Pjesa e dytë — VI · Zonja Bovari

Një mbrëmje, kur dritarja ishte e hapur dhe ajo, e ulur në parvaz, sapo kishte parë Lestibuduanë, kujdestarin e kishës, që krasiste bushin, dëgjoi befas të binte Angelusi.

Ishte në fillim të prillit, kur kanë çelur aguliçet; një erë e vakët rrotullohet mbi lehet e punuara, dhe kopshtet, si gratë, duket sikur bëjnë tualetin për festat e verës. Nëpër shufrat e kioskës dhe përtej, rreth e qark, shihej lumi në livadh, ku vizatonte mbi bar dredha endacake. Avulli i mbrëmjes kalonte mes plepave pa gjethe, duke ua zbutur vijat me një ngjyrë vjollcë, më të zbehtë e më të tejdukshme se një garzë e hollë e mbetur mbi degët e tyre. Larg ecnin bagëti; nuk dëgjoheshin as hapat, as pëllitjet e tyre; dhe kambana, duke rënë pa pushim, vazhdonte në ajër vajtimin e saj paqësor.

Në këtë tingëllimë të përsëritur, mendja e gruas së re endej nëpër kujtimet e saj të vjetra të rinisë dhe të konviktit. Iu kujtuan shandanët e mëdhenj, që mbi altar dilnin më lart se vazot plot me lule dhe se tabernakulli me kolona të vogla. Do të kishte dashur, si dikur, të ishte prapë e humbur në rreshtin e gjatë të vellove të bardha, të shenjuara me të zeza aty-këtu nga kapuçët e ngurtë të motrave të mira të përkulura mbi stolat e lutjes; të dielën, në meshë, kur ngrinte kokën, shihte fytyrën e ëmbël të Virgjëreshës mes shtëllungave kaltërosh të temjanit që ngjitej lart. Atëherë e pushtoi një mallëngjim; u ndie e butë dhe e braktisur fare, si një pupël zogu që vërtitet në stuhi; dhe pa e kuptuar u nis drejt kishës, e gatshme për çfarëdo devotshmërie, mjaft që shpirti t’i zhytej aty dhe gjithë jeta t’i zhdukej.

Në shesh takoi Lestibuduanë që po kthehej; sepse, që të mos ia priste ditën përgjysmë, ai parapëlqente ta ndërpriste punën e pastaj ta rifillonte, aq sa e binte Angelusin si t’i vinte për mbarë. Veç kësaj, kambana e rënë më herët i lajmëronte kalamajtë për orën e katekizmit.

Disa, që kishin ardhur tashmë, luanin me bilje mbi pllakat e varrezave. Të tjerë, kaluar mbi mur, tundnin këmbët, duke korrur me nallane hithrat e mëdha që kishin mbirë mes murit të ulët dhe varreve të fundit. Ishte i vetmi vend i gjelbër; gjithë pjesa tjetër s’ishte veçse gurë, të mbuluar vazhdimisht nga një pluhur i imët, pavarësisht nga fshesa e sakristisë.

Fëmijët me pantofla vraponin aty si mbi një parket të bërë për ta, dhe zërat e tyre shpërthenin përmes gumëzhimës së kambanës. Ajo dobësohej me lëkundjet e litarit të trashë, që, duke zbritur nga lartësitë e kambanores, i zvarritej përtokë me majën. Kalonin dallëndyshe duke lëshuar britma të vogla, e prisnin ajrin me tehun e fluturimit dhe hynin shpejt në foletë e tyre të verdha, nën tjegullat e strehës. Në fund të kishës digjej një llambë, domethënë një fitil kandili në një gotë të varur. Drita e saj, që larg, dukej si një njollë e zbardhëllyer që dridhej mbi vaj. Një rreze e gjatë dielli përshkonte gjithë nefin dhe i bënte edhe më të errëta anësoret dhe qoshet.

— Ku është famullitari? — e pyeti zonja Bovari një djalë të vogël që argëtohej duke tundur portëzën rrotulluese në vrimën e saj tepër të lirë.

— Tani vjen, — u përgjigj ai.

Në të vërtetë, dera e famullisë kërciti dhe u shfaq abati Burnizien; fëmijët, rrëmujë, ikën me vrap në kishë.

— Ata maskarenj! — murmuriti kleriku, — gjithmonë po ata!

Dhe, duke marrë nga toka një katekizëm të grisur që sapo e kishte goditur me këmbë:

— S’respektojnë asgjë!

Por, sapo pa zonjën Bovari:

— Më falni, — tha, — s’ju njoha.

E futi katekizmin në xhep dhe u ndal, duke vazhduar të lëkundte mes dy gishtave çelësin e rëndë të sakristisë.

Drita e diellit që perëndonte, duke i rënë drejt e në fytyrë, e zbehte stofin e rasës së tij, që shkëlqente te bërrylat dhe ishte shthurur poshtë. Njolla yndyre e duhani ndiqnin mbi gjoksin e tij të gjerë vijën e kopsave të vogla, dhe shtoheshin sa më shumë largoheshin nga jaka priftërore, mbi të cilën rrinin palët e bollshme të lëkurës së tij të kuqe; kjo ishte e spërkatur me njolla të verdha që humbnin në qimet e ashpra të mjekrës së thinjur. Sapo kishte ngrënë darkë dhe merrte frymë me zhurmë.

— Si jeni? — shtoi.

— Keq, — u përgjigj Ema; — vuaj.

— E pra, edhe unë, — vazhdoi kleriku. — Këto vapët e para, apo jo, të zbutin çuditërisht? Më në fund, ç’të bësh! kemi lindur për të vuajtur, siç thotë Shën Pali.¹ Po zoti Bovari, ç’mendon ai?

— Ai! — bëri ajo me një gjest përbuzjeje.

— Si! — ia ktheu plaku i habitur fare, — s’ju jep ndonjë ilaç?

— Ah! — tha Ema, — s’janë ilaçet e tokës ato që do të më duheshin.

Por famullitari, herë pas here, shikonte nga kisha, ku të gjithë kalamajtë në gjunjë shtynin njëri-tjetrin me sup dhe binin si letrat e lojës të ngritura në këmbë.

— Do të doja të dija…, — vazhdoi ajo.

— Prit, prit, Ribude, — bërtiti kleriku me zë të zemëruar, — tani po vij të t’i ngroh veshët, maskara!

Pastaj, duke u kthyer nga Ema:

— Është djali i Budesë, marangozit; prindërit e tij janë të kamur dhe e lënë të bëjë qejfin e vet. E megjithatë do të mësonte shpejt, po të donte, sepse është plot mend. Dhe unë ndonjëherë, me shaka, e quaj Ribude (si bregorja që merr kur shkon në Marom), madje them: Ribudeja im. Ah! ah! Mon-Ribude!² Ditën tjetër ia tregova këtë fjalë Imzot peshkopit, që qeshi… denjoi të qeshte. — Po zoti Bovari, si është?

Ajo dukej sikur s’dëgjonte. Ai vazhdoi:

— Gjithmonë shumë i zënë, pa dyshim? sepse ne të dy jemi sigurisht njerëzit e famullisë që kemi më shumë punë. Por ai është mjeku i trupave, — shtoi me një të qeshur të trashë, — kurse unë jam mjeku i shpirtrave!

Ajo nguli te prifti sy lutës.

— Po…, — tha, — ju i lehtësoni të gjitha mjerimet.

— Ah! mos ma zini në gojë, zonja Bovari! Këtë mëngjes më është dashur të shkoj në Diovilin e Poshtëm për një lopë që ishte fryrë; kujtonin se ishte magji. Të gjitha lopët e tyre, s’e di si… Por, më falni! Longëmar dhe Bude! medet! do t’i jepni fund apo jo?

Dhe me një të kërcyer u hodh në kishë.

Kalamajtë atëherë ishin grumbulluar rreth analogut të madh, ngjiteshin mbi stolin e psaltit, hapnin librin e meshës; dhe të tjerë, me hapa ujku, po bëheshin gati të futeshin deri në rrëfyesore. Por famullitari, befas, shpërndau mbi të gjithë një breshëri shuplakash. Duke i kapur për jakën e xhaketës, i ngrinte nga toka dhe i vinte në gjunjë mbi pllakat e korit, fort, sikur të donte t’i mbillte aty.

— Shkoni, — tha kur u kthye pranë Emës, duke shpalosur shaminë e tij të madhe prej basme, një cep të së cilës e vuri mes dhëmbëve, — bujqit janë shumë për t’u mëshiruar!

— Ka edhe të tjerë, — u përgjigj ajo.

— Sigurisht! punëtorët e qyteteve, për shembull.

— S’janë ata…

— Më falni! kam njohur atje nëna të gjora familjesh, gra të virtytshme, ju siguroj, shenjtore të vërteta, që s’kishin as bukë.

— Po ato, — vazhdoi Ema (dhe cepat e gojës i përdridheshin kur fliste), — ato, zoti famullitar, që kanë bukë, dhe që s’kanë…

— Zjarr në dimër, — tha prifti.

— Eh! ç’rëndësi ka?

— Si! ç’rëndësi ka? Mua më duket se kur je i ngrohur mirë, i ushqyer mirë…, sepse në fund të fundit…

— O Zot! o Zot! — psherëtinte ajo.

— Ndiheni keq? — bëri ai, duke u afruar me pamje të shqetësuar; — është tretja, pa dyshim? Duhet të ktheheni në shtëpi, zonja Bovari, të pini pak çaj; do t’ju forcojë, ose një gotë ujë të freskët me sheqer të murmë.

— Pse?

Dhe dukej si dikush që zgjohet nga një ëndërr.

— Sepse po kalonit dorën mbi ballë. Kujtova se po ju merreshin mendtë.

Pastaj, duke iu kujtuar:

— Po ju më pyetët për diçka? Ç’ishte? S’e mbaj mend më.

— Unë? Asgjë…, asgjë…, — përsëriste Ema.

Dhe vështrimi i saj, që e hidhte përreth, u ul ngadalë mbi plakun me rasë. Shikonin njëri-tjetrin, ballë për ballë, pa folur.

— Atëherë, zonja Bovari, — tha më në fund ai, — më falni, por detyra para së gjithash, e dini; duhet të merrem me këta maskarenjtë e mi. Ja tek po vijnë kungimet e para. Do të na zënë prapë të papërgatitur, kam frikë! Prandaj, që nga dita e Ngjitjes në qiell, i mbaj rregullisht çdo të mërkurë një orë më shumë. Fëmijë të shkretë! s’i drejton kurrë sa duhet herët në rrugën e Zotit, siç na e ka porositur vetë, nëpërmjet gojës së Birit të tij hyjnor… Shëndet, zonjë; nderimet e mia zotit bashkëshortit tuaj!

Dhe hyri në kishë, duke u gjunjëzuar që te dera.

Ema e pa tek zhdukej mes dy rreshtave të stolave, duke ecur me hapa të rëndë, me kokën pak të përkulur mbi sup dhe me të dyja duart gjysmë të hapura, që i mbante jashtë.

Pastaj u kthye mbi thembra, e tëra njëherësh si një statujë mbi bosht, dhe mori rrugën për në shtëpi. Por zëri i trashë i famullitarit, zërat e kthjellët të kalamajve, i arrinin ende në vesh dhe vazhdonin pas saj:

— Jeni i krishterë?

— Po, jam i krishterë.

— Ç’është i krishteri?

— Është ai që, duke qenë i pagëzuar…, i pagëzuar…, i pagëzuar.

U ngjit shkallëve duke u mbajtur pas parmakut, dhe, kur hyri në dhomë, u lëshua në një kolltuk.

Drita e zbardhëllyer e xhamave ulej butë me valëzime. Mobiljet në vendet e tyre dukeshin edhe më të palëvizshme dhe sikur humbnin në hije si në një oqean të errët. Oxhaku ishte shuar, sahati vazhdonte të rrihte, dhe Ema mrekullohej turbullt nga kjo qetësi e sendeve, ndërsa brenda saj kishte kaq shumë trazime. Por, mes dritares dhe tryezës së qepjes, ishte Berta e vogël, që lëkundej mbi këpucët e saj të vogla të thurura dhe përpiqej t’i afrohej nënës, për t’i kapur nga maja shiritat e përparëses.

— Lërmë! — tha kjo, duke e larguar me dorë.

Vajza e vogël shpejt u kthye edhe më afër, pas gjunjëve të saj; dhe, duke u mbështetur aty me krahë, ngrinte drejt saj syrin e madh blu, ndërsa një fije pështyme e pastër i rridhte nga buza mbi mëndafshin e përparëses.

— Lërmë! — përsëriti gruaja e re, e acaruar fare.

Fytyra e saj e tmerroi fëmijën, që nisi të qante.

— Eh! më lër, pra! — bëri ajo, duke e shtyrë me bërryl.

Berta shkoi e ra te këmba e komosë, pas varëses prej bronzi; u pre në faqe, i doli gjak. Zonja Bovari u hodh ta ngrinte, këputi kordonin e ziles, thirri shërbyesen me sa kishte fuqi, dhe po bëhej gati të mallkonte veten, kur u shfaq Sharli. Ishte ora e darkës, po kthehej.

— Shiko, i dashur, — i tha Ema me zë të qetë: — ja e vogla, që duke luajtur u vra përtokë.

Sharli e qetësoi, rasti s’ishte i rëndë, dhe shkoi të merrte leukoplast.

Zonja Bovari nuk zbriti në sallë; deshi të rrinte vetëm për të ruajtur fëmijën. Atëherë, duke e soditur tek flinte, shqetësimi që i kishte mbetur iu shpërnda gradualisht, dhe vetes iu duk shumë budallaqe dhe shumë zemërmirë që ishte trazuar pak më parë për një gjë kaq të vogël. Berta, në të vërtetë, nuk dënesej më. Frymëmarrja e saj tani e ngrinte padukshëm batanijen e pambuktë. Lot të mëdhenj i ishin ndalur në cepin e qepallave gjysmë të mbyllura, që linin të dukeshin mes qerpikëve dy bebëza të zbehta, të futura thellë; leukoplasti, i ngjitur në faqe, ia tërhiqte tërthorazi lëkurën e tendosur.

— Gjë e çuditshme, — mendonte Ema, — sa e shëmtuar që është kjo fëmijë!

Kur Sharli, në orën njëmbëdhjetë të natës, u kthye nga farmacia (ku kishte shkuar pas darke të kthente atë që i kishte mbetur nga leukoplasti), e gjeti gruan më këmbë pranë djepit.

— Po të them se s’do të jetë gjë, — tha duke e puthur në ballë; — mos u mundo, e shkreta e dashur, do të sëmuresh!

Kishte ndenjur gjatë te farmacisti. Ndonëse s’ishte treguar aq i tronditur, zoti Ome megjithatë ishte përpjekur ta forconte, t’i ngrinte moralin.

Atëherë kishin folur për rreziqet e ndryshme që i kanosen fëmijërisë dhe për mendjelehtësinë e shërbëtorëve. Zonja Ome dinte diçka për këtë, se kishte ende mbi gjoks shenjat e një tasi me prush që një kuzhiniere, dikur, i kishte rrëzuar në përparëse. Prandaj këta prindër të mirë merrnin një mori masash. Thikat s’mpreheshin kurrë, dhe dyshemetë s’dylloseshin. Në dritare kishte grila hekuri dhe te kornizat shufra të forta. Fëmijët e vegjël të Omesë, pavarësisht nga pavarësia e tyre, s’mund të lëviznin pa një mbikëqyrës pas; në rrufën më të vogël, i ati i mbushte me ilaçe për gjoksin, dhe deri në mbi katër vjeç mbanin të gjithë, pa mëshirë, kësula të mbushura që t’ua mbronin kokën. Ishte, është e vërtetë, një mani e zonjës Ome; i shoqi përbrenda hidhërohej për këtë, duke pasur frikë për organet e intelektit nga pasojat e mundshme të një shtypjeje të tillë, dhe ndonjëherë i shpëtonte t’i thoshte:

— Mos do t’i bësh, vallë, karaibë a botokudë?³

Sharli, ndërkaq, ishte përpjekur disa herë ta ndërpriste bisedën.

— Do të kisha diçka për t’ju thënë, — i kishte pëshpëritur në vesh nëpunësit, i cili nisi të ecte para tij nëpër shkallë.

„Mos dyshon për ndonjë gjë?“ — pyeste veten Leon. I rrihte zemra dhe humbiste në hamendje.

Më në fund Sharli, pasi mbylli derën, iu lut të shihte vetë në Ruan sa mund të kushtonte një dagerotip⁴ i bukur; ishte një surprizë sentimentale që ia ruante së shoqes, një vëmendje e hollë, portreti i tij me frak të zi. Por donte të dinte që më parë se si qëndronte puna; këto vajtje-ardhje s’duhej ta shqetësonin zotin Leon, meqë ai shkonte në qytet gati çdo javë.

Për çfarë? Ome dyshonte se këtu fshihej ndonjë histori djaloshi, ndonjë intrigë. Por gabohej; Leon s’ndiqte asnjë dashuri. Ishte më i trishtuar se kurrë, dhe zonja Lëfransua e vinte re mirë nga sasia e ushqimit që linte tani në pjatë. Për të ditur më shumë, pyeti tagrambledhësin; Bine iu përgjigj me ton të vrazhdë se s’e paguante policia.

Shoku i tij i tryezës, megjithatë, i dukej shumë i çuditshëm; sepse shpesh Leon shtrihej prapa në karrige duke hapur krahët dhe ankohej në mënyrë të turbullt për jetën.

— Sepse s’keni mjaft argëtime, — thoshte tagrambledhësi.

— Cilat?

— Unë, po të isha në vendin tuaj, do të kisha një torno!

— Por unë s’di të punoj në torno, — përgjigjej nëpunësi.

— Oh! është e vërtetë! — bënte tjetri duke përkëdhelur nofullën, me një pamje përbuzjeje të përzier me kënaqësi.

Leon ishte lodhur së dashuruari pa rezultat; pastaj kishte nisur të ndiente atë rraskapitje që të shkakton përsëritja e të njëjtës jetë, kur asnjë interes s’e drejton dhe asnjë shpresë s’e mban. Ishte aq i mërzitur me Jonvilin dhe me jonvilasit, sa pamja e disa njerëzve, e disa shtëpive e acaronte sa s’duronte dot; dhe farmacisti, sado njeri i mirë që ishte, i bëhej krejt i padurueshëm. Megjithatë, perspektiva e një gjendjeje të re e trembte po aq sa e joshte.

Kjo ndrojtje shpejt u kthye në padurim, dhe Parisi atëherë i tundi që larg fanfarën e ballove me maska bashkë me të qeshurat e vajzave të tij punëtore. Meqë do të mbaronte atje drejtësinë, pse s’nisej? kush e pengonte? Dhe nisi të bënte përgatitje përbrenda: i rregulloi që përpara punët e tij. Mobiloi në kokë një apartament. Do të bënte atje jetë artisti! Do të merrte mësime kitare! Do të kishte një rrobë dhome, një beretë baske, pantofla kadifeje blu! Madje admironte që tani mbi oxhak dy shpata skerme të kryqëzuara, me një kafkë dhe me kitarën sipër.

Gjëja e vështirë ishte pëlqimi i nënës; megjithatë asgjë s’dukej më e arsyeshme. Madje edhe pronari e nxiste të shihte ndonjë zyrë tjetër, ku të mund të zhvillohej më shumë. Duke marrë, pra, një rrugë të mesme, Leon kërkoi ndonjë vend nëpunësi të dytë në Ruan, s’gjeti, dhe më në fund i shkroi nënës një letër të gjatë e të hollësishme, ku shpjegonte arsyet për të shkuar menjëherë të banonte në Paris. Ajo pranoi.

Ai s’u nxitua. Çdo ditë, gjatë një muaji të tërë, Iveri i bartte nga Jonvili në Ruan, nga Ruani në Jonvil, sënduqe, valixhe, pako; dhe kur Leon e pasuroi garderobën, vuri të rimbushnin tri kolltuqet, bleu një rezervë shamish, mori me një fjalë më shumë masa se për një udhëtim rreth botës, e shtyu nisjen javë pas jave, derisa mori një letër të dytë nga e ëma, ku e nxitonte të nisej, meqë donte, para pushimeve, të jepte provimin.

Kur erdhi çasti i përqafimeve, zonja Ome qau; Zhysteni dënesej; Ome, si njeri i fortë, e fshehu emocionin; deshi t’ia mbante vetë palton mikut të tij deri te kangjella e noterit, që e merrte Leonin në Ruan me karrocën e vet. Ky kishte kohë sa për t’i thënë lamtumirë zotit Bovari.

Kur arriti në majë të shkallëve, u ndal, aq i merrej fryma. Kur hyri, zonja Bovari u ngrit me vrull.

— Prapë unë! — tha Leon.

— E dija!

Ajo kafshoi buzët, dhe një valë gjaku i rrodhi nën lëkurë, që iu skuq e tëra, nga rrënja e flokëve deri në buzë të jakës. Rrinte më këmbë, e mbështetur me sup pas veshjes së drunjtë të murit.

— Zotëria nuk është këtu? — vazhdoi ai.

— Ka dalë.

Ajo përsëriti:

— Ka dalë.

Atëherë ra një heshtje. Shikuan njëri-tjetrin; dhe mendimet e tyre, të shkrira në të njëjtin ankth, shtrëngoheshin fort, si dy gjokse që rrahin.

— Do të doja ta puthja Bertën, — tha Leon.

Ema zbriti disa shkallë dhe thirri Felisitenë.

Ai hodhi shpejt përreth një vështrim të gjerë që u shtri mbi muret, raftet, oxhakun, si për të depërtuar në gjithçka, për të marrë me vete gjithçka.

Por ajo u kthye, dhe shërbyesja solli Bertën, që tundte në majë të një spangoje një mulli me erë kokëposhtë.

Leon e puthi në qafë disa herë.

— Lamtumirë, fëmijë e shkretë! lamtumirë, e dashura e vogël, lamtumirë! — Dhe ia dha nënës.

— Merreni, — tha kjo.

Mbetën vetëm.

Zonja Bovari, me kurriz nga ai, e kishte mbështetur fytyrën pas një xhami; Leon mbante kasketën në dorë dhe e përplaste lehtë pas kofshës.

— Do të bjerë shi, — tha Ema.

— Kam mantel, — u përgjigj ai.

— Ah!

Ajo u kthye, me mjekrën ulur dhe ballin përpara. Drita rrëshqiste mbi të si mbi mermer, deri te harku i vetullave, pa mundur ta dije se ç’shikonte Ema në horizont, as ç’mendonte në thellësi të vetes.

— Hajde, lamtumirë! — psherëtiu ai.

Ajo ngriti kokën me një lëvizje të vrullshme:

— Po, lamtumirë…, ikni!

U afruan drejt njëri-tjetrit; ai zgjati dorën, ajo ngurroi.

— Si anglezët, pra, — bëri ajo, duke i lënë dorën e saj, ndërsa përpiqej të qeshte.

Leon e ndjeu mes gishtave, dhe i dukej se vetë thelbi i gjithë qenies së tij zbriste në atë pëllëmbë të lagur.

Pastaj hapi dorën; sytë e tyre u takuan edhe një herë, dhe ai u zhduk.

Kur arriti nën tregun e mbuluar, u ndal dhe u fsheh pas një shtylle, që ta sodiste për herë të fundit atë shtëpi të bardhë me katër grilat e saj të gjelbra. I dukej se pa një hije pas dritares, në dhomë; por perdja, duke u shkëputur nga varësja sikur s’e prekte njeri, lëvizi ngadalë palët e saj të gjata e të pjerrëta, që me një të hedhur u shtrinë të gjitha, dhe mbeti drejt, më e palëvizshme se një mur allçie. Leon nisi të vraponte.

Pa që larg, në rrugë, kaloshinën e të zotit, dhe pranë saj një burrë me përparëse kanavace që mbante kalin. Ome dhe zoti Gijomen bisedonin bashkë. E prisnin.

— Përqafomëni, — tha farmacisti me lot në sy. — Ja palltoja juaj, miku im i mirë; kini kujdes nga të ftohtit! Kujdesuni! Ruani veten!

— Hajde, Leon, në karrocë! — tha noteri.

Ome u përkul mbi mbrojtësen e baltës dhe, me një zë të ndërprerë nga dënesat, lëshoi këto dy fjalë të trishta:

— Rrugë të mbarë!

— Natën e mirë, — u përgjigj zoti Gijomen. — Lëshojeni!

U nisën, dhe Ome u kthye.

Zonja Bovari e kishte hapur dritaren nga kopshti dhe shikonte retë.

Ato grumbulloheshin në perëndim nga ana e Ruanit dhe rrokullisnin shpejt shtjellat e tyre të zeza, prej nga dilnin prapa vijat e mëdha të diellit, si shigjetat e arta të një trofeu të varur, ndërsa pjesa tjetër e qiellit bosh kishte bardhësinë e porcelanit. Por një shkulm ere i përkuli plepat, dhe befas ra shi; kërciste mbi gjethet e gjelbra. Pastaj dielli doli përsëri, pulat kakarisën, harabelët rrihnin krahët nëpër shkurret e lagura, dhe pellgjet e ujit mbi rërë, duke rrjedhur, merrnin me vete lulet rozë të një akacieje.

— Ah! sa larg duhet të jetë tashmë! — mendoi ajo.

Zoti Ome, si zakonisht, erdhi në orën gjashtë e gjysmë, gjatë darkës.

— E pra, — tha duke u ulur, — e nisëm pra sot djaloshin tonë?

— Ashtu duket! — u përgjigj mjeku.

Pastaj, duke u kthyer në karrige:

— Po ju, ç’ka të re?

— Jo shumë gjë. Vetëm gruaja ime këtë pasdite qe pak e prekur. E dini, gratë, i trazon një hiç! sidomos time! Dhe do të ishte gabim të revoltohesh kundër kësaj, meqë sistemi i tyre nervor është shumë më i epshëm se i yni.

— I shkreti Leon! — thoshte Sharli, — si do të jetojë në Paris?… Do të mësohet atje?

Zonja Bovari psherëtiu.

— Hajde, hajde! — tha farmacisti duke kërcitur gjuhën, — darkat me shoqëri në restorant! ballot me maska! shampanja! gjithë kjo do të rrjedhë, jua them unë.

— S’besoj se do të prishet, — kundërshtoi Bovari.

— As unë! — vazhdoi me gjallëri zoti Ome, — megjithëse do t’i duhet të ndjekë të tjerët, me rrezikun që ta quajnë jezuit. Dhe s’e dini ju ç’jetë bëjnë ata hokatarë në Lagjen Latine, me aktoret! Veç kësaj, studentët shihen shumë mirë në Paris. Mjafton të kenë ndonjë talent shoqëror, i presin në shoqëritë më të mira, madje ka edhe zonja nga lagjja Saint-Germain⁵ që dashurohen pas tyre, gjë që më vonë u jep rastin të bëjnë martesa shumë të mira.

— Por, — tha mjeku, — kam frikë për të se… atje…

— Keni të drejtë, — e ndërpreu farmacisti, — kjo është ana tjetër e medaljes! dhe atje je i detyruar ta mbash vazhdimisht dorën mbi xhepin e orës. Kështu, jeni në një kopsht publik, le të themi; del një filan, i veshur mirë, madje me dekoratë, që do ta merrje për diplomat; ju afrohet; bisedoni; ai futet, ju ofron një majë burnot ose jua merr kapelën nga toka. Pastaj lidheni më shumë; ju çon në kafene, ju fton të shkoni në shtëpinë e tij në fshat, ju njeh, mes dy gotash, me lloj-lloj njerëzish, dhe tri të katërtat e herëve kjo bëhet vetëm për t’ju zhvatur qesen ose për t’ju tërhequr në hapa të dëmshëm.

— Është e vërtetë, — u përgjigj Sharli; — por unë mendoja sidomos për sëmundjet, për tifon, për shembull, që i sulmon studentët e provincës.

Ema u drodh.

— Për shkak të ndryshimit të regjimit ushqimor, — vazhdoi farmacisti, — dhe të çrregullimit që vjen prej tij në ekonominë e përgjithshme të trupit. E pastaj, uji i Parisit, e shihni! gjellët e restoranteve, të gjitha këto ushqime me erëza përfundojnë duke ta nxehur gjakun dhe s’vlejnë, thonë ç’të duan, sa një tenxhere e mirë me mish të zier. Unë, për vete, kam parapëlqyer gjithmonë kuzhinën e shtëpisë: është më e shëndetshme! Prandaj, kur studioja farmacinë në Ruan, isha vënë me ushqim në një pension; haja me profesorët.

Dhe vazhdoi kështu të shpjegonte mendimet e tij të përgjithshme dhe simpatitë e veta personale, deri në çastin kur Zhysteni erdhi ta merrte për një qumësht me vezë që duhej bërë.

— As edhe një çast pushim! — thirri, — gjithmonë në zinxhir! S’mund të dal as një minutë! Duhet, si kali i parmendës, të derdhësh djersë e gjak! Ç’zgjedhë mjerimi!

Pastaj, kur ishte te dera:

— Meqë ra fjala, — tha, — e dini lajmin?

— Çfarë?

— Se ka shumë gjasa, — vazhdoi Ome duke ngritur vetullat e duke marrë një fytyrë nga më seriozet, — që panairi bujqësor i Senës së Poshtme⁶ të mbahet këtë vit në Jonvil-l’Abei. Të paktën kështu flitet. Këtë mëngjes gazeta e zinte pak në gojë. Do të ishte për rrethin tonë e një rëndësie të jashtëzakonshme! Por do të flasim më vonë. Shoh, ju falënderoj; Zhysteni e ka fenerin.

Shënime

1. Fjalia „njeriu lind për të vuajtur“ nuk është e Shën Palit, por e librit të Jobit. Famullitari citon si t’i vijë. ↩︎

2. Mont-Riboudet: rruga që ngjitet nga Ruani drejt Maromit. Loja me fjalë mes emrit të djalit, Bude, dhe emrit të bregores i duket famullitarit shumë e zgjuar. ↩︎

3. Karaibët dhe botokudët: popuj vendës të Amerikës, që përmendeshin në librat e kohës si shembuj „të egrish“. Ome ka frikë se kësulat e mbushura do t’ua deformojnë fëmijëve kafkat. ↩︎

4. Dagerotipi: mënyra e parë e fotografisë, e shpikur nga Louis Daguerre dhe e paraqitur më 1839. Imazhi dilte drejtpërdrejt mbi një pllakë metali të argjendtë, dhe portreti kushtonte shtrenjtë. ↩︎

5. Lagjja Saint-Germain: lagjja e aristokracisë së vjetër në Paris, në bregun e majtë të Senës, pranë Lagjes Latine të studentëve. ↩︎

6. Panairi bujqësor (comices agricoles): ekspozitë vjetore e bagëtive dhe e prodhimeve bujqësore të një departamenti, me fjalime zyrtare dhe me çmime për fermerët më të mirë. Sena e Poshtme ishte emri i atëhershëm i departamentit të Ruanit. ↩︎