Pjesa e tretë — IX · Zonja Bovari

Pas vdekjes së dikujt mbetet gjithmonë si një shtangie, aq e vështirë është ta kuptosh këtë ardhje të hiçit dhe të pajtohesh ta besosh. Por, kur e vuri re megjithatë palëvizshmërinë e saj, Sharli u hodh mbi të duke bërtitur:

— Lamtumirë! lamtumirë!

Ome dhe Kaniveja e tërhoqën jashtë dhomës.

— Përmbahuni!

— Po, — thoshte ai duke u përpëlitur, — do të jem i arsyeshëm, s’do të bëj gjë të keqe. Por më lini! dua ta shoh! është gruaja ime!

Dhe qante.

— Qani, — vazhdoi farmacisti, — lëreni natyrën të rrjedhë, do t’ju lehtësojë!

I bërë më i dobët se një fëmijë, Sharli e la veten ta çonin poshtë, në sallë, dhe zoti Ome shpejt u kthye në shtëpi.

Në shesh iu afrua i Verbri, i cili, duke u zvarritur deri në Jonvil me shpresën e pomadës kundër inflamacionit, pyeste çdo kalimtar ku banonte farmacisti.

— Hajde, ja ku na doli! sikur të mos kisha punë të tjera! Ah! s’ka gjë, eja më vonë!

Dhe hyri me nxitim në farmaci.

Kishte për të shkruar dy letra, për të bërë një ilaç qetësues për Bovarin, për të gjetur një gënjeshtër që të fshihte helmimin dhe për ta shkruar si artikull për Fenerin, pa llogaritur njerëzit që e prisnin për të marrë informacione; dhe, kur të gjithë jonvilasit e dëgjuan historinë e tij për arsenikun që ajo e kishte marrë për sheqer, duke bërë një krem me vanilje, Ome, edhe një herë, u kthye te Bovari.

E gjeti vetëm (zoti Kanive sapo kishte ikur), ulur në kolltuk, pranë dritares, duke soditur me një vështrim idioti pllakat e sallës.

— Tani do të duhej, — tha farmacisti, — të caktonit vetë orën e ceremonisë.

— Pse? ç’ceremoni?

Pastaj me zë të belbëzuar e të trembur:

— Oh! jo, apo jo? jo, dua ta mbaj.

Ome, për t’u mbajtur, mori një brokë në raft për të ujitur barbarozat.

— Ah! faleminderit, — tha Sharli, — jeni i mirë!

Dhe s’e mbaroi, i mbytur nga një bollëk kujtimesh që ia sillte në mend ky gjest i farmacistit.

Atëherë, për ta shpërqendruar, Ome e gjykoi të përshtatshme të fliste pak për kopshtari; bimëve u duhej lagështi. Sharli uli kokën në shenjë miratimi.

— Sidoqoftë, ditët e bukura tani do të kthehen.

— Ah! — bëri Bovari.

Farmacisti, pa ide, nisi të largonte butë perdet e vogla të xhamit.

— Ja, po kalon zoti Tyvash.

Sharli përsëriti si një makinë:

— Po kalon zoti Tyvash.

Ome s’guxoi t’i fliste përsëri për përgatitjet e varrimit; ishte kleriku që arriti ta bindte.

U mbyll në kabinet, mori një pendë dhe, pasi dënesi ca kohë, shkroi:

„Dua që ta varrosin me fustanin e dasmës, me këpucë të bardha, me kurorë. T’ia shtrijnë flokët mbi supe; tri arka, njëra prej lisi, njëra prej mogani, njëra prej plumbi. Të mos më thotë njeri asgjë, do të kem forcë. Mbi të gjitha t’i vënë një copë të madhe kadifeje të gjelbër. Kështu dua. Bëjeni.“

Këta zotërinj u habitën shumë nga idetë romantike të Bovarit, dhe farmacisti shkoi menjëherë t’i thoshte:

— Kjo kadife më duket një tepri. E pastaj shpenzimi…

— Ju takon juve? — thirri Sharli. — Më lini! ju s’e donit! Ikni!

Kleriku e kapi nën krah për ta shëtitur nëpër kopsht. Ligjëronte për kotësinë e gjërave tokësore. Zoti ishte shumë i madh, shumë i mirë; duhej t’u nënshtroheshe dekreteve të Tij pa murmuritur, madje ta falënderoje.

Sharli shpërtheu në blasfemi.

— E urrej Zotin tuaj!

— Fryma e kryengritjes është ende në ju, — psherëtiu kleriku.

Bovari ishte larg. Ecte me hapa të mëdhenj, përgjatë murit, pranë pemëve, dhe kërciste dhëmbët, ngrinte drejt qiellit vështrime mallkimi; por s’lëvizi prej tyre as edhe një gjethe.

Binte një shi i imët. Sharli, që e kishte gjoksin të zbuluar, përfundoi duke u dridhur; u kthye të ulej në kuzhinë.

Në orën gjashtë u dëgjua një zhurmë hekurishtesh në shesh: ishte Dallëndyshja që po mbërrinte; dhe ai mbeti me ballin pas xhamave, duke parë të zbritnin njëri pas tjetrit të gjithë udhëtarët. Felisiteja i shtroi një dyshek në sallon; ai u hodh mbi të dhe e zuri gjumi.

Ndonëse filozof, zoti Ome i nderonte të vdekurit. Prandaj, pa i mbajtur inat Sharlit të shkretë, u kthye në mbrëmje për të ndenjur natën pranë të vdekurës, duke sjellë me vete tre vëllime dhe një dosje për të mbajtur shënime.

Zoti Burnizien ishte aty, dhe dy qirinj të mëdhenj digjeshin në kokë të shtratit, që e kishin nxjerrë jashtë kthinës.

Farmacisti, të cilit i rëndonte heshtja, s’vonoi të shprehte disa ankesa për këtë „grua të re fatkeqe“; dhe prifti u përgjigj se tani s’mbetej veçse të luteshin për të.

— Megjithatë, — vazhdoi Ome, — nga dy njëra: ose ka vdekur në gjendje hiri (siç shprehet Kisha), dhe atëherë s’ka asnjë nevojë për lutjet tona; ose ka vdekur pa u penduar (kjo është, besoj, shprehja kishtare), dhe atëherë…

Burnizieni e ndërpreu, duke ia kthyer me ton të vrazhdë se megjithatë duhej lutur.

— Por, — kundërshtoi farmacisti, — meqë Zoti i njeh të gjitha nevojat tona, për çfarë mund të shërbejë lutja?

— Si! — bëri kleriku, — lutja! Ju s’jeni i krishterë, pra?

— Më falni! — tha Ome. — E admiroj krishterimin. Së pari i çliroi skllevërit, futi në botë një moral…

— S’bëhet fjalë për këtë! Të gjitha tekstet…

— Oh! oh! sa për tekstet, hapni historinë; dihet që janë falsifikuar nga jezuitët.

Sharli hyri, dhe, duke iu afruar shtratit, tërhoqi ngadalë perdet.

Ema e kishte kokën të përkulur mbi supin e djathtë. Cepi i gojës, që rrinte e hapur, bënte si një vrimë të zezë në fund të fytyrës; dy gishtat e mëdhenj mbeteshin të përkulur në pëllëmbët e duarve; një lloj pluhuri i bardhë ia spërkaste qerpikët, dhe sytë kishin nisur të zhdukeshin në një zbehtësi ngjitëse që i ngjante një pëlhure të hollë, sikur merimangat të kishin endur sipër tyre. Çarçafi gropohej nga gjokset deri te gjunjët, duke u ngritur pastaj në majë të gishtave të këmbëve; dhe Sharlit i dukej se mbi të rëndonin masa të pafundme, një peshë e stërmadhe.

Sahati i kishës ra dy. Dëgjohej murmuritja e trashë e lumit që rridhte në errësirë, në këmbët e tarracës. Zoti Burnizien, herë pas here, fshinte hundët me zhurmë, dhe Ome bënte penën të kërciste mbi letër.

— Hajde, miku im i mirë, — tha ai, — tërhiquni, kjo pamje po ju copëton!

Sapo iku Sharli, farmacisti dhe famullitari rifilluan debatet e tyre.

— Lexoni Volterin! — thoshte njëri; — lexoni d’Holbach-un, lexoni Enciklopedinë!

— Lexoni Letrat e disa hebrenjve portugezë! — thoshte tjetri; — lexoni Arsyen e krishterimit, nga Nicolas, ish-gjyqtar!¹

Po ndizeshin, ishin të kuq, flisnin njëherësh pa e dëgjuar njëri-tjetrin; Burnizieni skandalizohej nga një guxim i tillë; Ome mrekullohej nga një budallallëk i tillë; dhe s’ishin larg nga sharjet, kur Sharli, befas, u shfaq përsëri. Një magji e tërhiqte. Ngjitej vazhdimisht shkallëve.

Vendosej përballë saj për ta parë më mirë, dhe humbiste në këtë soditje, që s’ishte më e dhimbshme nga sa ishte e thellë.

I kujtoheshin histori katalepsie, mrekullitë e magnetizmit; dhe thoshte me vete se, po ta donte jashtëzakonisht shumë, ndoshta do të arrinte ta ringjallte. Një herë madje u përkul drejt saj dhe thirri fare me zë të ulët: „Ema! Ema!“ Fryma e tij, e shtyrë fort, bëri flakën e qirinjve të dridhej pas murit.

Në të zbardhur, mbërriti zonja Bovari nënë; Sharli, duke e përqafuar, pati një shpërthim të ri lotësh. Ajo u përpoq, siç kishte provuar farmacisti, t’i bënte disa vërejtje për shpenzimet e varrimit. Ai u nxeh aq fort sa ajo heshti, madje e ngarkoi të shkonte menjëherë në qytet të blinte ç’duhej.

Sharli mbeti vetëm gjithë pasditen: Bertën e kishin çuar te zonja Ome; Felisiteja rrinte lart, në dhomë, me nënën Lëfransua.

Në mbrëmje, mori vizita. Ngrihej, të shtrëngonte duart pa mundur të fliste, pastaj uleshe pranë të tjerëve, që bënin para oxhakut një gjysmërreth të madh. Me fytyrën ulur dhe me këmbën mbi gju, tundnin këmbën, duke lëshuar herë pas here një psherëtimë të madhe; dhe secili mërzitej pa masë; megjithatë bënin garë kush të mos ikte.

Ome, kur u kthye në orën nëntë (prej dy ditësh s’shihej njeri tjetër veç tij në shesh), ishte i ngarkuar me një rezervë kamfuri, benzoini dhe barishtesh aromatike. Mbante edhe një enë plot me klor, për të dëbuar miazmat. Në atë çast, shërbyesja, zonja Lëfransua dhe plaka Bovari silleshin rreth Emës, duke mbaruar së veshuri; dhe ulën vellon e gjatë e të ngurtë, që e mbuloi deri te këpucët e satenit.

Felisiteja dënesej:

— Ah! zonja ime e shkretë! zonja ime e shkretë!

— Shikojeni, — thoshte duke psherëtirë e zonja e hanit, — sa e hijshme është ende! Do të betohej njeriu se do të ngrihet pas pak.

Pastaj u përkulën për t’i vënë kurorën.

U desh t’ia ngrinin pak kokën, dhe atëherë nga goja i doli, si e vjellë, një valë lëngjesh të zinj.

— Ah! o Zot! fustani, kujdes! — thirri zonja Lëfransua. — Na ndihmoni, pra! — i thoshte farmacistit. — Mos keni frikë, vallë?

— Unë, frikë? — ia ktheu ai duke ngritur supet. — Ah, po! Kam parë të tjera në Hôtel-Dieu, kur studioja farmacinë! Bënim punç në amfiteatrin e diseksioneve! Hiçi s’e tremb një filozof; madje, e them shpesh, kam ndër mend t’ua lë trupin spitaleve, që t’i shërbejë më vonë Shkencës.

Kur mbërriti, famullitari pyeti si ishte Zotëria; dhe, pas përgjigjes së farmacistit, vazhdoi:

— Goditja, e kuptoni, është ende tepër e freskët!

Atëherë Ome e uroi që s’ishte i ekspozuar, si gjithë të tjerët, ndaj humbjes së një shoqeje të dashur; prej nga lindi një debat për beqarinë e priftërinjve.

— Sepse, — thoshte farmacisti, — s’është e natyrshme që një burrë të bëjë pa gra! Janë parë krime…

— Po, për besë! — thirri kleriku, — si doni që një individ i zënë në martesë të mund të ruajë, për shembull, të fshehtën e rrëfimit?

Ome sulmoi rrëfimin. Burnizieni e mbrojti; u zgjat për kthimet e plaçkave që ai bënte të ndodhnin. Përmendi ndodhi të ndryshme hajdutësh që ishin bërë befas të ndershëm. Ushtarë që i ishin afruar gjykatës së pendesës kishin ndier t’u binin luspat nga sytë. Në Friburg ishte një pastor…

Shoku i tij flinte. Pastaj, meqë po mbytej pak në atmosferën tepër të rëndë të dhomës, hapi dritaren, gjë që e zgjoi farmacistin.

— Hajde, një majë burnot! — i tha ai. — Pranojeni, të kthjellon.

Lehje të pandërprera zvarriteshin larg, diku.

— E dëgjoni një qen që ulërin? — tha farmacisti.

— Thonë se u marrin erë të vdekurve, — u përgjigj kleriku. — Është si me bletët: ato ikin nga koshereja kur vdesin njerëzit. — Ome s’ua vuri re këto paragjykime, sepse e kishte zënë prapë gjumi.

Zoti Burnizien, më i fortë, vazhdoi ca kohë të lëvizte buzët me zë fare të ulët; pastaj, pa e ndier, uli mjekrën, lëshoi librin e tij të trashë të zi dhe nisi të gërhiste.

Ishin përballë njëri-tjetrit, me bark përpara, me fytyrë të fryrë, me pamje të vrenjtur, pas kaq mosmarrëveshjeje duke u takuar më në fund në të njëjtën dobësi njerëzore; dhe nuk lëviznin më shumë se kufoma pranë tyre, që dukej sikur flinte.

Sharli, kur hyri, s’i zgjoi. Ishte hera e fundit. Kishte ardhur t’i thoshte lamtumirë.

Barishtet aromatike tymonin ende, dhe shtëllunga avulli kaltëroshe përziheshin në buzë të dritares me mjegullën që hynte. Kishte disa yje, dhe nata ishte e butë.

Dylli i qirinjve binte me lot të mëdhenj mbi çarçafët e shtratit. Sharli i shikonte tek digjeshin, duke i lodhur sytë pas rrezatimit të flakës së tyre të verdhë.

Valëzime dridheshin mbi fustanin prej sateni, të bardhë si drita e hënës. Ema zhdukej poshtë tij; dhe atij i dukej se ajo, duke u derdhur jashtë vetes, humbiste turbullt në rrethinën e sendeve, në heshtje, në natë, në erën që kalonte, në aromat e lagura që ngjiteshin.

Pastaj, befas, e shihte në kopshtin e Tostit, në stol, pas gardhit me ferra, ose në Ruan nëpër rrugë, në pragun e shtëpisë së tyre, në oborrin e Bertosë. Dëgjonte ende të qeshurat e djemve të gëzuar që vallëzonin nën mollët; dhoma ishte plot me aromën e flokëve të saj, dhe fustani i saj i dridhej në krahë me një zhurmë shkëndijash. Ishte e njëjta, kjo këtu!

Ndenji gjatë duke kujtuar kështu të gjitha lumturitë e zhdukura, qëndrimet e saj, gjestet, tingullin e zërit. Pas një dëshpërimi vinte një tjetër, dhe gjithmonë, pa u shteruar, si valët e një batice që derdhet.

I erdhi një kureshtje e tmerrshme: ngadalë, me majat e gishtave, duke u dridhur, ia ngriti vellon. Por lëshoi një britmë tmerri që i zgjoi dy të tjerët. E tërhoqën poshtë, në sallë.

Pastaj Felisiteja erdhi të thoshte se ai kërkonte flokë.

— Pritini! — u përgjigj farmacisti.

Dhe, meqë ajo s’guxonte, u afrua ai vetë, me gërshërë në dorë. Dridhej aq fort, sa ia shpoi lëkurën e tëmthave në disa vende. Më në fund, duke u ngurtësuar kundër emocionit, Ome dha dy a tri prerje të mëdha kuturu, që lanë shenja të bardha në ata flokë të bukur të zinj.

Farmacisti dhe famullitari u zhytën sërish në punët e tyre, jo pa fjetur herë pas here, për çka akuzonin njëri-tjetrin në çdo zgjim të ri. Atëherë zoti Burnizien spërkaste dhomën me ujë të bekuar dhe Ome hidhte pak klor përtokë.

Felisiteja kishte pasur kujdes t’u linte mbi komo një shishe raki, një djathë dhe një brioshe të madhe. Prandaj farmacisti, që s’duronte më, psherëtiu rreth orës katër të mëngjesit:

— Për besë, me gjithë qejf do të haja diçka!

Kleriku s’bëri naze; doli të thoshte meshën, u kthye; pastaj hëngrën e trokitën gotat, duke qeshur pak, pa e ditur pse, të ngacmuar nga ai gaz i turbullt që të zë pas mbledhjeve të trishtimit; dhe, në gotën e fundit, prifti i tha farmacistit, duke i rënë me dorë në sup:

— Do të përfundojmë duke u marrë vesh!

Takuan poshtë, në holl, punëtorët që po vinin. Atëherë Sharli, gjatë dy orëve, u desh të duronte mundimin e çekiçit që kumbonte mbi dërrasat. Pastaj e zbritën në arkën prej lisi, që e futën në dy të tjerat; por, meqë arka ishte tepër e gjerë, u desh t’i mbushnin boshllëqet me leshin e një dysheku. Më në fund, kur të tre kapakët u lëmuan, u gozhduan, u salduan, e ekspozuan para derës; e hapën shtëpinë krejt, dhe njerëzit e Jonvilit nisën të vërshonin.

Xha Ruoi mbërriti. I ra të fikët në shesh kur pa pëlhurën e zezë.

Shënime

1. Ome përmend mendimtarët e lirë të shekullit XVIII: baronin d’Holbach, ateistin e shquar, dhe Enciklopedinë e Diderot-së. Burnizieni i përgjigjet me libra apologjetikë: Letrat e disa hebrenjve portugezë (1769) e abatit Guénée, ku i jepet përgjigje Volterit, dhe Studimet filozofike mbi krishterimin e gjyqtarit Auguste Nicolas. ↩︎