Pjesa e parë — III · Krim dhe ndëshkim

U zgjua të nesërmen vonë, pas një gjumi të trazuar, por gjumi nuk i dha fuqi. U zgjua i helmuar, nervoz, i ligë dhe e shikoi me urrejtje kthinën e tij. Ishte një kafaz i vockël, rreth gjashtë hapa i gjatë, me pamjen më të mjerë, me letrën e saj të murit të verdhë, të pluhurosur dhe të shqitur kudo nga muri, dhe aq e ulët, sa një njeriu pak më të gjatë i bëhej tmerr aty brenda, dhe gjithnjë i dukej se ja-ja do të përplasej me kokë në tavan. Orenditë i shkonin dhomës: tri karrige të vjetra, jo fort të shëndosha, një tryezë e lyer në qoshe, mbi të cilën rrinin disa fletore e libra; vetëm nga mënyra si ishin mbuluar me pluhur, dukej se prej kohësh s’i kishte prekur dorë njeriu; dhe, më në fund, një divan i madh e i rëndë, që zinte gati gjithë murin dhe gjysmën e gjerësisë së gjithë dhomës, dikur i veshur me basmë, por tani i bërë copë-copë, që i shërbente Raskolnikovit si shtrat. Shpesh flinte mbi të ashtu siç ishte, pa u zhveshur, pa çarçaf, i mbuluar me pallton e tij të vjetër, të konsumuar, studentore, dhe me një jastëk të vogël nën kokë, nën të cilin vendoste gjithë të brendshmet që kishte, të pastra e të përdorura, që koka t’i rrinte më lart. Para divanit ishte një tryezë e vogël.

Ishte e vështirë të binte më poshtë e të linte veten më pas dore; por Raskolnikovit, në gjendjen e tij të tanishme shpirtërore, kjo i pëlqente madje. Ishte tërhequr me vendosmëri nga të gjithë, si breshka në guaskën e saj, dhe madje fytyra e shërbëtores, që ishte e detyruar t’i shërbente dhe që herë-herë i hidhte sytë në dhomë, i ngjallte vrer e të dridhura. Kështu ndodh me disa monomanë, të përqendruar tepër te ndonjë gjë. E zonja e shtëpisë kishte dy javë që kishte pushuar t’i jepte ushqim, dhe ai ende nuk kishte menduar të shkonte të sqarohej me të, ndonëse rrinte pa drekë. Nastasja, kuzhinierja dhe shërbëtorja e vetme e së zonjës, ishte pjesërisht e kënaqur me këtë gjendje të qiramarrësit dhe kishte pushuar krejt së rregulluari e së fshiri tek ai; vetëm një herë në javë, si pa dashje, kapte ndonjëherë fshesën. Ajo e zgjoi edhe tani.

— Ngrihu, ç’fle kështu! — bërtiti ajo mbi kokën e tij, — ora shkoi nëntë. Të solla çaj; do pak çaj, a? Mos je këputur nga uria?

Qiramarrësi hapi sytë, u drodh dhe e njohu Nastasjën.

— Çaji nga e zonja është, a? — pyeti ai, duke u ngritur ngadalë në divan, me pamje të sëmurë.

— Ku të ta japë e zonja!

Ajo vendosi para tij çajnikun e saj të plasaritur, me çaj të zierë e të rizierë, dhe la dy copëza sheqer të verdhë.

— Ja, Nastasja, merri, të lutem, — tha ai, pasi rrëmoi në xhep (kishte fjetur i veshur) dhe nxori një grusht monedha bakri, — shko e më bli një simite. Dhe merr edhe pak sallam te salçiçeria, nga më i liri.

— Simiten ta sjell këtë minutë, po në vend të sallamit, a s’do pak shçi?¹ Shçi të mirë, të djeshëm. Që dje t’i lashë mënjanë, po ti erdhe vonë. Shçi të mirë.

Kur ia sollën shçin dhe ai filloi të hante, Nastasja u ul pranë tij në divan dhe nisi të llafoste. Ishte grua fshati dhe shumë llafazane.

— Praskovja Pavlovna do të ankohet në polici kundër teje, — tha ajo.

Ai u vrenjt fort.

— Në polici? Ç’do ajo?

— S’paguan para dhe s’e lëshon shtëpinë. Dihet ç’do.

— Eh, vetëm kjo më mungonte, djalli e mori, — mërmëriste ai, duke kërcitur dhëmbët, — jo, kjo mua tani… s’më vjen fare në kohë… E marrë është, — shtoi ai me zë. — Sot do të shkoj ta takoj, do të flas me të.

— E marrë është, e marrë, si edhe unë, po ti, mendjemadhi, ç’rri shtrirë si thes, që s’shihet gjë prej teje? Më parë, thua, shkoje e u jepje mësime fëmijëve, po tani pse s’bën gjë?

— Bëj… — tha Raskolnikovi pa qejf e ashpër.

— Ç’bën?

— Një punë…

— Ç’punë?

— Mendoj, — u përgjigj ai seriozisht, pasi heshti pak.

Nastasja ia plasi të qeshurit sa u përkul. Ishte nga ato që qeshin lehtë dhe, kur e bënin të qeshte, qeshte pa zë, duke u tundur e duke u dridhur me gjithë trup, derisa i vinte zor edhe vetë.

— Mos ke menduar ndonjë grumbull parash, a? — mundi të thoshte më në fund.

— Pa çizme s’mund t’u japësh mësime fëmijëve. Edhe pështyj mbi të gjitha.

— Po ti mos pështy në pus, se do të pish ujë prej tij.

— Për fëmijët të paguajnë me bakër. Ç’bën dot me kopekë? — vazhdoi ai pa qejf, sikur t’u përgjigjej mendimeve të veta.

— Po ti do gjithë kapitalin përnjëherë?

Ai e vështroi në mënyrë të çuditshme.

— Po, gjithë kapitalin, — u përgjigj ai me vendosmëri, pasi heshti pak.

— Hë, ti ngadalë, se më tremb; shumë frikë më fute. Të shkoj për simiten apo jo?

— Si të duash.

— Po, harrova! Të ka ardhur një letër dje, kur s’ishe këtu.

— Letër! për mua! nga kush?

— Nga kush, s’e di. Tre kopekë i dhashë postierit nga të mitë. A do të m’i kthesh, a?

— Sille, pra, për hir të Zotit, sille! — bërtiti Raskolnikovi, i tëri i trazuar, — o Zot!

Pas një minute erdhi letra. Ashtu ishte: nga e ëma, nga krahina R—. Madje u zbardh në fytyrë kur e mori. Prej kohësh nuk kishte marrë letra; por tani diçka tjetër ia shtrëngoi befas zemrën.

— Nastasja, ik, për hir të Zotit; ja tre kopekët e tu, vetëm, për hir të Zotit, ik shpejt!

Letra i dridhej në duar; nuk donte ta hapte para saj: donte të mbetej vetëm me këtë letër. Kur Nastasja doli, e çoi shpejt te buzët dhe e puthi; pastaj vështroi gjatë shkrimin e adresës, shkrimin e njohur e të dashur, të imët e paksa të pjerrët, të nënës së tij, që dikur e kishte mësuar të lexonte e të shkruante. Po vononte; madje sikur kishte frikë nga diçka. Më në fund e hapi: letra ishte e madhe, e trashë, peshonte dy lote;² dy fletë të mëdha letre ishin shkruar me shkronja shumë të imëta.

„I dashuri im Rodja, — shkruante e ëma, — ja, kanë kaluar më shumë se dy muaj që nuk kam biseduar me ty me letër, dhe kam vuajtur vetë për këtë e madje ndonjë natë nuk kam fjetur, duke menduar. Por, me siguri, ti nuk do të më fajësosh për këtë heshtje timen të padashur. Ti e di sa të dua; ti je i vetmi që kemi, unë dhe Dunja, ti je gjithçka jonë, gjithë shpresa dhe mbështetja jonë. Ç’hoqa kur mora vesh se prej disa muajsh e ke lënë universitetin, sepse s’kishe me se të mbaje veten, dhe se mësimet e mjetet e tjera të jetesës të ishin ndërprerë! Me se mund të të ndihmoja unë me njëqind e njëzet rublat e mia të pensionit në vit? Pesëmbëdhjetë rublat që të dërgova katër muaj më parë i kisha marrë hua, siç e di edhe vetë, në llogari të këtij pensioni, nga tregtari ynë këtu, Afanasi Ivanoviç Vahrushini. Është njeri i mirë dhe ka qenë edhe mik i babait tënd. Por, meqë i dhashë të drejtën të merrte pensionin në vend timin, më duhej të prisja derisa të shlyhej borxhi, dhe kjo sapo u bë tani, kështu që gjatë gjithë kësaj kohe s’kam mundur të të dërgoj asgjë. Por tani, lavdi Zotit, besoj se mund të të dërgoj edhe diçka, dhe në përgjithësi tani mund të mburremi madje me fatin tonë, dhe për këtë nxitoj të të njoftoj. Dhe, para së gjithash, a e merr me mend, i dashur Rodja, që motra jote ka tashmë një muaj e gjysmë që jeton me mua, dhe nuk do të ndahemi më që tani e tutje? Lavdi Zotit, mbaruan mundimet e saj, por do të t’i tregoj të gjitha me radhë, që ta dish si ndodhi gjithçka dhe çfarë të kemi fshehur deri tani. Kur më shkrove, dy muaj më parë, se kishe dëgjuar nga dikush se gjoja Dunja duronte shumë vrazhdësi në shtëpinë e zotërinjve Svidrigajlov dhe më kërkoje shpjegime të sakta, — çfarë mund të të shkruaja atëherë si përgjigje? Sikur të të kisha shkruar gjithë të vërtetën, ndoshta do t’i kishe lënë të gjitha dhe do të kishe ardhur te ne, qoftë edhe më këmbë, sepse ta njoh unë edhe karakterin edhe ndjenjat, dhe nuk do ta kishe lënë motrën tënde të fyhej. Unë vetë isha në dëshpërim, por ç’mund të bëja? As vetë nuk e dija atëherë gjithë të vërtetën. Vështirësia kryesore qëndronte në atë që Duneçka, kur hyri vjet në shtëpinë e tyre si guvernante, kishte marrë përpara plot njëqind rubla, me kusht që t’i mbaheshin nga rroga çdo muaj, dhe, pra, nuk mund ta linte vendin pa e shlyer borxhin. Kurse këtë shumë (tani mund të t’i shpjegoj të gjitha, Rodja im i paçmuar) e mori më shumë për të të dërguar ty gjashtëdhjetë rubla, që të duheshin aq shumë atëherë dhe që i more prej nesh vjet. Atëherë të gënjyem, të shkruam se ishin nga paratë që Duneçka kishte kursyer më parë, por nuk ishte kështu, dhe tani po të tregoj gjithë të vërtetën, sepse gjithçka tani ndryshoi papritur, me vullnetin e Zotit, për mirë, dhe që ta dish sa të do Dunja dhe ç’zemër të paçmuar ka ajo. Vërtet, zoti Svidrigajlov në fillim sillej me të shumë vrazhdë dhe i bënte lloj-lloj pahijshmërish e tallje në tryezë… Por nuk dua të hyj në gjithë këto hollësi të rënda, që të mos të shqetësoj kot, tani që gjithçka ka mbaruar. Shkurt, me gjithë sjelljen e mirë e fisnike të Marfa Petrovnës, bashkëshortes së zotit Svidrigajlov, dhe të gjithë njerëzve të shtëpisë, Duneçkës i vinte shumë rëndë, sidomos kur zoti Svidrigajlov ndodhej, nga zakoni i tij i vjetër i regjimentit, nën ndikimin e Bakut. Po ç’doli më pas? Përfytyroje që ky i marrë kishte kohë që ishte ndezur nga pasioni për Dunjën, por e fshihte të gjithë këtë nën maskën e vrazhdësisë dhe të përbuzjes ndaj saj. Ndoshta i vinte turp edhe vetë dhe tmerrohej, duke e parë veten tashmë në moshë dhe baba familjeje, me shpresa kaq mendjelehta, prandaj zemërohej pa dashur me Dunjën. Ose ndoshta edhe donte që, me vrazhdësinë e sjelljes dhe me talljet e tij, ta fshihte gjithë të vërtetën nga të tjerët. Por më në fund nuk e përmbajti dot veten dhe guxoi t’i bënte Dunjës një propozim të hapur e të ndyrë, duke i premtuar lloj-lloj shpërblimesh dhe, për më tepër, t’i linte të gjitha dhe të ikte me të në një çiflig tjetër, ose, ndoshta, jashtë shtetit. Mund t’i përfytyrosh gjithë vuajtjet e saj! Ta linte vendin menjëherë nuk mundej, jo vetëm për shkak të borxhit, por edhe duke e kursyer Marfa Petrovnën, e cila mund të fillonte befas të dyshonte, dhe, pra, do t’i duhej të mbillte grindje në familje. Edhe për Duneçkën do të ishte një skandal i madh; nuk do të kalonte kështu pa gjë. Ishin aty edhe shumë arsye të tjera, kështu që para gjashtë javësh Dunja nuk mund të shpresonte në asnjë mënyrë të shpëtonte nga kjo shtëpi e tmerrshme. Sigurisht, ti e njeh Dunjën, e di sa e zgjuar është dhe me ç’karakter të fortë. Duneçka mund të durojë shumë dhe, madje edhe në rastet më të skajshme, të gjejë në vetvete aq zemërgjerësi sa të mos e humbasë qëndrueshmërinë. Madje as mua nuk m’i shkroi të gjitha, që të mos më mërziste, ndonëse i shkëmbenim shpesh lajmet. Fundi erdhi i papritur. Marfa Petrovna dëgjoi pa dashje të shoqin, që po i lutej Duneçkës në kopsht, dhe, duke i kuptuar të gjitha së prapthi, fajësoi për gjithçka pikërisht atë, duke menduar se ajo ishte shkaku i të gjithave. Aty në kopsht ndodhi një skenë e tmerrshme: Marfa Petrovna madje e goditi Dunjën, nuk donte të dëgjonte asgjë, kurse vetë bërtiti një orë të tërë dhe, më në fund, urdhëroi që Dunjën ta sillnin menjëherë tek unë në qytet, me një qerre të thjeshtë fshatare, në të cilën ia hodhën të gjitha gjërat, të brendshmet, fustanet, të gjitha si qëlloi, të palidhura e të papaketuara. Dhe pikërisht atëherë ra një shi i rrebeshtë, dhe Dunja, e fyer dhe e turpëruar, iu desh të udhëtonte me një fshatar plot shtatëmbëdhjetë versta në një qerre të pambuluar. Mendo tani, ç’mund të të shkruaja në letër, si përgjigje të letrës sate që e mora dy muaj më parë, dhe për çfarë të të shkruaja? Unë vetë isha në dëshpërim; të vërtetën nuk guxoja të ta shkruaja, sepse do të ishe shumë i pakënaqur, i hidhëruar dhe i indinjuar, dhe ç’mund të bëje? Ndoshta edhe do të shkatërroje veten, dhe edhe Duneçka ma ndalonte; kurse ta mbushja letrën me gjëra të kota e me ndonjë gjë tjetër, kur në shpirt kisha një hidhërim të tillë, nuk mundja. Një muaj të tërë nëpër gjithë qytetin qarkullonin thashetheme për këtë histori, dhe arriti puna deri aty sa unë me Dunjën as në kishë nuk mund të shkonim nga vështrimet përbuzëse e nga pëshpëritjet, madje bëheshin biseda me zë edhe para nesh. Të gjithë të njohurit u larguan prej nesh, të gjithë pushuan madje së përshëndeturi, dhe mora vesh me siguri se nëpunësit e tregtarëve dhe disa shkrues zyrash donin të na bënin një fyerje të ulët, duke na e lyer me katran portën e shtëpisë,³ kështu që të zotët e shtëpisë filluan të kërkonin që ta lironim banesën. Shkaku i të gjithave ishte Marfa Petrovna, e cila arriti ta fajësonte e ta përlyente Dunjën në të gjitha shtëpitë. Ajo i njeh të gjithë këtu dhe gjatë atij muaji vinte në qytet çdo çast, dhe meqë është pak llafazane dhe i pëlqen të tregojë për punët e saj familjare dhe, sidomos, të ankohet për të shoqin te kushdo, gjë që s’është aspak e mirë, e përhapi gjithë historinë, brenda pak kohësh, jo vetëm në qytet, por edhe nëpër gjithë rrethin. Unë u sëmura, kurse Duneçka ishte më e fortë se unë, dhe sikur ta shihje si i duronte të gjitha dhe më ngushëllonte e më jepte zemër mua! Ajo është engjëll! Por, me mëshirën e Zotit, mundimet tona u shkurtuan: zoti Svidrigajlov erdhi në vete dhe u pendua dhe, ndoshta duke e mëshiruar Dunjën, i paraqiti Marfa Petrovnës prova të plota e të qarta të pafajësisë së Duneçkës, domethënë: një letër, të cilën Dunja ishte detyruar t’ia shkruante dhe t’ia jepte qysh para se Marfa Petrovna t’i zinte në kopsht, për t’u shmangur nga sqarimet vetëm për vetëm dhe nga takimet e fshehta, për të cilat ai ngulmonte, dhe që, pas ikjes së Duneçkës, kishte mbetur në duart e zotit Svidrigajlov. Në këtë letër ajo, në mënyrën më të zjarrtë dhe me indinjatë të plotë, e qortonte pikërisht për sjelljen e tij të pafisnikshme ndaj Marfa Petrovnës, i kujtonte se ishte baba dhe burrë familjeje dhe se, më në fund, sa e ndyrë ishte nga ana e tij ta mundonte e ta bënte fatkeqe një vajzë tashmë fatkeqe e të pambrojtur. Me një fjalë, Rodja i dashur, kjo letër është shkruar aq fisnikërisht e aq prekshëm, saqë qava me dënesë kur e lexova dhe deri më sot nuk mund ta lexoj pa lot. Përveç kësaj, në mbrojtje të Dunjës, u paraqitën më në fund edhe dëshmitë e shërbëtorëve, që kishin parë e dinin shumë më tepër nga ç’mendonte vetë zoti Svidrigajlov, siç ndodh gjithmonë. Marfa Petrovna u trondit krejtësisht dhe ishte ‚e vrarë përsëri‘, siç na e rrëfeu vetë, por si shpërblim u bind plotësisht për pafajësinë e Duneçkës dhe të nesërmen, të dielën, shkoi drejt e në katedrale, ku iu lut Hyjlindëses në gjunjë e me lot që t’i jepte forcë ta duronte këtë sprovë të re dhe ta kryente detyrën e saj. Pastaj, drejt nga katedralja, pa u ndalur te askush, erdhi te ne, na tregoi të gjitha, qau me hidhërim dhe, plotësisht e penduar, e përqafonte Dunjën dhe i lutej ta falte. Po atë mëngjes, pa humbur aspak kohë, drejt nga ne, shkoi nëpër të gjitha shtëpitë e qytetit dhe kudo, me shprehjet më lavdëruese për Duneçkën, duke derdhur lot, ia rivendosi pafajësinë dhe fisnikërinë e ndjenjave e të sjelljes. Jo vetëm kaq, por u tregonte të gjithëve dhe u lexonte me zë letrën e shkruar me dorën e Duneçkës për zotin Svidrigajlov, dhe madje i linte të bënin kopje prej saj (gjë që, më duket, ishte tashmë e tepërt). Kështu, iu desh disa ditë rresht t’i vizitonte të gjithë në qytet, meqë disa filluan të fyheshin që të tjerëve u ishte dhënë përparësi, dhe kështu u krijuan radhë, aq sa në çdo shtëpi e prisnin që më parë dhe të gjithë e dinin se në filan ditë Marfa Petrovna do të lexonte këtë letër në filan vend, dhe për çdo lexim mblidheshin përsëri madje edhe ata që e kishin dëgjuar letrën disa herë si në shtëpitë e tyre, ashtu edhe te të njohur të tjerë, me radhë. Mendimi im është se shumë gjëra, shumë, ishin të tepërta këtu; por Marfa Petrovna e ka një karakter të tillë. Të paktën e rivendosi plotësisht nderin e Duneçkës, dhe gjithë ndyrësia e kësaj pune ra si një turp i pashlyeshëm mbi të shoqin, si fajtorin kryesor, aq sa mua madje më vjen keq për të; u treguan tepër të rreptë me këtë të marrë. Dunjën menjëherë filluan ta ftonin të jepte mësime në disa shtëpi, por ajo nuk pranoi. Në përgjithësi, të gjithë filluan befas ta trajtonin me një respekt të veçantë. Të gjitha këto ndihmuan kryesisht edhe në atë rast të papritur, nëpërmjet të cilit tani po ndryshon, mund të thuhet, gjithë fati ynë. Merre vesh, Rodja i dashur, se Dunjën e ka kërkuar për nuse një dhëndër dhe se ajo ka arritur të japë tashmë pëlqimin e saj, dhe për këtë nxitoj të të njoftoj sa më shpejt. Dhe ndonëse kjo punë u bë pa këshillën tënde, ti, ndoshta, nuk do të mbash inat as me mua, as me motrën, sepse do ta shohësh vetë nga vetë puna se të prisnim e ta shtynim derisa të merrnim përgjigjen tënde ishte e pamundur për ne. Edhe vetë ti nuk do të mund t’i gjykoje të gjitha me saktësi pa qenë këtu. Ndodhi kështu. Ai është tashmë këshilltar oborri,⁴ Pjotr Petroviç Luzhin,⁵ dhe i afërm i largët i Marfa Petrovnës, e cila ndihmoi shumë në këtë punë. Filloi duke shprehur nëpërmjet saj dëshirën të njihej me ne, u prit siç duhet, piu kafe, dhe të nesërmen dërgoi një letër, në të cilën e shpjegonte shumë me mirësjellje propozimin e tij dhe kërkonte një përgjigje të shpejtë e të prerë. Është njeri i punëve dhe i zënë, dhe tani po nxiton për në Petersburg, kështu që e çmon çdo minutë. Sigurisht, në fillim u habitëm shumë, sepse gjithçka ndodhi tepër shpejt e papritur. Bëmë llogari e menduam bashkë gjithë atë ditë. Është njeri i besueshëm dhe i siguruar, shërben në dy vende dhe ka tashmë kapitalin e vet. Është e vërtetë që është tashmë dyzet e pesë vjeç, por ka pamje mjaft të këndshme dhe mund t’u pëlqejë ende grave, dhe në përgjithësi është njeri shumë serioz e i rregullt, vetëm pak i vrenjtur dhe si mendjemadh. Por kjo, ndoshta, vetëm të duket kështu në shikim të parë. Dhe të paralajmëroj, Rodja i dashur, kur të takohesh me të në Petersburg, gjë që do të ndodhë shumë shpejt, mos gjyko tepër shpejt e me zjarr, siç e ke zakon, nëse në shikim të parë diçka në të nuk do të të pëlqejë. Këtë e them për çdo rast, ndonëse jam e sigurt se ai do të të lërë një përshtypje të këndshme. Dhe përveç kësaj, për ta njohur një njeri, cilido qoftë, duhet të sillesh me të gradualisht e me kujdes, që të mos biesh në gabim e në paragjykim, të cilët pastaj ndreqen e shlyhen shumë vështirë. Kurse Pjotr Petroviçi, të paktën sipas shumë shenjave, është njeri shumë i nderuar. Që në vizitën e tij të parë na deklaroi se është njeri pozitiv, por në shumë gjëra i ndan, siç u shpreh vetë, ‚bindjet e brezave tanë më të rinj‘ dhe është armik i të gjitha paragjykimeve. Foli edhe shumë të tjera, sepse është disi si mendjemadh dhe i pëlqen shumë ta dëgjojnë, por kjo pothuajse nuk është ves. Unë, sigurisht, pak kuptova, por Dunja më shpjegoi se ai, ndonëse s’është njeri me shumë arsim, është i zgjuar dhe, me sa duket, i mirë. Ti e njeh karakterin e motrës sate, Rodja. Është vajzë e fortë, e matur, e durueshme dhe zemërgjerë, ndonëse me zemër të zjarrtë, siç e kam njohur mirë. Sigurisht, as nga ana e saj, as nga ana e tij nuk ka këtu ndonjë dashuri të veçantë, por Dunja, përveç se është vajzë e zgjuar, është në të njëjtën kohë edhe qenie fisnike si engjëll, dhe do ta quajë detyrë të saj ta bëjë të lumtur burrin, i cili nga ana e tij do të kujdesej për lumturinë e saj, dhe për këtë të fundit ne nuk kemi, për momentin, arsye të mëdha të dyshojmë, ndonëse, ta pranoj, puna u bë paksa me nxitim. Për më tepër, ai është njeri shumë i kujdesshëm në llogari dhe, sigurisht, do ta shohë vetë se lumturia e tij bashkëshortore do të jetë aq më e sigurt, sa më e lumtur të jetë Duneçka me të. Kurse për ndonjë ashpërsi në karakter, ndonjë zakon të vjetër, madje edhe ndonjë mosmarrëveshje në mendime (që nuk mund të shmanget as në martesat më të lumtura), për këtë Duneçka vetë më tha se ka besim te vetja; se s’ka pse të shqetësohemi dhe se ajo mund të durojë shumë, me kusht që marrëdhëniet e mëtejshme të jenë të ndershme e të drejta. Ai, për shembull, edhe mua më dukej në fillim si i ashpër; por kjo mund të vijë pikërisht nga që është njeri i hapur, dhe patjetër ashtu është. Për shembull, në vizitën e dytë, kur e kishte marrë tashmë pëlqimin, në bisedë u shpreh se edhe më parë, pa e njohur Dunjën, kishte vendosur të merrte një vajzë të ndershme, por pa pajë, dhe patjetër një të tillë që e kishte provuar tashmë gjendjen e mjerë; sepse, siç shpjegoi, burri nuk duhet t’i detyrohet në asgjë gruas së tij, kurse është shumë më mirë nëse gruaja e quan burrin bamirësin e saj. Do të shtoj se ai u shpreh disi më butë e më me ëmbëlsi nga ç’e shkrova unë, sepse e kam harruar shprehjen e vërtetë dhe kujtoj vetëm mendimin, dhe, përveç kësaj, e tha këtë aspak me paramendim, por, me sa duket, i shpëtoi në zjarrin e bisedës, aq sa madje u përpoq pastaj ta ndreqte e ta zbuste; por mua prapëseprapë m’u duk paksa si e ashpër, dhe pastaj ia tregova Dunjës. Por Dunja madje me inat m’u përgjigj se ‚fjalët nuk janë ende vepra‘, dhe kjo, sigurisht, është e drejtë. Para se të vendoste, Duneçka nuk fjeti gjithë natën dhe, duke menduar se unë po flija, u ngrit nga shtrati dhe gjithë natën eci përpara e prapa nëpër dhomë; më në fund u gjunjëzua dhe u lut gjatë e me zjarr para ikonës, dhe në mëngjes më deklaroi se kishte vendosur.

E përmenda tashmë që Pjotr Petroviçi po niset tani për në Petersburg. Ka atje punë të mëdha dhe do të hapë në Petersburg një zyrë publike avokatie. Prej kohësh merret me lloj-lloj padish e gjyqesh dhe këto ditë sapo fitoi një gjyq të rëndësishëm. Në Petersburg i duhet të shkojë edhe sepse ka atje një çështje të rëndësishme në Senat.⁶ Kështu, Rodja i dashur, ai mund të të jetë shumë i dobishëm edhe ty, madje në çdo gjë, dhe unë me Dunjën kemi menduar tashmë se ti, qysh nga dita e sotme, mund ta nisësh me siguri karrierën tënde të ardhshme dhe ta quash fatin tënd tashmë qartë të përcaktuar. Oh, sikur të bëhej kjo! Do të ishte një fitim aq i madh, sa duhet ta quajmë jo ndryshe veçse mëshirë e drejtpërdrejtë e të Plotfuqishmit ndaj nesh. Dunja vetëm për këtë ëndërron. Kemi guxuar tashmë t’i themi disa fjalë për këtë Pjotr Petroviçit. Ai u shpreh me kujdes dhe tha se, sigurisht, meqë nuk mund të bëjë pa sekretar, natyrisht, është më mirë t’i paguash rrogë një të afërmi sesa një të huaji, vetëm nëse ai del i aftë për detyrën (si mos të dalësh ti i aftë!), por menjëherë shprehu edhe dyshimin se studimet e tua në universitet nuk do të të linin kohë për punë në zyrën e tij. Këtë herë puna mbaroi me kaq, por Dunja tani nuk mendon për asgjë tjetër. Tani, prej disa ditësh, është thjesht si në ethe dhe ka hartuar tashmë një projekt të tërë se si më vonë ti mund të bëhesh shok dhe madje ortak i Pjotr Petroviçit në punët e tij gjyqësore, aq më tepër që edhe ti je në fakultetin juridik. Unë, Rodja, jam plotësisht dakord me të dhe i ndaj të gjitha planet e shpresat e saj, duke parë në to një mundësi të plotë; dhe, me gjithë ngurrimin e tanishëm, fare të shpjegueshëm, të Pjotr Petroviçit (sepse ai ende nuk të njeh), Dunja është plotësisht e bindur se do t’i arrijë të gjitha me ndikimin e saj të mirë mbi burrin e saj të ardhshëm, dhe për këtë është e bindur. Sigurisht, u ruajtëm të mos i flasim Pjotr Petroviçit për asgjë nga këto ëndrra tona të mëtejshme dhe, kryesorja, për atë që ti do të bëhesh ortaku i tij. Ai është njeri pozitiv dhe, ndoshta, do ta priste shumë ftohtë, sepse të gjitha këto do t’i dukeshin vetëm ëndërrime. Po kështu, as unë, as Dunja nuk i kemi folur ende as gjysmë fjale për shpresën tonë të fortë se ai do të na ndihmojë të të ndihmojmë me para, sa të jesh në universitet; nuk i folëm, sepse, së pari, kjo do të bëhet vetvetiu më vonë, dhe ai, me siguri, pa shumë fjalë, do ta propozojë vetë (si mund t’ia refuzonte këtë Duneçkës!), aq më shpejt që ti vetë mund të bëhesh dora e tij e djathtë në zyrë dhe ta marrësh këtë ndihmë jo si bamirësi, por si rrogë të merituar prej teje. Kështu do ta rregullojë Duneçka, dhe unë jam plotësisht dakord me të. Së dyti, nuk i folëm, sepse doja veçanërisht që, në takimin tonë që po afron tani, të të vija ty në një nivel të barabartë me të. Kur Dunja i fliste për ty me entuziazëm, ai u përgjigj se çdo njeri duhet ta shqyrtosh më parë vetë e nga afër, për ta gjykuar, dhe se ai e lë për vete që, pasi të njihet me ty, ta krijojë mendimin e vet për ty. E di çfarë, Rodja im i paçmuar, më duket, për disa arsye (të cilat, ndërkaq, s’kanë aspak të bëjnë me Pjotr Petroviçin, por ashtu, për disa teka të mia vetjake, personale, madje, ndoshta, teka plake, teka gruaje), — më duket se, ndoshta, do të bëj më mirë të jetoj më vete pas martesës së tyre, siç jetoj edhe tani, e jo bashkë me ta. Jam plotësisht e sigurt se ai do të jetë aq fisnik e aq delikat, sa do të më ftojë vetë dhe do të më propozojë të mos ndahem më nga ime bijë, dhe nëse s’e ka thënë ende deri tani, kjo, natyrisht, është sepse kuptohet edhe pa fjalë; por unë do ta refuzoj. Kam vënë re jo një herë në jetë se vjehrrat nuk u shkojnë fort për zemër dhëndurëve, kurse unë jo vetëm që nuk dua t’i bëhem barrë kujtdo qoftë, as në më të voglën gjë, por dua edhe vetë të jem plotësisht e lirë, për sa kohë kam ndonjë copë bukë timen dhe fëmijë të tillë si ti e Duneçka. Nëse është e mundur, do të vendosem pranë jush të dyve, sepse, Rodja, gjënë më të këndshme e ruajta për fund të letrës: merre vesh, pra, miku im i dashur, se ndoshta shumë shpejt do të bashkohemi përsëri të gjithë dhe do të përqafohemi të tre pas një ndarjeje pothuajse trevjeçare! Tashmë është vendosur me siguri që unë dhe Dunja nisemi për në Petersburg, kur saktësisht, s’e di, por, sidoqoftë, shumë, shumë shpejt, madje, ndoshta, pas një jave. Gjithçka varet nga urdhrat e Pjotr Petroviçit, i cili, sapo të njihet me rrethanat në Petersburg, do të na lajmërojë menjëherë. Ai do, për disa llogari, ta nxitojë sa më shumë ceremoninë e martesës dhe madje, nëse do të jetë e mundur, ta bëjë dasmën në këtë periudhë pa agjërim,⁷ e nëse nuk do të arrihet, për shkak të kohës së shkurtër, atëherë menjëherë pas agjërimit të Shën Mërisë.⁸ Oh, me ç’lumturi do të të shtrëngoj pas zemrës sime! Dunja është e tëra e trazuar nga gëzimi për takimin me ty, dhe një herë tha, me shaka, se vetëm për këtë do të martohej me Pjotr Petroviçin. Engjëll është ajo! Tani nuk të shton asgjë në letër, por më tha vetëm të të shkruaj se ka për të folur aq shumë me ty, aq shumë, sa tani as dora nuk i ngrihet ta marrë penën, sepse në pak rreshta s’shkruan dot asgjë, vetëm sa mërzit veten; më tha të të përqafoj fort dhe të të dërgoj puthje pa numër. Por, megjithëse ndoshta shumë shpejt do të takohemi vetë, prapëseprapë do të të dërgoj këto ditë para, sa më shumë që të mundem. Tani që të gjithë e morën vesh se Duneçka po martohet me Pjotr Petroviçin, edhe besimi tek unë u rrit befas, dhe e di me siguri se Afanasi Ivanoviçi do të më japë tani hua, në llogari të pensionit, madje deri në shtatëdhjetë e pesë rubla, kështu që ty mund të të dërgoj nja njëzet e pesë apo madje tridhjetë rubla. Do të të dërgoja edhe më shumë, por kam frikë për shpenzimet tona të udhës; dhe ndonëse Pjotr Petroviçi qe aq i mirë sa mori përsipër një pjesë të shpenzimeve për udhëtimin tonë në kryeqytet, domethënë u ofrua vetë, me shpenzimet e tij, të na i dërgojë bagazhin dhe sëndukun e madh (disi nëpërmjet të njohurve të tij atje), prapëseprapë duhet të llogarisim edhe për mbërritjen në Petersburg, ku nuk mund të shfaqesh pa asnjë grosh, qoftë edhe për ditët e para. Megjithatë, i kemi llogaritur tashmë të gjitha me Duneçkën me saktësi, dhe doli që rruga s’do të kushtojë shumë. Deri te hekurudha nga ne janë vetëm nëntëdhjetë versta, dhe jemi marrë vesh tashmë, për çdo rast, me një fshatar karrocier që e njohim; kurse andej unë dhe Duneçka do të udhëtojmë shumë mirë me klasë të tretë. Kështu që, ndoshta, s’do të të dërgoj njëzet e pesë, por, me siguri, do t’ia dal të të dërgoj tridhjetë rubla. Por mjaft; i mbusha të dy fletët anë e mbanë, dhe s’ka më vend; gjithë historia jonë; po edhe sa ngjarje qenkan grumbulluar! E tani, Rodja im i paçmuar, të përqafoj deri në takimin tonë të afërt dhe të bekoj me bekimin tim prej nëne. Duaje Dunjën, motrën tënde, Rodja; duaje ashtu siç të do ajo ty, dhe dije se ajo të do pa kufi, më shumë se veten. Ajo është engjëll, kurse ti, Rodja, ti je gjithçka për ne — gjithë shpresa dhe gjithë mbështetja jonë. Vetëm të jesh ti i lumtur, edhe ne do të jemi të lumtur. A i lutesh Zotit, Rodja, si më parë, dhe a beson në mirësinë e Krijuesit dhe të Shpëtimtarit tonë? Kam frikë, në zemrën time, se mos të ka zënë edhe ty mosbesimi i ri që është në modë. Nëse është kështu, unë lutem për ty. Kujto, i dashur, si qysh në fëmijërinë tënde, kur jetonte ende yt atë, belbëzoje lutjet e tua në prehrin tim, dhe sa të lumtur ishim atëherë të gjithë! Lamtumirë, ose më mirë, mirupafshim! Të përqafoj fort, fort dhe të puth pa numër.

Jotja deri në varr,

Pulherija Raskolnikova.“

Pothuajse gjatë gjithë kohës sa lexoi Raskolnikovi, që nga fillimi i letrës, fytyra i ishte lagur nga lotët; por kur mbaroi, ajo ishte e zbehtë, e shtrembëruar nga një spazmë, dhe një buzëqeshje e rëndë, e helmët, e ligë i dredhonte si gjarpër nëpër buzë. Mbështeti kokën në jastëkun e tij të hollë e të ndotur dhe mendonte, mendonte gjatë. Zemra i rrihte fort, dhe mendimet i trazoheshin fort. Më në fund iu bë mbytëse dhe ngushtë në këtë kthinë të verdhë, që i ngjante një dollapi ose një sënduku. Vështrimi e mendimi kërkonin hapësirë. Rrëmbeu kapelën dhe doli, këtë herë pa pasur më frikë se mos ndeshej me ndokënd në shkallë; e kishte harruar këtë. Mori rrugën drejt Ishullit Vasiljevski, nëpër Prospektin V—,⁹ sikur të nxitonte atje për ndonjë punë, por, sipas zakonit të tij, ecte pa e vënë re rrugën, duke pëshpëritur me vete e madje duke folur me zë me veten, gjë që i habiste shumë kalimtarët. Shumë e merrnin për të dehur.

Shënime

1. Shçi (rus. щи): supë tradicionale ruse me lakër. ↩︎

2. Lot (rus. лот): njësi e vjetër ruse e peshës, rreth 12,8 g. ↩︎

3. Lyerja e portës me katran: zakon popullor rus për të turpëruar publikisht një vajzë ose grua që akuzohej për sjellje të pandershme. ↩︎

4. Këshilltar oborri (rus. надворный советник): gradë civile e klasës VII në Tabelën e Gradave. ↩︎

5. Mbiemri vjen nga rusishtja luzha, „pellg, llucë“. ↩︎

6. Senati Qeverisës: në Rusinë cariste, organi më i lartë gjyqësor dhe mbikëqyrës i administratës. ↩︎

7. Në origjinal mjasojed (rus. мясоед, „koha kur hahet mish“): periudhë midis agjërimeve ortodokse, kur lejoheshin edhe dasmat. ↩︎

8. Agjërimi i Fjetjes së Hyjlindëses (1–14 gusht sipas kalendarit të vjetër); gjatë agjërimeve Kisha Ortodokse nuk kurorëzonte martesa. ↩︎

9. Prospekti Voznesenski, sipas identifikimit të zakonshëm. Prospekt: rrugë e gjerë kryesore në Petersburg. ↩︎