Pjesa e gjashtë — VI · Krim dhe ndëshkim

Gjithë atë mbrëmje deri në orën dhjetë e kaloi nëpër taverna e klloaka të ndryshme, duke kaluar nga njëra te tjetra. U gjend diku edhe Katja, që këndonte përsëri një tjetër këngë shërbëtorësh, se si dikush, „maskara e tiran“,

Filloi Katjen ta puthte.

Svidrigajlovi u jepte të pinin edhe Katjes, edhe atij me organo, edhe këngëtarëve, edhe shërbëtorëve, edhe dy shkruesve të vegjël. Me këta shkrues u lidh, në të vërtetë, sepse të dy kishin hundë të shtrembër: njërit hunda i shkonte shtrembër djathtas, kurse tjetrit majtas. Kjo e tronditi Svidrigajlovin. Më në fund e tërhoqën në njëfarë kopshti argëtimi, ku ai pagoi për ta e për hyrjen. Në këtë kopsht kishte një bredh të hollë trevjeçar e tri shkurre. Përveç kësaj, ishte ndërtuar një „vokzal“,¹ në të vërtetë pijetore, por atje mund të merrje edhe çaj, e për më tepër kishte disa tryeza të vogla të gjelbra e karrige. Një kor këngëtarësh të këqij e njëfarë gjermani i dehur nga Mynihu, si palaço, me hundë të kuqe, por s’dihej pse jashtëzakonisht i trishtuar, e argëtonin publikun. Shkruesit e vegjël u grindën me ca shkrues të tjerë dhe gati nisën një përleshje. Svidrigajlovin e zgjodhën gjykatës. Ai i gjykonte tashmë qysh prej një çerek ore, por ata bërtisnin aq shumë, sa s’kishte as mundësinë më të vogël të kuptoje diçka. Më e mundshme ishte që njëri prej tyre kishte vjedhur diçka e madje kishte arritur ta shiste aty për aty te ndonjë çifut që i doli përpara; por, pasi e shiti, s’deshi ta ndante me shokun. Më në fund doli se sendi i shitur ishte një lugë çaji, që i përkiste vokzalit. Në vokzal e kërkuan, dhe puna filloi të merrte përmasa të bezdisshme. Svidrigajlovi e pagoi lugën, u ngrit dhe doli nga kopshti. Ishte nja ora dhjetë. Ai vetë s’kishte pirë gjatë gjithë kësaj kohe asnjë pikë verë dhe kishte kërkuar vetëm një çaj në vokzal, e edhe atë më shumë për rregull. Ndërkaq mbrëmja ishte me zagushi e e zymtë. Nga ora dhjetë u afruan nga të gjitha anët re të tmerrshme; ra bubullima, dhe shiu shpërtheu si ujëvarë. Uji s’binte me pika, po fshikullonte tokën me rrjedha të tëra. Vetëtima shkrepte çdo minutë, dhe mund të numëroje deri në pesë herë gjatë çdo ndriçimi. I lagur deri në palcë, arriti në shtëpi, u mbyll, hapi byronë e tij, nxori të gjitha paratë dhe grisi dy-tri letra. Pastaj, duke futur paratë në xhep, desh të ndërronte rrobat, por, duke shikuar nga dritarja e duke dëgjuar stuhinë e shiun, tundi dorën, mori kapelën dhe doli, pa e mbyllur banesën. Shkoi drejt te Sonja. Ajo ishte në shtëpi.

S’ishte vetëm; rreth saj ishin katër fëmijët e vegjël të Kapernaumovit. Sofja Semjonovna u jepte çaj. Ajo e priti Svidrigajlovin në heshtje e me respekt, ia shqyrtoi me habi rrobat e lagura, por s’tha asnjë fjalë. Kurse fëmijët ikën të gjithë menjëherë me vrap në një tmerr të papërshkrueshëm.

Svidrigajlovi u ul në tryezë, kurse Sonjës i kërkoi të ulej pranë. Ajo u bë gati me druajtje të dëgjonte.

— Unë, Sofja Semjonovna, ndoshta do të shkoj në Amerikë, — tha Svidrigajlovi, — e meqë po shihemi, me siguri, për herë të fundit, erdha të jap disa urdhra. Hë, e patë sot atë zonjë? E di ç’ju tha, s’ka pse ta përsëris. (Sonja bëri një lëvizje dhe u skuq.) Këta njerëz kanë një natyrë të njohur. Sa u përket motrave dhe vëllait tuaj, ata janë vërtet të vendosur, dhe paratë që u takojnë i kam dorëzuar për secilin, me dëftesa, aty ku duhet, në duar të sigurta. Ju, megjithatë, këto dëftesa merrini, kështu, për çdo rast. Ja, merrini! Hë, zotëri, tani kjo mbaroi. Ja tri bileta me pesë për qind, gjithsej për tre mijë. Këto merrini për vete, pikërisht për vete, dhe le të mbetet kjo midis nesh, që të mos e dijë askush, çfarëdo që të dëgjoni atje. Ato do t’ju duhen, sepse, Sofja Semjonovna, të rrosh kështu, si më parë, — është e ndyrë, e pastaj nuk keni më asnjë nevojë.

— Unë jam kaq e mirënjohur ndaj jush, zotëri, edhe jetimët, zotëri, edhe e ndjera, — nxitoi Sonja, — sa që, nëse deri tani ju kam falënderuar kaq pak, atëherë… mos e quani…

— E, mjaft, mjaft.

— Kurse këto para, Arkadi Ivanoviç, ju jam shumë mirënjohëse, po tani s’kam nevojë për to. Veten time vetëm do ta mbaj gjithmonë, mos e quani mosmirënjohje: nëse jeni kaq bamirës, atëherë këto para, zotëri…

— Për ju, për ju, Sofja Semjonovna, dhe, ju lutem, pa shumë fjalë, sepse as unë s’kam kohë. Do t’ju duhen. Rodion Romanoviçi ka dy rrugë: ose plumb në ballë, ose në rrugën e Vladimirit.² (Sonja e vështroi egërsisht dhe u drodh.) Mos u shqetësoni, i di të gjitha, nga ai vetë, dhe s’jam llafazan; s’do t’i them askujt. Ju e mësuat mirë atëherë që të shkonte vetë e ta thoshte. Kjo do të jetë shumë më e dobishme për të. Hë, kur të dalë rruga e Vladimirit — ai nëpër të, kurse ju pas tij? Apo jo? Apo jo? Hë, po qe kështu, atëherë, pra, paratë do t’ju duhen. Do t’i duhen pikërisht atij, e kuptoni? Duke jua dhënë juve, është njësoj sikur t’ia jap atij. Përveç kësaj, ju premtuat t’i paguanit borxhin edhe Amalija Ivanovnës; e dëgjova. Ç’është kjo, Sofja Semjonovna, që i merrni përsipër kaq pa menduar të gjitha këto kontrata e detyrime? Se Katerina Ivanovna i mbeti borxh kësaj gjermaneje, e jo ju, prandaj pështyni mbi gjermanen. Kështu s’rrohet në botë. Hë, zotëri, nëse ndonjëherë dikush do t’ju pyesë, — hë, nesër a pasnesër, — për mua a rreth meje (e ju do t’ju pyesin), mos e përmendni që erdha tani te ju dhe kurrsesi mos ia tregoni paratë askujt e mos i thoni që jua dhashë. Hë, tani mirupafshim. (Ai u ngrit nga karrigia.) Përshëndetje Rodion Romaniçit. Meqë ra fjala: mbajini paratë për ca kohë te zoti Razumihin. E njihni zotin Razumihin? Natyrisht, e njihni. Është djalë i mirë. Çojani nesër ose… kur të vijë koha. E deri atëherë fshihini më larg.

Edhe Sonja u hodh nga karrigia dhe e shikonte e trembur. I vinte shumë të thoshte diçka, të pyeste diçka, por në minutat e para s’guxonte, e as s’dinte si ta fillonte.

— Po si… po si do të shkoni, zotëri, tani në një shi të tillë?

— Hë, të bëhesh gati për në Amerikë e të kesh frikë nga shiu, he-he! Lamtumirë, shpirt, Sofja Semjonovna! Rroni e rroni shumë, do t’u hyni në punë të tjerëve. Meqë ra fjala… thuajini zotit Razumihin që i dërgoj të fala. Pikërisht kështu ia përcillni: Arkadi Ivanoviç Svidrigajlovi, gjoja, ju dërgon të fala. Patjetër, pra.

Ai doli, duke e lënë Sonjën në habi, në frikë e në njëfarë dyshimi të paqartë e të rëndë.

Doli më vonë se po atë mbrëmje, pas orës njëmbëdhjetë, ai bëri edhe një vizitë tjetër shumë ekscentrike e të papritur. Shiu ende s’pushonte. I lagur i tëri, hyri në njëmbëdhjetë e njëzet në banesën e ngushtë të prindërve të nuses së tij, në Ishullin Vasiljevski, në Linjën e Tretë, në Prospektin e Vogël.³ Mezi ia hapën dhe në fillim shkaktoi një trazim të madh; por Arkadi Ivanoviçi, kur donte, ishte njeri me sjellje shumë magjepsëse, kështu që hamendja e parë (megjithatë shumë e mprehtë) e prindërve të arsyeshëm të nuses, se Arkadi Ivanoviçi, me siguri, ishte dehur diku aq shumë sa s’e mbante më mend veten, — u rrëzua menjëherë vetvetiu. Babain e paralizuar e solli në kolltuk para Arkadi Ivanoviçit nëna e dhembshur e e arsyeshme e nuses dhe, sipas zakonit të saj, filloi menjëherë me ca pyetje të largëta. (Kjo grua s’bënte kurrë pyetje të drejtpërdrejta, po vinte gjithmonë në punë së pari buzëqeshjet e fërkimet e duarve, e pastaj, po të duhej të mësonte diçka patjetër e me siguri, për shembull: kur do të denjonte Arkadi Ivanoviçi të caktonte dasmën, fillonte me pyetje shumë kureshtare e gati të babëzitura për Parisin e për jetën e oborrit atje dhe vetëm pastaj arrinte me radhë edhe te Linja e Tretë e Ishullit Vasiljevski.) Në një kohë tjetër të gjitha këto, natyrisht, ngjallnin shumë respekt, por këtë herë Arkadi Ivanoviçi doli disi veçanërisht i padurueshëm dhe kërkoi prerë të shihte nusen, megjithëse që në fillim i kishin lajmëruar se nusja kishte rënë tashmë të flinte. Natyrisht, nusja erdhi. Arkadi Ivanoviçi i njoftoi drejt se duhej të largohej për ca kohë nga Petersburgu për një rrethanë shumë të rëndësishme, prandaj i kishte sjellë pesëmbëdhjetë mijë rubla argjendi, në bileta të ndryshme, duke i kërkuar t’i pranonte prej tij si dhuratë, meqë prej kohësh kishte ndër mend t’ia dhuronte këtë vogëlsirë para dasmës. Ndonjë lidhje veçanërisht logjike midis dhuratës dhe nisjes së menjëhershme e domosdoshmërisë së patjetërsueshme për të ardhur për këtë në shi e në mesnatë, natyrisht, këto shpjegime s’e tregonin aspak, por puna, megjithatë, shkoi shumë mirë. Madje edhe ofshamat e ahamat e domosdoshme, pyetjet e habitë u bënë disi befas jashtëzakonisht të moderuara e të përmbajtura; në vend të kësaj, mirënjohja u shpreh nga më të zjarrtat dhe u përforcua madje me lotët e nënës shumë të arsyeshme. Arkadi Ivanoviçi u ngrit, qeshi, e puthi nusen, i ledhatoi faqen, e vërtetoi se do të vinte shpejt dhe, duke vënë re në sytë e saj, ndonëse një kureshtje fëminore, njëkohësisht edhe njëfarë pyetjeje shumë serioze e të heshtur, u mendua, e puthi edhe një herë dhe aty për aty u mërzit sinqerisht në shpirt që dhurata do të shkonte menjëherë për t’u ruajtur nën çelës nga më e arsyeshmja e nënave. Doli, duke i lënë të gjithë në një gjendje jashtëzakonisht të ngacmuar. Por mamaja e dhembshur zgjidhi menjëherë, me gjysmë pëshpëritjeje e shpejt e shpejt, disa nga mëdyshjet më të rëndësishme, domethënë se Arkadi Ivanoviçi është njeri i madh, njeri me punë e me lidhje, i pasur, — Zoti e di ç’ka ai në kokë, i shkoi ndër mend e u nis, i shkoi ndër mend e i dha paratë, e pra s’ka përse të çuditesh. Natyrisht, është e çuditshme që është i lagur i tëri, po anglezët, për shembull, janë edhe më ekscentrikë, e pastaj gjithë këta të tonit të lartë s’shikojnë ç’do të thonë për ta e s’bëjnë ceremoni. Ndoshta ai ecën me qëllim kështu, për të treguar se s’ka frikë nga askush. E kryesorja, për këtë asnjë fjalë askujt, sepse Zoti e di ç’mund të dalë prej kësaj, e paratë sa më shpejt nën çelës, dhe, natyrisht, më e mira në gjithë këtë është që Fedosja ndenji në kuzhinë, e kryesorja, kurrsesi, kurrsesi, kurrsesi s’duhet njoftuar asgjë kësaj dinakeje Resslih, e kështu me radhë, e kështu me radhë. Ndenjën e pëshpëritën deri në orën dy. Nusja, megjithatë, shkoi të flinte shumë më herët, e habitur e pak e trishtuar.

Kurse Svidrigajlovi ndërkaq, saktësisht në mesnatë, po kalonte urën —kov⁴ në drejtim të Anës së Petersburgut.⁵ Shiu kishte pushuar, por gjëmonte era. Ai filloi të dridhej dhe për një minutë e vështroi me njëfarë kureshtjeje të veçantë e madje me pyetje ujin e zi të Nevës së Vogël. Por shpejt iu duk shumë ftohtë të qëndronte mbi ujë; u kthye dhe shkoi në Prospektin —. Eci shumë gjatë nëpër Prospektin e pafund —, gati gjysmë ore, duke u penguar jo një herë në errësirë në kalldrëmin prej druri, por pa pushuar së kërkuari me kureshtje diçka në anën e djathtë të prospektit. Këtu diku, tashmë në fund të prospektit, kishte vënë re, duke kaluar me karrocë pak kohë më parë, një hotel prej druri, por të madh, dhe emri i tij, me aq sa i kujtohej, ishte diçka si Adrianopojë.⁶ S’u gabua në llogaritë e tij: ky hotel në një vend kaq të humbur ishte një pikë kaq e dukshme, sa s’kishte mundësi të mos e gjeje, madje edhe në errësirë. Ishte një ndërtesë e gjatë prej druri, e nxirë, në të cilën, pavarësisht nga ora e vonë, ndrisnin ende drita e vihej re njëfarë gjallërie. Ai hyri dhe i kërkoi një nomer një leckamani që i doli përpara në korridor. Leckamani, pasi e shqyrtoi me sy Svidrigajlovin, u shkund dhe e çoi menjëherë në një nomer të largët, me zagushi e të ngushtë, diku në fund fare të korridorit, në qoshe, nën shkallë. Por tjetër s’kishte; të gjitha ishin të zëna. Leckamani shikonte me pyetje.

— Çaj ka? — pyeti Svidrigajlovi.

— Mundet, zotëri.

— Çfarë tjetër ka?

— Mish viçi, zotëri, vodkë, zotëri, meze, zotëri.

— Sill mish viçi e çaj.

— Po tjetër s’do t’ju duhet gjë? — pyeti madje me njëfarë hutimi leckamani.

— Asgjë, asgjë!

Leckamani u largua krejt i zhgënjyer.

„Duhet të jetë vend i mirë, — mendoi Svidrigajlovi, — si s’e kam ditur. Edhe unë, me siguri, kam pamjen e një njeriu që kthehet nga ndonjë kafe-shantan, por që ka pasur rrugës ndonjë histori. Po interesante, megjithatë, kush zë vend këtu e kalon natën?“

Ndezi qiriun dhe e shqyrtoi nomerin më me hollësi. Ishte një kafaz aq i vogël, sa gati s’i vinte as për shtatin Svidrigajlovit, me një dritare; shtrati shumë i ndyrë, një tryezë e thjeshtë e lyer dhe një karrige zinin pothuajse gjithë hapësirën. Muret kishin pamjen sikur të ishin ngulur nga dërrasat, me letër muri të fërkuar, aq të pluhurosur e të grisur, sa ngjyra (e verdhë) mund të merrej ende me mend, por vizatimi s’mund të dallohej më fare. Një pjesë e murit e e tavanit ishte prerë pjerrtas, si zakonisht në papafingo, por këtu mbi këtë pjerrësi kalonte shkalla. Svidrigajlovi e vuri qiriun, u ul në shtrat dhe u zhyt në mendime. Por një pëshpëritje e çuditshme e e pandërprerë, që ndonjëherë ngrihej gati deri në britmë, në kafazin fqinj, më në fund ia tërhoqi vëmendjen. Kjo pëshpëritje s’kishte pushuar që kur kishte hyrë ai. Vuri veshin: dikush po shante e gati me lot po qortonte një tjetër, por dëgjohej vetëm një zë. Svidrigajlovi u ngrit, e mbuloi qiriun me dorë, dhe në mur shkrepi menjëherë një e çarë e vogël; ai u afrua dhe filloi të shikonte. Në nomerin, pak më të madh se i tiji, ishin dy vizitorë. Njëri prej tyre pa sertuk, me kokë jashtëzakonisht kaçurrelë e me fytyrë të kuqe, të përflakur, qëndronte në pozë oratori, me këmbë të hapura që të mbante ekuilibrin, dhe, duke i rënë vetes me dorë në kraharor, e qortonte patetikisht tjetrin se ishte lypës e se s’kishte madje as gradë, se e kishte nxjerrë nga balta e se kur të dojë, mund ta nxjerrë jashtë, e se të gjitha këto i sheh vetëm gishti i të Lartit. Miku i qortuar rrinte në karrige dhe kishte pamjen e një njeriu që dëshiron jashtëzakonisht të teshtijë, por që s’ia del dot në asnjë mënyrë. Herë-herë, me një vështrim të turbullt prej dashi, e shikonte oratorin, por dukshëm s’kishte asnjë ide se për çfarë bëhej fjalë dhe vështirë se dëgjonte qoftë edhe diçka. Mbi tryezë po digjej deri në fund një qiri, ishin një brokë vodke gati bosh, gota të vogla, bukë, gota, kastraveca dhe enë me çaj të pirë prej kohësh. Pasi e shqyrtoi me vëmendje këtë pamje, Svidrigajlovi u largua pa interes nga e çara dhe u ul në shtrat.

Leckamani, që u kthye me çajin e me mishin e viçit, s’u përmbajt dot pa pyetur edhe një herë: „mos duhet edhe ndonjë gjë tjetër?“, dhe, pasi dëgjoi përsëri një përgjigje mohuese, u largua përfundimisht. Svidrigajlovi iu hodh çajit, që të ngrohej, dhe piu një gotë, por s’mundi të hante asnjë kafshatë, nga humbja e plotë e oreksit. Tek ai, dukshëm, po fillonin ethet. Hoqi pallton, xhaketën, u mbështoll në batanije dhe u shtri në shtrat. I vinte inat: „më mirë do të ishte këtë herë të isha i shëndoshë“, — mendoi ai dhe buzëqeshi. Në dhomë kishte zagushi, qiriu digjej zbehtë, në oborr gjëmonte era, diku në qoshe gërvishte një mi, e në gjithë dhomën sikur vinte erë minjsh e diçkaje prej lëkure. Rrinte shtrirë dhe sikur ëndërronte: mendimi zëvendësohej nga mendimi, i dukej se do të donte shumë të kapej me përfytyrimin qoftë pas diçkaje të veçantë. „Nën dritare, me siguri, është ndonjë kopsht, — mendoi ai, — gjëmojnë pemët; sa s’më pëlqen zhurma e pemëve natën, në stuhi e në errësirë, ndjesi e ndyrë!“ Dhe iu kujtua se si, duke kaluar pak më parë pranë Parkut Petrovski,⁷ madje kishte menduar për të me neveri. Këtu iu kujtua meqë ra fjala edhe ura —kov, edhe Neva e Vogël, dhe përsëri sikur i bëri ftohtë, si pak më parë, kur qëndronte mbi ujë. „Kurrë në jetën time s’e kam dashur ujin, madje as në peizazhe, — mendoi ai përsëri dhe befas buzëqeshi përsëri me një mendim të çuditshëm: — se ja, me sa duket, tani duhej të më ishte njësoj për gjithë këtë estetikë e komoditet, kurse pikërisht tani u bëra zgjedhës, si kafsha që zgjedh patjetër vendin… në një rast të tillë. Pikërisht duhej të kthehesha pak më parë në Petrovski! Me siguri m’u duk errësirë, ftohtë, he-he! Gati më qenkan dashur ndjesi të këndshme!.. Meqë ra fjala, pse s’e shuaj qiriun? (E fiku.) Fqinjët kanë rënë të flenë, — mendoi ai, duke mos parë dritë në të çarën e mëparshme. — Se ja, Marfa Petrovna, tani duhej të denjonit të vinit, edhe errësirë, edhe vend i përshtatshëm, edhe minutë origjinale. Po pikërisht tani s’do të vini…“

Befas, s’dihej pse, iu kujtua se si pak më parë, një orë para se ta zbatonte synimin ndaj Duneçkës, i kishte rekomanduar Raskolnikovit t’ia besonte ruajtjen e saj Razumihinit. „Vërtet, ndoshta e thashë atëherë më shumë për ngacmimin tim, siç e mori me mend Raskolnikovi. E megjithatë, maskara ky Raskolnikov! Shumë ka mbajtur mbi vete. Mund të bëhet maskara i madh me kohë, kur t’i dalin marrëzitë nga koka, kurse tani i vjen tepër të rrojë! Për këtë pikë këta njerëz janë të poshtër. Hë, po le ta marrë dreqi, si të dojë, ç’më duhet mua“.

Gjumi s’i zinte. Pak nga pak filloi t’i dilte përpara pamja e mëparshme e Duneçkës, dhe befas një drithërimë i kaloi nëpër trup. „Jo, kjo tani duhet lënë, — mendoi ai, duke ardhur në vete, — duhet të mendoj për diçka tjetër. E çuditshme e qesharake: kurrë s’kam pasur urrejtje të madhe për askënd, madje kurrë s’kam dashur veçanërisht të hakmerrem, e kjo është shenjë e keqe, shenjë e keqe! As të grindem s’më ka pëlqyer e s’jam nxehur — edhe kjo shenjë e keqe! E sa i premtova pak më parë — puh, dreqi! E megjithatë, ndoshta do të më kishte bluar disi…“ Heshti përsëri dhe shtrëngoi dhëmbët: përsëri pamja e Duneçkës iu shfaq tamam ashtu siç kishte qenë, kur, pasi qëlloi herën e parë, u tremb tmerrësisht, e uli revolverin dhe, e ngrirë si e vdekur, e shikonte, kështu që ai do të kishte arritur ta kapte dy herë, kurse ajo as dorën s’do ta ngrinte për t’u mbrojtur, sikur të mos ia kishte kujtuar vetë. Iu kujtua se si në atë çast sikur i erdhi keq për të, sikur iu shtrëngua zemra… „E! Në djall! Prapë këto mendime, të gjitha këto duhen lënë, lënë!..“

Ai po binte tashmë në harresë; dridhja e etheve po qetësohej, kur befas sikur diçka i vrapoi nën batanije nëpër dorë e nëpër këmbë. U drodh: „Puh, dreqi, ky duhet të jetë mi! — mendoi ai, — e lashë mishin e viçit mbi tryezë…“ S’i vinte aspak të zbulohej, të ngrihej, të ngrinte, por befas përsëri diçka i gërvishti në mënyrë të pakëndshme këmbën; e hoqi batanijen me vrull dhe ndezi qiriun. Duke u dridhur nga e ftohta e etheve, u përkul ta shqyrtonte shtratin — s’kishte asgjë; e shkundi batanijen, dhe befas mbi çarçaf kërceu një mi. U hodh ta kapte; por miu s’ikte nga shtrati, po vezullonte me zigzage në të gjitha anët, i rrëshqiste nga gishtat, i vraponte nëpër dorë dhe befas u fut nën jastëk; e hodhi jastëkun, por në një çast ndjeu se diçka i kërceu në gji, i gërvisht trupin, e tashmë në shpinë, nën këmishë. U drodh nervozisht dhe u zgjua. Në dhomë ishte errësirë, ai rrinte shtrirë në shtrat, i mbështjellë, si pak më parë, në batanije, nën dritare ulërinte era. „Ç’ndyrësi!“ — mendoi ai me mërzi.

U ngrit dhe u ul në buzë të shtratit, me shpinë nga dritarja. „Më mirë të mos fle fare“, — vendosi ai. Nga dritarja, megjithatë, vinte ftohtë e lagështi; pa u ngritur nga vendi, tërhoqi mbi vete batanijen dhe u mbështoll në të. Qiriun s’e ndezi. S’mendonte për asgjë, e as s’donte të mendonte; por ëndrrat ngriheshin njëra pas tjetrës, vezullonin copëza mendimesh, pa fillim e pa fund e pa lidhje. Sikur binte në një gjysmëkotje. A e ftohta, a errësira, a lagështia, a era që ulërinte nën dritare e tundte pemët, i ngjallën njëfarë prirjeje e dëshire fantastike të kokëfortë, — por filluan t’i përfytyroheshin gjithnjë lule. Iu përfytyrua një peizazh i mrekullueshëm; një ditë e ndritshme, gati e nxehtë, ditë feste, dita e Rrëshajëve.⁸ Një vilë fshati e pasur, luksoze, në shijen angleze, e mbuluar e tëra me lulishte aromatike, e rrethuar me ledhe lulesh që shkonin rreth gjithë shtëpisë; sundurma, e mbështjellë me bimë kacavjerrëse, e mbushur me ledhe trëndafilash; shkallë të ndritshme, të freskëta, të shtruara me qilim luksoz, të zbukuruara me lule të rralla në vazo kineze. Ai vuri re veçanërisht në vazot me ujë, në dritare, tufa narcizësh të bardhë e të butë, që përkuleshin mbi kërcejtë e tyre të gjelbër të ndezur, të trashë e të gjatë, me një erë të fortë aromatike. As s’i vinte të largohej prej tyre, por u ngjit nëpër shkallë dhe hyri në një sallë të madhe, të lartë, dhe përsëri edhe këtu kudo, te dritaret, pranë dyerve të hapura për në tarracë, në vetë tarracën, kudo kishte lule. Dyshemetë ishin shtruar me bar të freskët të sapokorrur e aromatik, dritaret ishin të hapura, ajri i freskët, i lehtë, i ftohtë hynte në dhomë, zogjtë cicëronin nën dritare, kurse në mes të sallës, mbi tryeza të mbuluara me pëlhura të bardha atllasi, qëndronte një arkivol. Ky arkivol ishte veshur me gros de Naples⁹ të bardhë dhe i qepur rreth e rrotull me rrudhosje të dendura të bardha. Kurora lulesh e mbështillnin nga të gjitha anët. E mbuluar e tëra me lule dergjej në të një vajzë, me fustan të bardhë tyli, me duart e kryqëzuara e të shtypura mbi gjoks, sikur të gdhendura prej mermeri. Por flokët e saj të lëshuar, flokë bionde të çelët, ishin të lagur; një kurorë trëndafilash ia rrethonte kokën. Profili i rreptë e tashmë i ngurtësuar i fytyrës së saj ishte gjithashtu sikur i gdhendur prej mermeri, por buzëqeshja në buzët e saj të zbehta ishte plot njëfarë hidhërimi jofëminor, të pakufishëm, e ankimi të madh. Svidrigajlovi e njihte këtë vajzë; as ikonë, as qirinj të ndezur s’kishte pranë këtij arkivoli dhe s’dëgjoheshin lutje. Kjo vajzë ishte vetëvrasëse — e mbytur në ujë. Ishte vetëm katërmbëdhjetë vjeçe, por kjo ishte tashmë një zemër e thyer, dhe ajo e kishte shkatërruar veten, e fyer nga një fyerje që e kishte tmerruar e habitur këtë vetëdije të re, fëminore, që ia kishte mbytur me një turp të pamerituar shpirtin e saj të pastër si engjëll e i kishte shkulur britmën e fundit të dëshpërimit, të padëgjuar, po të përdhosur me paturpësi në një natë të errët, në errësirë, në të ftohtë, në shkrirjen e lagësht të borës, kur ulërinte era…

Svidrigajlovi erdhi në vete, u ngrit nga shtrati dhe bëri një hap drejt dritares. Gjeti me prekje shulin dhe e hapi dritaren. Era u sul me tërbim në kthinën e tij të ngushtë dhe sikur ia mbuloi me brymë fytyrën e gjoksin e mbuluar vetëm me një këmishë. Nën dritare, me siguri, ishte vërtet diçka si kopsht, dhe, me sa duket, gjithashtu kopsht argëtimi; me siguri ditën këtu këndonin gjithashtu këngëtarët e nxirrej çaj nëpër tryeza. Kurse tani nga pemët e shkurret fluturonin spërkatje në dritare, ishte errësirë si në bodrum, kështu që mezi-mezi mund të dalloje vetëm ca njolla të errëta që shënonin sendet. Svidrigajlovi, i përkulur e i mbështetur me bërryla në parvaz, shikonte tashmë nja pesë minuta, pa u shkëputur, në këtë terr. Mes errësirës e natës kumboi një e shtënë topi, pas saj një tjetër.

„A, sinjali! Uji po ngrihet, — mendoi ai, — deri në mëngjes do të derdhet, atje ku vendi është më i ulët, nëpër rrugë, do të përmbytë bodrumet e qilarët, do të dalin në sipërfaqe minjtë e bodrumeve, dhe mes shiut e erës njerëzit do të fillojnë, duke sharë, të lagur, t’i mbartin plehrat e tyre në katet e sipërme…¹⁰ Po sa është ora tani?“ Dhe sapo e mendoi këtë, diku afër, duke tiktakuar e sikur duke nxituar me të gjitha forcat, sahati i murit ra tre. „Ehe, po pas një ore do të zbardhë! Ç’të pres? Do të dal tani, do të shkoj drejt e në Petrovski: atje diku do të zgjedh një shkurre të madhe, të larë krejt nga shiu, që sapo ta prekësh lehtë me sup, miliona spërkatje të të lagin gjithë kokën…“ U largua nga dritarja, e mbylli, ndezi qiriun, veshi jelekun, pallton, vuri kapelën dhe doli me qiriun në korridor, që të gjente diku leckamanin që flinte në ndonjë kthinë midis plehrave të çdo lloji e cungjeve të qirinjve, t’i paguante nomerin e të dilte nga hoteli. „Minuta më e mirë, s’mund të zgjidhet më mirë!“

Eci gjatë nëpër gjithë korridorin e gjatë e të ngushtë, pa gjetur askënd, dhe desh të thërriste me zë të lartë, kur befas në një qoshe të errët, midis një dollapi të vjetër e derës, dalloi një send të çuditshëm, diçka sikur e gjallë. U përkul me qiriun dhe pa një fëmijë — një vajzë nja pesë vjeçe, jo më shumë, me një fustan të vogël të lagur si leckë dyshemeje, që dridhej e qante. Ajo sikur s’u tremb nga Svidrigajlovi, por e shikonte me një habi të shurdhër me sytë e saj të mëdhenj të zinj dhe herë pas here dënesej, si fëmijët që kanë qarë gjatë, por kanë pushuar tashmë e madje janë ngushëlluar, e megjithatë, herë pas here, befas dënesen përsëri. Fytyrëza e vajzës ishte e zbehtë e e rraskapitur; ishte ngurtësuar nga i ftohti, por „si erdhi ajo këtu? Pra, është fshehur këtu dhe s’ka fjetur gjithë natën“. Filloi ta pyeste. Vajza befas u gjallërua dhe filloi t’i belbëzonte shpejt e shpejt diçka në gjuhën e saj fëminore. Këtu kishte diçka për „mamanë“ dhe se „mamaja do të më llahë“, për njëfarë filxhani që „e thefa“ (e theva). Vajza fliste pa pushim; disi mund të merrej me mend nga të gjitha këto tregime se ishte një fëmijë i padashur, që nëna, ndonjë kuzhiniere gjithmonë e dehur, me siguri nga po ky hotel, e kishte rrahur e trembur; se vajza kishte thyer filxhanin e nënës dhe ishte trembur aq shumë sa kishte ikur qysh në mbrëmje; ishte fshehur, me siguri, gjatë diku në oborr, në shi, më në fund ishte futur këtu, ishte fshehur pas dollapit dhe kishte ndenjur këtu në qoshe gjithë natën, duke qarë, duke u dridhur nga lagështia, nga errësira e nga frika se tani do ta rrahin keq për të gjitha këto. Ai e mori në krahë, shkoi në nomerin e tij, e uli në shtrat dhe filloi ta zhvishte. Këpucët e saj të vogla të shpuara, pa çorape, ishin aq të lagura, sikur të kishin ndenjur gjithë natën në një pellg. Pasi e zhveshi, e shtriu në shtrat, e mbuloi dhe e mbështolli krejt me kokë në batanije. Ajo u kotur menjëherë. Pasi mbaroi gjithçka, u zhyt përsëri i zymtë në mendime.

„Vetëm kjo më mungonte, të ngatërrohesha edhe me këtë! — vendosi ai befas me një ndjesi të rëndë e të ligë. — Ç’marrëzi!“ I mërzitur mori qiriun, që të shkonte e ta gjente me çdo kusht leckamanin e të ikte sa më shpejt që këtej. „Eh, vajzë!“ — mendoi ai me mallkim, duke hapur tashmë derën, por u kthye edhe një herë të shihte vajzën, a po fle dhe si fle? E ngriti me kujdes batanijen. Vajza flinte një gjumë të thellë e të lumtur. Ishte ngrohur nën batanije, dhe ngjyra i ishte përhapur tashmë nëpër faqet e saj të zbehta. Por çudi: kjo ngjyrë dukej sikur më e ndezur e më e fortë nga ç’mund të ishte skuqja e zakonshme fëminore. „Kjo është skuqje ethesh“, — mendoi Svidrigajlovi, kjo është — sikur skuqje nga vera, sikur t’i kishin dhënë të pinte një gotë të tërë. Buzët e kuqe sikur digjen, lëshojnë zjarr; po ç’është kjo? Iu duk befas se qerpikët e saj të gjatë e të zinj sikur dridhen e lëvizin, sikur ngrihen pak, dhe nga poshtë tyre vështron një sy dinak, i mprehtë, që shkel syrin jo si fëmijë, sikur vajza s’fle e po shtiret. Po, pikërisht kështu: buzët e saj po hapen në buzëqeshje; cepat e buzëve dridhen, sikur ende duke u përmbajtur. Por ja, ajo pushoi krejt së përmbajturi; kjo është tashmë e qeshur, e qeshur e hapur; diçka e paturpshme, sfiduese shndrit në këtë fytyrë aspak fëminore; kjo është shthurje, kjo është fytyra e një kamelieje,¹¹ fytyra e paturpshme e një kamelieje të shitur nga frëngueshat. Ja, tashmë pa u fshehur fare, hapen të dy sytë: ata e përshkojnë me një vështrim të zjarrtë e të paturpshëm, e thërrasin, qeshin… Kishte diçka pafundësisht të shëmtuar e fyese në këtë të qeshur, në këta sy, në gjithë këtë ndyrësi në fytyrën e një fëmije. „Si! pesëvjeçare! — pëshpëriti me një tmerr të vërtetë Svidrigajlovi, — kjo… ç’është kjo?“ Por ja, ajo po kthehet tashmë krejt nga ai me gjithë fytyrëzën që i digjet, zgjat duart… „A, e mallkuar!“ — thirri me tmerr Svidrigajlovi, duke ngritur dorën mbi të… Por në po atë minutë u zgjua.

Ishte në po atë shtrat, po aq i mbështjellë në batanije; qiriu s’ishte ndezur, kurse nëpër dritare zbardhte tashmë dita e plotë.

„Makth gjithë natën!“ U ngrit pak me inat, duke ndier se ishte i dërrmuar i tëri; i dhembnin kockat. Në oborr ishte mjegull krejt e dendur e s’mund të dallohej asgjë. Ora pesë po mbaronte; e paskam fjetur tepër! U ngrit dhe veshi xhaketën e pallton, ende të lagura. Duke e prekur me dorë revolverin në xhep, e nxori dhe ndreqi kapsollën; pastaj u ul, nxori nga xhepi bllokun e shënimeve dhe në fletën e parë, më të dukshmen, shkroi me shkronja të mëdha disa rreshta. Pasi i rilexoi, u zhyt në mendime, i mbështetur me bërryl në tryezë. Revolveri dhe blloku ishin aty, pranë bërrylit. Mizat e zgjuara ngjiteshin mbi racionin e paprekur të mishit të viçit, që ishte aty mbi tryezë. Ai i shikoi gjatë dhe më në fund me dorën e djathtë të lirë filloi të kapte një mizë. U rraskapit gjatë në përpjekje, por në asnjë mënyrë s’mundi ta kapte. Më në fund, duke e kapur veten në këtë punë interesante, erdhi në vete, u drodh, u ngrit dhe doli me vendosmëri nga dhoma. Pas një minute ishte në rrugë.

Një mjegull qumështore, e dendur, ishte shtrirë mbi qytet. Svidrigajlovi eci nëpër kalldrëmin prej druri të rrëshqitshëm e të ndyrë, në drejtim të Nevës së Vogël. I përfytyrohej uji i Nevës së Vogël, i ngritur lart gjatë natës, Ishulli Petrovski, shtigjet e lagura, bari i lagur, pemët e shkurret e lagura dhe, më në fund, pikërisht ajo shkurre… Me mërzi filloi të shqyrtonte shtëpitë, që të mendonte për diçka tjetër. Nëpër prospekt s’takonte as kalimtar, as karrocier. Shtëpizat prej druri, të verdha të ndezura, me kanatat e dritareve të mbyllura, dukeshin të trishtuara e të ndyra. E ftohta e lagështia ia përshkonin gjithë trupin, dhe filloi ta mbërthente drithërima. Herë-herë ndeshte në tabelat e dyqaneve e të perimeve dhe secilën e lexonte me kujdes. Ja, mbaroi tashmë kalldrëmi prej druri. U barazua tashmë me një shtëpi të madhe prej guri. Një qen i vogël i ndyrë, i ngrirë, me bishtin ndër shalë, i preu rrugën. Njëfarë i dehur tapë, me kapotë, me fytyrë përmbys, dergjej tërthor trotuarit. Ai e vështroi dhe vazhdoi më tej. Një kullë e lartë vrojtimi i vezulloi majtas. „Ba! — mendoi ai, — po ja edhe vendi, pse në Petrovski? Të paktën para një dëshmitari zyrtar…“ Gati buzëqeshi me këtë mendim të ri dhe u kthye në rrugën —ska. Pikërisht këtu ndodhej shtëpia e madhe me kullën e zjarrfikësve.¹² Te porta e madhe e mbyllur e shtëpisë qëndronte, i mbështetur me sup pas saj, një njeri i vogël, i mbështjellë në një pallto të hirtë ushtari e me një përkrenare bakri si e Akilit.¹³ Me një vështrim të përgjumur, e vështroi ftohtë vëngër Svidrigajlovin që iu afrua. Në fytyrën e tij dukej ai pikëllim i përjetshëm i mërzitur, që ishte ngulitur kaq thartë në të gjitha fytyrat pa përjashtim të fisit hebre. Të dy, Svidrigajlovi dhe Akili, e shqyrtuan njëri-tjetrin për ca kohë, në heshtje. Akilit më në fund iu duk e parregullt që njeriu s’është i dehur, po qëndron para tij tre hapa larg, e vështron drejt e s’thotë asgjë.

— A-se, ce-se ju du-u-het juve këtu? — tha ai, ende pa lëvizur e pa e ndryshuar qëndrimin.

— Asgjë, vëlla, tungjatjeta! — u përgjigj Svidrigajlovi.

— Këtu s’ëste vendi.

— Unë, vëlla, po shkoj në vende të huaja.

— Në vende të huaja?

— Në Amerikë.

— Në Amerikë?

Svidrigajlovi nxori revolverin dhe ngriti këmbëzën. Akili ngriti vetullat.

— A-se, ce-se, këto saka (shaka) këtu s’ëste vendi!

— Po pse të mos jetë vendi?

— Po sepse-se, s’ëste vendi.

— Hë, vëlla, kjo s’ka rëndësi. Vendi është i mirë; po të të pyesin, përgjigju se shkoi, gjoja, në Amerikë.

Ai e vuri revolverin në tëmthin e djathtë.

— A-se këtu s’mundet, këtu s’ëste vendi! — u hodh përpjetë Akili, duke i zgjeruar gjithnjë e më shumë bebëzat.

Svidrigajlovi e tërhoqi këmbëzën.

Shënime

1. Vokzal (nga anglisht Vauxhall, emri i një kopshti argëtimi në Londër): pavijon argëtimi me muzikë e pije; më vonë fjala mori në rusisht kuptimin „stacion hekurudhor“. ↩︎

2. Rruga e Vladimirit (rus. Vladimirka): rruga nga Moska për në Vladimir, nëpër të cilën kalonin të dënuarit për në Siberi. ↩︎

3. Ishulli Vasiljevski: ishull në deltën e Nevës; rrugët e tij paralele quhen „linja“. ↩︎

4. Me shumë gjasë Ura e Tuçkovit, mbi Nevën e Vogël. ↩︎

5. Ana e Petersburgut (rus. Peterburgskaja storona): lagje në ishujt në veri të Nevës. ↩︎

6. Adrianopoja: emri i dikurshëm i qytetit Edrene në Turqi. ↩︎

7. Parku Petrovski: park në Ishullin Petrovski, në deltën e Nevës. ↩︎

8. Rrëshajët (rus. Troicyn den, Dita e Trinisë): festë e madhe ortodokse në fillim të verës, kur kishat e shtëpitë zbukuroheshin me lule e me bar të freskët. ↩︎

9. Gros de Naples (fr.): stof i rëndë mëndafshi. ↩︎

10. Në Petersburg rritja e rrezikshme e ujit të Nevës paralajmërohej me të shtëna topi. ↩︎

11. Kamelie: kurtizane, nga romani „Zonja me kamelie“ i Aleksandër Dymasë-bir (1848). ↩︎

12. Kulla e zjarrfikësve (rus. kalanča): kullë e lartë vrojtimi pranë stacionit të zjarrfikësve. ↩︎

13. Përkrenare si e Akilit: përkrenarja prej bakri e zjarrfikësve, që të kujtonte përkrenaret e heronjve antikë; prandaj rojën e quan „Akil“. ↩︎