Pjesa e parë — VIII · Zonja Bovari

Kështjella, një ndërtesë e re në stilin italian, me dy krahë që dilnin përpara dhe me tri shkallë hyrjeje, shtrihej në fund të një lëndine të pafund ku kullotnin disa lopë, mes tufash pemësh të mëdha të rralla, ndërsa lehe me shkurre, rododendronë, jasemina dhe shkurre me lule si topa bore, ngrinin tufat e tyre të gjelbra e të pabarabarta përgjatë vijës së lakuar të rrugës me rërë. Një lumë kalonte nën një urë; nëpër mjegull dalloheshin ndërtesa me çati kashte, të shpërndara në livadh, që e rrethonin me pjerrësi të butë dy kodra të mbuluara me pyll, dhe prapa, mes pemëve, qëndronin në dy rreshta paralelë hangarët e karrocave dhe stallat, mbetje të ruajtura të kështjellës së vjetër të rrënuar.

Karroca e Sharlit u ndal para shkallës së mesit; dolën shërbëtorë; Markezi u afrua dhe, duke i dhënë krahun gruas së mjekut, e futi në holl.

Holli ishte shtruar me pllaka mermeri dhe ishte shumë i lartë, dhe zhurma e hapave, bashkë me atë të zërave, jehonte si në kishë. Përballë ngjitej një shkallë e drejtë, dhe majtas një galeri me pamje nga kopshti të çonte në sallën e bilardos, ku që nga dera dëgjoje topat e fildishtë që përplaseshin. Kur e kaloi për të shkuar në sallon, Ema pa rreth tryezës së lojës burra me fytyrë serioze, me mjekrën mbështetur mbi kravata të larta, të gjithë me dekorata, që buzëqeshnin në heshtje ndërsa shtynin stekën. Mbi veshjen e errët prej druri të mureve, korniza të mëdha të praruara kishin në fund emra të shkruar me shkronja të zeza. Ajo lexoi: „Zhan-Antuan d’Andervilie d’Iverbonvil, kont i Vobiesarit dhe baron i La Frenesë, rënë në betejën e Kutrasë, më 20 tetor 1587.“ Dhe mbi një tjetër: „Zhan-Antuan-Anri-Gi d’Andervilie i Vobiesarit, admiral i Francës dhe kalorës i Urdhrit të Shën Mëhillit, plagosur në luftimin e La Ug-Shën-Vasë, më 29 maj 1692, vdekur në Vobiesar më 23 janar 1693.“¹ Pastaj mezi i dalloje të tjerët, sepse drita e llambave, e kthyer poshtë mbi çohun e gjelbër të bilardos, linte një hije që luhatej nëpër dhomë. Duke i nxirë pikturat e vendosura horizontalisht, ajo thyhej mbi to në tehe të holla, sipas plasaritjeve të llakut; dhe nga gjithë ata katrorë të mëdhenj të zinj me korniza ari dilte, aty-këtu, ndonjë pjesë më e çelët e pikturës, një ballë i zbehtë, dy sy që të shikonin, paruke që shpalosnin kaçurrelat mbi supin e pudrosur të rrobave të kuqe, ose toka e një llastiku çorapesh në majë të një pulpe të mbushur.

Markezi hapi derën e sallonit; njëra nga zonjat u ngrit (vetë Markeza), i doli përpara Emës dhe e uli pranë vetes në një kanape të vogël, ku nisi t’i fliste miqësisht, sikur ta njihte prej kohësh. Ishte një grua rreth të dyzetave, me supe të bukura, me hundë të kërrusur, me zë të zvarritur, dhe atë mbrëmje mbante mbi flokët ngjyrë gështenjë një shami të thjeshtë dantelle, që i binte pas si trekëndësh. Pranë saj rrinte një vajzë e re bjonde, në një karrige me mbështetëse të lartë; dhe zotërinj me një lule të vogël në vrimën e kopsës së frakut bisedonin me zonjat rreth e rrotull oxhakut.

Në orën shtatë u shtrua darka. Burrat, që ishin më shumë, u ulën në tryezën e parë, në holl, dhe zonjat në të dytën, në dhomën e ngrënies, bashkë me Markezin dhe Markezën.

Ema, kur hyri, e ndjeu veten të mbështjellë nga një ajër i ngrohtë, përzierje e aromës së luleve dhe të pëlhurave të bukura, e avullit të mishrave dhe e erës së tartufëve. Qirinjtë e shandanëve zgjasnin flakët mbi kambanat e argjendta; kristalet me faqe, të mbuluara me një avull të turbullt, i hidhnin njëri-tjetrit rreze të zbehta; tufa lulesh ishin vënë në rresht gjatë gjithë tryezës, dhe në pjatat me buzë të gjera pecetat, të palosura si mitër peshkopi, mbanin secila mes dy palëve të hapura një bukë të vogël vezake. Këmbët e kuqe të karavidheve të detit dilnin jashtë pjatave; fruta të mëdha në shporta të thurura ngriheshin kate-kate mbi myshk; shkurtat kishin ende pendët, avujt ngjiteshin lart; dhe, me çorape mëndafshi, me pantallona të shkurtra, me kravatë të bardhë, me jakë dantelle mbi gjoks, serioz si një gjykatës, kryekamerieri, duke kaluar mes supeve të të ftuarve pjatat e prera gati, ta hidhte me një të lëvizur të lugës copën që zgjidhje. Mbi sobën e madhe prej porcelani me rreth bronzi, një statujë gruaje, e mbështjellë me pëlhurë deri te mjekra, shikonte pa lëvizur sallën plot me njerëz.

Zonja Bovari vuri re se shumë zonja nuk i kishin futur dorezat në gotë.²

Ndërkaq, në krye të tryezës, i vetëm mes gjithë atyre grave, i përkulur mbi pjatën e mbushur dhe me pecetën të lidhur pas qafës si fëmijë, hante një plak, duke lëshuar nga goja pika salce. Kishte sy të skuqur e të përlotur dhe mbante një bisht të vogël flokësh të lidhur me një shirit të zi. Ishte vjehrri i markezit, duka i vjetër de Laverdier, dikur i preferuari i kontit d’Artois,³ në kohën e gjuetive në Vodrëj, te markezi de Conflans, dhe që, thuhej, kishte qenë dashnori i mbretëreshës Marie-Antoinette, midis zotërinjve de Coigny dhe de Lauzun. Kishte bërë një jetë të zhurmshme shthurjeje, plot duele, baste e gra të rrëmbyera, e kishte ngrënë pasurinë dhe e kishte tmerruar gjithë familjen. Një shërbëtor, pas karriges së tij, i thoshte me zë të lartë në vesh emrat e gjellëve që ai i tregonte me gisht duke belbëzuar; dhe sytë e Emës ktheheshin vetvetiu pa pushim te ky plak me buzë të varura, si te diçka e jashtëzakonshme dhe madhështore. Kishte jetuar në Oborr dhe kishte fjetur në shtratin e mbretëreshave!

Hodhën verë shampanjë të ftohtë me akull. Ema u drodh me gjithë lëkurë kur e ndjeu atë të ftohtë në gojë. S’kishte parë kurrë shegë dhe s’kishte ngrënë kurrë ananas. Madje edhe sheqeri pluhur iu duk më i bardhë e më i imët se gjetiu.

Pastaj zonjat u ngjitën në dhomat e tyre për t’u përgatitur për ballon.

Ema bëri tualetin me ndërgjegjen e kujdesshme të një aktoreje në debutim. I rregulloi flokët sipas porosive të floktarit dhe hyri në fustanin e hollë prej barezhi, të shtrirë mbi shtrat. Pantallonat e Sharlit e shtrëngonin në bark.

— Rripat nën shputë do të më pengojnë kur të vallëzoj, — tha ai.

— Të vallëzosh? — ia ktheu Ema.

— Po!

— Po ti ke luajtur mendsh! Do të talleshin me ty, rri në vendin tënd. E pastaj, për një mjek kështu ka më hije, — shtoi ajo.

Sharli heshti. Ecte lart e poshtë, duke pritur që Ema të vishej.

E shihte nga pas, në pasqyrë, mes dy shandanëve. Sytë e saj të zinj dukeshin edhe më të zinj. Flokët, të fryrë lehtë drejt veshëve, shndrisnin me një vezullim blu; një trëndafil në topuz dridhej mbi një bisht të lëvizshëm, me pika uji të rreme në majë të gjetheve. Kishte veshur një fustan ngjyrë shafrani të zbehtë, të ngritur me tri tufa trëndafilash të vegjël, të përzier me gjelbërim.

Sharli erdhi ta puthte në sup.

— Lërmë! — tha ajo, — po ma zhubros.

U dëgjua një melodi e shkurtër violine dhe tingujt e një briri. Ajo zbriti shkallët, duke e mbajtur veten që të mos vraponte.

Kadrilet kishin nisur. Vinin njerëz. Shtyheshin. Ajo u ul pranë derës, mbi një stol.

Kur mbaroi kontradansa, parketi mbeti i lirë për grupet e burrave që bisedonin më këmbë dhe për shërbëtorët me livre që sillnin tabaka të mëdha. Në rreshtin e grave të ulura, freskoret e pikturuara lëviznin, tufat e luleve fshihnin përgjysmë buzëqeshjen e fytyrave, dhe shishkat me tapa ari silleshin nëpër duar gjysmë të hapura, dorezat e bardha të të cilave u vizatonin formën e thonjve dhe ua shtrëngonin mishin te kyçi. Garniturat e dantellave, karficat me diamante, byzylykët me medaljone dridheshin mbi korse, vezullonin mbi gjokse, fëshfërinin mbi krahët e zhveshur. Flokët, të ngjitur mirë mbi ballë dhe të përdredhur te zverku, kishin, si kurora, si vile a si degë, lule mosmëharro, jasemin, lule shege, kallinj gruri a lule misri. Të qeta në vendet e tyre, nëna me fytyrë të vrenjtur mbanin turbanë të kuq.

Zemra e Emës rrahu pak kur, me kavalierin që e mbante nga majat e gishtave, erdhi të zinte vend në rresht dhe priti goditjen e harkut për t’u nisur. Por shpejt emocioni iu zhduk; dhe, duke u lëkundur sipas ritmit të orkestrës, rrëshqiste përpara, me lëvizje të lehta të qafës. I ngjitej një buzëqeshje në buzë në disa delikatesa të violinës, që herë-herë binte vetëm, kur veglat e tjera heshtnin; dëgjohej zhurma e kthjellët e luidorëve⁴ që derdheshin aty pranë mbi çohun e tryezave të lojës; pastaj gjithçka rifillonte njëherësh, korneta lëshonte një kumbim të fortë, këmbët binin sërish sipas masës, fundet fryheshin e fërkoheshin, duart jepeshin e lëshoheshin; po ata sy, që uleshin para teje, ktheheshin e nguleshin sërish në të tutë.

Disa burra (rreth pesëmbëdhjetë), nga njëzet e pesë deri në dyzet vjeç, të shpërndarë mes valltarëve ose që bisedonin te dyert, dalloheshin nga turma për njëfarë ngjashmërie familjare, pavarësisht nga dallimet e moshës, të veshjes a të fytyrës.

Frakët e tyre, të qepura më mirë, dukeshin prej një stofi më të butë, dhe flokët e tyre, të kthyer me kaçurrela drejt tëmthave, shndrisnin nga pomada më të holla. Kishin ngjyrën e pasurisë, atë ngjyrë të bardhë që e nxjerrin në pah zbehtësia e porcelaneve, valëzimet e satenit, llaku i mobiljeve të bukura, dhe që e mban të shëndetshme një dietë e matur ushqimesh të zgjedhura. Qafa u rrotullohej lirshëm mbi kravata të ulëta; favoritet e gjata u binin mbi jaka të kthyera; i fshinin buzët me shami të qëndisura me inicialet e mëdha, prej nga dilte një aromë e ëmbël. Ata që kishin nisur të plakeshin dukeshin të rinj, ndërsa mbi fytyrën e të rinjve shtrihej diçka e pjekur. Në vështrimet e tyre mospërfillëse notonte qetësia e pasioneve të ngopura çdo ditë; dhe, përmes sjelljeve të tyre të buta, dukej ajo vrazhdësi e veçantë që të jep sundimi mbi gjëra gjysmë të lehta, ku ushtrohet forca dhe argëtohet kotësia: ngarja e kuajve të racës dhe shoqëria e grave të përdala.

Tri hapa larg Emës, një kavalier me frak blu fliste për Italinë me një grua të re të zbehtë, që mbante një stoli me perla. Lavdëronin trashësinë e shtyllave të Shën Pjetrit, Tivolin, Vezuvin, Kastelamaren dhe Kashinet,⁵ trëndafilat e Gjenovës, Koloseun nën dritën e hënës. Me veshin tjetër, Ema dëgjonte një bisedë plot me fjalë që nuk i kuptonte. Rrethonin një djalë fare të ri që, javën e kaluar, kishte mundur Miss Arabelën dhe Romulusin dhe kishte fituar dy mijë luidorë duke kapërcyer një hendek, në Angli. Njëri ankohej për kuajt e tij të garave që po majmeshin; një tjetër për gabimet e shtypit që ia kishin shtrembëruar emrin e kalit.

Ajri i ballos ishte i rëndë; llambat zbeheshin. Njerëzit derdheshin në sallën e bilardos. Një shërbëtor hipi mbi një karrige dhe theu dy xhama; në zhurmën e copave të xhamit, zonja Bovari ktheu kokën dhe pa në kopsht, pas xhamave, fytyra fshatarësh që shikonin. Atëherë i erdhi kujtimi i Bertosë. Pa sërish fermën, pellgun me baltë, të atin me bluzë nën mollët, dhe e pa veten, si dikur, duke i hequr kajmakun me gisht qypave të qumështit në bulmetore. Por, në vezullimet e çastit të tanishëm, jeta e saj e kaluar, deri atëherë aq e qartë, po zhdukej e tëra, dhe ajo gati dyshonte nëse e kishte jetuar. Ajo ishte aty; dhe rreth ballos s’kishte më veçse hije, të shtrirë mbi gjithçka tjetër. Po hante atëherë një akullore me maraskino, që e mbante me dorën e majtë në një guaskë argjendi të praruar, dhe i mbyllte përgjysmë sytë, me lugën mes dhëmbëve.

Një zonjë pranë saj lëshoi freskoren. Një valltar po kalonte.

— Sa i mirë do të ishit, zotëri, — tha zonja, — po të kishit mirësinë të ma merrnit freskoren, që ka rënë pas këtij kanapeje!

Zotëria u përkul, dhe, ndërsa bënte lëvizjen për të zgjatur krahun, Ema pa dorën e zonjës së re që hidhte në kapelën e tij diçka të bardhë, të palosur si trekëndësh. Zotëria, duke ia kthyer freskoren, ia dha zonjës me respekt; ajo e falënderoi me një shenjë të kokës dhe nisi të merrte erë buqetën.

Pas darkës së mesnatës, ku pati shumë verëra spanjolle dhe verëra të Rinit, supa me karavidhe dhe me qumësht bajamesh, puding à la Trafalgar dhe lloj-lloj mishrash të ftohtë me pelte përreth që dridheshin nëpër pjata, karrocat, njëra pas tjetrës, nisën të iknin. Duke hapur pak nga qoshja perden e muslinës, shihje dritën e fenerëve të tyre që rrëshqiste në errësirë. Stolat u rralluan; disa lojtarë ende rrinin; muzikantët freskonin majat e gishtave në gjuhë; Sharli flinte përgjysmë, me kurriz pas një dere.

Në orën tre të mëngjesit filloi kotiljoni.⁶ Ema s’dinte të kërcente vals. Të gjithë kërcenin vals, edhe vetë zonjusha d’Andervilie dhe markeza; s’kishin mbetur veçse të ftuarit që rrinin në kështjellë, rreth një duzinë veta.

Ndërkaq, njëri nga valltarët, të cilit i thoshin shkurt vikont, dhe jeleku shumë i hapur i të cilit dukej si i derdhur mbi gjoks, erdhi për herë të dytë të ftonte zonjën Bovari, duke e siguruar se do ta udhëhiqte ai dhe se ajo do t’ia dilte mirë.

Nisën ngadalë, pastaj shkuan më shpejt. Silleshin: gjithçka sillej rreth tyre, llambat, mobiljet, muret, dhe parketi, si një disk mbi një bosht. Kur kalonin pranë dyerve, fustani i Emës, poshtë, i fërkohej pantallonave; këmbët e tyre hynin në njëra-tjetrën; ai e ulte vështrimin drejt saj, ajo e ngrinte të sajin drejt tij; e zuri një mpirje, u ndal. U nisën përsëri; dhe, me një lëvizje më të shpejtë, vikonti, duke e tërhequr me vete, u zhduk bashkë me të deri në fund të galerisë, ku ajo, pa frymë, për pak sa s’ra, dhe për një çast mbështeti kokën në gjoksin e tij. E pastaj, duke u sjellë ende, por më ngadalë, ai e ktheu në vend; ajo u mbështet pas murit dhe vuri dorën para syve.

Kur i hapi sërish, në mes të sallonit, një zonjë e ulur mbi një stol kishte para vetes tre valltarë në gjunjë. Zgjodhi Vikontin, dhe violina ia nisi përsëri.

Të gjithë i shikonin. Kalonin e ktheheshin, ajo me trupin pa lëvizur dhe mjekrën ulur, dhe ai gjithnjë në po atë qëndrim, me belin të harkuar, me bërrylin të rrumbullakosur, me gojën përpara. Ajo po, dinte të kërcente vals! Vazhduan gjatë dhe i lodhën të gjithë të tjerët.

Biseduan edhe disa minuta, dhe, pas lamtumirave, ose më mirë mirëmëngjeseve, të ftuarit e kështjellës shkuan të flinin.

Sharli tërhiqej zvarrë pas parmakut, gjunjët i hynin në trup. Kishte kaluar pesë orë rresht, më këmbë para tryezave, duke parë të luanin uist pa kuptuar asgjë. Prandaj lëshoi një psherëtimë të madhe kënaqësie kur hoqi çizmet.

Ema hodhi një shall mbi supe, hapi dritaren dhe u mbështet në bërryla.

Nata ishte e zezë. Binin disa pika shiu. Ajo thithi erën e lagësht që i freskonte qepallat. Muzika e ballos i gumëzhinte ende në vesh, dhe ajo përpiqej të rrinte zgjuar, që ta zgjaste iluzionin e kësaj jete luksi që shumë shpejt do të duhej ta braktiste.

Zbardhi drita. Ajo i shikoi gjatë dritaret e kështjellës, duke u përpjekur të merrte me mend cilat ishin dhomat e të gjithë atyre që kishte vënë re një natë më parë. Do të kishte dashur t’ua dinte jetën, të hynte në të, të shkrihej me të.

Por po dridhej nga i ftohti. U zhvesh dhe u struk mes çarçafëve, pranë Sharlit që flinte.

Në mëngjes pati shumë njerëz. Ngrënia zgjati dhjetë minuta; nuk u shërbye asnjë liker, gjë që e habiti mjekun. Pastaj zonjusha d’Andervilie mblodhi në një shportë copa brioshi për t’ua çuar mjellmave në pellg, dhe dolën të shëtisnin në serrën e ngrohtë, ku bimë të çuditshme, të mbuluara me qime, ngriheshin si piramida nën vazo të varura, që, si fole gjarpërinjsh tepër të mbushura, lëshonin nga buzët e tyre kordonë të gjatë të gjelbër të ngatërruar. Portokallorja, që ndodhej në fund, të çonte nën strehë deri te ndërtesat e shërbimit të kështjellës. Markezi, për ta argëtuar gruan e re, e çoi të shihte stallat. Mbi grazhdet në formë shporte, pllaka porcelani kishin të shkruar me të zeza emrat e kuajve. Çdo kafshë lëvizte në kthinën e saj kur kalonin pranë, duke kërcitur gjuhën. Dyshemeja e dhomës së shalëve shndriste si parketi i një salloni. Takëmet e karrocave ishin ngritur në mes mbi dy shtylla që rrotulloheshin, dhe gojzat, kamxhikët, yzengjitë e zinxhirët e gojzave ishin radhitur në rresht gjatë gjithë murit.

Ndërkaq Sharli shkoi e iu lut një shërbëtori t’ia mbrehte karrocën. Ia sollën para shkallës, dhe, pasi futën brenda të gjitha pakot, bashkëshortët Bovari i bënë nderimet e rastit Markezit dhe Markezës dhe u nisën për në Tost.

Ema, e heshtur, shikonte rrotat që silleshin. Sharli, i ulur fare në buzë të ndenjëses, ngiste me të dy krahët të hapur, dhe kali i vogël ecte rrëshqanthi mes stangave, që ishin tepër të gjera për të. Frerët e lëshuar i rrihnin vithet duke u njomur në shkumë, dhe kutia e lidhur pas karrocës i jepte kasës goditje të forta e të rregullta.

Ishin në lartësitë e Tiburvilit, kur befas para tyre kaluan disa kalorës duke qeshur, me puro në gojë. Emës iu duk se njohu Vikontin: u kthye, dhe në horizont s’pa veçse lëvizjen e kokave që uleshin e ngriheshin, sipas ritmit të çrregullt të trokut ose të galopit.

Një çerek lige më tutje, u desh të ndaleshin për të arnuar me litar rripin e prapëm të takëmeve, që ishte këputur.

Por Sharli, duke u hedhur takëmeve një sy të fundit, pa diçka përtokë, mes këmbëve të kalit; dhe mori një kuti purosh, të veshur anash me mëndafsh të gjelbër dhe me stemë në mes, si dera e ndonjë karroce fisnike.

— Ka edhe dy puro brenda, — tha; — do të jenë për sonte, pas darke.

— Ti pi duhan, pra? — pyeti ajo.

— Ndonjëherë, kur më jepet rasti.

E futi gjetjen në xhep dhe i ra me kamxhik kalit të vogël.

Kur mbërritën në shtëpi, darka s’ishte gati. Zonja u nxeh. Nastazia u përgjigj me paturpësi.

— Ikni! — tha Ema. — Kjo është tallje, ju përzë.

Për darkë kishte supë me qepë dhe një copë mish viçi me lëpjetë. Sharli, i ulur përballë Emës, tha duke fërkuar duart me pamje të lumtur:

— Sa mirë që je prapë në shtëpinë tënde!

Dëgjohej Nastazia që qante. Ai e donte pak atë vajzë të shkretë. Dikur i kishte bërë shoqëri shumë mbrëmje, në vetminë e papunë të vejërisë së tij. Ishte klientja e tij e parë, e njohura e tij më e vjetër në atë anë.

— Vërtet e përzure? — tha më në fund.

— Po. Kush ma ndalon? — u përgjigj ajo.

Pastaj u ngrohën në kuzhinë, ndërsa u rregullonin dhomën. Sharli nisi të pinte duhan. E pinte duke i nxjerrë buzët përpara, duke pështyrë çdo minutë, duke u tërhequr prapa me çdo thithje.

— Do ta bësh veten keq, — tha ajo me përbuzje.

Ai e la puron mënjanë dhe vrapoi të gëlltiste te pompa një gotë ujë të ftohtë. Ema, duke rrëmbyer kutinë e purove, e flaku shpejt në fund të dollapit.

Sa e gjatë qe dita të nesërmen! Ajo shëtiti në kopshtin e saj të vogël, duke vajtur e ardhur nëpër po ato shtigje, duke u ndalur para leheve, para pemëve pas murit, para priftit prej allçie, duke parë me habi të gjitha ato gjëra të dikurshme që i njihte aq mirë. Sa larg i dukej tashmë balloja! Kush vallë i largonte aq shumë mëngjesin e pardjeshëm nga mbrëmja e sotme? Udhëtimi në Vobiesar i kishte hapur një vrimë në jetë, si ato të çarat e mëdha që një stuhi, në një natë të vetme, i gërryen ndonjëherë nëpër male. Megjithatë u pajtua me fatin; i ruajti me devotshmëri në komo veshjen e bukur dhe madje edhe këpucët prej sateni, që e kishin zverdhur shuallin nga dylli rrëshqitës i parketit. Zemra e saj ishte si ato: nga fërkimi me pasurinë, i kishte mbetur përsipër diçka që s’do të fshihej më.

Kujtimi i asaj ballo u bë, pra, një punë për Emën. Sa herë që vinte e mërkura, thoshte me vete kur zgjohej: „Ah! para tetë ditësh… para pesëmbëdhjetë ditësh…, para tri javësh, isha atje!“ Dhe pak nga pak fytyrat iu ngatërruan në kujtesë, harroi melodinë e kontradansave, s’i pa më aq qartë livretë dhe dhomat; disa hollësi iu shuan; por malli i mbeti.

Shënime

1. Te Kutra (1587), në luftërat e fesë, Henriku i Navarrës, mbreti i ardhshëm Henriku IV, mundi ushtrinë katolike të mbretit. Te La Ug-Shën-Vas (La Hougue-Saint-Vaast, 1692), në bregun e Normandisë, flota angleze dhe holandeze dogji shumicën e anijeve franceze. Paraardhësit e markezit janë, pra, të shpikur, por betejat janë të vërteta. ↩︎

2. Në shoqërinë provinciale, zonjat që nuk donin të pinin verë e tregonin këtë duke futur dorezat në gotë në fillim të darkës. Në shoqërinë e lartë ky zakon ishte bërë i vjetëruar, dhe Ema e kupton se ajo që i kanë mësuar si sjellje e hollë është në të vërtetë provinciale. ↩︎

3. Konti d’Artois ishte vëllai i Luigjit XVI dhe më vonë vetë mbret, me emrin Sharli X (1824–1830). Personat e tjerë të përmendur këtu janë fisnikë të vërtetë të oborrit të Versajës; duka de Laverdier është i shpikur. ↩︎

4. Luidori: monedhë ari prej njëzet frangash. Bastet që vihen në tryezat e lojës, pra, janë shuma që një mjek fshati i fiton me muaj. ↩︎

5. Shën Pjetri në Romë; Tivoli, qytet afër Romës me vilat e kaskadat e famshme; Kastelamare, buzë gjirit të Napolit; Kashinet (Cascine), parku i madh i Firences ku shëtiste shoqëria e lartë. ↩︎

6. Kotiljoni: vallja e fundit e ballos, me lojëra e figura, ku zonjat zgjidhnin kavalierin. Valsi, me çiftin të përqafuar dhe që sillet pa ndalim, mbahej ende si vallëzim i guximshëm dhe nuk mësohej nëpër manastire. ↩︎