Pjesa e parë — VII · Zonja Bovari

Ndonjëherë mendonte se, megjithatë, këto ishin ditët më të bukura të jetës së saj, muaji i mjaltit, siç i thoshin. Për ta shijuar ëmbëlsinë e tij, do të duhej, pa dyshim, të shkonin në ato vende me emra kumbues, ku ditët pas dasme kanë përtaci më të ëmbla! Në karroca poste, nën perde mëndafshi blu, ngjitesh me hap të ngadaltë rrugëve të pjerrëta, duke dëgjuar këngën e karrocierit, që jehon në mal bashkë me zilet e dhive dhe me zhurmën e mbytur të ujëvarës. Kur perëndon dielli, thith buzë gjireve aromën e limonëve; pastaj, në mbrëmje, në tarracat e vilave, vetëm e me gishtat të ngatërruar, shikon yjet e bën plane. I dukej se disa vende mbi tokë duhej ta prodhonin lumturinë, si një bimë që i përket vetëm atij dheu dhe që gjetiu rritet keq. Pse s’mund të mbështetej në ballkonin e ndonjë shtëpie zvicerane mes maleve, ose ta mbyllte trishtimin në ndonjë vilë skoceze, me një burrë të veshur me frak kadifeje të zezë me pola të gjata, që mban çizme të buta, kapelë me majë dhe mansheta dantelle!

Ndoshta do të kishte dashur t’ia rrëfente dikujt të gjitha këto. Por si të flasësh për një shqetësim të pakapshëm, që ndërron pamje si retë, që vërtitet si era? I mungonin, pra, fjalët, rasti, guximi.

Megjithatë, po ta kishte dashur Sharli, po ta kishte nuhatur, po t’i kishte dalë vështrimi i tij, qoftë edhe një herë të vetme, përballë mendimit të saj, i dukej se nga zemra do t’i ishte shkëputur befas një bollëk, si bie prodhimi i një peme të mbështetur pas murit kur i vë dorën. Por, sa më shumë ngushtohej afërsia e jetës së tyre, aq më shumë bëhej përbrenda një shkëputje që e zgjidhte prej tij.

Biseda e Sharlit ishte e sheshtë si trotuari i një rruge, dhe mendimet e të gjithëve parakalonin nëpër të me veshjen e tyre të përditshme, pa ngjallur emocion, të qeshur a ëndërrim. Kur banonte në Ruan, thoshte, s’e kishte pasur kurrë kureshtjen të shkonte në teatër për të parë aktorët e Parisit. Nuk dinte as të notonte, as të bënte skermë, as të shtinte me pistoletë, dhe një ditë nuk ishte në gjendje t’i shpjegonte një term kalorësie që ajo kishte hasur në një roman.

Një burrë, përkundrazi, a nuk duhej t’i dinte të gjitha, të shkëlqente në punë të ndryshme, të të fuste në energjitë e pasionit, në hollësitë e jetës, në të gjitha misteret? Por ky këtu s’mësonte asgjë, s’dinte asgjë, s’dëshironte asgjë. E besonte të lumtur; dhe ajo ia kishte inatin për këtë qetësi kaq të ngulitur, për këtë rëndesë të paqtë, për vetë lumturinë që i jepte ajo.

Ndonjëherë vizatonte; dhe për Sharlin ishte një kënaqësi e madhe të rrinte aty, më këmbë, duke e parë të përkulur mbi dosjen e vizatimeve, duke mbledhur sytë për ta parë më mirë punën, ose duke rrumbullakuar mbi gishtin e madh topthat e brumit të bukës. Sa për pianon, sa më shpejt vraponin gishtat mbi të, aq më shumë mrekullohej ai. Ajo u binte tasteve me siguri dhe e përshkonte tastierën nga lart poshtë pa u ndalur. E tundur kështu prej saj, vegla e vjetër, me tela që gërvishtnin, dëgjohej deri në fund të fshatit po të ishte dritarja hapur, dhe shpesh nëpunësi i përmbaruesit, që kalonte nëpër xhade kokëzbuluar e me pantofla, ndalej ta dëgjonte, me letrën në dorë.

Nga ana tjetër, Ema dinte ta mbante shtëpinë. U dërgonte të sëmurëve llogarinë e vizitave me letra të shkruara bukur, që nuk vinin erë faturë. Kur kishin të dielave ndonjë fqinj për darkë, ajo gjente mënyrë të shtronte ndonjë gjellë të hijshme, dinte t’i vendoste mbi gjethe hardhie piramidat e kumbullave, i shërbente kavanozat e reçelit të përmbysur në pjatë, madje fliste të blinte gota për shpëlarjen e gojës pas ëmbëlsirës.¹ Nga të gjitha këto i vinte Bovarit shumë nderim.

Sharli përfundoi duke e çmuar veten më shumë, ngaqë kishte një grua të tillë. Tregonte me krenari në sallë dy skica të vogla të saj me laps plumbi, që i kishte futur në korniza shumë të gjera e i kishte varur pas letrës së murit me kordonë të gjatë të gjelbër. Kur dilte nga mesha, e shihje te dera me ca pantofla të bukura të qëndisura.

Kthehej vonë, në orën dhjetë, ndonjëherë në mesnatë. Atëherë kërkonte të hante, dhe, meqë shërbyesja kishte rënë të flinte, i shërbente Ema. Hiqte redingotën që të hante më rehat. Tregonte njërin pas tjetrit të gjithë njerëzit që kishte takuar, fshatrat ku kishte qenë, recetat që kishte shkruar, dhe, i kënaqur me veten, hante mbetjet e mishit me qepë, qëronte djathin, kafshonte një mollë, zbrazte brokën, pastaj shkonte e shtrihej në shtrat, binte në kurriz dhe gërhiste.

Meqë për një kohë të gjatë ishte mësuar me skufjen e pambuktë, shamia e natës nuk i rrinte në veshë; ndaj flokët, në mëngjes, i binin rrëmujshëm mbi fytyrë, të zbardhur nga pupla e jastëkut, kordonët e të cilit zgjidheshin natën. Mbante gjithmonë çizme të rënda, që mbi qafën e këmbës kishin dy rrudha të trasha të pjerrëta drejt kyçeve, ndërsa pjesa tjetër e lëkurës vazhdonte drejt, e tendosur si nga një kallëp druri. Thoshte se për fshatin ishin mjaft të mira.

E ëma e miratonte për këtë kursim; sepse vinte ta shihte si dikur, kur në shtëpinë e saj kishte shpërthyer ndonjë stuhi pak më e fortë; e megjithatë zonja Bovari nënë dukej e paragjykuar ndaj nuses. I dukej se kishte një stil tepër të lartë për gjendjen e tyre; drutë, sheqeri e qirinjtë shkonin si në ndonjë shtëpi të madhe, dhe sasia e prushit që digjej në kuzhinë do të mjaftonte për njëzet e pesë gjella! Ajo ia rregullonte rrobat në dollap dhe e mësonte ta mbikëqyrte kasapin kur sillte mishin. Ema i pranonte këto mësime; zonja Bovari i shpërndante pa kursim; dhe fjalët bija ime e nëna ime shkëmbeheshin gjithë ditën, të shoqëruara nga një dridhje e lehtë e buzëve, ndërsa secila hidhte fjalë të ëmbla me një zë që i dridhej nga inati.

Në kohën e zonjës Dybyk, plaka e ndiente veten ende të parapëlqyerën; por tani dashuria e Sharlit për Emën i dukej si një braktisje e dashurisë së saj, si një pushtim i asaj që i përkiste; dhe e shikonte lumturinë e të birit me një heshtje të trishtë, si dikush i rrënuar që sheh nga xhamat njerëz të ulur në tryezë në shtëpinë e tij të dikurshme. I kujtonte, gjoja si kujtime, mundimet dhe sakrificat e saj, dhe, duke i krahasuar me shkujdesjet e Emës, përfundonte se nuk ishte e arsyeshme ta adhuronte në një mënyrë kaq të përjashtueshme.

Sharli s’dinte ç’të përgjigjej; e nderonte nënën dhe e donte pafundësisht gruan; gjykimin e njërës e quante të pagabueshëm, e megjithatë tjetrën e gjente të patëmetë. Kur zonja Bovari ikte, ai provonte të hidhte me drojë, me po ato fjalë, një a dy nga vërejtjet më të padëmshme që i kishte dëgjuar nënës; Ema, duke i treguar me një fjalë se gabohej, e dërgonte te të sëmurët e tij.

Ndërkaq, sipas disa teorive që i quante të mira, deshi t’i jepte vetes dashuri. Nën dritën e hënës, në kopsht, i recitonte gjithçka dinte përmendsh nga vargjet e zjarrta dhe i këndonte duke psherëtirë adagio melankolike; por pastaj e gjente veten po aq të qetë sa më parë, dhe Sharli s’dukej as më i dashuruar, as më i prekur.

Kur i ra kështu pak me strall zemrës pa nxjerrë asnjë shkëndijë, e paaftë, nga ana tjetër, të kuptonte atë që nuk e provonte, ashtu siç ishte e paaftë të besonte gjithçka që nuk shfaqej në format e zakonshme, e bindi veten pa mundim se pasioni i Sharlit s’kishte më asgjë të tepruar. Përkëdheljet e tij ishin bërë të rregullta; e puthte në disa orë të caktuara. Ishte një zakon mes të tjerëve, si një ëmbëlsirë e parashikuar që përpara, pas monotonisë së darkës.

Një roje gjahu, që Zotëria e kishte shëruar nga një pezmatim mushkërish, i kishte dhuruar Zonjës një zagare të vogël italiane; ajo e merrte me vete kur dilte shëtitje, se ndonjëherë dilte, për të qenë pak vetëm dhe për të mos pasur më para syve kopshtin e përjetshëm me rrugën e pluhurosur.

Shkonte deri te ahishtja e Banvilit, pranë kioskut të braktisur që formon qoshen e murit, nga ana e arave. Në hendekun rrethues, mes barit, ka kallama të gjatë me gjethe që të presin.

Fillonte duke vështruar rreth e rrotull, për të parë nëse kishte ndryshuar gjë nga herën e fundit që kishte ardhur. Gjente në po ato vende gishtëzat dhe shebojat e egra, tufat e hithrave rreth gurëve të mëdhenj dhe njollat e likenëve përgjatë tri dritareve, kanatat gjithmonë të mbyllura të të cilave po shkërmoqeshin nga kalbësira mbi shufrat e ndryshkura të hekurta. Mendimi i saj, në fillim pa qëllim, endej kuturu, si zagarja e saj, që bënte rrathë nëpër fushë, i lehte fluturave të verdha, ndiqte minjtë e fushës ose kafshonte lulëkuqet buzë ndonjë are me grurë. Pastaj idetë pak nga pak i ngulitej, dhe, e ulur mbi bar, që e gërmonte me të prekura të vogla me majën e çadrës, Ema i përsëriste vetes:

— Pse, o Zot, u martova?

Pyeste veten nëse s’do të kishte qenë e mundur, me ndonjë tjetër lojë të rastit, të takonte një burrë tjetër; dhe përpiqej të përfytyronte se si do të kishin qenë ato ngjarje që s’kishin ndodhur, ajo jetë ndryshe, ai burrë që nuk e njihte. Jo të gjithë, në fakt, i ngjanin këtij. Do të mund të ishte i bukur, mendjehollë, fisnik, tërheqës, siç ishin pa dyshim ata me të cilët ishin martuar shoqet e saj të dikurshme të manastirit. Ç’bënin vallë tani ato? Në qytet, me zhurmën e rrugëve, me gumëzhimën e teatrove dhe me dritat e ballove, kishin jetë ku zemra zgjerohet, ku shqisat çelin. Por jeta e saj ishte e ftohtë si një papafingo me dritaren nga veriu, dhe mërzia, merimangë e heshtur, endte rrjetën e saj në hije, në të gjitha qoshet e zemrës. Kujtonte ditët e shpërndarjes së çmimeve, kur ngjitej në skenë të merrte kurorat e saj të vogla. Me flokët gërsheta, me fustanin e bardhë dhe me këpucët e hapura prej pëlhure, kishte një pamje të këndshme, dhe zotërinjtë, kur ajo kthehej në vend, përkuleshin t’i bënin komplimente; oborri ishte plot me karroca, i thoshin lamtumirë nga dritaret e tyre, mësuesi i muzikës kalonte duke përshëndetur, me kutinë e violinës. Sa larg ishte e gjitha kjo! sa larg!

Thërriste Xhalin,² e merrte mes gjunjëve, i kalonte gishtat mbi kokën e gjatë e të hollë dhe i thoshte:

— Hajde, puthe zonjën, ti që s’ke halle.

Pastaj, duke parë pamjen melankolike të kafshës së hollë që hapte gojën ngadalë, prekej, dhe, duke e krahasuar me veten, i fliste me zë të lartë, si dikujt të pikëlluar që e ngushëllon.

Ndonjëherë vinin shkulme ere, flladet e detit, që, duke u rrokullisur me një të hedhur mbi gjithë rrafshnaltën e krahinës Ko, sillnin deri thellë nëpër fusha një freski të kripur. Xunkthat fishkëllenin pranë tokës dhe gjethet e aheve fëshfërinin në një drithërimë të shpejtë, ndërsa majat, duke u lëkundur pa pushim, vazhdonin murmuritjen e tyre të madhe. Ema e shtrëngonte shallin rreth supeve dhe ngrihej.

Në rrugicën me pemë, një dritë e gjelbër e kthyer poshtë nga gjethnaja ndriçonte myshkun e shkurtër, që kërciste lehtë nën këmbët e saj. Dielli perëndonte; qielli ishte i kuq mes degëve, dhe trungjet e njëjta të pemëve të mbjella në vijë të drejtë dukeshin si një kolonadë e murme që dallohej mbi një sfond të artë; e zinte një frikë, thërriste Xhalin, kthehej me nxitim në Tost nëpër xhade, binte e rraskapitur në një kolltuk dhe gjithë mbrëmjen nuk fliste.

Por, nga fundi i shtatorit, diçka e jashtëzakonshme i ra në jetë: e ftuan në Vobiesar, te markezi d’Andervilie.

Sekretar shteti në kohën e Restaurimit,³ Markezi, duke kërkuar të kthehej në jetën politike, e përgatiste që prej kohësh kandidaturën e tij për Dhomën e Deputetëve. Në dimër shpërndante shumë barrë me dru për të varfrit dhe në Këshillin e departamentit kërkonte gjithmonë me zjarr rrugë për rrethin e tij. Në kohën e vapës së madhe i kishte dalë një abscess në gojë, dhe Sharli ia kishte lehtësuar si me mrekulli, duke i dhënë në kohën e duhur një të prerë me neshter. Njeriu i punëve, i dërguar në Tost për të paguar operacionin, tregoi në mbrëmje se kishte parë në kopshtin e vogël të mjekut ca qershi të mrekullueshme. Meqë në Vobiesar qershitë rriteshin keq, zoti Markez i kërkoi Bovarit disa kalema, e pa për detyrë ta falënderonte vetë, e vuri re Emën dhe i pëlqeu që kishte trup të hijshëm dhe s’përshëndeste si fshatare; aq sa në kështjellë nuk menduan se po i kalonin kufijtë e përulësisë, as nga ana tjetër se po bënin ndonjë gabim, duke ftuar çiftin e ri.

Një të mërkurë, në orën tre, zoti dhe zonja Bovari, të hipur në karrocën e tyre të lehtë, u nisën për në Vobiesar, me një baule të madhe të lidhur pas dhe me një kuti kapelash të vënë përpara, mbi mbulesën e këmbëve. Sharli kishte, për më tepër, një kuti kartoni mes këmbëve.

Mbërritën kur po binte nata, ndërsa po ndiznin fenerët në park, për të ndriçuar karrocat.

Shënime

1. Gota të vogla me ujë të vakët, me të cilat të ftuarit shpëlanin gojën në tryezë pas ëmbëlsirës: zakon i shoqërisë së lartë të Parisit, krejt i panjohur në shtëpitë e mjekëve të fshatit. ↩︎

2. Xhali (Djali) është emri i dhisë së vogël të Esmeraldës te romani Katedralja e Parisit (1831) i Victor Hugo-s. Edhe emri i qenit vjen nga leximet e Emës. ↩︎

3. Restaurimi: periudha 1814–1830, kur pas rënies së Napoleonit u kthye në fron dinastia e Burbonëve. Markezi kishte qenë, pra, njeri i regjimit të vjetër, dhe pas revolucionit të vitit 1830 kërkon të kthehet në politikë. ↩︎