Pjesa e dytë — III · Krim dhe ndëshkim

Megjithatë, ai nuk ishte krejt pa vetëdije gjatë gjithë kohës së sëmundjes: ishte një gjendje ethesh, me kllapi e gjysmëvetëdije. Shumë gjëra i kujtoi më pas. Herë i dukej se rreth tij mblidheshin shumë njerëz dhe donin ta merrnin e ta çonin diku, grindeshin e ziheshin shumë për të. Herë befas ishte vetëm në dhomë, të gjithë kishin ikur dhe kishin frikë prej tij, dhe vetëm herë pas here e hapnin fare pak derën për ta parë, e kërcënonin, merreshin vesh për diçka midis tyre, qeshnin e e ngacmonin. Nastasjën e mbante mend shpesh pranë vetes; dallonte edhe një njeri tjetër, gjoja shumë të njohur për të, por kush ishte pikërisht — në asnjë mënyrë s’e merrte dot me mend dhe brengosej për këtë, madje edhe qante. Ndonjëherë i dukej se kishte tashmë nja një muaj që ishte shtrirë; herë tjetër — se po vazhdonte ende e njëjta ditë. Por për atë — për atë e kishte harruar krejtësisht; po çdo minutë e mbante mend se kishte harruar diçka që s’duhej harruar, — mundohej, vuante duke u përpjekur ta kujtonte, rënkonte, binte në tërbim ose në një frikë të tmerrshme, të padurueshme. Atëherë hidhej nga vendi, donte të ikte, por gjithmonë dikush e ndalte me forcë, dhe ai binte përsëri në pafuqi e në pavetëdije. Më në fund erdhi plotësisht në vete.

Kjo ndodhi në mëngjes, në orën dhjetë. Në këtë orë të mëngjesit, në ditët e kthjellta, dielli kalonte gjithmonë si një rrip i gjatë nëpër murin e tij të djathtë dhe ndriçonte qoshen pranë derës. Pranë shtratit të tij qëndronin Nastasja dhe një njeri tjetër, që e vështronte me shumë kureshtje dhe që i ishte krejt i panjohur. Ishte një djalë i ri me kaftan, me mjekërz, dhe nga pamja i ngjante një artelshçiku.¹ Nga dera gjysmë e hapur shikonte e zonja e shtëpisë. Raskolnikovi u ngrit pak.

— Kush është ky, Nastasja? — pyeti ai, duke treguar djaloshin.

— Shih, erdhi në vete! — tha ajo.

— Erdhët në vete, — ia ktheu artelshçiku. Kur e kuptoi se ai kishte ardhur në vete, e zonja e shtëpisë, që po shikonte fshehurazi nga dera, e mbylli menjëherë dhe u fsheh. Ajo ishte gjithmonë e turpshme dhe i duronte me mundim bisedat e sqarimet; ishte nja dyzet vjeçe, e trashë e e dhjamosur, me vetulla e me sy të zinj, e mirë nga trashësia e nga përtacia; dhe nga pamja madje mjaft e hijshme. Kurse e turpshme përtej nevojës.

— Ju… kush jeni? — vazhdoi ai të pyeste, duke iu drejtuar vetë artelshçikut. Por në këtë minutë dera u hap përsëri krejt dhe, duke u përkulur pak, sepse ishte i gjatë, hyri Razumihini.

— Ç’kabinë anijeje, — bërtiti ai, duke hyrë, — gjithmonë godas ballin; edhe kjo quhet banesë! Po ti, vëlla, erdhe në vete? Sapo e dëgjova nga Pashenka.²

— Sapo erdhi në vete, — tha Nastasja.

— Sapo erdhët në vete, — pohoi përsëri artelshçiku me një buzëqeshje të vogël.

— Po vetë ju kush urdhëroni të jeni, zotëri? — pyeti Razumihini, duke iu drejtuar befas atij. — Unë, ja, siç e shihni, jam Vrazumihin;³ jo Razumihin, siç më thërrasin të gjithë, por Vrazumihin, student, bir fisniku, kurse ky është miku im. Hë, zotëri, po ju kush jeni?

— Unë jam artelshçik në zyrën tonë, te tregtari Shelopajev,⁴ zotëri, dhe kam ardhur për një punë, zotëri.

— Urdhëroni uluni në këtë karrige, — vetë Razumihini u ul në një tjetër, në anën tjetër të tryezës së vogël. — Mirë që erdhe në vete, vëlla, — vazhdoi ai, duke iu drejtuar Raskolnikovit. — Është dita e katërt që mezi ha e pi. Vërtet, të jepnin çaj me lugë. Ta solla dy herë Zosimovin. E mban mend Zosimovin? Të vizitoi me vëmendje dhe tha menjëherë se s’ishte gjë, — të paska rënë diçka në kokë, apo ç’ka. Ca marrëzira nervash, racioni ka qenë i keq, thotë, birrë e rrikë të jepnin pak, prandaj edhe sëmundja, por s’ka gjë, do të kalojë e do të harrohet. Të lumtë Zosimovi! E nisi bukur mjekimin. Hë, zotëri, nuk ju mbaj më, — iu drejtua ai përsëri artelshçikut, — a doni të na shpjegoni nevojën tuaj? Vëre re, Rodja, nga zyra e tyre vijnë tashmë për herë të dytë; vetëm se më parë s’erdhi ky, po një tjetër, dhe me atë u sqaruam ne. Kush ishte ai që erdhi këtu para jush?

— Duhet të ketë qenë pardje, zotëri, ashtu është, zotëri. Ishte Aleksej Semjonoviçi; edhe ai është në zyrën tonë, zotëri.

— Po ai qenka pak më i mençur se ju, ç’thoni?

— Po, zotëri; ai vërtet është disi më serioz, zotëri.

— Për t’u lavdëruar; hë, zotëri, vazhdoni.

— Ja, nëpërmjet Afanasi Ivanoviç Vahrushinit, për të cilin, mendoj, keni dëgjuar jo një herë, zotëri, me kërkesë të mamasë suaj, nëpërmjet zyrës sonë ju ka ardhur një dërgesë, zotëri, — filloi artelshçiku, duke iu drejtuar drejtpërdrejt Raskolnikovit. — Në rast se jeni tashmë në vete, zotëri, t’ju dorëzoj tridhjetë e pesë rubla, zotëri, sepse Semjon Semjonoviçi mori lajmërim për këtë nga Afanasi Ivanoviçi, me kërkesë të mamasë suaj, si edhe herën e kaluar. E dini, zotëri?

— Po… e mbaj mend… Vahrushin… — tha Raskolnikovi i menduar.

— E dëgjoni: e njeh tregtarin Vahrushin! — thirri Razumihini. — Si s’është në vete? Po, në fund të fundit, tani shoh se edhe ju jeni njeri i mençur. Hë, zotëri! Fjalët e mençura janë kënaqësi t’i dëgjosh.

— Pikërisht ai është, zotëri, Vahrushini, Afanasi Ivanoviçi, dhe me kërkesë të mamasë suaj, e cila nëpërmjet tij ju ka dërguar edhe një herë po në këtë mënyrë, ai edhe këtë herë nuk refuzoi, zotëri, dhe e lajmëroi Semjon Semjonoviçin këto ditë nga vendi i tij që t’ju dorëzojë tridhjetë e pesë rubla, zotëri, në pritje të më të mirës, zotëri.

— Ja, „në pritje të më të mirës“ ju doli më mirë nga të gjitha; edhe „mamaja juaj“ s’ishte keq. Hë, si thoni ju: është plotësisht në vete apo jo, a?

— Për mua s’ka problem, zotëri. Vetëm se do të duhej një dëftesë marrjeje, zotëri.

— Do ta shkarravitë! Ç’keni, libër?

— Libër, zotëri, ja, zotëri.

— Jepeni këtu. Hë, Rodja, ngrihu. Do të të mbaj unë; vëre këtu firmën Raskolnikov, merr penën, sepse, vëlla, paratë tani na duhen më shumë se mjalti.

— S’duhet, — tha Raskolnikovi, duke e shtyrë penën.

— Si s’duhet?

— S’do të nënshkruaj.

— Pfu, dreqi, po si pa dëftesë?

— S’më duhen… paratë…

— Paratë s’të duhen! Hë, vëlla, gënjen, jam dëshmitar! Mos u shqetësoni, ju lutem, ai vetëm ashtu… përsëri po bën udhëtime. Atij, në fakt, i ndodh kjo edhe zgjuar… Ju jeni njeri i arsyeshëm, dhe ne do ta drejtojmë, domethënë thjesht do t’ia drejtojmë dorën, dhe ai do të nënshkruajë. Hë, fillojmë…

— Po, në fund të fundit, mund të vij edhe një herë tjetër, zotëri.

— Jo, jo; pse të shqetësoheni. Ju jeni njeri i arsyeshëm… Hë, Rodja, mos e mbaj mysafirin… shih, po pret, — dhe u përgatit seriozisht t’ia drejtonte dorën Raskolnikovit.

— Lëre, do ta bëj vetë… — tha ky, mori penën dhe nënshkroi në libër. Artelshçiku i nxori paratë dhe iku.

— Bravo! E tani, vëlla, do të hash?

— Dua, — u përgjigj Raskolnikovi.

— Keni supë?

— Të djeshme, — u përgjigj Nastasja, që kishte qëndruar aty gjatë gjithë kësaj kohe.

— Me patate e me oriz?

— Me patate e me oriz.

— E di përmendësh. Sill supën, dhe jep edhe çaj.

— Do ta sjell.

Raskolnikovi i shikonte të gjitha me një habi të thellë dhe me një frikë të topitur e të pakuptimtë. Vendosi të heshte e të priste: ç’do të ndodhte më tej? „Me sa duket, s’jam në kllapi, — mendonte ai, — me sa duket, kjo është vërtet…“

Pas dy minutash Nastasja u kthye me supën dhe njoftoi se tani do të vinte edhe çaji. Me supën erdhën dy lugë, dy pjata dhe gjithë takëmi: kripore, piperore, mustardë për mishin e të tjera, gjë që s’kishte ndodhur prej kohësh në një rregull të tillë. Mbulesa e tryezës ishte e pastër.

— S’do të ishte keq, Nastasjushka, që Praskovja Pavlovna të na komandonte nja dy shishe birrë. Do t’i pimë, zotëri.

— Ah ti, këmbëshpejti! — mërmëriti Nastasja dhe shkoi ta kryente urdhrin.

I egër e i tendosur vazhdonte të vështronte Raskolnikovi. Ndërkohë Razumihini u ul pranë tij në divan, i ngathët si ari, ia përqafoi kokën me dorën e majtë, megjithëse ai mund të ngrihej edhe vetë, dhe me të djathtën i afroi te goja një lugë supë, pasi i fryu disa herë më parë, që të mos digjej. Por supa ishte vetëm e vakët. Raskolnikovi e gëlltiti me lakmi një lugë, pastaj një tjetër, një të tretë. Por pasi i dha disa lugë, Razumihini u ndal befas dhe njoftoi se për të mëtejshmen duhej të këshillohej me Zosimovin.

Hyri Nastasja, duke sjellë dy shishe birrë.

— Po çaj do?

— Dua.

— Sill shpejt edhe çaj, Nastasja, se për çajin, me sa duket, mund të bëjmë edhe pa fakultetin e mjekësisë. Po ja edhe birra! — u ul në karrigen e tij, afroi supën e mishin dhe filloi të hante me një oreks të tillë, sikur s’kishte ngrënë tri ditë.

— Unë, vëlla Rodja, tani ha drekë kështu këtu te ju çdo ditë, — mërmëriti ai, aq sa e lejonte goja e mbushur plot me mish, — dhe të gjitha këto i bën Pashenka, e zonja jote e shtëpisë, që më nderon me gjithë shpirt. Unë, natyrisht, s’ngul këmbë, po as s’protestoj. Ja edhe Nastasja me çajin. Sa e shkathët! Nastenka, do birrë?

— Ik, more ngacmues!

— Po çaj?

— Çaj, po.

— Hidh. Prit, do ta hedh vetë; ulu në tryezë.

Menjëherë e rregulloi, hodhi çaj, pastaj hodhi edhe një filxhan tjetër, e la mëngjesin e tij dhe u ul përsëri në divan. Si më parë ia përqafoi me dorën e majtë kokën të sëmurit, e ngriti pak dhe filloi t’i jepte çaj me lugë çaji, përsëri duke i fryrë pa pushim e me zell të veçantë lugës, sikur në këtë proces fryrjeje të qëndronte pika më kryesore e shpëtimtare e shërimit. Raskolnikovi heshte dhe s’kundërshtonte, megjithëse ndiente në vete mjaft forca për t’u ngritur e për të ndenjur ulur në divan pa asnjë ndihmë nga jashtë, dhe jo vetëm për t’i zotëruar duart aq sa të mbante lugën a filxhanin, por madje, ndoshta, edhe për të ecur. Por nga njëfarë dinakërie e çuditshme, gati shtazore, i erdhi befas në kokë t’i fshihte për njëfarë kohe forcat, të rrinte i fshehur, të shtirej, po të duhej, madje sikur ende s’kuptonte krejt, e ndërkaq të dëgjonte e të zbulonte se ç’po ndodhte këtu? Megjithatë, nuk e përmbajti dot neverinë: pasi gëlltiti nja dhjetë lugë çaj, e liroi befas kokën, e shtyu me teka lugën dhe ra përsëri mbi jastëk. Nën kokë i ishin vënë tani vërtet jastëkë të vërtetë — me pupla e me këllëfë të pastër; edhe këtë e vuri re dhe e mori parasysh.

— Duhet që Pashenka të na dërgojë që sot reçel mjedrash, për t’i bërë ndonjë pije, — tha Razumihini, duke u ulur në vendin e tij e duke iu kthyer përsëri supës e birrës.

— Po ku do t’i gjejë ajo mjedrat? — pyeti Nastasja, duke mbajtur mbi pesë gishtat e hapur pjatëzën e duke e pirë çajin „nëpërmjet sheqerit“.⁵

— Mjedrat, mike, do t’i gjejë në dyqan. E sheh, Rodja, këtu ka ndodhur një histori e tërë pa ty. Kur më ike në atë mënyrë mashtruese dhe s’ma the adresën, më kapi befas një inat i tillë, sa vendosa të të gjej e të të ekzekutoj. Po atë ditë ia fillova. Ika, ika, pyeta, pyeta! Këtë banesën e tanishme e kisha harruar; po, në fund të fundit, kurrë s’e kisha mbajtur mend, sepse s’e dija. Kurse banesën e mëparshme, — kujtoj vetëm se ishte te Pesë Qoshet,⁶ shtëpia e Harllamovit. Kërkova, kërkova këtë shtëpinë e Harllamovit, — po doli pastaj se s’ishte fare shtëpia e Harllamovit, po e Buhut, — si ngatërrohesh ndonjëherë me tingujt! Hë, dhe u zemërova. U zemërova dhe shkova, ç’të bëhet le të bëhet, të nesërmen në zyrën e adresave,⁷ e merr me mend: brenda dy minutash të gjetën atje. Je i regjistruar atje.

— I regjistruar!

— Si jo; kurse gjeneralin Kobelev s’mundën ta gjenin në asnjë mënyrë para meje. Hë, zotëri, është e gjatë për ta treguar. Vetëm se, si u turra këtu, menjëherë u njoha me të gjitha punët e tua; me të gjitha, vëlla, me të gjitha, i di të gjitha; ja, edhe ajo e pa: edhe me Nikodim Fomiçin u njoha, edhe Ilja Petroviçin ma treguan, edhe me portierin, edhe me zotin Zametov, Aleksandr Grigorjeviçin, sekretarin e zyrës këtu, e më në fund edhe me Pashenkën, — kjo ishte kurora; ja, edhe ajo e di…

— E bëri sheqer, — mërmëriti Nastasja, duke buzëqeshur me dinakëri.

— Po ju, Nastasja Nikiforovna, sheqerin më mirë hidheni brenda në filxhan.⁸

— Ik, o qen! — thirri befas Nastasja dhe ia plasi të qeshurit. — Po unë jam e Pjotrit, jo e Nikiforit, — shtoi ajo befas, kur pushoi së qeshuri.

— Do ta kemi parasysh, zonjë. Hë, pra, vëlla, që të mos flas tepër, desha në fillim të lëshoja këtu rrymë elektrike kudo, që t’i shkulja përnjëherësh të gjitha paragjykimet në këtë anë; po Pashenka fitoi. Unë, vëlla, s’e prisja kurrë që ajo të ishte kaq… avenante…⁹ a? Si mendon?

Raskolnikovi heshte, ndonëse asnjë minutë s’e ndante prej tij vështrimin e tij të shqetësuar, dhe tani vazhdonte ta shikonte me ngulm.

— Dhe madje shumë, — vazhdoi Razumihini, pa u hutuar aspak nga heshtja dhe sikur po pohonte përgjigjen që kishte marrë, — dhe madje shumë e rregullt, në të gjitha pikat.

— Shih ç’krijesë! — thirri përsëri Nastasja, së cilës kjo bisedë, me sa dukej, i jepte një lumturi të pashprehshme.

— Gjëja e keqe, vëlla, është se që në fillim s’dite ta merrje punën si duhet. Me të duhej ndryshe. Se ky është, si të thuash, karakteri më i papritur! Hë, për karakterin më vonë… Po si, për shembull, ta çosh punën deri aty sa ajo të guxojë të mos të dërgojë drekë? Ose, për shembull, ky kambial? Po ti qenke çmendur, të nënshkruash kambiale! Ose, për shembull, kjo martesë e menduar, kur ishte ende gjallë e bija, Natalja Jegorovna… I di të gjitha! Po, në fund të fundit, shoh se kjo është një tel i ndjeshëm dhe se unë jam gomar; më fal. Po meqë ra fjala për budallallëkun: si mendon, Praskovja Pavlovna s’është fare, vëlla, aq budallaqe sa mund të mendosh në shikim të parë, a?

— Po… — tha nëpër dhëmbë Raskolnikovi, duke vështruar anash, por duke kuptuar se kishte më leverdi ta mbante bisedën.

— A s’është e vërtetë? — thirri Razumihini, dukshëm i gëzuar që iu përgjigjën, — po as e zgjuar s’është, a? Karakter krejt, krejt i papritur! Unë, vëlla, pjesërisht e humbas toruan, të siguroj… Dyzet i ka plot. Ajo thotë — tridhjetë e gjashtë, dhe ka të drejtë të plotë për këtë. Megjithatë, të betohem se e gjykoj më shumë me mend, vetëm me metafizikë; këtu, vëlla, na u lidh një emblemë e tillë, që s’e ka as algjebra! S’kuptoj asgjë! Hë, po të gjitha këto janë marrëzira, po vetëm se ajo, duke parë që ti s’je më student, që ke humbur mësimet e rrobat dhe që pas vdekjes së zonjushës s’ka më pse të të mbajë si të afërm, u tremb befas; dhe meqë ti, nga ana jote, ishe fshehur në qoshe dhe s’e mbaje më asgjë nga e kaluara, asaj i shkoi ndër mend të të nxirrte nga banesa. Dhe prej kohësh e ushqente këtë qëllim, po i erdhi keq për kambialin. Për më tepër, ti vetë e siguroje se mamaja do të paguante…

— Këtë e thoja nga poshtërsia ime… Nëna ime vetë gati lyp lëmoshë… kurse unë gënjeja që të më mbanin në banesë e… të më ushqenin, — tha me zë të lartë e qartë Raskolnikovi.

— Po, këtë e bëre me mend. Vetëm se gjithë hileja është se këtu u ndodh zoti Çebarov, këshilltar oborri dhe njeri i punëve. Pashenka pa të s’do të sajonte asgjë, sepse është shumë e turpshme; po njeriu i punëve s’ka turp dhe, para së gjithash, natyrisht, e shtroi pyetjen: a ka shpresë të realizohet kambiali? Përgjigjja: ka, sepse ka një mama të tillë që nga pensioni i saj prej njëqind e njëzet e pesë rublash, edhe sikur të mos hajë vetë, do ta nxjerrë Rodenkën nga halli, dhe ka një motër të tillë që për vëllanë do të shkojë në robëri. Mbi këtë u mbështet ai… Pse lëviz? Unë, vëlla, i mësova tani të gjitha të fshehtat e tua, jo kot u hape me Pashenkën kur ishe ende si i afërm, po tani të them nga dashuria… Ja ku qëndron puna: njeriu i ndershëm e i ndjeshëm hapet, kurse njeriu i punëve dëgjon e ha, e pastaj të ha edhe ty. Ja, dhe ajo ia kaloi këtë kambial gjoja si pagesë këtij Çebarovit, kurse ai e kërkoi zyrtarisht, pa u skuqur. Desha edhe atij, kur i mora vesh të gjitha këto, kështu, për të qetësuar ndërgjegjen, t’i lëshoja një rrymë, po në atë kohë midis meje dhe Pashenkës lindi harmonia, dhe urdhërova që gjithë kjo punë të ndërpritej, në vetë burimin domethënë, duke u bërë dorëzanë se ti do të paguash. Unë, vëlla, u bëra dorëzanë për ty, e dëgjon? Thirrëm Çebarovin, dhjetë rubla në dhëmbë, dhe letrën mbrapsht, dhe ja, kam nderin t’jua paraqes, — tani ju besojnë me fjalë, — ja, merreni, dhe e kam grisur siç duhet.

Razumihini e vuri mbi tryezë dëftesën e huasë; Raskolnikovi e vështroi dhe, pa thënë asnjë fjalë, u kthye nga muri. Madje edhe Razumihinin e preku kjo.

— E shoh, vëlla, — tha ai pas një minute, — se përsëri bëra budallain. Mendova të të zbavisja e të të argëtoja me llafe, po me sa duket vetëm ta ngrita vrerin.

— Ty s’të njihja në kllapi? — pyeti Raskolnikovi, duke heshtur edhe ai një minutë dhe pa e kthyer kokën.

— Mua, dhe madje binit në tërbim për këtë, sidomos kur e solla një herë Zametovin.

— Zametovin?.. Sekretarin?.. Pse? — Raskolnikovi u kthye shpejt dhe ia nguli sytë Razumihinit.

— Po ç’ke kështu… Pse u shqetësove? Deshi të njihej me ty; e deshi vetë, sepse folëm shumë për ty me të… Ndryshe, nga kush do t’i mësoja unë kaq shumë gjëra për ty? Djalë i shkëlqyer, vëlla, i mrekullueshëm… në llojin e vet, natyrisht. Tani jemi miq; pothuajse çdo ditë takohemi. Se unë u shpërngula në këtë anë. S’e di ende? Sapo u shpërngula. Te Laviza kemi qenë me të nja dy herë. Lavizën e mban mend, Laviza Ivanovnën?

— Fola përçart për ndonjë gjë?

— Si jo! S’ishit në vete, zotëri.

— Për çfarë fola përçart?

— Ja tani! Për çfarë fole përçart? Dihet për çfarë flet përçart njeriu… Hë, vëlla, tani, që të mos humbasim kohë, në punë.

U ngrit nga karrigia dhe kapi kasketën.

— Për çfarë fola përçart?

— Shih si ngul këmbë! Mos ke frikë për ndonjë të fshehtë? Mos u shqetëso: për ndonjë konteshë s’u tha asgjë. Po për një buldog, për ca vathë, për ca zinxhirë, për Ishullin Krestovski, për një portier, për Nikodim Fomiçin, për Ilja Petroviçin, ndihmësin e inspektorit, u fol shumë. Dhe përveç kësaj, urdhëronit të interesoheshit shumë për çorapen tuaj, shumë! Ankoheshit: ma jepni, thoni, dhe kaq. Vetë Zametovi i kërkoi çorapet e tua nëpër të gjitha qoshet dhe me duart e veta të larë me parfum, me unaza, jua jepte këtë pisllëk. Vetëm atëherë u qetësuat, dhe një ditë e natë të tërë e mbajtët këtë pisllëk në duar; s’ta shkëpuste dot njeri. Duhet të jetë edhe tani diku nën jorganin tënd. Pastaj kërkoje edhe thekë pantallonash, dhe sa me lot! Ne pyesnim: ç’thekë janë këto? Po s’merrje vesh dot gjë… Hë, zotëri, pra në punë! Ja, këtu janë tridhjetë e pesë rubla; prej tyre marr dhjetë, dhe pas nja dy orësh do të jap llogari për to. Ndërkohë do ta lajmëroj edhe Zosimovin, ndonëse edhe pa këtë duhej të ishte këtu prej kohësh, sepse ora po shkon dymbëdhjetë. Kurse ju, Nastenka, ejani më shpesh pa mua, për ndonjë pije a për ndonjë gjë tjetër që të dëshirojë… Kurse Pashenkës do t’i them vetë tani ç’duhet. Mirupafshim!

— Pashenka e thërret! Ah, ti turi dinak! — tha pas tij Nastasja; pastaj hapi derën dhe filloi të përgjonte, por nuk duroi dot dhe vrapoi vetë poshtë. Shumë donte të mësonte se për çfarë po fliste ai atje me të zonjën e shtëpisë; dhe në përgjithësi dukej se ajo ishte krejt e magjepsur nga Razumihini.

Sapo u mbyll dera pas saj, i sëmuri hodhi jorganin nga vetja dhe si i çmendur u hodh nga shtrati. Me një padurim përvëlues, spazmatik, kishte pritur që ata të iknin sa më shpejt, që menjëherë pa ta t’i hynte punës. Po cilës punë, ç’pune? — sikur ta kishte harruar tani, si me qëllim. „O Zot! më thuaj vetëm një gjë: a i dinë të gjitha, apo ende s’i dinë? Po sikur t’i dinë tashmë dhe vetëm shtiren, më ngacmojnë sa jam shtrirë, e pastaj befas hyjnë e thonë se gjithçka dihet prej kohësh e se ata vetëm ashtu… Ç’të bëj tani? Ja, e harrova, si me qëllim; e harrova befas, pak më parë e mbaja mend!..“

Qëndronte në mes të dhomës dhe vështronte përreth në një hutim mundues; iu afrua derës, e hapi, dëgjoi; por nuk ishte kjo. Befas, sikur t’i kujtohej, u hodh te qoshja ku ishte vrima në letrën e murit, filloi t’i shqyrtonte të gjitha, futi dorën në vrimë, kërkoi, por edhe kjo nuk ishte ajo. Shkoi te soba, e hapi dhe filloi të kërkonte në hi: copat e thekëve të pantallonave dhe lecka e xhepit të shqyer ishin hedhur ashtu siç i kishte hedhur atëherë, pra s’kishte parë njeri! Këtu iu kujtua çorapja, për të cilën sapo kishte folur Razumihini. Vërtet, ja ku është në divan, nën jorgan, por qysh atëherë ishte fërkuar e ishte ndotur aq shumë, sa Zametovi, natyrisht, s’kishte mundur të shihte asgjë.

„Ba, Zametovi!.. zyra!.. Po pse më thërrasin në zyrë? Ku është fletëthirrja? Ba!.. i ngatërrova: atëherë më thërritën! Atëherë po ashtu e shqyrtova çorapen, kurse tani… tani isha i sëmurë. Po pse erdhi Zametovi? Pse e solli Razumihini?.. — mërmëriste ai i pafuqishëm, duke u ulur përsëri në divan. — Ç’është kjo? A vazhdon ende kllapia me mua, apo është e vërtetë? Me sa duket, e vërtetë… A, m’u kujtua: të iki! sa më shpejt të iki, patjetër, patjetër të iki! Po… po ku? E ku i kam rrobat? S’ka çizme! I kanë hequr! I kanë fshehur! E kuptoj! A, ja palltoja — s’e kanë parë! Ja edhe paratë në tryezë, lavdi Zotit! Ja edhe kambiali… Do t’i marr paratë e do të iki, do të marr me qira një banesë tjetër, s’do të më gjejnë!.. Po, po zyra e adresave? Do të më gjejnë! Razumihini do të më gjejë. Më mirë të iki fare… larg… në Amerikë, dhe të pështyj mbi ta! Edhe kambialin ta marr… atje do të më hyjë në punë. Ç’të marr tjetër? Ata mendojnë se jam i sëmurë! S’e dinë që mund të eci, he-he-he!.. Nga sytë e mora vesh që i dinë të gjitha! Vetëm të zbres shkallët! Po sikur të kenë atje roje, policë! Ç’është kjo, çaj? A, ja edhe birrë ka mbetur, gjysmë shishe, e ftohtë!“

Rrëmbeu shishen, në të cilën kishte mbetur ende birrë për një gotë të tërë, dhe e piu me kënaqësi me një frymë, sikur po shuante zjarrin në gjoks. Por s’kaloi as një minutë, dhe birra i hipi në kokë, kurse nëpër shpinë i kaloi një dridhje e lehtë dhe madje e këndshme. U shtri dhe tërhoqi jorganin mbi vete. Mendimet e tij, edhe pa këtë të sëmura e pa lidhje, filluan të ngatërroheshin gjithnjë e më shumë, dhe shpejt një gjumë i lehtë e i këndshëm e përfshiu. Me kënaqësi gjeti me kokë vendin në jastëk, u mbështoll më fort me jorganin e butë me pambuk, që ishte tani mbi të në vend të kapotës së shqyer të mëparshme, psherëtiu lehtë dhe e zuri një gjumë i thellë, i fortë, shërues.

U zgjua kur dëgjoi se dikush hyri te ai, hapi sytë dhe pa Razumihinin, që e kishte hapur derën krejt dhe qëndronte në prag, i hutuar: të hynte apo jo? Raskolnikovi u ngrit shpejt pak në divan dhe e shikonte, sikur po përpiqej të kujtonte diçka.

— A, s’fle, hë, ja edhe unë! Nastasja, sill këtu bohçen! — i bërtiti Razumihini poshtë. — Tani do ta marrësh llogarinë…

— Sa është ora? — pyeti Raskolnikovi, duke vështruar përreth i shqetësuar.

— Po fjete bukur, vëlla: jashtë është mbrëmje, do të jetë nja ora gjashtë. Fjete nja gjashtë orë e ca…

— O Zot! Po ç’bëra kështu!..

— Po ç’ke? Me shëndet! Ku nxiton? Mos ke ndonjë takim? E gjithë koha tani është e jona. Unë të pres tashmë nja tri orë; hyra nja dy herë, flije. Te Zosimovi shkova dy herë: s’është në shtëpi, dhe kaq! Po s’ka gjë, do të vijë!.. Shkova edhe për punët e mia të vogla. Se unë sot u shpërngula, u shpërngula krejt, me xhaxhanë. Se tani kam një xhaxha… Hë, po në djall, në punë!.. Jepe këtu bohçen, Nastenka. Ja, tani… Po si ndihesh, vëlla?

— Jam mirë! s’jam i sëmurë… Razumihin, ke shumë që je këtu?

— Të thashë, po të pres tri orë.

— Jo, po më parë?

— Ç’më parë?

— Që kur vjen këtu?

— Po ta tregova pak më parë; mos s’e mban mend?

Raskolnikovi u mendua. Si në ëndërr i shfaqej ajo që kishte ndodhur pak më parë. S’mund ta kujtonte dot vetëm dhe e shikonte pyetës Razumihinin.

— Hm! — tha ky, — e harrove! Edhe pak më parë më dukej se ende s’ishe në vete… Tani nga gjumi u përmirësove… Vërtet, duket shumë më mirë. Të lumtë! Hë, në punë! Ja, tani do ta kujtosh. Shiko këtu, njeri i dashur.

Filloi të zgjidhte bohçen, për të cilën, me sa dukej, interesohej jashtëzakonisht.

— Kjo, vëlla, a më beson, më rëndonte veçanërisht në zemër. Sepse duhet të bëjmë njeri prej teje. Fillojmë: do të fillojmë nga lart. E sheh këtë kasketë? — filloi ai, duke nxjerrë nga bohçja një kasketë mjaft të bukur, por njëkohësisht shumë të zakonshme e të lirë. — Më lejon ta provoj?

— Më vonë, pastaj, — tha Raskolnikovi, duke bërë me dorë i mërzitur.

— Jo, vëlla Rodja, mos kundërshto, pastaj do të jetë vonë; edhe unë s’do të fle gjithë natën, sepse e bleva pa masë, kuturu. Mu! — thirri ai solemnisht, pasi ia provoi, — mu sipas masës! Mbulesa e kokës, vëlla, është gjëja më e para në veshje, një lloj rekomandimi. Tolstjakovi, miku im, detyrohet çdo herë ta heqë kapakun, kur hyn diku në ndonjë vend publik, ku të gjithë të tjerët qëndrojnë me kapela e kasketa. Të gjithë mendojnë se e bën nga ndjenja skllavërore, kurse ai thjesht ngaqë i vjen turp nga foleja e tij e zogjve: njeri kaq i turpshëm! Hë, Nastenka, ja dy mbulesa koke: ky palmerston¹⁰ (nxori nga qoshja kapelën e rrumbullakët e të shtrembëruar të Raskolnikovit, të cilën, s’dihej pse, e quajti palmerston) apo ky xhevahir? Vlerësoje, Rodja, sa mendon se pagova? Nastasjushka? — iu drejtua ai asaj, duke parë se ky heshte.

— Njëzet kopekë, me siguri, ke dhënë, — u përgjigj Nastasja.

— Njëzet kopekë, budallaqe! — bërtiti ai i fyer, — sot me njëzet kopekë s’të blen as ty, — tetëdhjetë kopekë! Edhe kjo sepse është e përdorur. Është e vërtetë, me një kusht: kur ta konsumosh këtë, vitin tjetër të japin një tjetër falas, për Zotin! Hë, zotëri, të fillojmë tani me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, siç i quanim në gjimnaz.¹¹ Të paralajmëroj — me pantallonat krenohem! — dhe i shpalosi para Raskolnikovit pantallonat gri, prej një stofi të lehtë leshi veror, — asnjë vrimë, asnjë njollë, e megjithatë shumë të mira, ndonëse të përdorura, i tillë edhe jeleku, i së njëjtës ngjyrë, siç e kërkon moda. Kurse që janë të përdorura, kjo, të them të drejtën, është edhe më mirë: më të buta, më të ëmbla… E sheh, Rodja, për të bërë karrierë në botë, mjafton, sipas meje, ta ruash gjithmonë stinën; po të mos kërkosh shpargu në janar, do të ruash ca rubla në kuletë; po ashtu edhe me këtë blerje. Tani është stina e verës, dhe unë bëra një blerje verore, sepse në vjeshtë stina do të kërkojë edhe pa këtë stof më të ngrohtë, kështu që do të duhet t’i hedhësh… aq më tepër që deri atëherë të gjitha këto do të arrijnë të shkatërrohen vetë, në mos nga rritja e luksit, atëherë nga çrregullimet e brendshme. Hë, vlerësoji! Sa, sipas teje? Dy rubla e njëzet e pesë kopekë! Dhe mbaj mend, përsëri me kushtin e mëparshëm: kur t’i konsumosh këto, vitin tjetër merr të tjera falas! Në dyqanin e Fedjajevit s’tregtojnë ndryshe: pagove një herë, dhe të mjafton për gjithë jetën, sepse herë tjetër s’shkon më vetë. Hë, zotëri, të fillojmë tani me çizmet — si të duken? Duket, natyrisht, që janë të përdorura, po për nja dy muaj do të bëjnë punë, sepse janë punë e huaj dhe mall i huaj: sekretari i ambasadës angleze i shiti javën e kaluar në Tolkuç; i paska mbajtur vetëm gjashtë ditë, po i duheshin shumë paratë. Çmimi një rubël e pesëdhjetë kopekë. Me fat?

— Po ndoshta s’i bëjnë! — vërejti Nastasja.

— S’i bëjnë! Po kjo ç’është? — dhe nxori nga xhepi çizmen e vjetër, të ngurtësuar, të ngjyer e tëra me baltë të tharë, të shpuar, të Raskolnikovit, — unë shkova me rezervë, dhe ma gjetën masën e vërtetë sipas kësaj përbindësheje. E gjithë kjo punë u bë me zemër. Kurse për të brendshmet u morëm vesh me të zonjën e shtëpisë. Ja, së pari, tri këmisha, prej pëlhure, po me jakë sipas modës… Hë, zotëri, pra: tetëdhjetë kopekë kasketa, dy rubla e njëzet e pesë rrobat e tjera, gjithsej tri rubla e pesë kopekë; një rubël e pesëdhjetë çizmet — sepse janë shumë të mira — gjithsej katër rubla e pesëdhjetë e pesë kopekë, dhe pesë rubla gjithë të brendshmet — i pazaruam me shumicë, — gjithsej plot nëntë rubla e pesëdhjetë e pesë kopekë. Dyzet e pesë kopekë kusur, me pesëkopekëshe bakri, ja, zotëri, urdhëroni merrini, — dhe kështu, Rodja, tani je restauruar në të gjithë veshjen, sepse, sipas mendimit tim, palltoja jote jo vetëm që mund të shërbejë ende, por madje ka në vete një pamje fisnikërie të veçantë: ja ç’do të thotë ta porositësh te Sharmeri!¹² Për çorapet dhe për të tjerat po t’i lë ty vetë; paratë që na mbeten janë njëzet e pesë rubla, kurse për Pashenkën dhe për qiranë e banesës mos u shqetëso; e thashë: kredi pa kufi. E tani, vëlla, më lejo të t’i ndërroj të brendshmet, se ndoshta sëmundja tani rri vetëm te këmisha…

— Lëre! S’dua! — bënte me dorë Raskolnikovi, që e kishte dëgjuar me neveri raportin e tendosur e lozonjar të Razumihinit për blerjen e rrobave…

— Kjo, vëlla, s’është e mundur; atëherë pse i kam konsumuar çizmet! — ngulte këmbë Razumihini. — Nastasjushka, mos kini turp, po ndihmoni, ja kështu! — dhe, megjithë kundërshtimin e Raskolnikovit, prapëseprapë ia ndërroi të brendshmet. Ky ra mbi jastëk dhe për nja dy minuta s’tha asnjë fjalë.

„S’do të më shqiten shpejt!“ — mendonte ai. — Me ç’para janë blerë të gjitha këto? — pyeti ai më në fund, duke shikuar murin.

— Me ç’para? Ja ku na erdhi! Po me paratë e tua. Pak më parë erdhi artelshçiku, nga Vahrushini, i dërgoi mamaja; mos e harrove edhe këtë?

— Tani më kujtohet… — tha Raskolnikovi, pas një mendimi të gjatë e të zymtë. Razumihini, i vrenjtur, e shikonte me shqetësim.

Dera u hap dhe hyri një njeri i gjatë e i ngjeshur, që nga pamja i dukej disi i njohur edhe Raskolnikovit.

— Zosimov! Më në fund! — bërtiti Razumihini, i gëzuar.

Shënime

1. Artelshçik (rus. артельщик): anëtar i një arteli, shoqatë punëtorësh në Rusi; artelshçikët e besuar shërbenin shpesh si arkëtarë e korrierë parash për tregtarët e bankat. ↩︎

2. Pashenka: formë përkëdhelëse e emrit Praskovja; kështu e thërret Razumihini Praskovja Pavlovna Zarnicinën, të zonjën e shtëpisë së Raskolnikovit. ↩︎

3. Lojë fjalësh: „Vrazumihin“ të kujton foljen ruse vrazumit’, „t’i vësh mend dikujt“. ↩︎

4. Mbiemër me kuptim: rus. shelopaj, „dembel, njeri i pavlerë“. ↩︎

5. Pirja e çajit „nëpërmjet sheqerit“: zakon popullor rus, kur mban një copë sheqer në gojë e pi çajin nëpër të, në vend që ta shkrish në filxhan. ↩︎

6. Pesë Qoshet: kryqëzim i njohur në Petersburg, ku takohen pesë rrugë. ↩︎

7. Zyra e adresave: zyrë e policisë ku regjistroheshin banorët e qytetit me adresat e tyre. ↩︎

8. Lojë fjalësh: Nastasja thotë se Razumihini „e bëri sheqer“ të zonjën e shtëpisë (rus. usaharil, nga sahar, „sheqer“), kurse ai i përgjigjet duke e ngacmuar për mënyrën si pi çajin. ↩︎

9. Fr. „e këndshme, tërheqëse“; Razumihini e përdor me një prapashtesë përkëdhelëse ruse. ↩︎

10. Lordi Palmerston (1784–1865): kryeministër britanik; Razumihini e quan me shaka me emrin e tij kapelën e vjetër të Raskolnikovit. ↩︎

11. Lojë fjalësh gjimnazistësh: rus. shtaty („shtete“) tingëllon si shtany („pantallona“). ↩︎

12. Sharmeri: rrobaqepës i njohur e i shtrenjtë në Petersburg. ↩︎