Pjesa e tretë — VIII · Zonja Bovari

Ndërsa ecte, pyeste veten: „Ç’do t’i them? Nga t’ia nis?“ Dhe sa më shumë përparonte, aq më shumë njihte shkurret, pemët, gjembaçet mbi kodër, kështjellën atje. E gjente veten sërish në ndjesitë e dashurisë së saj të parë, dhe zemra e saj e shkretë e shtypur zgjerohej aty me dashuri. Një erë e vakët i frynte në fytyrë; bora, duke u shkrirë, binte pikë-pikë nga sythat mbi bar.

Hyri, si dikur, nga dera e vogël e parkut, pastaj arriti në oborrin kryesor, që e rrethonte një rresht i dyfishtë blirësh të dendur. Ata lëkundnin, duke fishkëllyer, degët e tyre të gjata. Qentë në kolibe lehën të gjithë, dhe kumbimi i zërave të tyre jehonte pa u shfaqur njeri.

U ngjit në shkallën e gjerë e të drejtë, me parmakë druri, që të çonte në korridorin e shtruar me pllaka të pluhurosura ku hapeshin disa dhoma në rresht, si në manastire ose në hane. E tija ishte në fund, krejt në fund, majtas. Kur vuri gishtat mbi bravë, forcat e lanë befas. Kishte frikë se mos ai s’ishte aty, gati e dëshironte këtë, e megjithatë ishte shpresa e saj e vetme, rasti i fundit për shpëtim. U përqendrua një minutë, dhe, duke e forcuar guximin me ndjenjën e nevojës së çastit, hyri.

Ai ishte para zjarrit, me të dyja këmbët mbi parvazin e oxhakut, duke pirë llullë.

— Hë! ju jeni! — tha duke u ngritur me vrull.

— Po, jam unë!… do të doja, Rodolf, t’ju kërkoja një këshillë.

Dhe, pavarësisht nga të gjitha përpjekjet, s’ia dilte dot ta hapte gojën.

— S’keni ndryshuar, jeni gjithmonë e mrekullueshme!

— Oh! — vazhdoi ajo me hidhërim, — janë hijeshi të trishta, miku im, meqë ju i keni përbuzur.

Atëherë ai nisi një shpjegim të sjelljes së tij, duke kërkuar ndjesë me fjalë të turbullta, ngaqë s’mund të shpikte gjë më të mirë.

Ajo e la veten të kapej nga fjalët e tij, edhe më shumë nga zëri i tij dhe nga pamja e personit të tij; aq sa bëri sikur e besoi, ose ndoshta e besoi, pretekstin e ndarjes së tyre; ishte një e fshehtë prej së cilës varej nderi madje edhe jeta e një personi të tretë.

— S’ka rëndësi! — bëri ajo duke e parë me trishtim, — kam vuajtur shumë!

Ai u përgjigj me ton filozofik:

— Kështu është jeta!

— Të paktën, — vazhdoi Ema, — a ka qenë e mirë me ju që kur u ndamë?

— Oh! as e mirë… as e keqe.

— Ndoshta do të kishte qenë më mirë të mos ndaheshim kurrë.

— Po…, ndoshta!

— Ashtu kujton? — tha ajo duke iu afruar.

Dhe psherëtiu.

— O Rodolf! sikur ta dije… Të kam dashur shumë!

Ishte atëherë që ajo ia mori dorën, dhe ndenjën ca kohë me gishta të ngatërruar, — si ditën e parë, në panair! Me një gjest krenarie, ai përpiqej të mos i dorëzohej mallëngjimit. Por, duke u lëshuar mbi gjoksin e tij, ajo i tha:

— Si doje të jetoja pa ty? S’mund ta heqësh dot zakonin e lumturisë! Isha e dëshpëruar! kujtova se do të vdisja! Do të t’i tregoj të gjitha, do ta shohësh. Dhe ti… ike prej meje!…

Sepse, prej tre vjetësh, ai i ishte shmangur me kujdes, nga ajo frikë e natyrshme që e karakterizon seksin e fortë; dhe Ema vazhdonte me lëvizje të hijshme të kokës, më përkëdhelëse se një mace e dashuruar:

— Do të tjera, pranoje. Oh! i kuptoj, hajde! i fal; do t’i kesh joshur, siç më kishe joshur mua. Ti je burrë! ke gjithçka që duhet për t’u dashur. Por do ta rifillojmë, apo jo? do ta duam njëri-tjetrin! Ja, po qesh, jam e lumtur!… fol, pra!

Dhe ishte e mrekullueshme për t’u parë, me vështrimin ku dridhej një lot, si uji i një stuhie në një kupë lule blu.

Ai e tërhoqi mbi gjunjë dhe ia përkëdhelte me shpinën e dorës flokët e lëmuar, ku, në dritën e muzgut, vezullonte si një shigjetë ari një rreze e fundit dielli. Ajo e përkulte ballin; ai përfundoi duke e puthur në qepalla, fare butë, me majën e buzëve.

— Po ti ke qarë! — tha. — Pse?

Ajo shpërtheu në dënesa. Rodolfi kujtoi se ishte shpërthimi i dashurisë së saj; meqë ajo heshte, e mori këtë heshtje si një turp të fundit, dhe atëherë thirri:

— Ah! më fal! ti je e vetmja që më pëlqen. Kam qenë idiot dhe i lig! Të dua, do të të dua gjithmonë!… Ç’ke? thuaje, pra!

Ra në gjunjë.

— E pra!… jam e rrënuar, Rodolf! Do të më japësh hua tre mijë franga!

— Por…, por…, — tha ai duke u ngritur pak nga pak, ndërsa fytyra i merrte një shprehje serioze.

— E di, — vazhdonte ajo shpejt, — që burri im e kishte vënë gjithë pasurinë te një noter; ai ia mbathi. Kemi marrë hua; klientët s’paguanin. Sidoqoftë, likuidimi s’ka mbaruar; do të kemi më vonë. Por sot, nga mungesa e tre mijë frangave, do të na sekuestrojnë; është tani, në këtë çast; dhe, duke u mbështetur te miqësia jote, erdha.

„Ah! — mendoi Rodolfi, që u zbeh befas shumë, — për këtë ka ardhur!“

Më në fund tha me pamje të qetë:

— S’i kam, zonja ime e dashur.

Nuk gënjente. Po t’i kishte, do t’i kishte dhënë, pa dyshim, megjithëse në përgjithësi është e pakëndshme të bësh vepra kaq të bukura: një kërkesë parash, nga të gjitha stuhitë që bien mbi dashurinë, është më e ftohta dhe ajo që shkul më shumë rrënjët.

Ajo në fillim ndenji disa minuta duke e parë.

— S’i ke!

Përsëriti disa herë:

— S’i ke!… Do të duhej ta kisha kursyer veten nga ky turp i fundit. S’më ke dashur kurrë! s’vlen më shumë se të tjerët!

Po e tradhtonte veten, po humbiste.

Rodolfi e ndërpreu, duke e siguruar se edhe ai vetë ishte „ngushtë“.

— Ah! të qaj hallin! — tha Ema. — Po, shumë!…

Dhe, duke i ndalur sytë mbi një karabinë të damaskuar që shkëlqente në raftin e armëve:

— Por, kur je kaq i varfër, s’i vë argjend qytës së pushkës! S’blen një sahat me inkrustime prej kocke breshke! — vazhdonte ajo duke treguar sahatin në stilin Boulle; — as fishkëllima argjendi të praruar për kamxhikët, — i prekte! — as stoli për orën! Oh! s’i mungon asgjë! Deri edhe një mbajtëse likerësh në dhomë; sepse ti e do veten, jeton mirë, ke një kështjellë, ferma, pyje; bën gjah me qen, udhëton në Paris… Eh! edhe sikur vetëm këto, — thirri ajo duke marrë mbi oxhak kopsat e tij të manshetave, — edhe vogëlsira më e vogël nga këto! mund të bëhen para!… Oh! s’i dua! mbaji!

Dhe i flaku shumë larg të dy kopsat, zinxhiri i artë i të cilave u këput duke u përplasur pas murit.

— Por unë do të të kisha dhënë gjithçka, do të kisha shitur gjithçka, do të kisha punuar me duart e mia, do të kisha lypur nëpër rrugë, për një buzëqeshje, për një vështrim, për të të dëgjuar të thuash: „Faleminderit!“ Dhe ti rri aty i qetë në kolltukun tënd, sikur të mos më kishe bërë të vuaja mjaft? Pa ty, a e di mirë, do të kisha mundur të jetoja e lumtur! Kush të detyroi? Mos ishte bast? Megjithatë më doje, ma thoshe… Dhe pak më parë… Ah! do të kishte qenë më mirë të më dëboje! I kam duart të ngrohta nga puthjet e tua, dhe ja vendi, mbi qilim, ku më betoheshe në gjunjë një përjetësi dashurie. Ma bëre ta besoj: dy vjet rresht më tërhoqe zvarrë në ëndrrën më të mrekullueshme e më të ëmbël!… Hë! planet tona të udhëtimit, të kujtohen? Oh! letra jote, letra jote! ma copëtoi zemrën!… E pastaj, kur kthehem tek ai, tek ai, që është i pasur, i lumtur, i lirë! për të kërkuar një ndihmë që do ta jepte i pari që të dalë, duke iu lutur e duke i sjellë prapë gjithë dhembshurinë time, ai më shtyn, sepse kjo do t’i kushtonte tre mijë franga!

— S’i kam! — u përgjigj Rodolfi me atë qetësi të përsosur me të cilën mbulohen si me një mburojë zemërimet e nënshtruara.

Ajo doli. Muret dridheshin, tavani e shtypte; dhe kaloi përsëri nëpër rrugicën e gjatë, duke u penguar pas grumbujve të gjetheve të vdekura që i shpërndante era. Më në fund arriti te hendeku para kangjellës; i theu thonjtë pas bravës, aq shumë nxitonte ta hapte. Pastaj, njëqind hapa më tutje, pa frymë, gati për të rënë, u ndal. Dhe atëherë, duke u kthyer, pa edhe një herë kështjellën e palëvizshme, me parkun, kopshtet, tri oborret dhe të gjitha dritaret e fasadës.

Mbeti e humbur nga shtangia, dhe e ndërgjegjshme për veten vetëm nga rrahja e arterieve, që i dukej se i dëgjonte të dilnin si një muzikë shurdhuese që mbushte fushën. Toka nën këmbë ishte më e butë se një valë, dhe brazdat iu dukën valë të pamasa të murme që thyheshin. Gjithçka që kishte në kokë nga kujtimet, nga idetë, i ikte njëherësh, me një të hedhur të vetme, si një mijë copat e një fishekzjarri. Pa të atin, dhomëzën e Lëroit, dhomën e tyre atje, një peizazh tjetër. E kapte çmenduria, u tremb, dhe arriti ta mblidhte veten, në një mënyrë të turbullt, është e vërtetë; sepse s’e kujtonte shkakun e gjendjes së saj të tmerrshme, domethënë çështjen e parave. Vuante vetëm nga dashuria, dhe e ndiente shpirtin që e braktiste nga ky kujtim, si të plagosurit, duke dhënë shpirt, ndiejnë jetën që u ikën nga plaga që rrjedh gjak.

Binte nata, fluturonin sorra.

Iu duk befas se kokrriza ngjyrë zjarri shpërthenin në ajër si plumba plasës duke u sheshuar, dhe silleshin, silleshin, për të shkuar e për t’u shkrirë mbi borë, mes degëve të pemëve. Në mes të secilës prej tyre shfaqej fytyra e Rodolfit. U shumuan, dhe afroheshin, depërtonin në të; gjithçka u zhduk. Njohu dritat e shtëpive, që rrezatonin që larg në mjegull.

Atëherë gjendja e saj, si një humnerë, iu shfaq përsëri. Gulçonte sa po i çahej gjoksi. Pastaj, në një vrull heroizmi që e bënte gati të gëzuar, zbriti bregoren me vrap, kaloi dërrasën e lopëve, shtegun, rrugicën, tregun, dhe mbërriti para dyqanit të farmacistit.

S’kishte njeri. Do të hynte; por, në zhurmën e ziles, mund të vinte dikush; dhe, duke u futur nga portëza, duke mbajtur frymën, duke prekur muret, përparoi deri në pragun e kuzhinës, ku digjej një qiri i vënë mbi sobë. Zhysteni, me mëngë këmishe, po çonte një pjatë.

„Ah! po hanë darkë. Të presim.“

Ai u kthye. Ajo trokiti në xham. Ai doli.

— Çelësin! atë të sipërmin, ku janë…

— Si?

Dhe e shikonte, krejt i habitur nga zbehtësia e fytyrës së saj, që dallohej e bardhë mbi sfondin e zi të natës. Iu duk jashtëzakonisht e bukur, dhe madhështore si një fantazmë; pa e kuptuar se ç’donte ajo, parandiente diçka të tmerrshme.

Por ajo vazhdoi me gjallëri, me zë të ulët, me një zë të butë, që të shkrinte:

— E dua! ma jep.

Meqë muri ishte i hollë, dëgjohej kërcitja e pirunëve mbi pjata në dhomën e ngrënies.

Ajo pretendoi se i duhej të vriste minjtë që s’e linin të flinte.

— Do të duhej ta lajmëroja zotërinë.

— Jo! rri!

Pastaj, me pamje mospërfillëse:

— Eh! s’ka nevojë, do t’ia them unë pas pak. Hajde, më bëj dritë!

Hyri në korridorin ku hapej dera e laboratorit. Pas murit ishte një çelës me etiketën kafarnaum.

— Zhysten! — thirri farmacisti, që po i mbaronte durimi.

— Ngjitemi!

Dhe ai e ndoqi.

Çelësi u rrotullua në bravë, dhe ajo shkoi drejt e te rafti i tretë, aq mirë e udhëhiqte kujtesa, kapi kavanozin blu, i shkuli tapën, futi dorën brenda, dhe, duke e nxjerrë plot me një pluhur të bardhë, nisi të hante drejtpërdrejt.

— Ndaluni! — thirri ai duke u hedhur mbi të.

— Hesht! do të vinin…

Ai dëshpërohej, donte të thërriste.

— Mos thuaj asgjë, gjithçka do t’i binte mbi kokë zotërisë tënd!

Pastaj ajo u kthye e qetësuar befas, gati me qetësinë e një detyre të kryer.

Kur Sharli, i tronditur nga lajmi i sekuestrimit, ishte kthyer në shtëpi, Ema sapo kishte dalë. Ai bërtiti, qau, i ra të fikët, por ajo s’u kthye. Ku mund të ishte? Dërgoi Felisitenë te Ome, te zoti Tyvash, te Lëroi, te Luani i Artë, kudo; dhe, në ndërprerjet e ankthit të tij, shihte nderin e tij të asgjësuar, pasurinë e tyre të humbur, të ardhmen e Bertës të thyer! Për ç’shkak?… asnjë fjalë! Priti deri në orën gjashtë të mbrëmjes. Më në fund, duke mos duruar më, dhe duke përfytyruar se ajo ishte nisur për në Ruan, doli në xhade, bëri gjysmë lige, s’takoi njeri, priti edhe pak dhe u kthye.

Ajo ishte kthyer.

— Ç’ndodhi?… Pse?… Shpjegomë!…

Ajo u ul në tryezën e shkrimit dhe shkroi një letër që e vuloi ngadalë, duke shtuar datën e ditës dhe orën.

Pastaj tha me ton solemn:

— Do ta lexosh nesër; deri atëherë, të lutem, mos më bëj asnjë pyetje!… Jo, asnjë!

— Por…

— Oh! më lër!

Dhe u shtri sa gjatë ishte mbi shtrat.

Një shije e ashpër që ndiente në gojë e zgjoi. Pa Sharlin dhe i mbylli përsëri sytë.

Përgjonte veten me kureshtje, për të dalluar nëse vuante. Por jo! asgjë ende. Dëgjonte rrahjen e sahatit, zhurmën e zjarrit, dhe Sharlin, më këmbë pranë shtratit të saj, që merrte frymë.

„Ah! sa gjë e vogël që është vdekja! — mendonte; — do të më zërë gjumi, dhe gjithçka do të mbarojë!“

Piu një gllënjkë ujë dhe u kthye nga muri.

Ajo shije e tmerrshme boje vazhdonte.

— Kam etje!… oh! kam shumë etje! — psherëtiu.

— Ç’ke, pra? — tha Sharli, që i zgjaste një gotë.

— S’është gjë!… Hape dritaren…, po më zihet fryma!

Dhe e zuri një të përzier aq e papritur, sa mezi pati kohë të kapte shaminë nën jastëk.

— Hiqe! — tha shpejt; — hidhe!

Ai e pyeti; ajo s’u përgjigj. Rrinte pa lëvizur, nga frika se mos emocioni më i vogël e bënte të villte. Megjithatë ndiente një të ftohtë akulli që i ngjitej nga këmbët deri te zemra.

— Ah! ja tek po fillon! — pëshpëriti.

— Ç’thua?

Rrotullonte kokën me një gjest të butë plot ankth, duke hapur vazhdimisht nofullat, sikur të mbante mbi gjuhë diçka shumë të rëndë. Në orën tetë të vjellat u shfaqën përsëri.

Sharli vuri re se në fund të legenit kishte një lloj zhavorri të bardhë, të ngjitur pas mureve të porcelanit.

— Është e jashtëzakonshme! është e çuditshme! — përsëriti.

Por ajo tha me zë të fortë:

— Jo, gabohesh!

Atëherë, me delikatesë e gati duke e përkëdhelur, ai i kaloi dorën mbi stomak. Ajo lëshoi një britmë të mprehtë. Ai u tërhoq krejt i trembur.

Pastaj nisi të rënkonte, në fillim dobët. Një drithërimë e madhe ia tundte supet, dhe po bëhej më e zbehtë se çarçafi ku i futeshin gishtat e ngërçuar. Pulsi i saj i çrregullt tani mezi ndihej.

Pika i kullonin mbi fytyrën e kaltëroshe, që dukej si e ngrirë në avullin e një avulli metalik. Dhëmbët i kërcisnin, sytë e zmadhuar shikonin turbullt rreth e rrotull, dhe çdo pyetjeje i përgjigjej vetëm duke tundur kokën; madje buzëqeshi dy-tri herë. Pak nga pak, rënkimet iu bënë më të forta. I shpëtoi një ulërimë e mbytur; tha se po ndihej më mirë dhe se do të ngrihej pas pak. Por e zunë konvulsionet; thirri:

— Ah! është e tmerrshme, o Zot!

Ai u hodh në gjunjë pranë shtratit të saj.

— Fol! ç’ke ngrënë? Përgjigju, për hir të qiellit!

Dhe e shikonte me sy plot një dhembshuri të tillë si ajo s’kishte parë kurrë.

— E pra, atje…, atje!… — tha ajo me zë që i shuhej.

Ai u hodh te tryeza e shkrimit, theu vulën dhe lexoi me zë të lartë: Të mos akuzohet askush… U ndal, kaloi dorën mbi sy, dhe e rilexoi.

— Si!… Ndihmë! ejani!

Dhe s’mund të përsëriste veçse këtë fjalë: „E helmuar! e helmuar!“ Felisiteja vrapoi te Ome, i cili e thirri me zë të lartë në shesh; zonja Lëfransua e dëgjoi te Luani i Artë; disa u ngritën për t’ua thënë fqinjëve, dhe gjithë natën fshati ndenji zgjuar.

I hutuar, duke belbëzuar, gati për të rënë, Sharli sillej nëpër dhomë. Përplasej pas mobiljeve, shkulte flokët, dhe farmacisti s’e kishte menduar kurrë se mund të kishte një pamje kaq të tmerrshme.

U kthye në shtëpi për t’i shkruar zotit Kanive dhe doktor Larivierit. Po humbiste mendjen; bëri më shumë se pesëmbëdhjetë kopje të para. Ipoliti u nis për në Nëfshatel, dhe Zhysteni e ngau aq fort kalin e Bovarit, sa e la në bregoren e Bua-Gijomit, të këputur e tri të katërtat të ngordhur.

Sharli deshi të shfletonte fjalorin e tij të mjekësisë; s’shihte, rreshtat kërcenin.

— Qetësi! — tha farmacisti. — Bëhet fjalë vetëm për të dhënë ndonjë kundërhelm të fuqishëm. Cili është helmi?

Sharli tregoi letrën. Ishte arsenik.

— E pra, — vazhdoi Ome, — do të duhej bërë analiza.

Sepse e dinte që në të gjitha helmimet duhet bërë një analizë; dhe tjetri, që s’kuptonte, u përgjigj:

— Ah! bëjeni! bëjeni! shpëtojeni…

Pastaj, kur u kthye pranë saj, u lëshua përtokë mbi qilim, dhe rrinte me kokën mbështetur pas buzës së shtratit të saj, duke dënesur.

— Mos qaj! — i tha ajo. — Së shpejti s’do të të mundoj më!

— Pse? Kush të detyroi?

Ajo ia ktheu:

— Duhej, miku im.

— A s’ishe e lumtur? Mos është faji im? E megjithatë bëra gjithçka që munda!

— Po…, është e vërtetë…, ti je i mirë!

Dhe i kalonte dorën nëpër flokë, ngadalë. Ëmbëlsia e kësaj ndjesie ia rëndonte trishtimin; ndiente gjithë qenien e tij të shembej nga dëshpërimi me mendimin se duhej ta humbiste, kur, përkundrazi, ajo i rrëfente më shumë dashuri se kurrë; dhe s’gjente asgjë; s’dinte, s’guxonte, ngutja e një vendimi të menjëhershëm duke e tronditur përfundimisht.

Kishte mbaruar, mendonte ajo, me të gjitha tradhtitë, poshtërsitë dhe lakmitë e panumërta që e mundonin. S’urrente më askënd tani; një ngatërresë muzgu i binte mbi mendje, dhe nga të gjitha zhurmat e tokës Ema s’dëgjonte më veçse vajtimin e ndërprerë të asaj zemre të shkretë, të ëmbël e të paqartë, si jehona e fundit e një simfonie që largohet.

— Ma sillni të voglën, — tha ajo duke u ngritur mbi bërryl.

— S’je më keq, apo jo? — pyeti Sharli.

— Jo! jo!

Fëmija erdhi në krahun e shërbyeses, me këmishën e saj të gjatë të natës, prej nga dilnin këmbët e zbathura, serioze dhe gati duke ëndërruar ende. Shikonte me habi dhomën krejt të rrëmujshme dhe mbyllte e hapte sytë, e verbuar nga shandanët që digjeshin mbi mobilje. Pa dyshim i kujtonin mëngjeset e Vitit të Ri ose të mesit të Kreshmës, kur, e zgjuar kështu herët nën dritën e qirinjve, vinte në shtratin e së ëmës për të marrë dhuratat, sepse nisi të thoshte:

— Ku është, mama?

Dhe, meqë të gjithë heshtnin:

— Po s’e shoh këpucën time të vogël!

Felisiteja e përkulte drejt shtratit, ndërsa ajo vazhdonte të shikonte nga oxhaku.

— Mos e ka marrë taja? — pyeti.

Dhe, në këtë emër, që e çonte në kujtimin e tradhtive dhe fatkeqësive të saj, zonja Bovari e ktheu kokën mënjanë, si nga neveria e një helmi tjetër më të fortë që i ngjitej në gojë. Berta, ndërkaq, mbetej e vënë mbi shtrat.

— Oh! sa sy të mëdhenj që ke, mama! sa e zbehtë që je! sa djersin!…

E ëma e shikonte.

— Kam frikë! — tha e vogla duke u tërhequr.

Ema i mori dorën për t’ia puthur; ajo përpëlitej.

— Mjaft! merreni! — thirri Sharli, që dënesej në kthinën e shtratit.

Pastaj simptomat u ndalën për një çast; ajo dukej më pak e trazuar; dhe, me çdo fjalë të parëndësishme, me çdo frymëmarrje pak më të qetë të gjoksit të saj, ai rimerrte shpresë. Më në fund, kur hyri Kaniveja, iu hodh në krahë duke qarë.

— Ah! ju jeni! faleminderit! jeni i mirë! Por gjithçka po shkon më mirë. Ja, shikojeni…

Kolegu nuk qe aspak i këtij mendimi, dhe, pa e zgjatur, siç thoshte vetë, përshkroi një ilaç për të vjellë, për ta çliruar krejt stomakun.

Ajo s’vonoi të villte gjak. Buzët iu shtrënguan edhe më shumë. Kishte gjymtyrët e ngërçuara, trupin të mbuluar me njolla të murme, dhe pulsi i rrëshqiste nën gishta si një fije e tendosur, si një tel harpe gati për t’u këputur.

Pastaj nisi të bërtiste, tmerrësisht. Mallkonte helmin, e shante, i lutej të nxitonte, dhe shtynte me krahët e ngurtësuar gjithçka që Sharli, më agonizues se ajo, përpiqej t’i jepte të pinte. Ai rrinte më këmbë, me shaminë mbi buzë, duke gulçuar, duke qarë, i mbytur nga dënesat që e tundnin deri te thembrat; Felisiteja vraponte andej-këtej nëpër dhomë; Ome, i palëvizur, lëshonte psherëtima të mëdha, dhe zoti Kanive, duke ruajtur gjithmonë sigurinë e tij, megjithatë kishte nisur të ndihej i trazuar.

— Djall!… megjithatë… është pastruar, dhe, që nga çasti kur shkaku pushon…

— Efekti duhet të pushojë, — tha Ome; — është e qartë.

— Por shpëtojeni! — thërriste Bovari.

Prandaj, pa e dëgjuar farmacistin, që guxonte ende këtë hipotezë: „Ndoshta është një paroksizëm shpëtimtar“, Kaniveja po i jepte teriak, kur u dëgjua kërcitja e një kamxhiku; të gjithë xhamat u dridhën, dhe një karrocë poste, që e tërhiqnin me gjithë gjoks tre kuaj të baltosur deri te veshët, doli me një të hedhur nga qoshja e tregut. Ishte doktor Larivieri.

Shfaqja e një perëndie s’do të kishte shkaktuar më shumë trazim. Bovari ngriti duart, Kaniveja u ndal në vend, dhe Ome e hoqi kësulën greke shumë kohë para se doktori të hynte.

Ai i përkiste shkollës së madhe kirurgjikale të dalë nga përparësja e Bichat-së,¹ asaj brezi, tani të zhdukur, mjekësh filozofë që, duke e dashur artin e tyre me një dashuri fanatike, e ushtronin me ekzaltim e me mençuri! Gjithçka dridhej në spitalin e tij kur nxehej, dhe nxënësit e nderonin aq shumë, sa përpiqeshin, sapo vendoseshin, ta imitonin sa më shumë; kështu që nëpër qytetet përreth gjeje tek ata pallton e tij të gjatë të butë prej merinosi dhe frakun e tij të gjerë të zi, mëngët e zbërthyera të të cilit i mbulonin pak duart e mishta, duar shumë të bukura, që s’mbanin kurrë doreza, si për të qenë më të shpejta të zhyteshin në mjerime. I përbuzur ndaj kryqeve, titujve dhe akademive, mikpritës, bujar, atëror me të varfrit dhe duke e praktikuar virtytin pa besuar në të, gati do të kishte kaluar për shenjtor, po të mos e kishte bërë mprehtësia e mendjes të trembeshin prej tij si prej një djalli. Vështrimi i tij, më i mprehtë se bisturitë, të zbriste drejt e në shpirt dhe çmontonte çdo gënjeshtër përmes pretendimeve e turpeve. Dhe ecte kështu, plot me atë madhështi zemërmirë që japin vetëdija e një talenti të madh, pasuria dhe dyzet vjet jetë punëtore e të patëmetë.

Rrudhi vetullat që në derë, kur pa fytyrën kufomë të Emës, të shtrirë në kurriz, me gojë hapur. Pastaj, ndërsa dukej sikur dëgjonte Kanivenë, kalonte gishtin tregues nën flegra dhe përsëriste:

— Mirë, mirë.

Por bëri një lëvizje të ngadaltë të supeve. Bovari e vështroi: panë njëri-tjetrin; dhe ky burrë, megjithëse kaq i mësuar me pamjen e dhimbjeve, s’mundi ta mbante një lot që i ra mbi jakën e dantelltë.

Deshi ta merrte Kanivenë në dhomën ngjitur. Sharli e ndoqi.

— Është shumë keq, apo jo? Sikur t’i vinim lapa me mustardë? s’di se çfarë! Gjeni diçka, pra, ju që keni shpëtuar kaq shumë!

Sharli ia rrethonte trupin me të dy krahët, dhe e sodiste në mënyrë të tmerruar, lutëse, gjysmë i lëshuar pas gjoksit të tij.

— Hajde, djali im i shkretë, guxim! S’ka më asgjë për të bërë.

Dhe doktor Larivieri u kthye mënjanë.

— Po ikni?

— Do të kthehem.

Doli si për t’i dhënë një urdhër karrocierit, me zotërinë Kanive, që as ai s’donte ta shihte Emën të vdiste në duart e tij.

Farmacisti u bashkua me ta në shesh. Nga natyra, s’mund të ndahej nga njerëzit e famshëm. Prandaj iu lut zotit Larivier t’i bënte nderin e shquar të pranonte të hante drekë.

Dërguan shpejt të merrnin pëllumba te Luani i Artë, të gjitha kotoletat që kishte në kasapnore, krem te Tyvashi, vezë te Lestibudua, dhe farmacisti ndihmonte vetë në përgatitje, ndërsa zonja Ome thoshte, duke tërhequr kordonët e bluzës:

— Do të na falni, zotëri; sepse në vendin tonë të mjerë, po s’ta thanë një ditë më parë…

— Gotat me këmbë!!! — pëshpëriti Ome.

— Të paktën, sikur të ishim në qytet, do të kishim mundësinë e këmbëve të mbushura.

— Hesht!… Në tryezë, doktor!

Pas kafshatave të para, gjykoi të arsyeshme të jepte disa hollësi për katastrofën:

— Në fillim patëm një ndjenjë thatësie në faring, pastaj dhimbje të padurueshme në epigastër, superpastrim, komë.

— Si u helmua, pra?

— S’e di, doktor, madje s’e di mirë ku mund ta ketë gjetur këtë acid arsenik.

Zhysteni, që po sillte atëherë një pirg pjatash, u kap nga një dridhje.

— Ç’ke? — tha farmacisti.

Djaloshi, në këtë pyetje, i la të gjitha të binin përtokë, me një zhurmë të madhe.

— Idiot! — thirri Ome, — i ngathët! trap! gomar!

Por, befas, duke e përmbajtur veten:

— Desha, doktor, të provoja një analizë, dhe primo, futa me kujdes në një tub…

— Do të kishte qenë më mirë, — tha kirurgu, — t’i fusnit gishtat në fyt.

Kolegu i tij heshte, sepse sapo kishte marrë fshehurazi një qortim të fortë për ilaçin e tij të të vjellit, kështu që ai Kaniveja i mirë, kaq arrogant e llafazan në kohën e këmbës së shtrembër, sot ishte shumë modest; buzëqeshte pa pushim, në mënyrë miratuese.

Ome lulëzonte në krenarinë e tij si mikpritës, dhe ideja e hidhur e Bovarit i shtonte turbullt kënaqësinë, nga një kthim egoist që bënte mbi veten. Pastaj prania e Doktorit e ngazëllente. Shfaqte diturinë e tij, përmendte rrëmujë kantaridet, upasin, mançinelën, nepërkën.

— Madje kam lexuar se disa njerëz ishin helmuar, doktor, dhe si të goditur nga rrufeja, nga salsiçe që ishin tymosur tepër fort! Të paktën, kjo ishte në një raport shumë të bukur, të shkruar nga një nga autoritetet tona farmaceutike, nga një nga mjeshtrit tanë, i shquari Cadet de Gassicourt!

Zonja Ome u shfaq përsëri, duke mbajtur një nga ato makinat e lëkundshme që ngrohen me alkool; sepse Ome donte ta bënte kafenë mbi tryezë, duke e pasur, nga ana tjetër, të pjekur vetë, të bluar vetë, të përzier vetë.

— Saccharum, doktor, — tha ai duke i ofruar sheqer.

Pastaj i bëri të zbritnin të gjithë fëmijët, kurioz të kishte mendimin e kirurgut për trupin e tyre.

Më në fund, zoti Larivier po ikte, kur zonja Ome i kërkoi një konsultë për burrin e saj. I trashej gjaku, sepse e zinte gjumi çdo mbrëmje pas darke.

— Oh! s’është gjaku ai që e ka të trashë.

Dhe, duke buzëqeshur pak nga kjo lojë fjalësh që s’e vuri re njeri, doktori hapi derën. Por farmacia ishte e mbushur plot me njerëz; dhe e pati shumë zor të shpëtonte nga zotëria Tyvash, që kishte frikë se mos e shoqja i kishte zënë pezmatim mushkërish, sepse e kishte zakon të pështynte në hi; pastaj nga zoti Bine, që ndonjëherë ndiente uri të tmerrshme, nga zonja Karon, që kishte therje, nga Lëroi, që kishte marramendje, nga Lestibudua, që kishte reumatizëm, nga zonja Lëfransua, që kishte urth. Më në fund të tre kuajt u nisën me vrap, dhe në përgjithësi u gjykua se s’ishte treguar i sjellshëm.

Vëmendja e publikut u largua nga shfaqja e zotit Burnizien, që kalonte nën treg me vajrat e shenjta.

Ome, siç ia kërkonin parimet, i krahasoi priftërinjtë me sorrat që i tërheq era e të vdekurve; pamja e një kleriku i ishte personalisht e pakëndshme, sepse rasa e bënte të ëndërronte qefinin, dhe e urrente njërën pak nga frika e tjetrit.

Megjithatë, pa u tërhequr para asaj që e quante misionin e tij, u kthye te Bovari në shoqërinë e Kanivesë, që zoti Larivier, para se të ikte, e kishte nxitur fort ta bënte këtë; madje, pa vërejtjet e së shoqes, do të kishte marrë me vete dy djemtë, për t’i mësuar me rrethanat e forta, që të ishte për ta një mësim, një shembull, një tablo solemne që t’u mbetej më vonë në kokë.

Dhoma, kur hynë, ishte e tëra plot me një solemnitet të zymtë. Mbi tryezën e qepjes, të mbuluar me një pecetë të bardhë, kishte pesë-gjashtë topa të vegjël pambuku në një pjatë argjendi, pranë një kryqi të madh, mes dy shandanëve që digjeshin. Ema, me mjekrën mbi gjoks, i hapte qepallat pa masë; dhe duart e saj të shkreta zvarriteshin mbi çarçafë, me atë gjest të shëmtuar e të butë të atyre që japin shpirt, që duket sikur duan të mbulohen që tani me qefin. I zbehtë si një statujë, me sy të kuq si prush, Sharli, pa qarë, rrinte përballë saj, në këmbët e shtratit, ndërsa prifti, i mbështetur mbi një gju, murmuriste fjalë të ulëta.

Ajo e ktheu fytyrën ngadalë, dhe dukej sikur e kapi gëzimi kur pa befas stolën vjollcë, pa dyshim duke gjetur sërish, në mes të një qetësie të jashtëzakonshme, epshin e humbur të vrullit të saj të parë mistik, me vegime lumturie të përjetshme që po fillonin.

Prifti u ngrit për të marrë kryqin; atëherë ajo zgjati qafën si dikush që ka etje, dhe, duke ngjitur buzët mbi trupin e Njeriut-Zot, la mbi të, me gjithë forcën e saj që po shuhej, puthjen më të madhe të dashurisë që kishte dhënë ndonjëherë. Pastaj ai recitoi Misereatur dhe Indulgentiam, zhyti gishtin e madh të djathtë në vaj dhe filloi vajosjet:² së pari mbi sytë, që kishin lakmuar aq shumë gjithë madhështitë tokësore; pastaj mbi flegrat, të etura për flladet e vakëta e për aromat e dashurisë; pastaj mbi gojën, që ishte hapur për gënjeshtrën, që kishte rënkuar nga krenaria dhe kishte bërtitur në epsh; pastaj mbi duart, që kënaqeshin në prekjet e ëmbla, dhe më në fund mbi shputat e këmbëve, aq të shpejta dikur kur vraponte drejt ngopjes së dëshirave të saj, dhe që tani s’do të ecnin më.

Famullitari fshiu gishtat, hodhi në zjarr fijet e pambukut të lyera me vaj dhe u kthye të ulej pranë së vdekurës për t’i thënë se tani duhej t’i bashkonte vuajtjet e saj me ato të Jezu Krishtit dhe t’i dorëzohej mëshirës hyjnore.

Kur mbaroi nxitjet e tij, u përpoq t’i vinte në dorë një qiri të bekuar, simbol i lavdive qiellore që do ta rrethonin pas pak. Ema, tepër e dobët, s’mundi t’i mbyllte gishtat, dhe qiriu, pa zotin Burnizien, do të kishte rënë përtokë.

Megjithatë ajo s’ishte më aq e zbehtë, dhe fytyra kishte një shprehje qetësie, sikur sakramenti ta kishte shëruar.

Prifti s’la pa e vënë re këtë; madje i shpjegoi Bovarit se Zoti ndonjëherë ua zgjaste jetën njerëzve kur e gjykonte të përshtatshme për shpëtimin e tyre; dhe Sharlit iu kujtua një ditë kur, kështu gati për të vdekur, ajo kishte marrë kungimin.

„Ndoshta s’duhej humbur shpresa“, — mendoi.

Në të vërtetë, ajo shikoi rreth e rrotull, ngadalë, si dikush që zgjohet nga një ëndërr; pastaj, me zë të qartë, kërkoi pasqyrën, dhe mbeti e përkulur mbi të ca kohë, deri në çastin kur i rrodhën nga sytë lot të mëdhenj. Atëherë e hodhi kokën prapa duke lëshuar një psherëtimë dhe ra sërish mbi jastëk.

Gjoksi i nisi menjëherë të gulçonte shpejt. Gjuha e tëra i doli jashtë gojës; sytë, duke u rrotulluar, zbeheshin si dy glob llambash që shuhen, aq sa do ta kujtoje tashmë të vdekur, po të mos ishte përshpejtimi i tmerrshëm i brinjëve, të tundura nga një frymë e tërbuar, sikur shpirti të bënte kërcime për t’u shkëputur. Felisiteja u gjunjëzua para kryqit, dhe vetë farmacisti i përkuli pak gjunjët, ndërsa zoti Kanive shikonte turbullt nga sheshi. Burnizieni ishte vënë sërish në lutje, me fytyrën të përkulur pas buzës së shtratit, me rasën e tij të gjatë të zezë që i zvarritej pas nëpër dhomë. Sharli ishte në anën tjetër, në gjunjë, me krahët të shtrirë drejt Emës. Ia kishte marrë duart dhe ia shtrëngonte, duke u dridhur me çdo rrahje të zemrës së saj, si nga tronditja e një rrënoje që shembet. Sa më i fortë bëhej grahmimi, aq më shumë i shpejtonte kleriku lutjet; ato përziheshin me dënesat e mbytura të Bovarit, dhe ndonjëherë gjithçka dukej se zhdukej në murmuritjen e shurdhët të rrokjeve latine, që tingëllonin si kambana e vdekjes.

Befas, në trotuar u dëgjua zhurma e nallaneve të rënda, me fërkimin e një shkopi; dhe u ngrit një zë, një zë i ngjirur, që këndonte:

Shpesh vapa e një dite të bukur
vajzën e vogël e bën të ëndërrojë dashurinë.

Ema u ngrit si një kufomë që e ngjall rryma elektrike, me flokët e lëshuar, me bebëzën të ngulur, të hapur.

Për të mbledhur me zell
kallinjtë që i korr kosa,
Naneta ime përkulet
mbi brazdën që na i jep.

— I Verbri! — thirri ajo.

Dhe Ema nisi të qeshte, me një të qeshur të tmerrshme, të çmendur, të dëshpëruar, duke kujtuar se shihte fytyrën e shëmtuar të të mjerit, që ngrihej në errësirën e përjetshme si një tmerr.

Atë ditë frynte shumë erë,
dhe fundi i shkurtër fluturoi!

Një konvulsion e rrëzoi përsëri mbi dyshek. Të gjithë u afruan. Ajo s’ekzistonte më.

Shënime

1. Xavier Bichat (1771–1802): anatomist dhe mjek francez, themelues i histologjisë. Doktor Larivieri është portretizuar sipas babait të Flaubert-it, Achille-Cléophas Flaubert-it, kirurg kryesor i spitalit të Ruanit, që kishte studiuar në shkollën e Bichat-së. ↩︎

2. Vajosja e të sëmurëve, sakramenti që katolikët u japin atyre që janë në rrezik vdekjeje. Prifti lyen me vaj të bekuar shqisat e trupit, me një lutje që Zoti t’ia falë mëkatet e bëra me secilën prej tyre. ↩︎