Pjesa e dytë — III · Zonja Bovari

Të nesërmen, kur u zgjua, pa nëpunësin në shesh. Ishte me rrobën e mëngjesit. Ai ngriti kokën dhe e përshëndeti. Ajo bëri një përkulje të shpejtë dhe mbylli dritaren.

Leon priti gjithë ditën që të vinte ora gjashtë e mbrëmjes; por, kur hyri në han, s’gjeti njeri tjetër veç zotit Bine, ulur në tryezë.

Ajo darkë e një dite më parë kishte qenë për të një ngjarje e madhe; kurrë deri atëherë s’kishte biseduar dy orë rresht me një zonjë. Si kishte mundur, pra, t’i shpalonte, dhe me një gjuhë të tillë, kaq shumë gjëra që më parë s’do t’i kishte thënë aq mirë? Zakonisht ishte i ndrojtur dhe e ruante atë rezervë që ka njëherësh diçka nga turpi dhe diçka nga fshehtësia. Në Jonvil gjykonin se kishte sjellje si duhet. I dëgjonte njerëzit e pjekur kur arsyetonin dhe s’dukej i nxehur pas politikës, gjë e rrallë për një djalë të ri. Pastaj kishte talente, pikturonte me bojëra uji, dinte të lexonte çelësin e solit dhe merrej me qejf me letërsi pas darke, kur nuk luante letra. Zoti Ome e çmonte për shkollimin; zonja Ome e donte për mirësjelljen, sepse shpesh shoqëronte në kopsht fëmijët e vegjël të Omesë, kalamaj gjithmonë të lyer, shumë të paedukuar dhe pak të plogët, si e ëma. Për t’u kujdesur për ta kishin, përveç shërbyeses, Zhystenin, nxënësin e farmacisë, një kushëri të largët të zotit Ome, që e kishin marrë në shtëpi nga mëshira dhe që shërbente njëkohësisht si shërbëtor.

Farmacisti u tregua fqinji më i mirë. E informoi zonjën Bovari për furnitorët, thirri enkas tregtarin e tij të sidrit, e provoi vetë pijen dhe mbikëqyri në bodrum që fuçia të vendosej mirë; i tregoi edhe si t’ia bënte për të pasur një rezervë gjalpi me çmim të lirë, dhe bëri një marrëveshje me Lestibuduanë, kujdestarin e kishës, i cili, përveç detyrave të tij priftërore e mortore, kujdesej për kopshtet kryesore të Jonvilit me orë ose me vit, sipas qejfit të njerëzve.

Nuk ishte vetëm nevoja për t’u marrë me punët e të tjerëve që e shtynte farmacistin në gjithë këtë përzemërsi lajkatare; poshtë kësaj fshihej një plan.

Ai e kishte shkelur ligjin e 19 vantozit të vitit XI, nenin 1, që i ndalon kujtdo që s’ka diplomë ushtrimin e mjekësisë;¹ aq sa, pas disa denoncimesh të errëta, Omenë e kishin thirrur në Ruan, te zoti prokuror i mbretit, në zyrën e tij private. Magjistrati e kishte pritur më këmbë, me togë, me gëzof ermine mbi sup dhe me kësulë në kokë. Ishte mëngjes, para seancës. Në korridor dëgjoheshin çizmet e rënda të xhandarëve që kalonin, dhe si një zhurmë e largët bravash të mëdha që mbylleshin. Farmacistit i buçitën veshët aq sa kujtoi se do të binte nga një pikë; pa me sy të mendjes birucat më të thella, familjen me lot në sy, farmacinë të shitur, të gjitha enët të shpërndara; dhe u detyrua të hynte në një kafene të pinte një gotë rum me ujë Seltz, që t’i vinte mendja në vend.

Pak nga pak, kujtimi i asaj qortimi u zbeh, dhe ai vazhdonte, si më parë, të jepte konsulta të padëmshme në prapadyqan. Por kryetari i bashkisë ia kishte inatin, kolegët ishin xhelozë, duhej pasur frikë nga gjithçka; duke e lidhur pas vetes zotin Bovari me mirësjellje, do t’ia fitonte mirënjohjen dhe do ta pengonte që të fliste më vonë, po të vinte re ndonjë gjë. Prandaj çdo mëngjes Ome i sillte gazetën, dhe shpesh pasdite e linte për një çast farmacinë për të shkuar e për të bërë muhabet te oficeri i shëndetësisë.

Sharli ishte i trishtuar: klientët s’po vinin. Rrinte ulur për orë të tëra pa folur, shkonte e flinte në kabinet ose shikonte të shoqen që qepte. Për t’u shpërqendruar, punoi në shtëpi si punëtor krahu, madje provoi ta lyente papafingon me një mbetje boje që kishin lënë bojaxhinjtë. Por punët e parave e shqetësonin. Kishte shpenzuar aq shumë për rregullimet në Tost, për veshjet e Zonjës dhe për shpërnguljen, saqë e gjithë prika, më shumë se tre mijë ekju, kishte shkuar në dy vjet. Pastaj, sa gjëra të dëmtuara ose të humbura gjatë transportit nga Tosti në Jonvil, pa llogaritur priftin prej allçie, i cili, duke rënë nga qerrja në një tronditje tepër të fortë, ishte bërë copë-copë mbi kalldrëmin e Kenkampuasë!

Një shqetësim më i mirë erdhi ta shpërqendronte: shtatzënia e së shoqes. Sa më shumë afrohej afati, aq më shumë e donte. Ishte një tjetër lidhje mishi që po krijohej, si ndjenja e vazhdueshme e një bashkimi më të ndërlikuar. Kur e shihte që larg me ecjen e saj përtace dhe me trupin që i rrotullohej butë mbi ijët pa korse, kur rrinin përballë njëri-tjetrit e ai e sodiste sa t’i donte qejfi, ndërsa ajo merrte, e ulur në kolltuk, qëndrime të lodhura, atëherë lumturia e tij s’mbahej më; ngrihej, e përqafonte, i kalonte duart mbi fytyrë, e quante mamushe, donte ta bënte të vallëzonte, dhe nxirrte, gjysmë duke qeshur, gjysmë duke qarë, lloj-lloj shakash përkëdhelëse që i vinin në mendje. Mendimi se kishte bërë një fëmijë e kënaqte pa masë. Tani s’i mungonte asgjë. E njihte jetën njerëzore nga fillimi në fund, dhe ishte ulur në tryezën e saj me të dy bërrylat, plot qetësi.

Ema në fillim u habit shumë, pastaj i erdhi dëshira të lindte sa më shpejt, që ta dinte se ç’gjë ishte të jesh nënë. Por, meqë s’mund të bënte shpenzimet që donte, të kishte një djep si varkë me perde mëndafshi rozë dhe kësula të qëndisura, hoqi dorë nga paja e foshnjës në një çast hidhërimi dhe e porositi me një herë te një punëtore e fshatit, pa zgjedhur e pa diskutuar asgjë. S’u argëtua, pra, me ato përgatitje ku dashuria e nënave e hap oreksin, dhe dhembshuria e saj, që në fillim, ndoshta u zbeh disi nga kjo.

Megjithatë, meqë Sharli fliste për fëmijën në çdo ngrënie, shpejt nisi të mendonte për të më vazhdimisht.

Dëshironte një djalë; do të ishte i fortë dhe zeshkan, do ta quante Zhorzh; dhe kjo ide për të pasur një fëmijë mashkull ishte si hakmarrja e shpresuar për gjithë pafuqitë e saj të kaluara. Një burrë, të paktën, është i lirë; mund t’i përshkojë pasionet dhe vendet, t’i kapërcejë pengesat, t’i kafshojë lumturitë më të largëta. Por një grua është gjithmonë e penguar. E plogët dhe e epshme njëherësh, ka kundër vetes butësitë e mishit bashkë me varësitë e ligjit. Vullneti i saj, si velloja e kapelës e mbajtur nga një kordon, dridhet në të gjitha erërat; ka gjithmonë ndonjë dëshirë që të tërheq, ndonjë rregull mirësjelljeje që të mban.

Lindi një të diel, rreth orës gjashtë, kur po dilte dielli.

— Është vajzë! — tha Sharli.

Ajo ktheu kokën dhe i ra të fikët.

Pothuajse menjëherë erdhi me vrap zonja Ome dhe e puthi, po ashtu edhe nëna Lëfransua, e Luanit të Artë. Farmacisti, si njeri i matur, i drejtoi vetëm disa urime të përkohshme nga dera gjysmë e hapur. Deshi ta shihte foshnjën dhe e gjeti të formuar mirë.

Gjatë shërimit, u mor shumë duke kërkuar një emër për të bijën. Në fillim i shqyrtoi të gjithë ata që kishin mbaresa italiane, si Klara, Luiza, Amanda, Atala; i pëlqente mjaft Galsuinda, edhe më shumë Izolda ose Leokadia. Sharli donte që fëmija të quhej si e ëma; Ema e kundërshtonte. E shfletuan kalendarin e shenjtorëve nga njëri skaj në tjetrin dhe pyetën edhe të huajt.

— Zoti Leon, — thoshte farmacisti, — me të cilin po flisja për këtë ditën tjetër, habitet që nuk zgjidhni Madlenën, që tani është jashtëzakonisht e modës.

Por plaka Bovari protestoi fort për këtë emër mëkatareje.² Zoti Ome, nga ana e tij, parapëlqente të gjithë ata emra që të kujtonin një njeri të madh, një ngjarje të lavdishme ose një ide bujare, dhe sipas këtij sistemi i kishte pagëzuar katër fëmijët e tij. Kështu, Napoleoni përfaqësonte lavdinë dhe Franklini lirinë; Irma, ndoshta, ishte një lëshim ndaj romantizmit; por Atalia, një homazh për kryeveprën më të pavdekshme të skenës franceze.³ Sepse bindjet e tij filozofike nuk e pengonin të admironte artin, mendimtari tek ai nuk e mbyste njeriun e ndjeshëm; dinte të bënte dallime, ta ndante pjesën e imagjinatës nga ajo e fanatizmit. Te kjo tragjedi, për shembull, i qortonte idetë, por e admironte stilin; e mallkonte konceptin, por duartrokiste për të gjitha hollësitë, dhe tërbohej kundër personazheve, ndërsa entuziazmohej pas fjalimeve të tyre. Kur lexonte pjesët e mëdha, mbetej i magjepsur; por, kur mendonte se petkzinjtë nxirrnin fitim prej tyre për dyqanin e tyre, i vinte keq, dhe në këtë ngatërresë ndjenjash ku zhytej, do të kishte dashur njëherësh të mund ta kurorëzonte Racine-in me të dyja duart dhe të debatonte me të një çerek ore të mirë.

Më në fund, Emës iu kujtua se në kështjellën e Vobiesarit kishte dëgjuar markezën t’i thërriste Berta një gruaje të re; që atëherë u zgjodh ky emër, dhe, meqë xha Ruoi s’mund të vinte, iu lutën zotit Ome të bëhej kumbar. Ai dha si dhurata të gjitha prodhime të dyqanit të tij, domethënë: gjashtë kuti me pastila hide, një kavanoz të tërë me racahout, tri kuti me pastë mëllage dhe, për më tepër, gjashtë shkopinj sheqeri kandil që i kishte gjetur në një dollap. Në mbrëmjen e ceremonisë u shtrua një darkë e madhe; ishte edhe famullitari; u nxehën. Zoti Ome, kur erdhën likerët, ia nisi Zotit të njerëzve të mirë.⁴ Zoti Leon këndoi një barkarolë, dhe zonja Bovari nënë, që ishte nunë, një romancë të kohës së Perandorisë; më në fund zoti Bovari baba kërkoi që të zbritnin foshnjën dhe nisi ta pagëzonte me një gotë shampanjë, duke ia derdhur nga lart mbi kokë. Kjo tallje me të parin e sakramenteve e indinjoi abatin Burnizien; plaku Bovari u përgjigj me një citat nga Lufta e perëndive,⁵ famullitari deshi të ikte; zonjat i luteshin; Ome ndërhyri; dhe ia arritën ta ulnin përsëri klerikun, i cili mori qetësisht nga pjatëza filxhanin e vogël të kafesë së pirë përgjysmë.

Zoti Bovari baba ndenji edhe një muaj në Jonvil, ku i verbonte banorët me një kësulë ushtarake të mrekullueshme me gajtanë argjendi, që e mbante në mëngjes kur dilte të pinte llullën në shesh. Meqë e kishte zakon të pinte edhe shumë raki, shpesh e dërgonte shërbyesen në Luanin e Artë t’i blinte një shishe, që e shënonin në llogari të të birit; dhe për të parfumuar shamitë harxhoi gjithë kolonjën që kishte nusja.

Kësaj nuk i vinte keq në shoqërinë e tij. Ai kishte parë botë: fliste për Berlinin, për Vjenën, për Strasburgun, për kohën kur ishte oficer, për dashnoret që kishte pasur, për drekat e mëdha që kishte bërë; pastaj tregohej i dashur, dhe ndonjëherë, në shkallë ose në kopsht, e kapte nga beli duke thirrur:

— Sharl, ruaje veten!

Atëherë plaka Bovari u tremb për lumturinë e të birit, dhe, nga frika se mos i shoqi, me kohë, ushtronte një ndikim të pamoralshëm mbi idetë e gruas së re, u nxitua ta shpejtonte nisjen. Ndoshta kishte shqetësime më serioze. Zoti Bovari ishte njeri që s’respektonte asgjë.

Një ditë Emën e zuri befas nevoja të shihte vajzën e vogël, që e kishin dhënë te gruaja e marangozit për ta mëkuar; dhe, pa parë në kalendar nëse gjashtë javët e Virgjëreshës⁶ ende s’kishin mbaruar, mori rrugën për te shtëpia e Roleve, që ndodhej në skajin e fshatit, në rrëzë të kodrës, mes xhades dhe livadheve.

Ishte mesditë; shtëpitë i kishin kanatat të mbyllura, dhe çatitë prej rrase, që shndrisnin nën dritën e ashpër të qiellit blu, dukej sikur nxirrnin shkëndija nga kreshtat e frontoneve. Frynte një erë e rëndë. Ema e ndiente veten të dobët duke ecur; gurët e trotuarit e vrisnin; ngurroi nëse duhej të kthehej në shtëpi apo të hynte diku për t’u ulur.

Në atë çast, zoti Leon doli nga një derë aty pranë me një tufë letrash nën sqetull. Erdhi ta përshëndeste dhe u fut në hije para dyqanit të Lëroit, nën tendën gri që dilte përpara.

Zonja Bovari tha se po shkonte të shihte fëmijën, por se kishte nisur të lodhej.

— Po të…, — vazhdoi Leon, pa guxuar të vazhdonte.

— Keni punë diku? — pyeti ajo.

Dhe, pas përgjigjes së nëpunësit, iu lut ta shoqëronte. Që atë mbrëmje kjo u mor vesh në Jonvil, dhe zonja Tyvash, gruaja e kryetarit të bashkisë, deklaroi para shërbyeses së saj se zonja Bovari po e komprometonte veten.

Për të shkuar te taja, pas rrugës duhej kthyer majtas, si për të shkuar te varrezat, dhe duhej ndjekur, mes shtëpizash e oborresh, një shteg i vogël i rrethuar me ligustra. Ishin në lulëzim, po ashtu edhe veronikat, trëndafilat e egër, hithrat dhe manaferrat e lehta që hidheshin nga shkurret. Nga vrimat e gardheve shihje nëpër kasolle ndonjë derr mbi pleh ose lopë të lidhura nga këmbët, që fërkonin brirët pas trungjeve të pemëve. Të dy, krah për krah, ecnin ngadalë, ajo e mbështetur te ai dhe ai duke e mbajtur hapin që ta përshtaste me të sajin; para tyre, një mizëri mizash fluturonte duke zukatur në ajrin e ngrohtë.

E njohën shtëpinë nga një arrë e vjetër që i bënte hije. E ulët dhe e mbuluar me tjegulla të murme, kishte jashtë, nën dritaren e papafingos, një varg qepësh të varur. Tufa shkarpash, më këmbë pas gardhit me ferra, rrethonin një lehe me marule, disa rrënjë livando dhe vazo me lule të ngritura mbi purteka. Ujë i ndotur rridhte duke u shpërndarë mbi bar, dhe rreth e rrotull kishte disa lecka që s’i dalloje, çorape të thurura, një këmishë basme të kuqe dhe një çarçaf të madh prej pëlhure të trashë, të shtrirë gjatë mbi gardh. Në zhurmën e portës, doli taja, me një foshnjë në krah që pinte gji. Me dorën tjetër tërhiqte një kalama të gjorë e të dobët, me fytyrën plot plagë skrofuloze, djalin e një tregtari çorapesh nga Ruani, që prindërit, tepër të zënë me tregtinë e tyre, e linin në fshat.

— Hyni, — tha ajo; — e vogla juaj po fle aty.

Dhoma, në katin përdhes, e vetmja e shtëpisë, kishte në fund pas murit një shtrat të gjerë pa perde, ndërsa magjja zinte anën e dritares, një xham i së cilës ishte arnuar me një diell prej letre blu. Në qoshe, pas derës, ca këpucë të rënda me gozhdë që shkëlqenin ishin rreshtuar nën gurin e larjes, pranë një shisheje plot me vaj që kishte një pendë në grykë; një Matthieu Laensberg⁷ vërtitej mbi oxhakun e pluhurosur, mes gurësh stralli, bishtash qirinjsh e copash eshke. Më në fund, luksi i fundit i kësaj dhome ishte një Famë që u binte trumbetave, një figurë e prerë pa dyshim nga ndonjë prospekt parfumerie, që e mbanin të mbërthyer pas murit gjashtë gozhdë nallanesh.

Foshnja e Emës flinte përtokë, në një djep thuprash. Ajo e mori bashkë me batanijen që e mbështillte dhe nisi të këndonte butë duke u lëkundur.

Leon shëtiste nëpër dhomë; i dukej e çuditshme ta shihte këtë zonjë të bukur me fustan nankini në mes të këtij mjerimi. Zonja Bovari u skuq; ai u kthye mënjanë, duke menduar se ndoshta sytë e tij kishin pasur ndonjë paturpësi. Pastaj ajo e shtriu sërish të voglën, që sapo kishte vjellë mbi jakën e saj. Taja erdhi menjëherë ta fshinte, duke u betuar se s’do të dukej gjë.

— Më bën edhe më të këqija, — thoshte, — dhe s’bëj gjë tjetër veç ta shpëlaj gjithë kohës! Sikur të kishit mirësinë t’i thoni Kamysë, bakallit, të më lërë të marr pak sapun kur më duhet? Do të ishte edhe më mirë për ju, se s’do t’ju shqetësoja.

— Mirë, mirë! — tha Ema. — Mirupafshim, nëna Role!

Dhe doli, duke fshirë këmbët në prag.

Gruaja e mirë e përcolli deri në fund të oborrit, duke folur për mundimin që kishte të ngrihej natën.

— Ndonjëherë jam aq e këputur, sa më zë gjumi në karrige; prandaj, të paktën duhet të më jepni gjysmë kile kafe të bluar, që do të më mjaftonte një muaj dhe që do ta pija në mëngjes me qumësht.

Pasi duroi falënderimet e saj, zonja Bovari u largua; dhe kishte bërë ca rrugë nëpër shteg, kur në zhurmën e nallaneve ktheu kokën: ishte taja!

— Ç’ka?

Atëherë fshatarja, duke e tërhequr mënjanë, pas një vidhi, nisi t’i fliste për të shoqin, i cili, me zanatin e tij dhe me gjashtë franga në vit që kapiteni…

— Mbarojeni më shpejt, — tha Ema.

— E pra, — vazhdoi taja, duke lëshuar psherëtima mes çdo fjale, — kam frikë se mos i vjen keq kur të më shohë të pi kafe vetëm; e dini, burrat…

— Meqë do të keni, — përsëriste Ema, — do t’ju jap!… Po më mërzitni!

— Ah, zonja ime e mirë, ai ka, nga plagët që ka marrë, ca ngërçe të tmerrshme në gjoks. Thotë madje se sidri e dobëson.

— Po nxitoni, pra, nëna Role!

— Pra, — vazhdoi kjo, duke bërë një reverancë, — po të mos ishte tepër të kërkoja…, — përshëndeti edhe një herë, — kur të doni ju, — dhe vështrimi i saj lutej, — një kanë me raki, — tha më në fund, — dhe do t’ia fërkoj këmbët së voglës suaj, që i ka të njoma si gjuha.

E çliruar nga taja, Ema e mori sërish krahun e zotit Leon. Eci shpejt për ca kohë; pastaj e ngadalësoi hapin, dhe vështrimi që hidhte përpara i ra mbi supin e djalit të ri, redingota e të cilit kishte një jakë kadifeje të zezë. Flokët e tij ngjyrë gështenjë i binin mbi të, të sheshtë e të krehur mirë. I vuri re thonjtë, që ishin më të gjatë se ç’i mbanin në Jonvil. Kujdesi për ta ishte një nga punët e mëdha të nëpunësit; dhe për këtë mbante një thikë të vogël krejt të veçantë në kutinë e shkrimit. U kthyen në Jonvil duke ndjekur bregun e ujit. Në stinën e nxehtë, bregu, më i zgjeruar, i zbulonte deri në themel muret e kopshteve, që kishin nga një shkallë me disa shkallare që zbrisnin në lumë. Ai rridhte pa zhurmë, i shpejtë dhe i ftohtë për syrin; barishte të gjata e të holla përkuleshin bashkë në të, sipas rrymës që i shtynte, dhe shtriheshin në kthjelltësinë e tij si flokë të gjelbër të lëshuar. Ndonjëherë, në majë të xunkthave ose mbi gjethen e zambakëve të ujit, ecte ose qëndronte një insekt me këmbë të holla. Dielli përshkonte me një rreze flluskat e vogla blu të valëve që pasonin njëra-tjetrën duke plasur; shelgjet e vjetër të krasitur pasqyronin në ujë lëvoren e tyre gri; përtej, rreth e rrotull, livadhi dukej bosh. Ishte ora e darkës nëpër ferma, dhe gruaja e re me shoqëruesin e saj s’dëgjonin, duke ecur, veçse ritmin e hapave të tyre mbi dheun e shtegut, fjalët që i thoshin njëri-tjetrit dhe fërfëritjen e fustanit të Emës që fëshfërinte rreth saj.

Muret e kopshteve, me copa shishesh në majë, ishin të ngrohta si xhamat e një serre. Nëpër tulla kishin mbirë shebojë; dhe, me buzën e çadrës së hapur, zonja Bovari, duke kaluar, i bënte lulet e tyre të vyshkura të shkërmoqeshin në pluhur të verdhë, ose ndonjë degë dorëzonjash a kulprash që varej jashtë zvarritej për një çast mbi mëndafsh, duke u kapur pas thekëve.

Flisnin për një trupë valltarësh spanjollë që pritej së shpejti në teatrin e Ruanit.

— Do të shkoni? — pyeti ajo.

— Po të mundem, — u përgjigj ai.

S’kishin gjë tjetër për t’i thënë njëri-tjetrit? Sytë e tyre megjithatë ishin plot me një bisedë më serioze; dhe, ndërsa përpiqeshin të gjenin fjali të rëndomta, ndienin një plogështi të njëjtë që i pushtonte të dy; ishte si një murmuritje e shpirtit, e thellë, e vazhdueshme, që mbulonte atë të zërave. Të habitur nga kjo ëmbëlsi e re, s’u shkonte mendja t’ia tregonin njëri-tjetrit ndjesinë ose t’i zbulonin shkakun. Lumturitë e ardhshme, si brigjet e tropikëve, hedhin mbi pafundësinë që u paraprin butësitë e vendlindjes së tyre, një fllad të parfumuar, dhe ti përgjumesh në këtë dehje pa u shqetësuar fare për horizontin që s’e sheh.

Në një vend, toka ishte shembur nga hapat e bagëtive; u desh të ecnin mbi gurë të mëdhenj të gjelbër, të vendosur larg njëri-tjetrit në baltë. Shpesh ajo ndalej një minutë për të parë ku ta vinte këmbën, — dhe, duke u lëkundur mbi gurin që dridhej, me bërrylat përpjetë, me trupin të përkulur, me syrin të pavendosur, qeshte atëherë, nga frika se mos binte nëpër pellgjet e ujit.

Kur mbërritën para kopshtit të saj, zonja Bovari shtyu portëzën, u ngjit shkallëve me vrap dhe u zhduk.

Leon u kthye në zyrë. I zoti mungonte; hodhi një sy mbi dosjet, pastaj mprehu një pendë, më në fund mori kapelën dhe iku.

Shkoi në Kullotë, në majë të kodrës së Arguejit, në hyrje të pyllit; u shtri përtokë nën pishat dhe shikoi qiellin nëpër gishta.

— Sa mërzitem! — thoshte me vete, — sa mërzitem!

E gjente veten për të ardhur keq që jetonte në këtë fshat, me Omenë për mik dhe me zotin Gijomen për pronar.

Ky i fundit, krejt i zhytur në punë, me syze me bishta ari dhe me favorite të kuqe mbi kravatë të bardhë, s’kuptonte asgjë nga hollësitë e shpirtit, megjithëse shtirej me një stil të ngurtë anglez që në kohët e para e kishte verbuar nëpunësin. Sa për gruan e farmacistit, ishte bashkëshortja më e mirë e Normandisë, e butë si dele, që i donte fëmijët, babanë, nënën, kushërinjtë, që qante për hallet e të tjerëve, që i linte të gjitha pas dore në shtëpi dhe që i urrente korset; — por aq e ngadaltë në lëvizje, aq e mërzitshme për t’u dëgjuar, me një pamje aq të rëndomtë dhe me një bisedë aq të kufizuar, sa atij s’i kishte shkuar kurrë ndër mend, megjithëse ajo ishte tridhjetë vjeç e ai njëzet, megjithëse flinin derë më derë dhe ai i fliste çdo ditë, që ajo mund të ishte grua për dikë, as që kishte nga seksi i saj gjë tjetër përveç fustanit.

E pastaj, ç’kishte tjetër? Binenë, disa tregtarë, dy-tre pijetorë, famullitarin dhe më në fund zotin Tyvash, kryetarin e bashkisë, me dy djemtë e tij, njerëz të kamur, të vrazhdë, të trashë, që i punonin vetë tokat, që bënin gosti me familjen, të devotshëm nga ana tjetër, dhe me një shoqëri krejt të padurueshme.

Por mbi sfondin e përbashkët të gjithë këtyre fytyrave njerëzore, fytyra e Emës dallohej e veçuar, e megjithatë më e largët; sepse ai ndiente mes saj dhe vetes si humnera të turbullta.

Në fillim, kishte shkuar te ajo disa herë në shoqërinë e farmacistit. Sharli s’ishte dukur aq i etur ta priste; dhe Leon s’dinte si t’ia bënte, mes frikës se mos ishte i pamatur dhe dëshirës për një afërsi që e quante gati të pamundur.

Shënime

1. Ligji i 19 vantozit të vitit XI, sipas kalendarit revolucionar (10 mars 1803), rregullonte ushtrimin e mjekësisë në Francë dhe e ndalonte për kë s’kishte titullin e doktorit ose të oficerit të shëndetësisë. ↩︎

2. Madlena: emri i Marisë Magdalenë, mëkatares së penduar të Ungjijve. ↩︎

3. Atalia (1691), tragjedia e fundit e Racine-it, me temë biblike; Volteri e quajti kryeveprën e skenës franceze. Ome e admiron, por i vjen keq që është një vepër fetare. ↩︎

4. Le Dieu des bonnes gens („Zoti i njerëzve të mirë“): këngë e Béranger-it, që lavdëron një Zot të gëzuar e tolerant, pa priftërinj. ↩︎

5. Lufta e perëndive (1799): poemë e Évariste de Parny-t, që tallej me krishterimin dhe ishte bërë një libër i preferuar i mendimtarëve të lirë. ↩︎

6. Sipas zakonit, pas lindjes nëna rrinte në shtëpi rreth dyzet ditë, deri në bekimin e saj në kishë, në kujtim të pastrimit të Virgjëreshës Mari pas lindjes së Jezusit. ↩︎

7. Matthieu Laensberg: almanak popullor me parashikime të motit, që shitej nëpër fshatra me emrin e një astrologu gjysmë legjendar nga Liegi. ↩︎