Pjesa e dytë — V · Zonja Bovari

Ishte një e diel shkurti, një pasdite kur binte borë.

Të gjithë, zoti dhe zonja Bovari, Ome dhe zoti Leon, kishin shkuar të shihnin, gjysmë lige larg Jonvilit, në luginë, një fabrikë për tjerrjen e lirit që po ngrihej. Farmacisti kishte marrë me vete Napoleonin dhe Atalinë, që të lëviznin pak, dhe Zhysteni i shoqëronte, me çadrat mbi sup.

Megjithatë s’kishte gjë më pak interesante se kjo pamje interesante. Një copë e madhe toke bosh, ku ndodheshin rrëmujë, mes pirgjeve me rërë e gurë, disa rrota dhëmbëzore tashmë të ndryshkura, rrethonte një ndërtesë të gjatë katërkëndëshe, të shpuar nga një mori dritaresh të vogla. Ende s’kishte mbaruar së ndërtuari, dhe qielli dukej nëpër trarët e çatisë. E lidhur pas trarit të frontonit, një tufë kashte e përzier me kallinj fërshëllente në erë shiritat e saj trengjyrësh.

Ome fliste. U shpjegonte të pranishmëve rëndësinë e ardhshme të kësaj ndërmarrjeje, llogariste qëndrueshmërinë e dyshemeve, trashësinë e mureve, dhe i vinte shumë keq që s’kishte një bastun me metër, si ai që kishte zoti Bine për përdorimin e vet.

Ema, që i jepte krahun, mbështetej pak mbi supin e tij dhe shikonte diskun e diellit që larg, në mjegull, rrezatonte zbehtësinë e tij verbuese; por ktheu kokën: Sharli ishte aty. E kishte futur kasketën deri mbi vetulla, dhe dy buzët e tij të trasha dridheshin, gjë që i shtonte fytyrës diçka budallaqe; edhe shpina e tij, ajo shpinë e qetë, të acaronte kur e shihje, dhe ajo gjente të shtrirë mbi redingotë gjithë sheshtësinë e personit.

Ndërsa e shikonte, duke shijuar kështu në acarimin e saj një lloj epshi të prishur, Leon bëri një hap përpara. Të ftohtit që e zbehte dukej sikur i linte mbi fytyrë një plogështi më të ëmbël; mes kravatës dhe qafës, jaka e këmishës, paksa e lirshme, linte të dukej lëkura; një majë veshi i dilte nën një tufë flokësh, dhe syri i tij i madh blu, i ngritur drejt reve, iu duk Emës më i kthjellët dhe më i bukur se ata liqene malorë ku pasqyrohet qielli.

— Fatkeq! — thirri befas farmacisti.

Dhe vrapoi te i biri, që sapo ishte hedhur në një pirg gëlqereje për t’i lyer këpucët të bardha. Nën qortimet që i ranë mbi kokë, Napoleoni nisi të ulërinte, ndërsa Zhysteni ia fshinte këpucët me një tufë kashte. Por do të duhej një thikë; Sharli i ofroi të tijën.

— Ah! — tha ajo me vete, — mban thikë në xhep, si fshatar!

Po binte brymë; dhe u kthyen drejt Jonvilit.

Atë mbrëmje zonja Bovari nuk shkoi te fqinjët, dhe kur Sharli iku, kur e ndjeu veten vetëm, krahasimi rifilloi me qartësinë e një ndjesie gati të menjëhershme dhe me atë zgjatje perspektive që kujtimi u jep sendeve. Duke parë nga shtrati zjarrin e kthjellët që digjej, e shihte ende, si atje, Leonin më këmbë, duke përkulur me njërën dorë thuprën e tij dhe duke mbajtur me tjetrën Atalinë, që thithte qetësisht një copë akull. E gjente të mrekullueshëm; s’mund t’i shkëputej; iu kujtuan qëndrimet e tij të tjera në ditë të tjera, fjali që kishte thënë, tingulli i zërit të tij, gjithë qenia e tij; dhe përsëriste, duke nxjerrë buzët përpara si për një puthje:

— Po, i mrekullueshëm! i mrekullueshëm!… A nuk dashuron? — pyeti veten. — Po kë?… Po mua!

Të gjitha provat u shpalosën njëherësh para saj, zemra iu hodh përpjetë. Flaka e oxhakut dridhte në tavan një dritë të gëzuar; ajo u kthye në kurriz duke shtrirë krahët.

Atëherë nisi vajtimi i përjetshëm: „Oh! sikur ta kishte dashur qielli! Pse s’është kështu? Kush e pengoi, pra?…“

Kur Sharli u kthye në mesnatë, ajo bëri sikur u zgjua, dhe, meqë ai bëri zhurmë duke u zhveshur, u ankua për dhimbje koke; pastaj pyeti si pa të keq se ç’kishte ndodhur gjatë mbrëmjes.

— Zoti Leon, — tha ai, — u ngjit herët në dhomë.

Ajo s’u përmbajt dot pa buzëqeshur, dhe e zuri gjumi me shpirtin plot me një magji të re.

Të nesërmen, kur po binte nata, i erdhi për vizitë zotëria Lëro, tregtar stofrash të modës. Ishte njeri i zgjuar ky dyqanxhi.

I lindur gaskon, por i bërë normand, llafazanërinë e jugut e kishte veshur me dinakërinë e krahinës Ko.¹ Fytyra e tij e majme, e butë dhe pa qime, dukej e lyer me një zierje të lehtë jamballi, dhe flokët e bardhë ia bënin edhe më të gjallë shkëlqimin e ashpër të syve të vegjël e të zinj. Nuk dihej se ç’kishte qenë dikur: shitës shëtitës me trastë, thoshin disa, bankier në Ruto, sipas të tjerëve. Ajo që dihej me siguri ishte se bënte me mend llogari të ndërlikuara, sa trembej edhe vetë Bine. I sjellshëm deri në servilizëm, rrinte gjithmonë me mesin gjysmë të përkulur, në qëndrimin e dikujt që përshëndet ose fton.

Pasi la te dera kapelën me shirit zie, vuri mbi tryezë një kuti kartoni të gjelbër dhe nisi duke iu ankuar Zonjës, me shumë mirësjellje, që deri atë ditë s’kishte arritur të fitonte besimin e saj. Një dyqan i varfër si i tij s’ishte bërë për të tërhequr një zonjë elegante; e theksoi fjalën. Megjithatë, mjaftonte që ajo të porosiste, dhe ai do të merrte përsipër t’i siguronte çfarë të donte, qoftë galanteri, të linja, trikotazh apo stofra të modës; sepse shkonte në qytet katër herë në muaj, rregullisht. Ishte në marrëdhënie me shtëpitë më të mëdha. Mund të pyetej për të te Tre Vëllezërit, te Mjekra e Artë apo te I Egri i Madh; të gjithë ata zotërinj e njihnin si xhepin e tyre! Sot, pra, kishte ardhur t’i tregonte Zonjës, kalimthi, disa artikuj që i ndodheshin, falë një rasti nga më të rrallët. Dhe nxori nga kutia një gjysmë duzinë jakash të qëndisura.

Zonja Bovari i shqyrtoi.

— S’kam nevojë për asgjë, — tha.

Atëherë zoti Lëro nxori me delikatesë tri shalle algjeriane, disa pako me gjilpëra angleze, një palë pantofla kashte dhe më në fund katër mbajtëse vezësh prej arre kokosi, të gdhendura me vrima nga të dënuarit me punë të detyruar. Pastaj, me të dyja duart mbi tryezë, me qafën të zgjatur, me trupin të përkulur, ndiqte me gojë hapur vështrimin e Emës, që endej i pavendosur mes këtyre mallrave. Herë pas here, si për të hequr pluhurin, i jepte me thua një goditje mëndafshit të shalleve, të shpalosura në gjithë gjatësinë e tyre; dhe ato dridheshin me një zhurmë të lehtë, duke bërë që, në dritën e gjelbëremë të muzgut, të vezullonin si yje të vegjël pullat e arta të pëlhurës.

— Sa kushtojnë?

— Një hiç, — u përgjigj ai, — një hiç; por s’ka ngut; kur të doni ju; s’jemi çifutë!²

Ajo u mendua disa çaste dhe përfundoi sërish duke e falënderuar zotin Lëro, i cili iu përgjigj pa u tronditur:

— Mirë, pra; do të merremi vesh më vonë; me zonjat jam marrë vesh gjithmonë, përveç me timen, sigurisht!

Ema buzëqeshi.

— Desha t’ju thosha, — vazhdoi ai me pamje zemërmiri pas shakasë, — që s’janë paratë që më shqetësojnë… Do t’ju jepja edhe para, po të duhej.

Ajo bëri një gjest habie.

— Ah! — bëri ai me gjallëri dhe me zë të ulët, — s’do të më duhej të shkoja larg për t’jua gjetur; mbështetuni tek unë!

Dhe nisi të pyeste për xha Telienë, të zotin e Kafenesë Franceze, që zoti Bovari po e mjekonte atëherë.

— Ç’ka, pra, xha Telieu?… Kollitet sa i tund gjithë shtëpinë, dhe kam shumë frikë se së shpejti do t’i duhet më shumë një pallto prej dërrase pishe sesa një fanellë leshi! Ka bërë aq shumë qejfe kur ishte i ri! Këta njerëz, zonjë, s’kishin as rregullin më të vogël! U dogj me raki! Por megjithatë të vjen keq kur sheh të ikë një i njohur.

Dhe, ndërsa e lidhte prapë kutinë, vazhdonte kështu të fliste për klientët e mjekut.

— Është koha, pa dyshim, — tha duke parë xhamat me fytyrë të vrenjtur, — që i shkakton këto sëmundje! Edhe unë s’jam në terezi; madje një nga këto ditë do të më duhet të vij t’i kërkoj këshillë Zotërisë për një dhimbje që kam në shpinë. Më në fund, mirupafshim, zonja Bovari; në dispozicionin tuaj; shërbëtori juaj më i përulur!

Dhe e mbylli derën butë.

Ema vuri t’i shërbenin darkën në dhomë, pranë zjarrit, mbi një tabaka; hëngri ngadalë; gjithçka iu duk e mirë.

— Sa e urtë që qeshë! — thoshte me vete, duke menduar për shallet.

Dëgjoi hapa në shkallë: ishte Leon. U ngrit dhe mori mbi komo, mes pecetave që duheshin qepur anëve, të parën e pirgut. Dukej shumë e zënë kur ai u shfaq.

Biseda qe e plogët, sepse zonja Bovari e linte çdo minutë, ndërsa ai vetë mbetej si i hutuar. I ulur në një karrige të ulët, pranë oxhakut, rrotullonte nëpër gishta kutinë e fildishtë të gjilpërave; ajo shtynte gjilpërën, ose herë pas here, me thua, rrudhte palët e pëlhurës. Nuk fliste; ai heshtte, i magjepsur nga heshtja e saj, siç do të ishte magjepsur nga fjalët e saj.

— Djalë i shkretë! — mendonte ajo.

— Me se s’i pëlqej? — pyeste veten ai.

Leon, megjithatë, përfundoi duke thënë se një nga këto ditë do të shkonte në Ruan, për një punë të zyrës…

— Abonimi juaj për notat e muzikës ka mbaruar; ta rinovoj?

— Jo, — u përgjigj ajo.

— Pse?

— Sepse…

Dhe, duke shtrënguar buzët, tërhoqi ngadalë një fije të gjatë peri gri.

Kjo punë e acaronte Leonin. Gishtat e Emës dukej sikur gërvishteshin në majë; atij i erdhi në mend një frazë galante, por s’guxoi ta thoshte.

— E lini, pra? — vazhdoi.

— Çfarë? — tha ajo me gjallëri; — muzikën? Ah! O Zot, po! A s’kam shtëpinë për të mbajtur, burrin për t’u kujdesur, një mijë gjëra, me një fjalë, shumë detyra që vijnë përpara!

Shikoi sahatin. Sharli ishte vonë. Atëherë u bë e shqetësuar. Dy a tri herë madje përsëriti:

— Është kaq i mirë!

Nëpunësi e donte zotin Bovari. Por kjo dhembshuri e saj ndaj tij e habiti në mënyrë të pakëndshme; megjithatë vazhdoi ta lavdëronte, siç e dëgjonte, thoshte, nga të gjithë, e sidomos nga farmacisti.

— Ah! është njeri i mirë, — vazhdoi Ema.

— Sigurisht, — vazhdoi nëpunësi.

Dhe nisi të fliste për zonjën Ome, veshja shumë e shkujdesur e së cilës zakonisht i bënte të qeshnin.

— Ç’rëndësi ka? — e ndërpreu Ema. — Një nënë e mirë familjeje s’shqetësohet për veshjen.

Pastaj ra sërish në heshtjen e saj.

Kështu ndodhi edhe ditët në vijim; fjalët, sjelljet, gjithçka i ndryshoi. E panë të merrej me zemër me shtëpinë, të shkonte rregullisht në kishë dhe ta mbante shërbyesen më shtrënguar.

E tërhoqi Bertën nga taja. Felisiteja e sillte kur vinin vizita, dhe zonja Bovari e zhvishte që t’u tregonte gjymtyrët. Deklaronte se i adhuronte fëmijët; ishin ngushëllimi i saj, gëzimi, marrëzia e saj, dhe i shoqëronte përkëdheljet me shpërthime lirike që, të tjerëve përveç jonvilasve, do t’u kishin kujtuar murgeshën e mbyllur të Katedrales së Parisit.³

Kur Sharli kthehej, gjente pranë hirit pantoflat që i ngroheshin. Jeleqet e tij tani s’mbetnin më pa astar, as këmishët pa kopsa, madje ishte kënaqësi të shikoje në dollap gjithë skufjet e pambukta të rreshtuara në pirgje të barabarta. Nuk kundërshtonte më, si dikur, të bënte ndonjë shëtitje në kopsht; çdo gjë që propozonte ai pranohej gjithmonë, megjithëse ajo s’i merrte me mend dëshirat të cilave u nënshtrohej pa murmuritur; — dhe kur Leon e shihte pranë zjarrit, pas darke, me të dyja duart mbi bark, me të dyja këmbët mbi kalamende, me faqen të skuqur nga tretja, me sytë të lagur nga lumturia, me fëmijën që zvarritej mbi qilim dhe me atë grua me trup të hollë që vinte përmbi mbështetësen e kolltukut dhe e puthte në ballë:

— Ç’marrëzi! — thoshte me vete, — dhe si t’i afrohem?

Ajo iu duk, pra, aq e virtytshme dhe e paarritshme, sa çdo shpresë, edhe më e turbullta, e braktisi.

Por, me këtë heqje dorë, ai e vendoste në kushte të jashtëzakonshme. Për të, ajo u zhvesh nga cilësitë e mishit, prej të cilave s’kishte asgjë për të fituar; dhe në zemrën e tij ajo vazhdoi të ngjitej gjithnjë më lart e të shkëputej, si një apoteozë madhështore që fluturon. Ishte një nga ato ndjenja të pastra që s’e pengojnë rrjedhën e jetës, që i kultivon sepse janë të rralla, dhe humbja e të cilave do të të hidhëronte më shumë sesa të gëzon zotërimi i tyre.

Ema u dobësua, faqet iu zbehën, fytyra iu zgjat. Me flokët e zinj të lëmuar, me sytë e mëdhenj, me hundën e drejtë, me ecjen e saj prej zogu, dhe gjithmonë e heshtur tani, a nuk dukej sikur e përshkonte jetën duke e prekur mezi, dhe sikur mbante në ballë shenjën e turbullt të ndonjë fati të lartë? Ishte aq e trishtë dhe aq e qetë, aq e ëmbël njëherësh dhe aq e përmbajtur, sa pranë saj të kapte një hijeshi e akullt, si dridhesh nëpër kisha nën aromën e luleve të përzier me të ftohtin e mermerit. Edhe të tjerët nuk i shpëtonin dot kësaj joshjeje. Farmacisti thoshte:

— Është grua me aftësi të mëdha, që s’do të ishte jashtë vendit në një nënprefekturë.

Gratë e qytezës admironin kursimin e saj, klientët mirësjelljen, të varfrit bamirësinë.

Por ajo ishte plot lakmi, tërbim e urrejtje. Ai fustan me pala të drejta fshihte një zemër të përmbysur, dhe ato buzë aq të ndrojtura nuk e tregonin stuhinë. Ishte e dashuruar pas Leonit dhe kërkonte vetminë, që të mund ta shijonte më lirshëm figurën e tij. Pamja e tij e prishte kënaqësinë e këtij soditjeje. Ema dridhej kur dëgjonte hapat e tij; pastaj, në praninë e tij, emocioni binte, dhe pas kësaj s’i mbetej veçse një habi e madhe që përfundonte në trishtim.

Leon s’e dinte, kur dilte prej saj i dëshpëruar, që ajo ngrihej pas tij që ta shihte në rrugë. Shqetësohej për lëvizjet e tij, ia përgjonte fytyrën; shpiku një histori të tërë që të gjente pretekst për të vizituar dhomën e tij. Gruaja e farmacistit i dukej shumë e lumtur që flinte nën të njëjtin kulm; dhe mendimet e saj binin vazhdimisht mbi atë shtëpi, si pëllumbat e Luanit të Artë që vinin të lagnin atje, në ulluqe, këmbët e tyre rozë dhe krahët e bardhë. Por sa më shumë e vinte re Ema dashurinë e saj, aq më shumë e shtypte, që të mos dukej dhe që ta zvogëlonte. Do të kishte dashur që Leoni ta nuhaste; dhe përfytyronte rastësi, katastrofa që do ta kishin lehtësuar. Ajo që e mbante, pa dyshim, ishte përtacia ose tmerri, dhe turpi gjithashtu. Mendonte se e kishte shtyrë tepër larg, se s’ishte më kohë, se gjithçka kishte humbur. Pastaj krenaria, gëzimi për t’i thënë vetes: „jam e virtytshme“, dhe për t’u parë në pasqyrë duke marrë qëndrime të nënshtruara, e ngushëllonte pak për sakrificën që besonte se po bënte.

Atëherë, epshet e mishit, lakmia për para dhe melankolitë e pasionit, të gjitha u shkrinë në një vuajtje të vetme; — dhe, në vend që ta largonte mendjen prej saj, e lidhte edhe më shumë pas saj, duke e nxitur veten drejt dhimbjes e duke i kërkuar rastet kudo. Acarohej për një gjellë të shërbyer keq ose për një derë gjysmë të hapur, ankohej për kadifen që s’e kishte, për lumturinë që i mungonte, për ëndrrat e saj tepër të larta, për shtëpinë e saj tepër të ngushtë.

Ajo që e tërbonte ishte se Sharli s’dukej se e nuhaste mundimin e saj. Bindja e tij se e bënte të lumtur i dukej një fyerje idiote, dhe siguria e tij për këtë, mosmirënjohje. Për kë ishte, pra, e urtë? A s’ishte ai pengesa për çdo lumturi, shkaku i çdo mjerimi, dhe si gjuha e mprehtë e tokës së atij rripi të ndërlikuar që e shtrëngonte nga të gjitha anët?

Ndaj e hodhi mbi të vetëm gjithë urrejtjen e shumëfishtë që lindte nga mërzitë e saj, dhe çdo përpjekje për ta zvogëluar s’bënte gjë tjetër veçse e shtonte; sepse ky mundim i kotë u shtohej shkaqeve të tjera të dëshpërimit dhe i largonte edhe më shumë. Vetë butësia e saj i ngjallte rebelime. Mediokriteti i shtëpisë e shtynte drejt fantazive luksoze, dhembshuria bashkëshortore drejt dëshirave për tradhti. Do të kishte dashur që Sharli ta rrihte, që ta urrente me më shumë të drejtë, që të hakmerrej. Habitej ndonjëherë nga hamendjet e tmerrshme që i vinin në mendje; dhe duhej të vazhdonte të buzëqeshte, të dëgjonte të përsërisnin se ishte e lumtur, të bënte sikur ishte, ta linte ta besonte!

Megjithatë, kishte neveri për këtë hipokrizi. E zinin tundime të ikte me Leonin, diku, shumë larg, për të provuar një fat të ri; por menjëherë i hapej në shpirt një humnerë e turbullt, plot errësirë.

— E pastaj, ai s’më do më, — mendonte; — ç’të bëhem? ç’ndihmë të pres, ç’ngushëllim, ç’lehtësim?

Mbetej e këputur, pa frymë, e plogët, duke dënesur me zë të ulët e me lot që i rridhnin.

— Pse s’ia thoni Zotërisë? — e pyeste shërbyesja, kur hynte gjatë këtyre krizave.

— Janë nervat, — përgjigjej Ema; — mos i fol, do ta hidhërosh.

— Ah! po, — vazhdonte Felisiteja, — jeni pikërisht si Gerinja, e bija e xha Gerenit, peshkatarit nga Poleja, që e kam njohur në Diep, para se të vija te ju. Ishte aq e trishtuar, aq e trishtuar, sa kur e shihje më këmbë në pragun e shtëpisë, të dukej si një pëlhurë varrimi e tendosur para derës. Sëmundja e saj, me sa duket, ishte një lloj mjegulle që kishte në kokë, dhe mjekët s’i bënin dot gjë, as prifti. Kur e zinte shumë fort, shkonte e vetme buzë detit, aq sa togeri i doganës, kur bënte xhiron, shpesh e gjente të shtrirë barkas e duke qarë mbi zall. Pastaj, pas martese, i kaloi, thonë.

— Por mua, — vazhdonte Ema, — m’u shfaq pas martese.

Shënime

1. Në Francë gaskonët kishin famën e llafazanëve e mburravecëve, kurse normandët, sidomos ata të krahinës Ko, famën e njerëzve dinakë e të matur që s’të japin kurrë një përgjigje të prerë. ↩︎

2. Shprehje e zakonshme në gojën e tregtarëve të kohës, që pasqyron paragjykimin e përhapur ndaj hebrenjve si fajdexhinj. Ironia e Flaubert-it është se fajdexhiu i vërtetë i romanit është pikërisht ai që e thotë. ↩︎

3. Te Katedralja e Parisit (1831) e Victor Hugo-s, la Sachette është një grua e mbyllur në një qeli, që vajton prej pesëmbëdhjetë vjetësh vajzën e vogël që ia kanë rrëmbyer dhe puth pa pushim këpucën e saj të vockël. ↩︎