Pjesa e tretë — V · Zonja Bovari

Ishte e enjtja. Ngrihej dhe vishej në heshtje që të mos e zgjonte Sharlin, i cili do t’i kishte bërë vërejtje që po bëhej gati tepër herët. Pastaj ecte lart e poshtë; dilte para dritareve, shikonte sheshin. Drita e parë qarkullonte mes shtyllave të tregut, dhe shtëpia e farmacistit, me kanatat e mbyllura, linte të dukeshin në ngjyrën e zbehtë të agimit shkronjat e mëdha të tabelës.

Kur sahati shënonte shtatë e një çerek, shkonte te Luani i Artë, ku Artemiza, duke hapur gojën, vinte t’i hapte derën. Kjo i zbulonte Zonjës prushin e fshehur nën hi. Ema mbetej vetëm në kuzhinë. Herë pas here dilte. Iveri i mbrehte kuajt pa u nxituar, duke dëgjuar, nga ana tjetër, nënën Lëfransua, e cila, duke nxjerrë nga një dritare e vogël kokën me skufje pambuku, i ngarkonte porosi dhe i jepte shpjegime që do ta kishin hutuar çdo njeri tjetër. Ema përplaste shuallin e çizmeve pas kalldrëmit të oborrit.

Më në fund, kur ai e kishte ngrënë supën, kishte veshur kapotën e trashë, kishte ndezur llullën dhe kishte kapur kamxhikun, zinte vend qetësisht në ndenjëse.

Dallëndyshja nisej me trok të ngadaltë dhe, gjatë tre çerekëve të ligës, ndalej vende-vende për të marrë udhëtarë, që e prisnin më këmbë buzë rrugës, para portës së oborreve. Ata që kishin lajmëruar një ditë më parë bënin të priteshin; disa madje ishin ende në shtrat në shtëpinë e tyre; Iveri thërriste, — bërtiste, shante, pastaj zbriste nga ndenjësja dhe shkonte e u binte dyerve me goditje të forta. Era frynte nëpër dritaret e plasaritura.

Ndërkaq katër stolat mbusheshin, karroca rrotullohej, mollët njëra pas tjetrës pasonin njëra-tjetrën; dhe rruga, mes dy hendeqeve të saj të gjata plot me ujë të verdhë, ngushtohej vazhdimisht drejt horizontit.

Ema e njihte nga fillimi në fund; e dinte që pas një livadhi vinte një shtyllë, pastaj një vidh, një hambar ose një kasolle rrugëtari; ndonjëherë madje, për t’i bërë vetes surpriza, mbyllte sytë. Por s’e humbiste kurrë ndjenjën e qartë të largësisë që mbetej për t’u përshkuar.

Më në fund, shtëpitë prej tulle afroheshin, toka kumbonte nën rrota, Dallëndyshja rrëshqiste mes kopshtesh ku dalloje, nëpër ndonjë parmak, statuja, një hardhi, tisa të krasitura dhe një kolovajzë. Pastaj, me një shikim të vetëm, shfaqej qyteti.

Duke zbritur si amfiteatër dhe i mbytur në mjegull, ai zgjerohej përtej urave, turbullt. Fusha e hapur ngjitej pastaj me një lëvizje monotone, deri sa prekte larg bazën e pasigurt të qiellit të zbehtë. I parë kështu nga lart, i gjithë peizazhi dukej i palëvizshëm si një pikturë; anijet e ankoruara grumbulloheshin në një qoshe; lumi e rrumbullakonte lakoren e tij në këmbët e kodrave të gjelbra, dhe ishujt, me formë të zgjatur, dukeshin mbi ujë si peshq të mëdhenj të zinj të ndalur. Oxhaqet e fabrikave nxirrnin tufa të pamasa të murme që fluturonin në majë. Dëgjohej gumëzhima e shkritoreve bashkë me tingëllimën e kthjellët të kishave që ngriheshin në mjegull. Pemët e bulevardeve, pa gjethe, bënin shkurre vjollcë në mes të shtëpive, dhe çatitë, krejt të shndritshme nga shiu, vezullonin në mënyrë të pabarabartë, sipas lartësisë së lagjeve. Ndonjëherë një shkulm ere i merrte retë drejt kodrës së Shën-Katerinës, si valë ajrore që thyheshin në heshtje pas një shkëmbi.

Diçka marramendëse dilte për të nga këto jetë të grumbulluara, dhe zemra i fryhej me bollëk, sikur të njëqind e njëzet mijë shpirtrat që rrihnin aty t’i kishin dërguar të gjithë njëherësh avullin e pasioneve që ajo u vishte. Dashuria e saj zmadhohej para hapësirës dhe mbushej me rrëmujë nga gumëzhimat e turbullta që ngjiteshin. E derdhte jashtë, nëpër sheshe, nëpër shëtitore, nëpër rrugë, dhe qyteti i vjetër normand shtrihej para syve të saj si një kryeqytet i pamasë, si një Babiloni ku po hynte. Përkulej me të dyja duart nga dritarja, duke thithur flladin; të tre kuajt galoponin, gurët kërcisnin në baltë, karroca lëkundej, dhe Iveri, që larg, u thërriste karrocave në rrugë, ndërsa qytetarët që kishin kaluar natën në Bua-Gijom zbritnin qetësisht bregoren, me karrocën e tyre të vogël familjare.

Ndaleshin te barriera e qytetit; Ema zbërthente galloshet, vishte doreza të tjera, rregullonte shallin, dhe, njëzet hapa më tutje, dilte nga Dallëndyshja.

Qyteti atëherë po zgjohej. Nëpunës dyqanesh, me kësulë greke, fshinin vitrinat, dhe gra që mbanin shporta mbi ijë lëshonin herë pas here një britmë kumbuese nëpër qoshet e rrugëve. Ajo ecte me sy përdhe, duke prekur muret, dhe duke buzëqeshur nga kënaqësia nën vellon e zezë të ulur.

Nga frika se mos e shihnin, zakonisht nuk merrte rrugën më të shkurtër. Futej nëpër rrugica të errëta, dhe mbërrinte e tëra në djersë në fund të rrugës Kombëtare, pranë shatërvanit që është aty. Është lagjja e teatrit, e kafeneve dhe e grave të përdala. Shpesh kalonte pranë saj një qerre që mbante ndonjë dekor që dridhej. Djem me përparëse hidhnin rërë mbi pllaka, mes shkurresh të gjelbra. Vinte erë absint, puro dhe gocë deti.

Kthente në një rrugë; e njihte nga flokët e kaçurrela që i dilnin nga kapela.

Leoni, në trotuar, vazhdonte të ecte. Ajo e ndiqte deri në hotel; ai ngjitej, hapte derën, hynte… Ç’përqafim!

Pastaj fjalët, pas puthjeve, rridhnin me vrull. Tregonin hidhërimet e javës, parandjenjat, shqetësimet për letrat; por tani gjithçka harrohej, dhe shikonin njëri-tjetrin ballë për ballë, me të qeshura epshi dhe me emra dhembshurie.

Shtrati ishte një shtrat i madh prej mogani në formë varke. Perdet prej mëndafshi të kuq levantin, që zbritnin nga tavani, harkoheshin tepër poshtë drejt kokës së hapur të shtratit; — dhe asgjë në botë s’ishte aq e bukur sa koka e saj e errët dhe lëkura e bardhë që dalloheshin mbi atë ngjyrë purpuri, kur, me një gjest turpi, i mbyllte të dy krahët e zhveshur, duke fshehur fytyrën në duar.

Dhoma e vakët, me qilimin e saj të qetë, me stolitë e saj gazmore dhe me dritën e saj të qetë, dukej krejt e përshtatshme për intimitetet e pasionit. Shufrat që mbaronin me shigjetë, varëset e bronzta dhe topat e mëdhenj të kalamendeve shkëlqenin befas, kur hynte dielli. Mbi oxhak, mes shandanëve, kishte dy nga ato guaskat e mëdha rozë ku dëgjon zhurmën e detit kur i vë në vesh.

Sa e donin atë dhomë të mirë plot gaz, pavarësisht nga shkëlqimi i saj pak i vyshkur! I gjenin gjithmonë mobiljet në vend, dhe ndonjëherë karfica flokësh që ajo i kishte harruar, të enjten tjetër, nën bazën e sahatit. Hanin mëngjes pranë zjarrit, në një tryezë të vogël të rrumbullakët të zbukuruar me palisandër. Ema priste, ia vinte copat në pjatë duke i thënë lloj-lloj përkëdheljesh; dhe qeshte me një të qeshur kumbuese e të shthurur kur shkuma e verës shampanjë derdhej nga gota e lehtë mbi unazat e gishtave të saj. Ishin aq krejtësisht të humbur në zotërimin e njëri-tjetrit, sa kujtonin se ishin aty në shtëpinë e tyre dhe se do të jetonin aty deri në vdekje, si dy bashkëshortë të rinj të përjetshëm. Thoshin dhoma jonë, qilimi ynë, kolltukët tanë, madje ajo thoshte pantoflat e mia, një dhuratë e Leonit, një tekë që kishte pasur. Ishin pantofla prej sateni rozë, të veshura anash me push mjellme. Kur ulej në gjunjët e tij, këmba, atëherë tepër e shkurtër, i rrinte varur në ajër; dhe këpuca e hijshme, që s’kishte pjesë prapa, mbahej vetëm nga gishtat në këmbën e saj të zbathur.

Ai shijonte për herë të parë delikatesën e papërshkrueshme të hijeshive femërore. Kurrë s’e kishte hasur këtë hir të gjuhës, këtë përmbajtje të veshjes, këto qëndrime pëllumbeshe të përgjumur. Admironte ekzaltimin e shpirtit të saj dhe dantellat e fundit të saj. E pastaj, a s’ishte një grua e botës së mirë, dhe një grua e martuar! një dashnore e vërtetë, më në fund?

Me larminë e humorit të saj, herë mistike e herë e gëzuar, llafazane, e heshtur, e rrëmbyer, e plogët, ajo i ngjallte një mijë dëshira, duke zgjuar instinkte ose kujtime. Ishte e dashuruara e të gjitha romaneve, heroina e të gjitha dramave, Ajo-ja e paqartë e të gjitha vëllimeve me vargje. Gjente mbi supet e saj ngjyrën e qelibartë të odaliskës në banjë; kishte korsenë e gjatë të zonjave të kështjellave feudale; i ngjante edhe gruas së zbehtë të Barcelonës,¹ por mbi të gjitha ishte Engjëll!

Shpesh, duke e parë, i dukej se shpirti i tij, duke i ikur drejt saj, derdhej si një valë mbi vijat e kokës së saj dhe zbriste i tërhequr në bardhësinë e gjoksit të saj.

Ulej përtokë, para saj; dhe, me të dy bërrylat mbi gjunjët e saj, e soditte me buzëqeshje dhe me ballin të tendosur.

Ajo përkulej drejt tij dhe pëshpëriste, si e mbytur nga dehja:

— Oh! mos lëviz! mos fol! më shiko! Nga sytë e tu del diçka kaq e ëmbël, që më bën kaq mirë!

E quante fëmijë:

— Fëmijë, më do?

Dhe mezi ia dëgjonte përgjigjen, në nxitimin e buzëve të saj që i ngjiteshin në gojë.

Mbi sahat ishte një Kupid i vogël prej bronzi, që bënte naze duke rrumbullakuar krahët nën një kurorë të praruar. Qeshën me të shumë herë; por, kur duhej të ndaheshin, gjithçka u dukej serioze.

Të palëvizur njëri përballë tjetrit, përsërisnin:

— Të enjten!… të enjten!

Befas ajo ia merrte kokën me të dyja duart, e puthte shpejt në ballë duke thirrur: „Lamtumirë!“ dhe hidhej në shkallë.

Shkonte në rrugën e Komedisë, te një floktar, të rregullonte flokët. Binte nata; në dyqan ndiznin gazin.

Dëgjonte zilen e teatrit që thërriste aktorët për shfaqjen; dhe shihte përballë të kalonin burra me fytyrë të bardhë dhe gra me veshje të vyshkura, që hynin nga dera e skenës.

Bënte vapë në atë dhomëz tepër të ulët, ku soba gumëzhinte mes perukeve e pomadave. Era e hekurave të kaçurrelave, bashkë me ato duar të yndyrshme që ia preknin kokën, s’vononte t’ia merrte mendtë, dhe asaj i dremitej pak nën mantelin e floktarit. Shpesh djali, ndërsa e krihte, i propozonte bileta për ballon me maska.

Pastaj ikte! Ngjitej nëpër rrugë; mbërrinte te Kryqi i Kuq; merrte prapë galloshet, që i kishte fshehur në mëngjes nën një stol, dhe ngjeshej në vendin e saj mes udhëtarëve të paduruar. Disa zbritnin në fund të bregores. Ajo mbetej vetëm në karrocë.

Në çdo kthesë, dalloheshin gjithnjë e më shumë të gjitha dritat e qytetit, që bënin një avull të gjerë drite mbi shtëpitë e ngatërruara. Ema ulej në gjunjë mbi jastëkë dhe i humbte sytë në atë shkëlqim. Dënesej, thërriste Leonin dhe i dërgonte fjalë të ëmbla e puthje që humbnin në erë.

Në bregore ishte një i gjorë që endej me shkopin e tij, krejt në mes të karrocave. Një grumbull leckash i mbulonte supet, dhe një kapelë e vjetër kastori e shpuar, e rrumbullakosur si legen, i fshihte fytyrën; por, kur e hiqte, zbulonte, në vend të qepallave, dy gropa të hapura krejt të përgjakura. Mishi i shthurej në copa të kuqe; dhe prej tyre rridhnin lëngje që ngriheshin në zgjebe të gjelbra deri te hunda, flegrat e zeza të së cilës nuhatnin me konvulsione. Për t’ju folur, e hidhte kokën prapa me një të qeshur idioti; — atëherë bebëzat e tij kaltëroshe, duke u rrotulluar pa pushim, shkonin e përplaseshin, nga tëmthat, mbi buzën e plagës së gjallë.

Këndonte një këngë të vogël duke ndjekur karrocat:

Shpesh vapa e një dite të bukur
vajzën e vogël e bën të ëndërrojë dashurinë.

Dhe në gjithë pjesën tjetër kishte zogj, diell dhe gjethe.

Ndonjëherë shfaqej befas pas Emës, kokëzbuluar. Ajo tërhiqej me një britmë. Iveri vinte e tallej me të. E nxiste të merrte një barrakë në panairin e Shën-Romenit, ose e pyeste, duke qeshur, si ishte e dashura e tij.

Shpesh, kur ishin në lëvizje, kapela e tij, me një lëvizje të vrullshme, hynte në karrocë nga dritarja, ndërsa ai kapej me krahun tjetër pas shkallëzës, mes spërkatjeve të rrotave. Zëri i tij, i dobët në fillim dhe si vagëllim foshnje, bëhej i mprehtë. Zvarritej në natë si vajtimi i paqartë i një dëshpërimi të turbullt; dhe, përmes tingëllimës së zileve, murmuritjes së pemëve dhe gumëzhimës së kutisë bosh, kishte diçka të largët që e tronditte Emën. I zbriste në fund të shpirtit si një vorbull në humnerë dhe e merrte me vete nëpër hapësirat e një melankolie pa kufij. Por Iveri, që ndiente një peshë shtesë, zgjaste verbërisht goditje të mëdha me kamxhik. Maja i fshikullonte plagët, dhe ai binte në baltë duke lëshuar një ulërimë.

Pastaj udhëtarët e Dallëndyshes përfundonin duke fjetur, disa me gojë hapur, të tjerë me mjekrën ulur, duke u mbështetur mbi supin e fqinjit, ose me krahun të futur në rrip, duke u lëkundur rregullisht me tundjen e karrocës; dhe pasqyrimi i fenerit që lëkundej jashtë, mbi vithet e kuajve të stangave, duke hyrë brenda nëpër perdet prej basme ngjyrë çokollate, vinte hije të përgjakura mbi gjithë këta individë të palëvizur. Ema, e dehur nga trishtimi, dridhej nën rrobat e saj; dhe i ftoheshin këmbët gjithnjë e më shumë, me vdekjen në shpirt.

Sharli, në shtëpi, e priste; Dallëndyshja vonohej gjithmonë të enjten. Zonja mbërrinte më në fund! Mezi e puthte të voglën. Darka s’ishte gati, s’ka gjë! e shfajësonte kuzhinieren. Gjithçka tani dukej e lejuar për këtë vajzë.

Shpesh i shoqi, duke vënë re zbehtësinë e saj, e pyeste nëse ndihej keq.

— Jo, — thoshte Ema.

— Po, — ia kthente ai, — je krejt e çuditshme sonte?

— Eh! s’është gjë! s’është gjë!

Kishte madje ditë kur, sapo kthehej, ngjitej në dhomën e saj; dhe Zhysteni, që ndodhej aty, qarkullonte pa zhurmë, më i zgjuar në shërbimin e saj se një shërbyese dhome e shkëlqyer. Vendoste shkrepëset, shandanin, një libër, rregullonte këmishën e natës, hapte çarçafët.

— Hajde, — thoshte ajo, — mirë, ik tani!

Sepse ai mbetej më këmbë, me duart e varura dhe sytë hapur, si i ngatërruar në fijet e panumërta të një ëndërrimi të papritur.

Dita e nesërme ishte e tmerrshme, dhe të tjerat ishin edhe më të padurueshme nga padurimi i Emës për ta rikapur lumturinë e saj, — lakmi e ashpër, e ndezur nga figura të njohura, që ditën e shtatë shpërthente lirisht në përkëdheljet e Leonit. Zjarret e tij fshiheshin nën shpërthime mahnitjeje e mirënjohjeje. Ema e shijonte këtë dashuri në mënyrë të përmbajtur e të zhytur, e mbante gjallë me të gjitha marifetet e dhembshurisë së saj, dhe dridhej pak se mos humbiste më vonë.

Shpesh i thoshte, me ëmbëlsi zëri melankolike:

— Ah! ti do të më lësh… do të martohesh!… do të jesh si të tjerët.

Ai pyeste:

— Cilët të tjerë?

— Po burrat, — përgjigjej ajo.

Pastaj shtonte, duke e shtyrë me një gjest të plogët:

— Jeni të gjithë të poshtër!

Një ditë që po flisnin filozofikisht për zhgënjimet tokësore, asaj i shpëtoi të thoshte (për të provuar xhelozinë e tij, ose duke iu dorëzuar ndoshta një nevoje tepër të fortë për t’u rrëfyer) se dikur, para tij, kishte dashur dikë, „jo si ty!“, vazhdoi shpejt, duke u betuar për kokën e së bijës se s’kishte ndodhur asgjë.

Djali i ri e besoi, e megjithatë e pyeti se ç’bënte ai.

— Ishte kapiten anijeje, miku im.

A s’ishte kjo një mënyrë për të parandaluar çdo kërkim, dhe njëkohësisht për ta vënë veten shumë lart, me këtë joshje të pretenduar mbi një burrë që duhej të ishte me natyrë luftarake e i mësuar me nderime?

Nëpunësi ndjeu atëherë vogëlsinë e pozitës së tij; i pati zili spaletat, kryqet, titujt. Të gjitha këto duhej t’i pëlqenin asaj: e merrte me mend nga zakonet e saj shpenzimtare.

Megjithatë Ema heshtte për shumë nga marrëzitë e saj, si dëshira për të pasur, që ta sillte në Ruan, një tilbur blu, të mbrehur me një kalë anglez dhe të ngarë nga një shërbëtor me çizme me qafë të kthyer. Ishte Zhysteni që ia kishte frymëzuar këtë tekë, duke iu lutur ta merrte në shtëpi si shërbëtor dhome; dhe, nëse kjo mungesë nuk e zbehte në çdo takim kënaqësinë e mbërritjes, sigurisht e shtonte hidhërimin e kthimit.

Shpesh, kur flisnin bashkë për Parisin, ajo përfundonte duke pëshpëritur:

— Ah! sa mirë do të jetonim atje!

— A s’jemi të lumtur? — ia kthente butë djali i ri, duke i kaluar dorën mbi flokët e lëmuar.

— Po, është e vërtetë, — thoshte ajo, — jam e çmendur; më puth!

Për të shoqin ishte më e hijshme se kurrë, i bënte kremra me fëstëk dhe i binte vals pas darke. Ai e quante pra veten më fatlumin e të vdekshmëve, dhe Ema jetonte pa shqetësim, kur një mbrëmje, befas:

— Është zonjusha Lamprër, apo jo, që të jep mësime?

— Po.

— E pra, e pashë pak më parë, — vazhdoi Sharli, — te zonja Liezhar. I fola për ty; ajo s’të njeh.

Qe si një rrufe. Megjithatë ajo iu përgjigj me pamje të natyrshme:

— Ah! pa dyshim, ma ka harruar emrin?

— Po ndoshta në Ruan, — tha mjeku, — ka disa zonjusha Lamprër që janë mësuese pianoje?

— Mund të jetë!

Pastaj, me gjallëri:

— Megjithatë i kam dëftesat e saj, ja! shiko.

Dhe shkoi te tryeza e shkrimit, rrëmoi të gjithë sirtarët, ngatërroi letrat dhe aq shumë e humbi mendjen, sa Sharli e nxiti fort të mos mundohej kaq shumë për ato dëftesa të mjera.

— Oh! do t’i gjej, — tha ajo.

Në të vërtetë, që të premten tjetër, Sharli, duke futur njërën nga çizmet në dhomëzën e errët ku i mbanin rrobat, ndjeu një fletë letre mes lëkurës dhe çorapes; e mori dhe lexoi:

„Mora, për tre muaj mësime, plus disa furnizime të ndryshme, shumën prej gjashtëdhjetë e pesë frangash. FELISI LAMPRËR, mësuese muzike.“

— Si dreqin ka përfunduar në çizmet e mia?

— Pa dyshim, — u përgjigj ajo, — ka rënë nga kutia e vjetër e faturave, që është në buzë të raftit.

Që nga ky çast, jeta e saj s’qe veçse një grumbull gënjeshtrash, ku e mbështillte dashurinë si në vello, për ta fshehur.

Ishte një nevojë, një mani, një kënaqësi, aq sa, po të thoshte se dje kishte kaluar nga ana e djathtë e një rruge, duhej besuar se kishte marrë nga ana e majtë.

Një mëngjes që sapo ishte nisur, si zakonisht, e veshur mjaft hollë, ra befas borë; dhe ndërsa Sharli shikonte kohën nga dritarja, pa zotin Burnizien në karrocën e zotërisë Tyvash, që po e çonte në Ruan. Atëherë zbriti t’i besonte klerikut një shall të trashë që t’ia jepte Zonjës, sapo të mbërrinte te Kryqi i Kuq. Sapo arriti në han, Burnizieni pyeti ku ishte gruaja e mjekut të Jonvilit. E zonja e hotelit u përgjigj se ajo vinte fare rrallë në lokalin e saj. Prandaj, në mbrëmje, kur e njohu zonjën Bovari në Dallëndyshe, famullitari i tregoi sikletin e tij, pa i dhënë, sidoqoftë, ndonjë rëndësi; sepse nisi të lavdëronte një predikues që atëherë po bënte mrekulli në katedrale, dhe që të gjitha zonjat vraponin ta dëgjonin.

S’kishte rëndësi që ai s’kishte kërkuar shpjegime; të tjerë, më vonë, mund të tregoheshin më pak të matur. Prandaj ajo e gjykoi të dobishme të zbriste çdo herë te Kryqi i Kuq, në mënyrë që njerëzit e mirë të fshatit të saj që e shihnin në shkallë të mos dyshonin për asgjë.

Një ditë megjithatë zoti Lëro e takoi kur po dilte nga hoteli i Bulonjës krah për krah me Leonin; dhe ajo u tremb, duke përfytyruar se ai do të llapte. Ai s’ishte aq budalla.

Por, pas tri ditësh, hyri në dhomën e saj, mbylli derën dhe tha:

— Do të më duheshin para.

Ajo deklaroi se s’mund t’i jepte. Lëroi u derdh në rënkime dhe kujtoi të gjitha mirësitë që i kishte bërë.

Në të vërtetë, nga dy kambialet e nënshkruara nga Sharli, Ema deri tani kishte paguar vetëm njërin. Sa për të dytin, tregtari, me lutjen e saj, kishte pranuar ta zëvendësonte me dy të tjerë, që madje ishin rinovuar me një afat shumë të gjatë. Pastaj nxori nga xhepi një listë mallrash të papaguara, domethënë: perdet, qilimi, stofi për kolltukët, disa fustane dhe artikuj të ndryshëm tualeti, vlera e të cilave arrinte rreth dy mijë franga.

Ajo uli kokën; ai vazhdoi:

— Por, nëse s’keni para në dorë, keni pasuri.

Dhe tregoi një kasolle të mjerë në Barnëvil, afër Omalit, që s’sillte ndonjë gjë të madhe. Dikur ajo i përkiste një ferme të vogël të shitur nga zoti Bovari baba, sepse Lëroi i dinte të gjitha, deri te sasia e hektarëve, bashkë me emrat e fqinjëve.

— Unë, në vendin tuaj, — thoshte, — do ta çlirohesha nga borxhi, dhe do të më mbetej edhe teprica e parave.

Ajo kundërshtoi vështirësinë e gjetjes së një blerësi; ai i dha shpresë se do të gjente një; por ajo pyeti si mund të bënte që ajo të shiste.

— A s’e keni prokurën? — u përgjigj ai.

Kjo fjalë i erdhi si një fllad ajri të freskët.

— Ma lini faturën, — tha Ema.

— Oh! s’ka nevojë! — vazhdoi Lëroi.

U kthye javën tjetër dhe u mburr se, pas shumë vajtje-ardhjesh, kishte gjetur më në fund njëfarë Langlua, që prej kohësh i kishte vënë syrin pronës pa e thënë çmimin.

— S’ka rëndësi çmimi! — thirri ajo.

Përkundrazi, duhej pritur, duhej provuar ai djalë. Gjëja ia vlente një udhëtim, dhe, meqë ajo s’mund ta bënte këtë udhëtim, ai u ofrua të shkonte në vend, për t’u marrë vesh me Langluanë. Kur u kthye, njoftoi se blerësi propozonte katër mijë franga.

Ema u çel nga ky lajm.

— Sinqerisht, — shtoi ai, — është paguar mirë.

Ajo mori menjëherë gjysmën e shumës, dhe, kur deshi të paguante faturën, tregtari i tha:

— Më vjen keq, për fjalën e nderit, t’ju shoh të hiqni dorë befas nga një shumë kaq e madhe si kjo.

Atëherë ajo shikoi kartëmonedhat; dhe, duke ëndërruar numrin e pakufishëm të takimeve që përfaqësonin këto dy mijë franga:

— Si! si! — belbëzoi.

— Oh! — vazhdoi ai duke qeshur me pamje zemërmiri, — mbi fatura vihet ç’të duash. Mos s’i njoh unë familjet?

Dhe e shikonte ngultas, ndërsa mbante në dorë dy letra të gjata që i rrëshqiste mes thonjve. Më në fund, duke hapur portofolin, shtriu mbi tryezë katër kambiale, nga një mijë franga secili.

— Ma nënshkruani këtë, — tha, — dhe mbajini të gjitha.

Ajo protestoi, e skandalizuar.

— Por, nëse ju jap tepricën, — u përgjigj me paturpësi zoti Lëro, — a s’ju bëj një shërbim juve?

Dhe, duke marrë një pendë, shkroi në fund të faturës: „Mora nga zonja Bovari katër mijë franga.“

— Ç’ju shqetëson, kur do të merrni pas gjashtë muajsh pjesën e mbetur për kasollen tuaj, dhe kur unë ua vë afatin e kambialit të fundit pas pagesës?

Ema ngatërrohej pak në llogaritë e saj, dhe veshët i kumbonin sikur monedha ari, duke shqyer thasët e tyre, të tingëllonin rreth e rrotull saj mbi parket. Më në fund Lëroi shpjegoi se kishte një mik të tijin, Vensarin, bankier në Ruan, që do t’i skontonte këto katër kambiale, pastaj ai vetë do t’i jepte Zonjës tepricën e borxhit të vërtetë.

Por në vend të dy mijë frangave, solli vetëm një mijë e tetëqind, sepse miku Vensar (siç ishte e drejtë) kishte mbajtur dyqind, për shpenzime komisioni dhe skontimi.

Pastaj kërkoi si pa të keq një dëftesë.

— E kuptoni…, në tregti…, ndonjëherë… Dhe me datë, ju lutem, me datë.

Atëherë para Emës u hap një horizont fantazish të realizueshme. Pati mjaft maturi sa të vinte mënjanë një mijë ekju, me të cilat u paguan, kur u erdhi afati, tre kambialet e para; por i katërti, rastësisht, ra në shtëpi një të enjte, dhe Sharli, i tronditur, priti me durim kthimin e së shoqes për të marrë shpjegime.

Nëse s’e kishte njoftuar për këtë kambial, ishte për t’ia kursyer telashet e shtëpisë; u ul mbi gjunjët e tij, e përkëdheli, i gurgulloi si pëllumb, bëri një numërim të gjatë të gjithë gjërave të domosdoshme të marra me kredi.

— Më në fund, do ta pranosh që, duke pasur parasysh sasinë, s’është tepër shtrenjtë.

Sharli, pa ide, shpejt iu drejtua Lëroit të përjetshëm, i cili u betua t’i qetësonte gjërat, po t’i nënshkruante Zotëria dy kambiale, njëri prej të cilëve shtatëqind franga, i pagueshëm pas tre muajsh. Për t’u përgatitur, i shkroi së ëmës një letër prekëse. Në vend që të dërgonte përgjigjen, ajo erdhi vetë; dhe kur Ema deshi të dinte nëse kishte nxjerrë gjë prej saj:

— Po, — u përgjigj ai. — Por ajo kërkon ta shohë faturën.

Të nesërmen, në të zbardhur, Ema vrapoi te zoti Lëro t’i lutej të bënte një faturë tjetër, që të mos kalonte një mijë franga; sepse, për të treguar atë të katër mijëve, do të duhej të thoshte se kishte paguar dy të tretat e saj, të rrëfente pra shitjen e pronës, një punë e drejtuar mirë nga tregtari, që në të vërtetë u mor vesh vetëm më vonë.

Pavarësisht nga çmimi shumë i ulët i çdo artikulli, zonja Bovari nënë s’harroi ta gjente shpenzimin të tepruar.

— A s’mund të bëhej pa një qilim? Pse e ndërruat stofin e kolltukëve? Në kohën time, në një shtëpi kishte një kolltuk të vetëm, për të moshuarit, — të paktën kështu ishte te nëna ime, që ishte grua e ndershme, ju siguroj.

— Jo të gjithë mund të jenë të pasur! Asnjë pasuri s’mban para shpërdorimit! Do të skuqesha të përkëdhelja veten si ju! e megjithatë unë jam plakë, kam nevojë për kujdes… Ja! ja, stoli! naze! Si! mëndafsh për astar, me dy franga!… kur gjen pëlhurë pambuku me dhjetë solde, madje me tetë solde, që e bën mirë punën.

Ema, e shtrirë mbi kanapenë e vogël, ia kthente sa më qetë që mundej:

— Eh! zonjë, mjaft! mjaft!…

Tjetra vazhdonte t’i mbante predikim, duke parashikuar se do të përfundonin në spital. E pastaj, faji ishte i Bovarit. Për fat të mirë, ai kishte premtuar ta asgjësonte atë prokurë…

— Si?

— Ah! m’u betua, — vazhdoi gruaja e mirë.

Ema hapi dritaren, thirri Sharlin, dhe djali i shkretë u detyrua të pranonte fjalën që i kishte shkulur e ëma.

Ema u zhduk, pastaj u kthye shpejt duke i zgjatur me madhështi një fletë të madhe letre.

— Ju falënderoj, — tha plaka.

Dhe e hodhi prokurën në zjarr.

Ema nisi të qeshte me një të qeshur të mprehtë, shpërthyese, të pandërprerë: kishte një krizë nervash.

— Ah! o Zot! — thirri Sharli. — Eh! edhe ti gabon! vjen e i bën skena!…

E ëma, duke ngritur supet, thoshte se të gjitha këto ishin vetëm shtirje.

Por Sharli, duke u revoltuar për herë të parë, mori në mbrojtje të shoqen, aq sa zonja Bovari nënë deshi të ikte. U nis që të nesërmen, dhe, në prag, kur ai u përpoq ta mbante, ia ktheu:

— Jo, jo! E do më shumë se mua, dhe ke të drejtë, kështu është rregulli. Sidoqoftë, s’ka gjë! do ta shohësh!… Shëndet!… sepse s’kam ndër mend, siç thua ti, të vij t’i bëj më skena.

Sharli megjithatë mbeti shumë i turpëruar para Emës, sepse kjo s’e fshihte inatin që ia kishte se s’i kishte besuar; u deshën shumë lutje para se ajo të pranonte ta merrte prapë prokurën, madje ai e shoqëroi te zoti Gijomen që t’i bënte një të dytë, krejt njësoj.

— E kuptoj, — tha noteri; — një njeri i shkencës s’mund të ngatërrohet me hollësitë praktike të jetës.

Dhe Sharli u ndie i lehtësuar nga ky mendim i ëmbëlsuar, që dobësisë së tij i jepte pamjen lajkatare të një preokupimi më të lartë.

Ç’shpërthim, të enjten tjetër, në hotel, në dhomën e tyre, me Leonin! Ajo qeshi, qau, këndoi, vallëzoi, vuri të sillnin sorbete, deshi të pinte cigare, iu duk e çmendur, por e adhurueshme, e mrekullueshme.

Ai s’e dinte se ç’reagim i gjithë qenies së saj e shtynte edhe më shumë të turrej mbi kënaqësitë e jetës. Po bëhej nervoze, grykëse dhe epshore; dhe shëtiste me të nëpër rrugë, kokëlartë, pa frikë, thoshte, se mos komprometohej. Megjithatë, ndonjëherë, Ema dridhej nga mendimi i papritur se mos takonte Rodolfin; sepse i dukej se, megjithëse ishin ndarë përgjithmonë, s’ishte çliruar krejt nga varësia prej tij.

Një mbrëmje nuk u kthye në Jonvil. Sharli po luante mendsh, dhe Berta e vogël, që s’donte të binte pa mamanë, dënesej sa të çahej. Zhysteni ishte nisur kuturu nëpër rrugë. Zoti Ome e kishte lënë farmacinë.

Më në fund, në orën njëmbëdhjetë, duke mos duruar më, Sharli mbrehu karrocën, u hodh brenda, fshikulloi kafshën dhe mbërriti rreth orës dy të mëngjesit te Kryqi i Kuq. Askush. Mendoi se ndoshta nëpunësi e kishte parë; po ku banonte? Sharli, për fat, iu kujtua adresa e pronarit të tij. Vrapoi atje.

Dita po zbardhte. Dalloi pllakat e zyrës mbi një derë; trokiti. Dikush, pa hapur, i bërtiti informacionin e kërkuar, duke shtuar një mal sharjesh kundër atyre që shqetësonin njerëzit natën.

Shtëpia ku banonte nëpunësi s’kishte as zile, as çokë, as portier. Sharli u ra me grushte të forta kanatave. Kaloi një polic; atëherë ai u tremb dhe iku.

„Jam i çmendur, — thoshte me vete; — pa dyshim, e kanë mbajtur për darkë te zoti Lormo.“

Familja Lormo s’banonte më në Ruan.

„Ka mbetur të kujdeset për zonjën Dybrëj. Eh! zonja Dybrëj ka vdekur prej dhjetë muajsh!…“

Ku është, pra?

I erdhi një ide. Kërkoi në një kafene Anuarin; dhe kërkoi shpejt emrin e zonjushës Lamprër, që banonte në rrugën Rënel-de-Marokinie, nr. 74.

Kur po hynte në këtë rrugë, Ema u shfaq vetë në skajin tjetër; ai u hodh mbi të më shumë sesa e përqafoi, duke thirrur:

— Kush të mbajti dje?

— Isha e sëmurë.

— Dhe nga se?… Ku?… Si?…

Ajo kaloi dorën mbi ballë dhe u përgjigj:

— Te zonjusha Lamprër.

— E dija! Po shkoja atje.

— Oh! s’ka nevojë, — tha Ema. — Sapo doli pak më parë; por, për të ardhmen, qetësohu. S’jam e lirë, e kupton, po ta di që vonesa më e vogël të trondit kështu.

Ishte një lloj leje që i jepte vetes për të mos u penguar në arratisjet e saj. Prandaj përfitoi prej saj sa t’i donte qejfi, me bollëk. Kur i vinte dëshira ta shihte Leonin, nisej me çfarëdo pretekst, dhe, meqë ai s’e priste atë ditë, shkonte e kërkonte në zyrë.

Qe një lumturi e madhe herët e para; por shpejt ai s’e fshehu më të vërtetën, domethënë: se pronari ankohej fort për këto shqetësime.

— Ah, ç’e do! hajde, pra, — thoshte ajo.

Dhe ai vidhej.

Ajo deshi që ai të vishej krejt me të zeza dhe të linte të i rritej një mjekërr e mprehtë në mjekër, që t’u ngjante portreteve të Luigjit XIII. Deshi ta njihte banesën e tij, e gjeti të rëndomtë; ai u skuq, ajo s’ia vuri re, pastaj e këshilloi të blinte perde si të sajat, dhe kur ai kundërshtoi për shpenzimin:

— Ah! ah! i do paratë e tua të vogla! — tha ajo duke qeshur.

Duhej që Leoni, çdo herë, t’i tregonte gjithë sjelljen e tij që nga takimi i fundit. Ajo kërkoi vargje, vargje për të, një poezi dashurie për nder të saj; ai s’arriti kurrë të gjente rimën e vargut të dytë, dhe përfundoi duke kopjuar një sonet nga një keepsake.

E bëri këtë më pak nga kotësia sesa vetëm për t’i bërë qejfin. Nuk ia diskutonte idetë; i pranonte të gjitha shijet e saj; po bëhej më shumë ai dashnorja e saj sesa ajo e tija. Ajo kishte fjalë të ëmbla me puthje që ia merrnin shpirtin. Ku vallë e kishte mësuar këtë korrupsion, gati jolëndor nga sa ishte i thellë e i fshehur?

Shënime

1. Aludim për poezinë Andaluzja të Alfred de Musset-së (1830), shumë të njohur në atë kohë, që këndon një andaluziane me gji të nxirë nga dielli, „të zbehtë si një mbrëmje e bukur vjeshte“, të takuar në Barcelonë. ↩︎