nga kuzhinierja, hyri befas në dhomë, duke mbajtur në dorë një fletë letre të shkruar sapo. Ishte reklama që ia caktonte Fenerit të Ruanit. Ua kishte sjellë për ta lexuar.

— Lexojeni ju vetë, — tha Bovari.

Ai lexoi:

— „Pavarësisht nga paragjykimet që mbulojnë ende një pjesë të fytyrës së Evropës si një rrjetë, drita megjithatë ka nisur të depërtojë në fshatrat tona. Kështu, të martën, qyteza jonë e vogël e Jonvilit u bë skena e një eksperimenti kirurgjik që është njëkohësisht një akt filantropie të lartë. Zoti Bovari, një nga mjekët tanë më të shquar…“

— Ah! është tepër! është tepër! — thoshte Sharli, që po mbytej nga emocioni.

— Jo, aspak! si mund të thoni!… „Ka operuar një këmbë të shtrembër…“ S’e kam vënë termin shkencor, sepse, e dini, në një gazetë…, ndoshta s’do ta kuptonin të gjithë; duhet që masat…

— Në të vërtetë, — tha Bovari. — Vazhdoni.

— Po rifilloj, — tha farmacisti. — „Zoti Bovari, një nga mjekët tanë më të shquar, ka operuar një këmbë të shtrembër të njëfarë Ipolit Totenit, djalë stalle prej njëzet e pesë vjetësh në hotelin Luani i Artë, që e mban zonja e ve Lëfransua, në sheshin e Armëve. Risia e përpjekjes dhe interesi që zgjonte subjekti kishin tërhequr një mori kaq të madhe njerëzish, sa te pragu i institucionit kishte me të vërtetë rrëmujë. Operacioni, nga ana tjetër, u krye si me magji, dhe mezi dolën mbi lëkurë disa pika gjaku, si për të thënë se tendini rebel sapo ishte dorëzuar më në fund nën përpjekjet e artit. I sëmuri, gjë e çuditshme (e pohojmë de visu), nuk ndjeu asnjë dhimbje. Gjendja e tij, deri tani, s’lë asgjë për të dëshiruar. Gjithçka të bën të besosh se shërimi do të jetë i shkurtër; e kush e di madje nëse, në festën e ardhshme të fshatit, s’do ta shohim Ipolitin tonë trim të marrë pjesë në valle bakike, në mes të një kori djemsh të gëzuar, dhe të provojë kështu para syve të të gjithëve, me hovin dhe kërcimet e tij, shërimin e plotë? Nder, pra, shkencëtarëve bujarë! nder këtyre mendjeve të palodhshme që ua kushtojnë netët pa gjumë përmirësimit ose lehtësimit të llojit të tyre! Nder! tri herë nder! A s’është rasti të thërrasim se të verbrit do të shohin, të shurdhrit do të dëgjojnë dhe të çalët do të ecin! Por atë që fanatizmi dikur ua premtonte të zgjedhurve të vet, shkenca tani e përmbush për të gjithë njerëzit! Do t’i mbajmë lexuesit tanë në dijeni për fazat e njëpasnjëshme të këtij shërimi kaq të shquar.“

Gjë që s’e pengoi nënën Lëfransua, pas pesë ditësh, të vinte krejt e tmerruar duke thirrur:

— Ndihmë! po vdes!… Po luaj mendsh!

Sharli u turr drejt Luanit të Artë, dhe farmacisti, që e pa duke kaluar nëpër shesh pa kapelë, e la farmacinë. U shfaq edhe ai, pa frymë, i kuq, i shqetësuar, duke pyetur të gjithë ata që ngjiteshin nëpër shkallë:

— Ç’ka, pra, strefopodi ynë interesant?

Përdridhej, strefopodi, në konvulsione të tmerrshme, aq sa motori mekanik ku ishte mbyllur këmba e tij përplasej pas murit sa po e shponte.

Me shumë kujdes, që të mos i prishnin pozicionin gjymtyrës, e hoqën pra kutinë, dhe panë një pamje të tmerrshme. Format e këmbës zhdukeshin nën një fryrje të tillë, sa lëkura e tëra dukej gati të çahej, dhe ishte e mbuluar me nxirje të shkaktuara nga makina e famshme. Ipoliti ishte ankuar më parë se po vuante prej saj; s’i kishin vënë veshin; u desh të pranonin se s’e kishte pasur krejt gabim; dhe e lanë të lirë disa orë. Por sapo edema u zhduk pak, të dy shkencëtarët gjykuan se ishte me vend ta rivendosnin gjymtyrën në aparat, duke e shtrënguar edhe më shumë, për t’i shpejtuar gjërat. Më në fund, pas tri ditësh, meqë Ipoliti s’duronte më, e hoqën edhe një herë mekanizmin, duke u habitur shumë nga rezultati që panë. Një fryrje e murrme shtrihej mbi kërci, me flluska vende-vende, prej nga kullonte një lëng i zi. Puna po merrte një kthesë serioze. Ipoliti kishte nisur të mërzitej, dhe nëna Lëfransua e vendosi në sallën e vogël, pranë kuzhinës, që të kishte të paktën pak shpërqendrim.

Por tagrambledhësi, që hante darkë aty çdo ditë, u ankua me hidhërim për një fqinjësi të tillë. Atëherë e çuan Ipolitin në sallën e bilardos.

Rrinte aty, duke rënkuar nën batanijet e tij të trasha, i zbehtë, me mjekër të gjatë, me sy të futur thellë, dhe herë pas here duke kthyer kokën e djersitur mbi jastëkun e pistë ku vinin e uleshin mizat. Zonja Bovari vinte ta shihte. I sillte pëlhura për lapat dhe e ngushëllonte, i jepte zemër. Përndryshe, shoqëri s’i mungonte, sidomos ditëve të tregut, kur fshatarët rreth tij shtynin topat e bilardos, bënin skermë me stekat, pinin duhan, pinin, këndonin, bërtisnin.

— Si je? — i thoshin duke i rënë me dorë në sup. — Ah! s’je aq trim, me sa duket! por faji është yti. Duhej bërë kështu, duhej bërë ashtu.

Dhe i tregonin histori njerëzish që ishin shëruar të gjithë me ilaçe të tjera nga të vetat; pastaj, si për ngushëllim, shtonin:

— Ti e dëgjon veten tepër! ngrihu, pra! po e përkëdhel veten si mbret! Ah! s’ka gjë, plak hokatar! nuk mban erë të mirë!

Gangrena, në të vërtetë, ngjitej gjithnjë e më lart. Bovari ishte sëmurë vetë nga kjo. Vinte çdo orë, çdo çast. Ipoliti e shikonte me sy plot tmerr dhe belbëzonte duke dënesur:

— Kur do të shërohem?… Ah! më shpëtoni!… Sa fatkeq që jam! sa fatkeq që jam!

Dhe mjeku ikte, duke i rekomanduar gjithmonë dietën.

— Mos e dëgjo, djali im, — vazhdonte nëna Lëfransua; — s’të kanë munduar mjaft? do të dobësohesh edhe më. Ja, gëlltite!

Dhe i jepte ndonjë lëng mishi të mirë, ndonjë fetë kofshë qengji, ndonjë copë proshute, e ndonjëherë gota të vogla me raki që ai s’kishte guxim t’i çonte te buzët.

Abati Burnizien, kur mori vesh se po rëndohej, dërgoi të kërkonte ta shihte. Filloi duke i ardhur keq për të ligën e tij, ndërsa deklaronte se duhej të gëzohej për të, meqë ishte vullneti i Zotit, dhe të përfitonte shpejt nga rasti për t’u pajtuar me qiellin.

— Sepse, — thoshte kleriku me ton atëror, — i lije pak pas dore detyrat e tua; rrallë të shihnin në shërbesën e shenjtë; sa vjet ka që s’i je afruar tryezës së shenjtë? E kuptoj që punët e tua, që vorbulla e botës mund të të kenë larguar nga kujdesi për shpëtimin tënd. Por tani është ora për të menduar për këtë. Megjithatë, mos u dëshpëro; kam njohur mëkatarë të mëdhenj që, gati për t’u paraqitur para Zotit (ti s’je ende aty, e di mirë), i kishin kërkuar mëshirën e Tij, dhe që me siguri kanë vdekur në prirjet më të mira. Le të shpresojmë që, si ata, do të na japësh shembuj të mirë! Kështu, për çdo rast, kush do të të pengonte të thoshe mëngjes e mbrëmje një „Të falem, Mari, plot hir“ dhe një „Ati ynë që je në qiej“? Po, bëje këtë! për mua, për të më bërë qejfin. Ç’kushton?… Ma premton?

I gjori premtoi. Famullitari erdhi edhe ditët në vijim. Bisedonte me të zonjën e hanit dhe madje tregonte ndodhi të përziera me shaka, me lojëra fjalësh që Ipoliti s’i kuptonte. Pastaj, sapo i jepej rasti, kthehej te çështjet e fesë, duke marrë një fytyrë të përshtatshme.

Zelli i tij dukej se po ia arrinte; sepse shpejt strefopodi shprehu dëshirën të shkonte në pelegrinazh në Bon-Sëkur,³ po të shërohej: të cilës zoti Burnizien iu përgjigj se s’shihte ndonjë të keqe; dy masa vlenin më shumë se një. S’rrezikohej asgjë.

Farmacisti u indinjua kundër asaj që e quante manovrat e priftit; ato, thoshte, e dëmtonin shërimin e Ipolitit, dhe i përsëriste zonjës Lëfransua:

— Lëreni! Lëreni! po ia trazoni moralin me misticizmin tuaj!

Por gruaja e mirë s’donte më ta dëgjonte. Ai ishte shkaku i gjithçkaje. Nga fryma e kundërshtimit, madje i vari në kokë të shtratit të të sëmurit një enë plot me ujë të bekuar, me një degë bushi.

Megjithatë, as feja, as kirurgjia s’dukej se po e ndihmonin, dhe kalbja e pamposhtur vazhdonte të ngjitej nga skajet drejt barkut. Sado që ndërronin ilaçet e lapat, muskujt shqiteshin çdo ditë e më shumë, dhe më në fund Sharli u përgjigj me një tundje pohuese të kokës kur nëna Lëfransua e pyeti nëse s’mund të thërriste, si shpëtim i fundit, zotin Kanive, nga Nëfshateli, që ishte një personalitet i njohur.

Doktor në mjekësi, pesëdhjetë vjeç, me pozitë të mirë dhe i sigurt në vetvete, kolegu nuk e mbajti veten pa qeshur me përbuzje kur zbuloi këtë këmbë të gangrenizuar deri te gjuri. Pastaj, pasi deklaroi prerazi se duhej prerë, shkoi te farmacisti të shante gomarët që kishin mundur ta katandisnin kështu një njeri të gjorë. Duke e tundur zotin Ome nga kopsa e redingotës, bërtiste në farmaci:

— Këto janë shpikje të Parisit! Ja idetë e këtyre zotërinjve të Kryeqytetit! si strabizmi, kloroformi dhe litotripsia, një tufë përbindëshash që qeveria duhej t’i ndalonte! Por duan të bëjnë të zgjuarin, dhe të fusin ilaçe pa u shqetësuar për pasojat. Ne s’jemi aq të fortë, ne; s’jemi shkencëtarë, dandi të lezetshëm, zemërthyes; jemi praktikantë, shërues, dhe s’do të na shkonte ndër mend të operonim dikë që është mirë me shëndet! Të drejtosh këmbë të shtrembra! a mund të drejtohen këmbët e shtrembra? është sikur të doje, për shembull, ta bëje të drejtë një kurriz!

Ome vuante duke e dëgjuar këtë fjalim, dhe e fshihte sikletin nën një buzëqeshje oborrtari, sepse kishte nevojë ta ruante mirë zotin Kanive, recetat e të cilit arrinin ndonjëherë deri në Jonvil; prandaj nuk e mori në mbrojtje Bovarin, madje s’bëri asnjë vërejtje, dhe, duke braktisur parimet, e sakrifikoi dinjitetin për interesat më serioze të tregtisë së tij.

Kjo prerje e kofshës nga doktor Kaniveja qe një ngjarje e madhe në fshat! Të gjithë banorët, atë ditë, ishin ngritur më herët, dhe Rruga e Madhe, megjithëse plot me njerëz, kishte diçka të zymtë, sikur të bëhej fjalë për një ekzekutim me vdekje. Te bakalli diskutohej për sëmundjen e Ipolitit; dyqanet s’shitnin asgjë, dhe zonja Tyvash, gruaja e kryetarit, s’luante nga dritarja, nga padurimi për ta parë të vinte operatorin.

Ai mbërriti me kaloshinën e tij, që e ngiste vetë. Por, meqë susta e anës së djathtë ishte ulur me kohë nën peshën e trupit të tij të rëndë, karroca anonte pak gjatë rrugës, dhe mbi jastëkun tjetër, pranë tij, shihej një kuti e madhe, e veshur me lëkurë të kuqe dashi, tri mbyllëset e bronzta të së cilës shkëlqenin madhërisht.

Kur hyri si stuhi nën strehën e Luanit të Artë, doktori, duke bërtitur shumë fort, urdhëroi t’i zbërthenin kalin, pastaj shkoi në stallë të shihte nëse po e hante mirë tërshërën; sepse, kur mbërrinte te të sëmurët, merrej së pari me pelën dhe me kaloshinën e tij. Madje për këtë thuhej: „Ah! zoti Kanive, është njeri i veçantë!“ Dhe e nderonin edhe më shumë për këtë siguri të patundur. Universi mund të shuhej deri te njeriu i fundit, ai s’do të kishte shkelur as zakonin e tij më të vogël.

Ome doli përpara.

— Mbështetem te ju, — bëri doktori. — Jemi gati? Përpara!

Por farmacisti, duke u skuqur, rrëfeu se ishte tepër i ndjeshëm për të ndjekur një operacion të tillë.

— Kur je thjesht spektator, — thoshte, — imagjinata, e dini, goditet! E pastaj e kam sistemin nervor kaq…

— Ah, ç’thua! — e ndërpreu Kaniveja, — përkundrazi, më dukeni i prirur për apopleksi. Dhe kjo, nga ana tjetër, s’më habit; sepse ju, zotërinj farmacistë, jeni vazhdimisht të futur në kuzhinën tuaj, gjë që në fund duhet t’jua prishë temperamentin. Shikomëni mua, më mirë: çdo ditë ngrihem në orën katër, rruhem me ujë të ftohtë (s’kam kurrë të ftohtë), dhe s’vesh fanellë, s’zë kurrë rrufë, e kam gjoksin të fortë! Jetoj herë kështu, herë ashtu, si filozof, si të vijë pjata. Prandaj s’jam delikat si ju, dhe më është krejt njësoj të copëtoj një të krishterë a shpendin e parë që më del. Pas kësaj, do të thoni, zakoni…, zakoni!…

Atëherë, pa pasur fare kujdes për Ipolitin, që djersitte nga ankthi mes çarçafëve, këta zotërinj nisën një bisedë ku farmacisti e krahasoi gjakftohtësinë e një kirurgu me atë të një gjenerali; dhe ky krahasim i pëlqeu Kanivesë, që u derdh në fjalë për kërkesat e artit të tij. E konsideronte si një priftëri, megjithëse oficerët e shëndetësisë e çnderonin. Më në fund, duke iu kthyer të sëmurit, shqyrtoi fashat e sjella nga Ome, po ato që ishin paraqitur për këmbën e shtrembër, dhe kërkoi dikë që t’ia mbante gjymtyrën. Dërguan të thërrisnin Lestibuduanë, dhe zoti Kanive, pasi përveshi mëngët, kaloi në sallën e bilardos, ndërsa farmacisti mbeti me Artemizën dhe me të zonjën e hanit, që të dyja më të zbehta se përparëset e tyre, me vesh pas derës.

Bovari, gjatë kësaj kohe, s’guxonte të lëvizte nga shtëpia. Rrinte poshtë, në sallë, ulur pranë oxhakut pa zjarr, me mjekrën mbi gjoks, me duart e bashkuara, me sytë e ngulur. Ç’fatkeqësi! mendonte, ç’zhgënjim! E megjithatë kishte marrë të gjitha masat e imagjinueshme. Ishte përzier fati. S’ka rëndësi! po të vdiste më vonë Ipoliti, ai do ta kishte vrarë. E pastaj, ç’arsye do të jepte nëpër vizita, kur ta pyesnin? Ndoshta, megjithatë, ishte gabuar në diçka? Kërkonte, s’gjente. Por edhe kirurgët më të famshëm gaboheshin. Ja ajo që s’do ta besonte kurrë njeri! përkundrazi, do të qeshnin, do të përfolnin! Do të përhapej deri në Forzh! deri në Nëfshatel! deri në Ruan! kudo! Kush e di nëse kolegët s’do të shkruanin kundër tij? Do të vinte një polemikë, do të duhej të përgjigjej nëpër gazeta. Madje edhe Ipoliti mund ta padiste. E shihte veten të çnderuar, të rrënuar, të humbur! Dhe imagjinata e tij, e sulmuar nga një mori hamendjesh, lëkundej mes tyre si një fuçi bosh e marrë nga deti që rrokulliset mbi valë.

Ema, përballë tij, e shikonte; nuk e ndante poshtërimin e tij, ndiente një tjetër: ishte se e kishte përfytyruar që një njeri i tillë mund të vlente diçka, sikur njëzet herë s’e kishte parë tashmë mjaftueshëm mediokritetin e tij.

Sharli shëtiste lart e poshtë nëpër dhomë. Çizmet i kërcisnin mbi parket.

— Ulu, — tha ajo, — po më acaron!

Ai u ul përsëri.

Si kishte bërë, pra (ajo që ishte kaq e zgjuar!), që të gabohej edhe një herë? Pastaj, nga ç’mani e mjerueshme e kishte prishur kështu jetën e saj me sakrifica të vazhdueshme? Iu kujtuan të gjitha instinktet e saj për luks, të gjitha privimet e shpirtit të saj, poshtërsitë e martesës, të shtëpisë, ëndrrat e saj që binin në baltë si dallëndyshe të plagosura, gjithçka që kishte dëshiruar, gjithçka që i kishte mohuar vetes, gjithçka që do të mund të kishte pasur! dhe pse? pse?

Në mes të heshtjes që mbushte fshatin, një britmë rrëqethëse përshkoi ajrin. Bovari u zbeh sa për t’i rënë të fikët. Ajo rrudhi vetullat me një gjest nervoz, pastaj vazhdoi. Ishte për të, megjithatë, për këtë qenie, për këtë burrë që s’kuptonte asgjë, që s’ndiente asgjë! sepse ishte aty, krejt i qetë, pa e nuhatur fare që e qeshura e emrit të tij tani e tutje do ta ndyte edhe atë si ai. Ishte përpjekur ta donte, dhe ishte penduar duke qarë që i ishte dorëzuar një tjetri.

— Por ndoshta ishte valgus! — thirri befas Bovari, që po mendohej.

Në goditjen e papritur të kësaj fjalie, që i ra mbi mendim si një plumb në një pjatë argjendi, Ema, duke u dridhur, ngriti kokën për të marrë me mend se ç’donte të thoshte; dhe shikuan njëri-tjetrin në heshtje, gati të habitur që po shiheshin, aq larg njëri-tjetrit ishin me ndërgjegjen e tyre. Sharli e shikonte me vështrimin e turbullt të një njeriu të dehur, ndërsa dëgjonte, pa lëvizur, britmat e fundit të të gjymtuarit, që pasonin njëra-tjetrën në modulime të zvarritura, të prera nga të shtyra të mprehta, si ulërima e largët e ndonjë kafshe që e therin. Ema kafshonte buzët e zbehta, dhe, duke rrotulluar mes gishtave një nga degëzat e koralit që kishte thyer, ngulte te Sharli majën e flaktë të bebëzave të saj, si dy shigjeta zjarri gati për t’u nisur. Gjithçka tek ai e acaronte tani, fytyra, veshja, ajo që s’e thoshte, gjithë qenia e tij, jeta e tij me një fjalë. Pendohej, si për një krim, për virtytin e saj të kaluar, dhe ajo që kishte mbetur ende prej tij shembej nën goditjet e tërbuara të krenarisë. Kënaqej në të gjitha ironitë e liga të tradhtisë fitimtare. Kujtimi i dashnorit i kthehej me tërheqje marramendëse: hidhte aty shpirtin, e rrëmbyer drejt asaj figure nga një entuziazëm i ri; dhe Sharli i dukej aq i shkëputur nga jeta e saj, aq përgjithmonë i mungueshëm, aq i pamundur dhe i asgjësuar, sikur të ishte duke vdekur e të kishte dhënë shpirt para syve të saj.

U dëgjua zhurmë hapash në trotuar. Sharli shikoi; dhe, nëpër grilën e ulur, pa në buzë të tregut, në diell të plotë, doktor Kanivenë që fshinte ballin me shaminë e tij. Ome, pas tij, mbante në dorë një kuti të madhe të kuqe, dhe po shkonin që të dy nga ana e farmacisë.

Atëherë, nga një dhembshuri e papritur dhe nga dëshpërimi, Sharli u kthye nga e shoqja duke i thënë:

— Më puth, pra, e mira ime!

— Lërmë! — bëri ajo, e tëra e kuqe nga zemërimi.

— Ç’ke? ç’ke? — përsëriste ai i shtangur. — Qetësohu! mblidh veten!… E di mirë që të dua!… hajde!

— Mjaft! — thirri ajo me një pamje të tmerrshme.

Dhe, duke ikur nga salla, Ema e përplasi derën aq fort, sa barometri u hodh nga muri dhe u bë copë përtokë.

Sharli u lëshua në kolltuk, i tronditur, duke kërkuar se ç’mund të kishte ajo, duke përfytyruar një sëmundje nervash, duke qarë dhe duke ndier turbullt që rreth tij qarkullonte diçka fatale e e pakuptueshme.

Kur Rodolfi, në mbrëmje, mbërriti në kopsht, gjeti të dashurën që e priste në fund të shkallëve, në shkallën e parë. U shtrënguan, dhe gjithë inati i tyre u shkri si borë nën ngrohtësinë e kësaj puthjeje.

Shënime

1. Vincent Duval, kirurg parizian, botoi më 1839 një Traktat praktik mbi këmbën e shtrembër, që e bëri të modës prerjen e tendinave për ta drejtuar këmbën. ↩︎

2. Ambroise Paré (shek. XVI), kirurgu i mbretërve të Francës, që ringjalli lidhjen e arterieve për të ndalur gjakderdhjen, të njohur që nga mjeku romak Celsi; Guillaume Dupuytren (1777–1835), kirurgu më i famshëm parizian i kohës së tij; Joseph Gensoul nga Lioni, që më 1827 bëri heqjen e parë të suksesshme të nofullës së sipërme. ↩︎

3. Notr-Dam-dë-Bon-Sëkur (Notre-Dame-de-Bon-Secours): vend pelegrinazhi mbi një kodër afër Ruanit, ku shkonin besimtarët për të kërkuar shërim. ↩︎