Pjesa e gjashtë — II · Krim dhe ndëshkim

— Ja, këto cigaret! — foli më në fund Porfiri Petroviçi, pasi mbaroi së ndezuri e mori frymë, — dëm, dëm i pastër, po s’mund t’i lë! Kollitem, zotëri, filloi të më gërvishtë fyti, dhe më zihet fryma. Unë, e dini, jam frikacak, zotëri, shkova ditë më parë te B—ni,¹ — çdo të sëmurë e ekzaminon minimum nga gjysmë ore; madje qeshi duke më parë: më trokiti e më dëgjoi, — juve, thotë, ndër të tjera, duhani s’ju bën mirë; mushkëritë i keni të zgjeruara. Hë, po si ta lë? Me se ta zëvendësoj? S’pi, zotëri, ja gjithë hataja, he-he-he, që s’pi, hata! Gjithçka është relative, Rodion Romaniç, gjithçka është relative!

„Ç’ka ky, mos po fillon prapë zyrtarinë e tij të mëparshme!“ — i shkoi ndër mend me neveri Raskolnikovit. Gjithë skena e fundit e takimit të tyre të fundit iu kujtua befas, dhe ndjenja e atëhershme i vërshoi si valë në zemër.

— Po unë erdha te ju qysh pardje në mbrëmje; s’e dini? — vazhdoi Porfiri Petroviçi, duke shqyrtuar dhomën, — në dhomë, pikërisht në këtë, hyra. Gjithashtu, si edhe sot, po kaloja — hajde, mendoj, t’ia kthej vizitën. Hyra, kurse dhoma e hapur krejt; hodha sytë përreth, prita, e as shërbyeses suaj s’i lajmërova — dola. S’e mbyllni?

Fytyra e Raskolnikovit vrenjtej gjithnjë e më shumë. Porfiri sikur ia mori me mend mendimet.

— Erdha të sqarohemi, shpirt Rodion Romaniç, të sqarohemi, zotëri! Duhet dhe jam i detyruar t’ju jap një shpjegim, zotëri, — vazhdoi ai me një buzëqeshje të vogël e madje e goditi lehtë me pëllëmbë Raskolnikovin në gju, por gati në të njëjtin çast fytyra e tij mori befas një shprehje serioze e të shqetësuar; madje sikur u mbulua nga trishtimi, për habinë e Raskolnikovit. Ai s’e kishte parë dhe s’e kishte dyshuar kurrë një fytyrë të tillë tek ai. — Një skenë e çuditshme ndodhi herën e fundit midis nesh, Rodion Romaniç. Ndoshta edhe në takimin tonë të parë ndodhi midis nesh një skenë e çuditshme; por atëherë… Hë, tani gjithçka shkon njëra pas tjetrës! Ja ç’është, zotëri: unë ndoshta dal shumë fajtor para jush; e ndiej këtë, zotëri. Se si u ndamë, e mbani mend: juve ju këndojnë nervat e ju dridhen gjunjët, edhe mua më këndojnë nervat e më dridhen gjunjët. Dhe e dini, disi madje doli e pahijshme midis nesh atëherë, jo xhentëllmenisht. Po ne megjithatë jemi xhentëllmenë; domethënë, në çdo rast, para së gjithash xhentëllmenë; këtë duhet ta kuptojmë, zotëri. Se e mbani mend deri ku arriti… krejt madje e pahijshme, zotëri.

„Po ç’ka ky, për kë më merr?“ — pyeste veten i habitur Raskolnikovi, duke ngritur pak kokën e duke e vështruar Porfirin me sy të hapur.

— Arsyetova se tani është më mirë të veprojmë me sinqeritet, — vazhdoi Porfiri Petroviçi, duke e hedhur pak kokën mbrapa e duke ulur sytë, sikur s’donte më ta turbullonte me vështrimin e tij viktimën e tij të mëparshme e sikur duke i përçmuar mjeshtëritë e dredhitë e tij të mëparshme, — po, zotëri, dyshime të tilla e skena të tilla s’mund të vazhdojnë gjatë. Na zgjidhi atëherë Mikolka, përndryshe s’e di deri ku do të arrinte midis nesh. Ky meshçanuc i mallkuar ndenji atëherë te unë pas ndarëses, — a mund ta përfytyroni këtë? Ju, natyrisht, e dini tashmë këtë; dhe edhe mua vetë më dihet që ai erdhi pastaj te ju; por ajo që supozuat ju atëherë, nuk ndodhi: s’kisha dërguar për askënd dhe s’kisha urdhëruar ende asgjë atëherë. Do të pyesni, pse s’kisha urdhëruar? Po si t’jua them: edhe mua vetë e gjitha kjo sikur më kishte shtangur atëherë. Mezi urdhërova të dërgonin edhe për portierët. (Portierët, me siguri, i vutë re duke kaluar.) Atëherë më kaloi një mendim, kështu, një, shpejt, si rrufe; isha shumë i bindur atëherë, e shihni, Rodion Romaniç. Hajde, mendoj, edhe sikur të më ikë për ca kohë njëri, do ta kap nga bishti tjetrin, — të paktën timin, timin s’do ta lë të më ikë. Shumë nervoz jeni, Rodion Romaniç, nga natyra, zotëri; madje tep-ër, zotëri, me gjithë cilësitë e tjera themelore të karakterit e të zemrës suaj, të cilat, e lajkatoj veten me shpresë, pjesërisht i kam kuptuar, zotëri. Hë, natyrisht, edhe unë mund të arsyetoja, madje edhe atëherë, se jo gjithmonë ndodh kështu, që njeriu të ngrihet e t’jua nxjerrë të gjitha deri në rrënjë. Kjo, ndonëse ndodh, sidomos kur e nxjerr njeriun nga durimi i fundit, megjithatë në çdo rast ndodh rrallë. Këtë mund ta arsyetoja edhe unë. Jo, mendoj, mua më duhej të paktën një vijëz! qoftë edhe vijëza më e vockël, vetëm një, por vetëm një e tillë, që të mund ta kapje kështu me duar, që të ishte send, e jo vetëm kjo psikologji. Sepse, mendoja unë, nëse njeriu është fajtor, atëherë, natyrisht, mund të pritet prej tij, në çdo rast, diçka thelbësore; lejohet madje të llogaritet edhe në rezultatin më të papritur. Te karakteri juaj llogarisja atëherë, Rodion Romaniç, më shumë se gjithçka te karakteri, zotëri! Shpresoja shumë atëherë te ju.

— Po ju… po pse, tani i thoni të gjitha kështu, — mërmëriti më në fund Raskolnikovi, pa e kuptuar mirë madje pyetjen. „Për çfarë flet, — humbiste ai me vete, — mos vallë vërtet më merr për të pafajshëm?“

— Pse them kështu? Po erdha të sqarohemi, zotëri, si të thuash, e quaj detyrë të shenjtë. Dua t’jua shtroj të gjitha deri në fund, si ndodhën të gjitha, gjithë këtë histori të gjithë atij, si të thuash, errësimi të atëhershëm. Ju kam bërë të vuani shumë, Rodion Romaniç. S’jam përbindësh, zotëri. Se e kuptoj edhe unë si është t’i mbash mbi vete të gjitha këto për një njeri të dërrmuar, por krenar, autoritar e të padurueshëm, sidomos të padurueshëm! Unë ju quaj, në çdo rast, njeri shumë fisnik, zotëri, madje me fillesa bujarie, zotëri, ndonëse s’jam dakord me ju në të gjitha bindjet tuaja, për çka e quaj detyrë ta deklaroj që më parë, drejt e me sinqeritet të plotë, sepse para së gjithash s’dua të mashtroj. Duke ju njohur, ndjeva lidhje me ju. Ju, ndoshta, do të qeshni me fjalë të tilla të miat? Keni të drejtë, zotëri. E di që ju s’më deshët qysh në shikim të parë, sepse, në thelb, s’ke përse të më duash, zotëri. Por mendoni si të doni, po tani dëshiroj, nga ana ime, me të gjitha mjetet ta ndreq përshtypjen e bërë e të provoj që edhe unë jam njeri me zemër e me ndërgjegje. Po flas sinqerisht, zotëri.

Porfiri Petroviçi u ndal me dinjitet. Raskolnikovi ndjeu vërshimin e njëfarë frike të re. Mendimi se Porfiri e quan të pafajshëm filloi befas ta trembte.

— Ta tregoj të gjitha me radhë, si filloi befas atëherë, s’ka gjasë të duhet, — vazhdoi Porfiri Petroviçi; — mendoj, madje është edhe e tepërt. E pastaj s’ka gjasë ta arrij, zotëri. Sepse si ta shpjegosh këtë me hollësi? Në fillim filluan fjalët e gojës. Ç’fjalë ishin e prej kujt e kur… dhe për ç’shkak, në të vërtetë, puna arriti te ju, — mendoj se edhe kjo është e tepërt. Kurse personalisht te unë filloi nga një rastësi, nga një rastësi krejt e rastësishme, që në shkallën më të lartë mund të ndodhte e mund të mos ndodhte, — cila? Hm, mendoj se as këtë s’ka pse ta them. Të gjitha këto, edhe fjalët e gojës, edhe rastësitë, u bashkuan atëherë te unë në një mendim. E pranoj sinqerisht, sepse po pranove, prano gjithçka, — isha unë i pari që ju sulmova atëherë. Ato, le të themi, shenjat e plakës mbi sendet e kështu me radhë, e kështu me radhë — të gjitha këto janë marrëzira, zotëri. Gjëra të tilla mund të numërosh njëqind. Pata gjithashtu rastin atëherë të mësoja me hollësi skenën në zyrën e lagjes, gjithashtu rastësisht, zotëri, dhe jo se kështu kalimthi, po nga një tregues i veçantë, kryesor, që, pa e ditur as vetë, e kishte kapur mrekullisht këtë skenë. Të gjitha njëra pas tjetrës, zotëri, njëra pas tjetrës, Rodion Romaniç, shpirt! Hë, si të mos kthehesh këtu në një drejtim të caktuar? Nga njëqind lepuj kurrë s’bëhet një kalë, nga njëqind dyshime kurrë s’bëhet një provë, ja si thotë një fjalë e urtë angleze, po kjo është vetëm mençuri, zotëri, kurse me pasionet, me pasionet provoni t’ia dilni, sepse edhe hetuesi është njeri, zotëri. M’u kujtua këtu edhe artikulli juaj, në atë revistë të vogël, e mbani mend, që në vizitën tuaj të parë folëm me hollësi për të. Atëherë u talla, po këtë e bëra për t’ju nxitur më tej. E përsërit, jeni shumë të padurueshëm e të sëmurë, Rodion Romaniç. Që jeni trim, mendjemadh, serioz e… e keni ndier, e keni ndier shumë, të gjitha këto i dija prej kohësh, zotëri. Të gjitha këto ndjesi më janë të njohura, dhe artikullin tuaj e lexova si diçka të njohur. Në net pa gjumë e në ekstazë ishte menduar ai, me ngritje e me trokitje zemre, me entuziazëm të shtypur. E i rrezikshëm është ky entuziazëm i shtypur, krenar, te rinia! Atëherë u talla, po tani do t’ju them se më pëlqen tmerrësisht në përgjithësi, domethënë si amator, kjo provë e parë, e re, e zjarrtë e penës. Tym, mjegull, një tel që tingëllon në mjegull. Artikulli juaj është absurd e fantastik, por në të vezullon një sinqeritet i tillë, në të ka krenari rinore e të pakorruptueshme, në të ka guxim dëshpërimi; është artikull i zymtë, zotëri, po kjo është mirë, zotëri. Artikullin tuaj e lexova, e lashë mënjanë, dhe… si e lashë atëherë mënjanë, mendova: „Hë, me këtë njeri kështu s’do të kalojë!“ Hë, pra, si, më thoni tani, pas një paraardhjeje të tillë, të mos rrëmbehesh nga ajo që erdhi më pas! Ah, o Zot! Po mos vallë them diçka? Mos vallë pohoj diçka tani? Atëherë vetëm e vura re. Ç’ka këtu, mendoj? Këtu s’ka asgjë, domethënë absolutisht asgjë, dhe ndoshta, në shkallën më të lartë asgjë. E pastaj të rrëmbehesh kështu, për mua, hetuesin, është madje krejt e pahijshme: unë kam ja Mikolkën në duar, dhe tashmë me fakte, — atje si të doni, por fakte! Dhe edhe ai sjell psikologjinë e vet; duhet të merresh me të; sepse këtu është punë jete e vdekjeje. Pse po jua shpjegoj tani të gjitha këto? Që ta dini dhe me mendjen e zemrën tuaj të mos më akuzoni për sjelljen time të ligë të atëhershme. Jo të ligë, zotëri, po them sinqerisht, zotëri, he-he! Ç’mendoni ju: s’erdha atëherë te ju për kontroll? Erdha, zotëri, erdha, he-he, erdha, zotëri, kur ju dergjeshit këtu i sëmurë në shtrat. Jo zyrtarisht e jo personalisht, po erdha, zotëri. Deri te qimja e fundit u kontrollua te ju, në banesë, madje sipas gjurmëve të para; po — umsonst!² Mendoj: tani ky njeri do të vijë, do të vijë vetë, dhe shumë shpejt; po qe fajtor, patjetër do të vijë. Një tjetër s’do të vijë, po ky do të vijë. E mbani mend si filloi zoti Razumihin t’ju zbulonte gjëra? Këtë e sajuam ne, që t’ju trazonim, sepse e lëshuam me qëllim fjalën që ai t’jua zbulonte, kurse zoti Razumihin është njeri i tillë që s’e duron dot indinjatën. Zotit Zametov para së gjithash i ra në sy zemërimi juaj e guximi juaj i hapur: hë, si mund të thuash befas në tavernë: „Unë vrava!“ Tepër me guxim, zotëri, tepër me paturpësi, zotëri, dhe, mendoj, po qe fajtor, atëherë është një luftëtar i tmerrshëm! Kështu mendova atëherë, zotëri. Pres, zotëri! Ju pres me të gjitha forcat, kurse Zametovin atëherë thjesht e shtypët dhe… po pikërisht këtu është puna, që gjithë kjo psikologji e mallkuar ka dy anë! Hë, pra ju pres, shikoj, e Zoti ju sjell — po vini! Kështu më trokiti zemra. Eh! Hë, pse duhej të vinit atëherë? E qeshura, e qeshura juaj, kur hytë atëherë, e mbani mend, se ja, sikur përmes xhamit i mora me mend të gjitha atëherë, e po të mos ju prisja në këtë mënyrë të veçantë, as në të qeshurën tuaj s’do të vija re asgjë. Ja ç’do të thotë të jesh në humor. Dhe zoti Razumihin atëherë, — ah! guri, guri, e mbani mend, guri, ja ai nën të cilin janë fshehur sendet? Hë, ja, sikur e shoh diku atje, në një bostan, — në bostan i thatë ju Zametovit, e pastaj te unë, herën e dytë? E kur filluam atëherë ta shqyrtonim këtë artikullin tuaj, kur filluat të shpjegonit — ja, çdo fjalë tuajën e merr dyfish, sikur nën të rri një tjetër! Hë, ja, Rodion Romaniç, kështu arrita te shtyllat e fundit, dhe kur u përplasa me ballë, erdha në vete. Jo, them, ç’po bëj unë! Se po të duash, të gjitha këto, them, deri te vija e fundit mund të shpjegohen në anën tjetër, madje del edhe më natyrshëm. Mundim, zotëri! „Jo, mendoj, më mirë të kisha një vijëz!..“ E kur dëgjova atëherë për këto zilet, ngriva i tëri, madje më përshkoi një drithërimë. „Hë, mendoj, ja ku është vijëza! Ajo është!“ Dhe s’arsyetova më atëherë, thjesht s’desha. Një mijë rubla do të jepja në atë minutë, të miat, vetëm që t’ju shihja me sytë e mi: si ecët atëherë njëqind hapa pranë meshçanucit, pasi ai jua tha në sy „vrastar“, dhe s’guxuat ta pyesnit asgjë, njëqind hapa të tërë!.. Hë, po ajo e ftohtë në palcën kurrizore? Ato zile, në sëmundje, në gjysmëkllapi? Pra, Rodion Romaniç, ç’keni pastaj të habiteni që bëra atëherë shaka të tilla me ju? E pse erdhët vetë pikërisht në atë minutë? Se edhe ju sikur ju shtynte dikush, për Zotin, e sikur të mos na ndante Mikolka, atëherë… po Mikolkën e mbani mend atëherë? E mbajtët mend mirë? Se ishte rrufe, zotëri! Se rrufeja ra nga reja, shigjetë rrufeje! Hë, po si e prita unë? Shigjetës s’i besova as sa kjo, e patë vetë! Po ku! Edhe më pas, pas jush, kur filloi t’u përgjigjej shumë e shumë rrjedhshëm disa pikave, saqë u habita vetë, edhe atëherë s’i besova as sa një grosh! Ja ç’do të thotë të forcohesh si diamanti. Jo, mendoj, morgen früh!³ Ç’Mikolkë këtu!

— Razumihini më tha tani se ju edhe tani e akuzoni Nikolajn dhe se vetë e siguruat Razumihinin për këtë…

Iu zu fryma, dhe s’e mbaroi. Dëgjonte në një trazim të papërshkrueshëm se si njeriu që e kishte zbërthyer tejpërtej po e mohonte veten. Kishte frikë të besonte dhe s’besonte. Në fjalët ende të dykuptimta kërkonte e kapte me babëzi diçka më të saktë e përfundimtare.

— Zoti Razumihin! — thirri Porfiri Petroviçi, sikur i gëzuar nga pyetja e Raskolnikovit që deri atëherë heshtte, — he-he-he! Po zotin Razumihin pikërisht ashtu duhej ta largonim: kur dy e duan, i treti mos u fut. Zoti Razumihin s’është ai, zotëri, e pastaj është njeri i huaj, erdhi me vrap te unë krejt i zbehtë… Hë, po Zoti qoftë me të, pse ta përziejmë këtu! Kurse për Mikolkën a doni ta dini ç’subjekt është, në atë trajtë, domethënë, si e kuptoj unë? Para së gjithash ky është ende një fëmijë i mitur, dhe jo se është frikacak, po kështu, si ndonjë artist. Vërtet, zotëri, mos qeshni që e shpjegoj kështu. I pafajshëm dhe i ndjeshëm ndaj gjithçkaje. Ka zemër; fantazist. Ai edhe këndon, edhe kërcen, edhe përralla, thonë, tregon kështu sa vijnë nga vende të tjera ta dëgjojnë. Edhe në shkollë shkon, edhe qesh deri sa bie përdhe kur i tregon gishtin, edhe pi deri sa humbet ndjenjat, jo nga shthurja, po kështu, me periudha, kur e dehin, ende si fëmijë. Ai atëherë vodhi, e as vetë s’e di; sepse „po e gjete përdhe, ç’vjedhje është?“ E a e dini se ai është nga raskolnikët, e jo se nga raskolnikët, po thjesht sektar; në fisin e tij ka pasur bëgunë,⁴ dhe ai vetë jo shumë kohë më parë, dy vjet të tëra, në fshat, ka qenë nën drejtimin shpirtëror të njëfarë stareci. Të gjitha këto i mësova nga Mikolka dhe nga ata të Zarajskut.⁵ Po ku! donte thjesht të ikte në shkretëtirë! Kishte zell, falej natën, lexonte libra të vjetër, „të vërtetë“, e humbte në lexim. Petersburgu ndikoi fort mbi të, sidomos gjinia femërore, hë, edhe vera. I ndjeshëm, zotëri, dhe e harroi edhe starecin, edhe gjithçka. Më dihet që një artist këtu e deshi, filloi të shkonte tek ai, dhe ja ku i ra ky rast! Hë, u tremb — të varet! Të ikë! Ç’të bësh me kuptimin që ka hyrë në popull për drejtësinë tonë! Disave u vjen frikë nga fjala „do të të dënojnë“. Kush është fajtor! Ja ç’do të thonë gjykatat e reja.⁶ Oh, dhëntë Zoti! Hë, zotëri, në burg, me sa duket, iu kujtua tani stareci i ndershëm; u shfaq përsëri edhe Bibla. A e dini, Rodion Romaniç, ç’do të thotë te disa prej tyre „të vuash“? Kjo s’është se për dikë, po thjesht „duhet vuajtur“; ta pranosh vuajtjen, domethënë, e nga pushteti — aq më tepër. Në kohën time rrinte një i burgosur shumë i përulur një vit të tërë në burg, natën mbi sobë lexonte gjithnjë Biblën, dhe humbi në lexim, por humbi, e dini, krejt, kaq sa pa një pa dy rrëmbeu një tullë dhe e hodhi mbi kryetarin e burgut, pa asnjë fyerje nga ana e tij. E si e hodhi: me qëllim e mori një arshin anash, që të mos shkaktonte ndonjë dëm! Hë, dihet ç’fund ka një i burgosur që sulet me armë mbi eprorët: dhe „e pranoi, domethënë, vuajtjen“. E pra, unë dyshoj tani se Mikolka do „ta pranojë vuajtjen“ ose diçka e tillë. Këtë e di me siguri, madje sipas fakteve, zotëri. Vetëm ai s’e di që unë e di. Ç’ka, s’e pranoni, apo, që nga një popull i tillë të dalin njerëz fantastikë? Plot! Stareci tani filloi të veprojë përsëri, sidomos pas lakut iu kujtua. Po, megjithatë, do të më tregojë vetë të gjitha, do të vijë. Ju mendoni se do ta mbajë? Prisni, ende do ta mohojë! Nga ora në orë pres që të vijë ta tërheqë dëshminë. Unë e kam dashur këtë Mikolkën dhe e studioj tërësisht. E ç’mendoni! He-he! Për disa pika m’u përgjigj shumë rrjedhshëm, dukshëm i kishte marrë të dhënat e nevojshme, ishte përgatitur me shkathtësi; kurse për pika të tjera thjesht, si në baltë, s’di asgjë fare, s’ka dijeni, e as vetë s’e dyshon që s’ka dijeni! Jo, i dashur Rodion Romaniç, këtu s’është Mikolka! Këtu është një punë fantastike, e zymtë, një punë bashkëkohore, një rast i kohës sonë, zotëri, kur iu turbullua zemra njeriut; kur citohet fraza se gjaku „freskon“; kur gjithë jeta predikohet në komoditet. Këtu janë ëndrra librash, zotëri, këtu është një zemër e acaruar teorikisht; këtu duket vendosmëria për hapin e parë, por vendosmëri e një lloji të veçantë, — vendosi, po sikur ra nga mali a fluturoi nga kambanorja, e në krim sikur s’erdhi me këmbët e veta. Harroi ta mbyllte derën pas vetes, po vrau, vrau dy, sipas teorisë. Vrau, po paratë s’diti t’i merrte, e atë që arriti të rrëmbente, e çoi nën një gur. S’i mjaftoi që vuajti mundim, kur rrinte pas derës, e në derë trokisnin e zilja binte, — jo, ai pastaj, në banesën bosh, në gjysmëkllapi, shkon ta kujtojë këtë zile, iu desh ta provojë përsëri të ftohtin e kurrizit… Hë, po kjo, le të themi, në sëmundje, po ja edhe kjo: vrau, po e quan veten njeri të ndershëm, i përbuz njerëzit, ecën si engjëll i zbehtë, — jo, ç’Mikolkë këtu, shpirt Rodion Romaniç, këtu s’është Mikolka!

Këto fjalë të fundit, pas gjithë atyre që ishin thënë më parë e që i ngjanin kaq shumë një mohimi, ishin tepër të papritura. Raskolnikovi u drodh i tëri, si i shpuar.

— Atëherë… kush… vrau?.. — pyeti ai, pa duruar dot, me zë që i merrej. Porfiri Petroviçi madje u zmbraps te mbështetësja e karriges, sikur edhe ai të ishte habitur kaq papritur nga pyetja.

— Si kush vrau?.. — përsëriti ai, sikur s’u besonte veshëve, — po ju vratë, Rodion Romaniç! Ju vratë, zotëri… — shtoi ai gati me pëshpëritje, me një zë krejtësisht të bindur.

Raskolnikovi u hodh nga divani, qëndroi disa sekonda dhe u ul përsëri, pa thënë asnjë fjalë. Ngërçe të imta i kaluan befas në gjithë fytyrën.

— Buza prapë, si atëherë, po ju dridhet, — mërmëriti Porfiri Petroviçi sikur madje me pjesëmarrje. — Ju, Rodion Romaniç, me sa duket, s’më kuptuat si duhet, zotëri, — shtoi ai, pasi heshti pak, — prandaj u habitët kështu. Unë erdha pikërisht për t’i thënë të gjitha e për ta çuar punën hapur.

— S’kam vrarë unë, — desh të pëshpëriste Raskolnikovi, si fëmijët e vegjël të trembur, kur i kapin në vendin e krimit.

— Jo, ju jeni, zotëri, Rodion Romaniç, ju, zotëri, dhe askush tjetër, zotëri, — pëshpëriti rreptë e me bindje Porfiri.

Të dy heshtën, dhe heshtja zgjati madje çuditërisht gjatë, nja dhjetë minuta. Raskolnikovi u mbështet me bërryl në tryezë dhe në heshtje i shprishte flokët me gishta. Porfiri Petroviçi rrinte urtë e priste. Befas Raskolnikovi e vështroi me përbuzje Porfirin.

— Prapë po filloni të vjetrat, Porfiri Petroviç! Gjithnjë po ato mjeshtëri tuajat: si s’ju mërziten, vërtet?

— E, mjaft, ç’më duhen mua tani mjeshtëritë! Punë tjetër do të ishte, sikur të kishte këtu dëshmitarë; kurse ne po pëshpëritim vetëm për vetëm. E shihni vetë, s’kam ardhur për t’ju ndjekur e për t’ju kapur si lepur. Do ta pranoni apo jo — në këtë minutë për mua është njësoj. Me vete jam i bindur edhe pa ju.

— E po qe kështu, pse erdhët? — pyeti i nervozuar Raskolnikovi. — Po ju bëj pyetjen e mëparshme: nëse më quani fajtor, pse s’më futni në burg?

— Hë, ja një pyetje! Do t’ju përgjigjem pikë për pikë: së pari, t’ju arrestoj kështu drejt e s’është në dobinë time.

— Si s’është në dobinë tuaj! Po të jeni i bindur, atëherë duhet…

— Ej, ç’ka që jam i bindur? Se të gjitha këto tani për tani janë ëndrrat e mia, zotëri. E pastaj pse t’ju fus për pushim atje? E dini vetë, meqë kërkoni vetë. Sjell unë, për shembull, meshçanucin t’ju demaskojë, kurse ju i thoni: „Je i dehur apo jo? Kush më ka parë me ty? Unë thjesht të mora për të dehur, e ti ishe i dehur“, — hë, ç’do t’ju them atëherë për këtë, aq më tepër që e juaja është edhe më e besueshme se e tija, sepse në dëshminë e tij ka vetëm psikologji, — që turirit të tij madje s’i shkon, — kurse ju e qëlloni pikërisht në shenjë, sepse ai pi, maskara, si derr dhe është madje tepër i njohur. E pastaj edhe unë vetë jua kam pranuar sinqerisht, disa herë tashmë, se kjo psikologji ka dy anë dhe se ana e dytë do të jetë më e madhe, madje shumë më e besueshme, e se, përveç kësaj, kundër jush tani për tani s’kam asgjë. Dhe ndonëse prapëseprapë do t’ju fus në burg dhe madje erdha vetë (krejt jo si njerëzit) t’jua njoftoj të gjitha që më parë, megjithatë po ju them drejt (gjithashtu jo si njerëzit) se kjo s’do të jetë në dobinë time. Hë, zotëri, së dyti, erdha te ju sepse…

— Hë po, së dyti? (Raskolnikovit i merrej ende fryma.)

— Sepse, siç e deklarova pak më parë, e quaj veten të detyruar t’ju jap një shpjegim. S’dua që të më quani përbindësh, aq më tepër që kam simpati të sinqertë për ju, besoni a mos besoni. Për pasojë, së treti, erdha te ju me një propozim të hapur e të drejtpërdrejtë — të paraqiteni vetë e ta rrëfeni fajin. Kjo do të jetë për ju pafundësisht më e dobishme, e edhe për mua më e dobishme, — sepse ma heq barrën nga supet. Hë, ç’thoni, jam i sinqertë apo jo nga ana ime?

Raskolnikovi u mendua një minutë.

— Dëgjoni, Porfiri Petroviç, ju vetë thoni: vetëm psikologji, e megjithatë u futët në matematikë. Hë, po sikur të gaboheni edhe ju vetë tani?

— Jo, Rodion Romaniç, s’gabohem. Kam një vijëz të tillë. Këtë vijëz e gjeta qysh atëherë, zotëri; ma dërgoi Zoti!

— Ç’vijëz?

— S’do t’jua them cilën, Rodion Romaniç. E pastaj, në çdo rast, tani s’kam më të drejtë ta shtyj; do t’ju fus në burg, zotëri. Kështu që mendojeni: për mua tani është njësoj, e rrjedhimisht, po e bëj vetëm për ju. Për Zotin, do të jetë më mirë, Rodion Romaniç!

Raskolnikovi buzëqeshi me inat.

— Kjo s’është vetëm qesharake, kjo është madje e paturpshme. Hë, edhe sikur të isha fajtor (gjë që aspak s’e them), hë, pse duhet të paraqitem te ju me rrëfim, kur ju vetë thoni tashmë se do të më fusni atje për pushim?

— Eh, Rodion Romaniç, mos u besoni krejt fjalëve; ndoshta s’do të jetë krejt për pushim! Se kjo është vetëm teori, e për më tepër imja, zotëri, e ç’autoritet jam unë për ju? Unë ndoshta po ju fsheh vetë diçka edhe tani, zotëri. S’mund t’jua nxjerr të gjitha kështu, he-he! E dyta: si ç’dobi? Po a e dini ç’ulje dënimi do t’ju vijë për këtë? Se ju kur do të paraqiteni, në ç’minutë? Mendojeni vetëm këtë! Kur një tjetër e ka marrë tashmë krimin përsipër dhe e ka ngatërruar gjithë punën? Kurse unë, ja për vetë Zotin betohem, do ta rregulloj e do ta sajoj „atje“ kështu, sa paraqitja juaj do të dalë sikur krejt e papritur. Gjithë këtë psikologji do ta zhdukim krejt, të gjitha dyshimet ndaj jush do t’i kthej në hiç, kështu që krimi juaj do të paraqitet si njëfarë errësimi i mendjes, sepse, me ndërgjegje, errësim është. Unë jam njeri i ndershëm, Rodion Romaniç, dhe do ta mbaj fjalën.

Raskolnikovi heshti i trishtuar dhe e uli kokën; mendoi gjatë dhe më në fund buzëqeshi përsëri, por buzëqeshja e tij ishte tashmë e butë e e trishtuar:

— Eh, s’duhet! — tha ai, sikur s’fshihej më fare para Porfirit. — S’ia vlen! S’më duhet fare ulja juaj e dënimit!

— Hë, ja nga kjo kisha frikë! — thirri me zjarr e sikur pa dashje Porfiri, — ja nga kjo kisha frikë, që s’ju duhet ulja jonë e dënimit.

Raskolnikovi e vështroi i trishtuar e me peshë.

— Ej, mos e përbuzni jetën! — vazhdoi Porfiri, — shumë do të keni ende përpara. Si s’ju duhet ulja, si s’ju duhet! Njeri i padurueshëm që jeni!

— Ç’do të kem shumë përpara?

— Jetë! Ç’profet jeni ju, sa shumë dini? Kërkoni e do të gjeni.⁷ Ndoshta Zoti ju priste pikërisht me këtë. E pastaj s’është përjetë ai, zinxhiri…

— Do të ketë ulje… — qeshi Raskolnikovi.

— Po ç’ka, mos u trembët nga turpi borgjez? Mund të jetë që u trembët, e as vetë s’e dini, — sepse jeni i ri! E megjithatë s’duhej të trembeshit ju apo të kishit turp të paraqiteshit me rrëfim.

— E-eh, pështyj mbi këtë! — pëshpëriti me përbuzje e me neveri Raskolnikovi, sikur s’donte as të fliste. Desh të ngrihej përsëri, sikur donte të dilte diku, por u ul përsëri në një dëshpërim të dukshëm.

— Pikërisht, pështyj! Humbët besimin dhe mendoni se ju bëj lajka vrazhdë; po sa keni rrojtur ju? Sa kuptoni? Shpiku një teori, dhe i erdhi turp që dështoi, që doli shumë jo origjinale! Doli e ulët, kjo është e vërtetë, por ju megjithatë s’jeni një i poshtër i pashpresë. Aspak i poshtër i tillë! Të paktën s’e mashtroi gjatë veten, arriti menjëherë te shtyllat e fundit. Se për kë ju kam unë? Ju kam për një nga ata të cilëve edhe sikur t’u presësh zorrët, ai do të qëndrojë e do t’i shikojë me buzëqeshje torturuesit, — vetëm të gjejë besimin ose Zotin. Hë, gjejeni, e do të rroni. Juve, së pari, ju duhet prej kohësh të ndërroni ajër. Ç’ka, vuajtja është gjithashtu gjë e mirë. Vuani. Mikolka ndoshta ka të drejtë që do vuajtje. E di që s’ju besohet, — po ju mos filozofoni me dinakëri; jepjuni jetës drejt, pa arsyetuar; mos u shqetësoni, — drejt e në breg do t’ju nxjerrë e do t’ju vërë në këmbë. Në ç’breg? Po nga ta di unë? Unë vetëm besoj se keni ende shumë për të rrojtur. E di që fjalët e mia i merrni tani si një predikim të mësuar përmendësh; po ndoshta më vonë do t’ju kujtohen, do t’ju hyjnë ndonjëherë në punë; prandaj po i them. Mirë akoma që vratë vetëm plakushën. Po të kishit sajuar një teori tjetër, ndoshta do ta kishit bërë punën njëqind milionë herë më të shëmtuar! Ndoshta duhet ende ta falënderoni Zotin; nga e dini: ndoshta Zoti ju ruan për diçka. Kurse ju kini zemër të madhe e kini më pak frikë. U frikësuat nga përmbushja e madhe që ju pret? Jo, këtu tashmë është turp të frikësohesh. Po bëtë një hap të tillë, atëherë forcohuni. Këtu tashmë është drejtësia. Ja, përmbushni atë që kërkon drejtësia. E di që s’besoni, po për Zotin, jeta do t’ju nxjerrë. Më vonë do ta doni vetë. Juve tani ju duhet vetëm ajër, ajër, ajër!

Raskolnikovi madje u drodh.

— Po ju kush jeni, — thirri ai, — ç’profet jeni ju? Nga lartësia e cilës qetësie madhështore m’i shqiptoni këto profeci plot mençuri?

— Kush jam unë? Unë jam njeri i mbaruar, asgjë më shumë. Njeri, ndoshta, që ndien e që ka dhembshuri, ndoshta që di edhe diçka, por krejt i mbaruar. Kurse ju — tjetër gjë: juve Zoti ju ka përgatitur jetë (po kush e di, ndoshta edhe te ju do të kalojë vetëm si tym, s’do të ndodhë asgjë). Hë, ç’ka që do të kaloni në një kategori tjetër njerëzish? S’do t’ju vijë keq për komoditetin, juve, me zemrën tuaj? Ç’ka që ndoshta s’do t’ju shohë askush për një kohë tepër të gjatë? S’është puna te koha, po te ju vetë. Bëhuni diell, dhe të gjithë do t’ju shohin. Dielli para së gjithash duhet të jetë diell. Pse buzëqeshni prapë: që jam një Shiler i tillë?⁸ Dhe vë bast që supozoni se tani po ju bëj lajka! Po ç’ka, ndoshta vërtet po ju bëj lajka, he-he-he! Ju, Rodion Romaniç, mos më besoni ndoshta në fjalë, ndoshta madje kurrë mos më besoni plotësisht, — kjo është natyra ime, jam dakord; vetëm këtë do të shtoj: sa i ulët jam unë e sa i ndershëm, me sa duket mund ta gjykoni vetë!

— Kur mendoni të më arrestoni?

— Po nja një ditë e gjysmë a dy mund t’ju jap ende të shëtisni. Mendohuni, shpirt, faluni te Zoti. Edhe më e dobishme, për Zotin, më e dobishme.

— Po sikur të arratisem? — pyeti Raskolnikovi, duke buzëqeshur disi çuditshëm.

— Jo, s’do të arratiseni. Fshatari do të arratiset, sektari në modë do të arratiset — shërbëtori i mendimit të tjetrit, — sepse atij mjafton t’i tregosh majën e gishtit, si mitshipmanit Dyrka,⁹ e ai do të besojë gjithë jetën në çfarë të doni. Kurse ju s’i besoni më teorisë suaj, — me se do të arratiseni? E pastaj ç’ju duhet arratisja? Në arratisje është e ndyrë e e vështirë, kurse juve para së gjithash ju duhet jetë e pozitë e caktuar, ajër i përshtatshëm; hë, a është ajri juaj atje? Do të arratiseni e do të ktheheni vetë. Pa ne s’mund të bëni dot. E po t’ju mbyll në kështjellën e burgut — hë, një muaj, hë, dy, hë, tre do të rrini, e pastaj befas, kujtojeni fjalën time, do të paraqiteni vetë, e madje, ndoshta, edhe papritur për veten. Një orë më parë s’do ta dini vetë që do të vini të rrëfeni. Madje jam i sigurt se do „të mendoheni ta pranoni vuajtjen“; tani s’më besoni në fjalë, po vetë do të ndaleni aty. Sepse vuajtja, Rodion Romaniç, është gjë e madhe; mos shikoni që jam trashur, s’ka rëndësi, po e di; mos qeshni me këtë, në vuajtje ka një ide. Mikolka ka të drejtë. Jo, s’do të arratiseni, Rodion Romaniç.

Raskolnikovi u ngrit nga vendi dhe mori kasketën. Porfiri Petroviçi u ngrit gjithashtu.

— Po bëheni gati të shëtisni? Mbrëmja do të jetë e bukur, vetëm të mos bjerë stuhi. Po, megjithatë, edhe më mirë, sikur të freskonte…

Edhe ai u kap pas kasketës.

— Ju, Porfiri Petroviç, ju lutem, mos e futni në kokë, — tha Raskolnikovi me ngulm të ashpër, — se jua rrëfeva sot. Ju jeni njeri i çuditshëm, dhe ju dëgjova vetëm nga kureshtja. Kurse unë s’ju rrëfeva asgjë… Mbajeni mend këtë.

— Hë po, e di, do ta mbaj mend, — shih, madje po dridhet. Mos u shqetësoni, shpirt; u bëftë vullneti juaj. Shëtisni pak; vetëm se tepër shumë s’mund të shëtisni. Për çdo rast kam edhe një lutje të vogël për ju, — shtoi ai, duke ulur zërin, — është pak delikate, po e rëndësishme: nëse, domethënë për çdo rast (gjë që, megjithatë, s’e besoj dhe ju quaj krejtësisht të paaftë), nëse rastësisht, — hë kështu, për çdo rast, — do t’ju tekej në këto dyzet-pesëdhjetë orë ta mbyllnit disi punën ndryshe, në ndonjë mënyrë fantastike — të ngrinit kështu dorë mbi veten (supozim absurd, po ma falni), atëherë lini një shënim të shkurtër, por të hollësishëm. Kështu, dy rreshta, vetëm dy rreshta të vegjël, dhe përmendni gurin: do të jetë më fisnike, zotëri. Hë, zotëri, mirupafshim… Mendime të mira, fillime të mbara!

Porfiri doli, disi i kërrusur e sikur duke shmangur ta shikonte Raskolnikovin. Raskolnikovi shkoi te dritarja dhe priti me padurim të nervozuar kohën kur, sipas llogarisë, ai do të dilte në rrugë e do të largohej. Pastaj doli me nxitim edhe vetë nga dhoma.

Shënime

1. Me sa duket, aludim për mjekun e njohur petërburgas Sergej Botkin (1832–1889). ↩︎

2. Umsonst (gjerm.): më kot! ↩︎

3. Morgen früh (gjerm.): „nesër në mëngjes“ — shprehje që përdorej në kuptimin „kurrë, s’ka për të ndodhur“. ↩︎

4. Raskolnikët: Besimtarët e Vjetër, që u ndanë nga Kisha Ortodokse në shek. XVII (nga rus. raskol, „përçarje“). Bëgunët („ikësit“): sektë e rreptë e tyre, që e shpëtonte shpirtin duke ikur nga bota dhe nga pushteti. Starec: murg a plak i nderuar, udhërrëfyes shpirtëror. ↩︎

5. Zarajsk: qytet i vogël në guberninë e Rjazanit. ↩︎

6. Gjykatat e reja: sistemi gjyqësor i krijuar me reformën e vitit 1864, me gjykime publike e me juri. ↩︎

7. Fjalë e Krishtit: „Kërkoni dhe do të gjeni“ (Mateu 7:7). ↩︎

8. Fridrih Shiler (1759–1805): poet e dramaturg gjerman, emri i të cilit në Rusi ishte bërë sinonim i idealizmit të lartë e të ndjeshëm. ↩︎

9. Mitshipman: grada më e ulët e oficerit të marinës. Dyrka (rus. „vrimë“): emër komik. ↩︎