Pjesa e tretë — X · Zonja Bovari

Letrën e farmacistit e kishte marrë vetëm tridhjetë e gjashtë orë pas ngjarjes; dhe, nga kujdesi për ndjeshmërinë e tij, zoti Ome e kishte shkruar në një mënyrë të tillë, sa ishte e pamundur të kuptoje si qëndronte puna.

Plaku në fillim ra si i goditur nga apopleksia. Pastaj kuptoi se ajo s’kishte vdekur. Por mund të kishte vdekur… Më në fund kishte veshur bluzën, kishte marrë kapelën, kishte mbërthyer një mamuze në këpucë dhe ishte nisur me galop të çmendur; dhe gjatë gjithë rrugës, xha Ruoi, duke gulçuar, u bë copë nga ankthi. Një herë madje u detyrua të zbriste. S’shihte më, dëgjonte zëra rreth vetes, ndiente se po çmendej.

Zbardhi dita. Pa tri pula të zeza që flinin në një pemë; u drodh, i tmerruar nga ky ogur. Atëherë i premtoi Virgjëreshës së shenjtë tri petka meshe për kishën, dhe se do të shkonte zbathur nga varrezat e Bertosë deri te kisha e vogël e Vasonvilit.

Hyri në Marom duke thirrur njerëzit e hanit, e hapi derën me një të shtyrë supi, u hodh te thesi me tërshërë, derdhi në grazhd një shishe me sidër të ëmbël dhe hipi përsëri mbi kalin e vogël, që nxirrte shkëndija me të katër patkonjtë.

Thoshte me vete se pa dyshim do ta shpëtonin; mjekët do të gjenin një ilaç, ishte e sigurt. Iu kujtuan të gjitha shërimet me mrekulli që i kishin treguar.

Pastaj i shfaqej e vdekur. Ishte aty, para tij, e shtrirë në kurriz, në mes të rrugës. Tërhiqte frerin dhe vegimi zhdukej.

Në Kenkampua, për t’i dhënë zemër vetes, piu tri kafe njëra pas tjetrës.

Mendoi se mos kishin ngatërruar emrin kur kishin shkruar. Kërkoi letrën në xhep, e ndjeu aty, por s’guxoi ta hapte.

Arriti të mendonte se ndoshta ishte një shaka, hakmarrja e dikujt, teka e ndonjë njeriu të dehur; e pastaj, po të kishte vdekur, a s’do ta merrte vesh? Por jo! fusha s’kishte asgjë të jashtëzakonshme: qielli ishte blu, pemët lëkundeshin; kaloi një kope delesh. Pa fshatin; e panë tek vraponte i përkulur fare mbi kalin, që e godiste me shkop me goditje të mëdha, dhe rripat e të cilit pikonin gjak.

Kur erdhi në vete, ra krejt në lot në krahët e Bovarit:

— Vajza ime! Ema! fëmija im! më shpjegoni…?

Dhe tjetri përgjigjej me dënesa:

— S’e di, s’e di! është një mallkim!

Farmacisti i ndau.

— Këto hollësi të tmerrshme s’kanë dobi. Do ta njoftoj unë zotërinë. Ja ku po vijnë njerëzit. Dinjitet, që të marrë dreqi! filozofi!

Djali i shkretë deshi të dukej i fortë, dhe përsëriti disa herë:

— Po…, guxim!

— E pra, — thirri plaku, — do të kem, për rrufenë e Zotit! Do ta përcjell deri në fund.

Kambana binte. Gjithçka ishte gati. U desh të niseshin.

Dhe, të ulur në një stol të korit, pranë njëri-tjetrit, panë të kalonin para tyre e të rikalonin vazhdimisht tre psaltët që këndonin psalmet. Serpenti¹ frynte me gjithë gjoks. Zoti Burnizien, me veshjen e madhe të ceremonisë, këndonte me zë të mprehtë; përshëndeste tabernakullin, ngrinte duart, hapte krahët. Lestibudua qarkullonte nëpër kishë me shkopin e tij prej kocke balene; pranë analogut, arka pushonte mes katër rreshtave qirinjsh. Sharlit i vinte të ngrihej e t’i shuante.

Megjithatë përpiqej ta nxiste veten drejt devotshmërisë, të hidhej në shpresën e një jete të ardhshme ku do ta shihte përsëri. Përfytyronte se ajo ishte nisur në udhëtim, shumë larg, prej kohësh. Por, kur mendonte se ajo ishte aty poshtë, dhe se gjithçka kishte mbaruar, se po e çonin në dhé, e kapte një tërbim i egër, i zi, i dëshpëruar. Ndonjëherë i dukej se s’ndiente më asgjë; dhe e shijonte këtë zbutje të dhimbjes, ndërsa qortonte veten se ishte i mjerë.

Mbi pllaka u dëgjua si zhurma e thatë e një shkopi me hekur që i godiste në kohë të barabarta. Vinte nga fundi dhe u ndal befas në anësoret e kishës. Një burrë me xhaketë të trashë të murme u gjunjëzua me mundim. Ishte Ipoliti, djali i Luanit të Artë. Kishte vënë këmbën e re.

Njëri nga psaltët erdhi të bënte xhiron e nefit për të mbledhur lëmoshë, dhe monedhat e mëdha, njëra pas tjetrës, tingëllonin në pjatën e argjendtë.

— Nxitoni, pra! Unë po vuaj! — thirri Bovari, duke i hedhur me zemërim një monedhë pesë frangëshe.

Njeriu i kishës e falënderoi me një reverancë të gjatë.

Këndonin, gjunjëzoheshin, ngriheshin, s’kishte të mbaruar! Iu kujtua se një herë, në kohët e para, kishin ndjekur bashkë meshën, dhe kishin zënë vend në anën tjetër, djathtas, pas murit. Kambana ia nisi përsëri. Pati një lëvizje të madhe karrigesh. Bartësit futën tri shkopinjtë e tyre nën arkë, dhe dolën nga kisha.

Zhysteni u shfaq atëherë në pragun e farmacisë. Hyri befas brenda, i zbehtë, duke u lëkundur.

Njerëzit rrinin nëpër dritare për të parë kortezhin që kalonte. Sharli, përpara, e mbante trupin drejt. Shtirej me një pamje të guximshme dhe përshëndeste me një shenjë ata që, duke dalë nga rrugicat a nga dyert, futeshin në turmë.

Të gjashtë burrat, tre nga secila anë, ecnin me hap të vogël e duke gulçuar pak. Priftërinjtë, psaltët dhe dy fëmijët e korit recitonin De profundis; dhe zërat e tyre shkonin mbi fushë, duke u ngjitur e duke u ulur me valëzime. Ndonjëherë zhdukeshin në kthesat e shtegut; por kryqi i madh i argjendtë ngrihej gjithmonë mes pemëve.

Gratë ndiqnin, të mbuluara me mantele të zeza me kapuç të ulur; mbanin në dorë një qiri të trashë që digjej, dhe Sharli ndihej të fikej nga kjo përsëritje e vazhdueshme lutjesh e pishtarësh, nën këto erëra të neveritshme dylli e rase. Frynte një fllad i freskët, thekra dhe kolza gjelbëronin, pika vese dridheshin buzë rrugës, mbi gardhet me ferra. Lloj-lloj zhurmash të gëzuara mbushnin horizontin: kërcitja e një qerreje që rrotullohej larg nëpër gropat e rrotave, kënga e një gjeli që përsëritej ose galopi i një mëzi që shihje të ikte nën mollët. Qielli i kulluar ishte i spërkatur me re rozë; shtëllunga të vogla tymi kaltëroshe uleshin mbi kasollet e mbuluara me shpatore; Sharli, duke kaluar, njihte oborret. I kujtoheshin mëngjese si ky, kur, pasi kishte vizituar ndonjë të sëmurë, dilte prej andej dhe kthehej tek ajo.

Pëlhura e zezë, e spërkatur me lot të bardhë, ngrihej herë pas here duke zbuluar arkën. Bartësit e lodhur ngadalësonin, dhe ajo ecte me të shtyra të vazhdueshme, si një varkë që lëkundet me çdo valë.

Mbërritën.

Burrat vazhduan deri poshtë, në një vend në bar ku ishte hapur gropa.

U radhitën rreth e qark; dhe, ndërsa prifti fliste, dheu i kuq, i hedhur në buzë, rridhte nga qoshet, pa zhurmë, pa pushim.

Pastaj, kur u vendosën katër litarët, e shtynë arkën mbi to. Ai e pa tek zbriste. Zbriste e zbriste.

Më në fund u dëgjua një goditje; litarët u ngjitën duke kërcitur. Atëherë Burnizieni mori lopatën që i zgjati Lestibudua; me dorën e majtë, ndërsa spërkaste me të djathtën, shtyu me forcë një lopatë të gjerë dheu; dhe druri i arkës, i goditur nga gurët, bëri atë zhurmë të frikshme që na duket si jehona e përjetësisë.

Kleriku ia kaloi spërkatësen fqinjit. Ishte zoti Ome. E tundi me seriozitet, pastaj ia zgjati Sharlit, i cili u zhyt në dhé deri te gjunjët, dhe hidhte me grushta të plotë duke thirrur: „Lamtumirë!“ I dërgonte puthje; zvarritej drejt gropës për t’u gëlltitur aty bashkë me të.

E morën që andej; dhe s’vonoi të qetësohej, duke ndier ndoshta, si gjithë të tjerët, kënaqësinë e turbullt që kishte mbaruar.

Xha Ruoi, duke u kthyer, nisi të pinte qetësisht një llullë; gjë që Ome, në thellësi të vetes, e gjykoi pak të përshtatshme. Vuri re po ashtu se zoti Bine nuk ishte shfaqur, se Tyvashi „ia kishte mbathur“ pas meshës, dhe se Teodori, shërbëtori i noterit, kishte veshur një frak blu, „sikur s’mund të gjendej një frak i zi, meqë kështu e do zakoni, që të marrë dreqi!“ Dhe, për t’i ndarë vërejtjet e tij, shkonte nga një grup te tjetri. Aty vajtohej vdekja e Emës, dhe sidomos nga Lëroi, që s’kishte harruar të vinte në varrim.

— Zonja e shkretë e vogël! ç’dhimbje për burrin e saj!

Farmacisti vazhdonte:

— Pa mua, a e dini mirë, do të kishte bërë ndonjë atentat fatal mbi veten!

— Një njeri kaq i mirë! Ta thuash që e pashë edhe të shtunën e kaluar në dyqanin tim!

— S’pata kohë, — tha Ome, — të përgatitja disa fjalë që do t’i kisha hedhur mbi varrin e saj.

Kur u kthyen, Sharli u zhvesh, dhe xha Ruoi e veshi prapë bluzën e tij blu. Ishte e re, dhe, meqë gjatë rrugës i kishte fshirë shpesh sytë me mëngë, i kishte lëshuar bojë në fytyrë; dhe gjurma e lotëve bënte vija në shtresën e pluhurit që e ndyte.

Zonja Bovari nënë ishte me ta. Heshtnin që të tre. Më në fund plaku psherëtiu:

— E mbani mend, miku im, që erdha një herë në Tost, kur sapo kishit humbur të ndjerën e parë. Atëherë ju ngushëlloja! Gjeja ç’të thosha; por tani…

Pastaj, me një rënkim të gjatë që ia ngriti gjithë gjoksin:

— Ah! ky është fundi për mua, e shihni! E pashë të ikte gruan time…, pastaj djalin…, dhe ja tani vajzën time, sot!

Deshi të kthehej menjëherë në Berto, duke thënë se s’do të mund të flinte në atë shtëpi. Madje s’deshi ta shihte as mbesën.

— Jo! Jo! do të më dhimbte tepër. Vetëm, do ta puthni mirë! Lamtumirë!… jeni djalë i mirë! E pastaj, kurrë s’do ta harroj këtë, — tha duke i rënë kofshës; — mos kini frikë! do ta merrni gjithmonë gjelin tuaj të detit.

Por, kur arriti në majë të bregores, u kthye, siç ishte kthyer dikur në rrugën e Shën-Viktorit, kur u nda prej saj. Dritaret e fshatit ishin krejt në zjarr nën rrezet e pjerrëta të diellit, që perëndonte në livadh. Vuri dorën para syve; dhe pa në horizont një vend të rrethuar me mure ku pemët, aty-këtu, bënin tufa të zeza mes gurëve të bardhë, pastaj vazhdoi rrugën, me trok të ngadaltë, sepse kali i tij i vogël çalonte.

Sharli dhe e ëma ndenjën në mbrëmje, pavarësisht nga lodhja, shumë gjatë duke biseduar bashkë. Folën për ditët e dikurshme dhe për të ardhmen. Ajo do të vinte të banonte në Jonvil, do t’ia mbante shtëpinë, s’do të ndaheshin më. U tregua e zgjuar e përkëdhelëse, duke u gëzuar përbrenda që po rikapte një dashuri që prej kaq vitesh i ikte. Ra mesnata. Fshati, si zakonisht, ishte i heshtur, dhe Sharli, i zgjuar, mendonte gjithmonë për të.

Rodolfi, që për t’u shpërqendruar kishte bredhur nëpër pyll gjithë ditën, flinte qetë në kështjellën e tij; dhe Leoni, atje, flinte edhe ai.

Ishte një tjetër që në atë orë s’flinte.

Mbi varr, mes pishave, një fëmijë qante i gjunjëzuar, dhe gjoksi i tij, i copëtuar nga dënesat, gulçonte në errësirë, nën shtypjen e një keqardhjeje të pamasë, më të ëmbël se hëna e më të pafund se nata. Kangjella befas kërciti. Ishte Lestibudua; vinte të merrte lopatën që e kishte harruar pak më parë. E njohu Zhystenin që po kapërcente murin, dhe atëherë e kuptoi kush ishte keqbërësi që ia vidhte patatet.

Shënime

1. Serpenti: vegël e vjetër frymore prej druri e lëkure, e përdredhur si gjarpër, me tingull të thellë, që shoqëronte këngën e psaltëve nëpër kishat e fshatrave franceze. ↩︎