Pjesa e pestë — I · Krim dhe ndëshkim

Mëngjesi që erdhi pas shpjegimit fatal për Pjotr Petroviçin me Duneçkën e me Pulherija Aleksandrovnën, solli efektin e tij kthjellues edhe mbi Pjotr Petroviçin. Ai, për pakënaqësinë e tij më të madhe, u detyrua pak nga pak ta pranonte si fakt të kryer e të pakthyeshëm atë që dje ende i dukej një ngjarje gati fantastike dhe, ndonëse e ndodhur, megjithatë sikur ende e pamundur. Gjarpri i zi i sedrës së pickuar ia thithi zemrën gjithë natën. Duke u ngritur nga shtrati, Pjotr Petroviçi u pa menjëherë në pasqyrë. Kishte frikë se mos i ishte derdhur vreri gjatë natës. Megjithatë nga kjo anë gjithçka ishte tani për tani mirë, dhe, duke parë pamjen e tij fisnike, të bardhë e pak të majmur kohët e fundit, Pjotr Petroviçi madje u ngushëllua për një çast, plotësisht i bindur se do të gjente nuse diku tjetër, dhe ndoshta edhe më të pastër; por menjëherë erdhi në vete dhe pështyu me energji anash, gjë që shkaktoi një buzëqeshje të heshtur, por sarkastike te shoku i tij i ri e bashkëbanuesi Andrej Semjonoviç Lebezjatnikov. Këtë buzëqeshje Pjotr Petroviçi e vuri re dhe me vete ia vuri menjëherë në llogari shokut të tij të ri. Shumë gjëra kishte arritur t’ia vinte në llogari kohët e fundit. Inati iu dyfishua kur e mori befas me mend se s’duhej t’i kishte treguar dje Andrej Semjonoviçit për rezultatet e djeshme. Ky ishte gabimi i dytë i djeshëm, i bërë prej tij në nxehtësi, nga ekspansiviteti i tepërt, në acarim… Pastaj, gjatë gjithë këtij mëngjesi, si me qëllim, pasoi një pakëndshmëri pas tjetrës. Madje edhe në Senat e priste njëfarë dështimi në një çështje për të cilën përpiqej atje. Sidomos e acaroi i zoti i banesës që kishte marrë me qira në pritje të martesës së shpejtë dhe që po e rregullonte me shpenzimet e veta: ky pronar, njëfarë zejtari gjerman i pasuruar, në asnjë mënyrë s’pranonte ta prishte kontratën e sapolidhur dhe kërkonte gjobën e plotë të shkruar në kontratë, megjithëse Pjotr Petroviçi ia kthente banesën gati të rregulluar nga e para. Po kështu edhe në dyqanin e mobilieve në asnjë mënyrë s’donin t’i kthenin asnjë rubël nga kapari për mobiliet e blera, por ende të pasjella në banesë. „S’do të martohem me qëllim për hir të mobilieve!“ — kërciste dhëmbët me vete Pjotr Petroviçi, dhe njëkohësisht i shkrepi edhe një herë një shpresë e dëshpëruar: „Mos vallë vërtet e gjithë kjo humbi e mbaroi kaq përfundimisht? Mos vallë s’mund të përpiqem edhe një herë?“ Mendimi për Duneçkën ia nguli edhe një herë zemrën si gjemb joshës. Me mundim e kaloi këtë minutë, dhe, natyrisht, sikur të ishte e mundur tani, vetëm me një dëshirë, ta vriste Raskolnikovin, Pjotr Petroviçi do ta shprehte menjëherë këtë dëshirë.

„Gabimi ishte, përveç kësaj, edhe në atë që s’u dhashë fare para, — mendonte ai, duke u kthyer i trishtuar në dhomëzën e Lebezjatnikovit, — e pse, dreqi e mori, u bëra kaq çifut nga koprracëria? Këtu s’kishte as kurrfarë llogarie! Mendoja t’i mbaja pak në skamje dhe t’i çoja deri aty sa të më shikonin si providencë, e ja ku janë!.. Puh!.. Jo, sikur t’u kisha dhënë gjatë gjithë kësaj kohe, për shembull, nja një mijë e pesëqind për pajë, për dhurata, për kutiza të ndryshme, për neseserë, për karneole, për stofra e për gjithë atë pisllëk nga Knopi e nga dyqani anglez,¹ puna do të ishte më e pastër dhe… më e fortë! S’do të më refuzonin tani kaq lehtë! Janë njerëz të atij lloji që do ta quanin patjetër për detyrë t’i kthenin në rast refuzimi edhe dhuratat, edhe paratë; e t’i kthenin do t’u vinte rëndë e keq! E edhe ndërgjegjja do t’i gudulisëte: si, gjoja, ta përzësh kështu befas një njeri që deri tani ka qenë kaq bujar e mjaft delikat?.. Hm! E gabova!“ Dhe, duke kërcitur dhëmbët edhe një herë, Pjotr Petroviçi e quajti veten aty për aty budalla — me vete, natyrisht.

Pasi arriti në këtë përfundim, u kthye në shtëpi dy herë më i inatosur e më i nervozuar se kur kishte dalë. Përgatitjet për drekën e përkujtimit në dhomën e Katerina Ivanovnës ia tërhoqën pjesërisht kureshtjen. Diçka kishte dëgjuar edhe dje për këtë drekë përkujtimi; madje i kujtohej sikur e kishin ftuar edhe atë; por nga telashet e veta të gjitha të tjerat i kishin kaluar pa vëmendje. Duke nxituar të pyeste zonjën Lippevehzel, që po merrej, në mungesë të Katerina Ivanovnës (që ishte në varreza), me tryezën që po shtrohej, mori vesh se dreka e përkujtimit do të ishte solemne, se ishin ftuar pothuajse të gjithë qiramarrësit, madje edhe disa që s’e njihnin të ndjerin, se ishte ftuar madje edhe Andrej Semjonoviç Lebezjatnikovi, pavarësisht nga grindja e tij e dikurshme me Katerina Ivanovnën, dhe, më në fund, ai vetë, Pjotr Petroviçi, jo vetëm që ishte ftuar, por madje pritej me padurim të madh, meqë ishte pothuajse mysafiri më i rëndësishëm nga të gjithë qiramarrësit. Vetë Amalija Ivanovna ishte ftuar gjithashtu me nder të madh, pavarësisht nga të gjitha pakëndshmëritë e dikurshme, e prandaj tani po bënte të zonjën e shtëpisë e po rrekej, gati duke ndier kënaqësi nga kjo, e për më tepër ishte stolisur e tëra, ndonëse me rroba zie, por të gjitha të reja, prej mëndafshi, me gjithë gjë, dhe krenohej me këtë. Të gjitha këto fakte e të dhëna i dhanë Pjotr Petroviçit njëfarë ideje, dhe ai shkoi në dhomën e tij, domethënë në dhomën e Andrej Semjonoviç Lebezjatnikovit, disi i menduar. Puna ishte se mori vesh gjithashtu që midis të ftuarve ndodhej edhe Raskolnikovi.

Andrej Semjonoviçi, s’dihej pse, kishte ndenjur në shtëpi gjithë këtë mëngjes. Me këtë zotëri Pjotr Petroviçi kishte vendosur disa marrëdhënie të çuditshme, megjithatë pjesërisht edhe të natyrshme: Pjotr Petroviçi e përbuzte e e urrente madje përtej masës, gati që nga dita kur ishte vendosur tek ai, por njëkohësisht sikur kishte pak frikë prej tij. Ishte vendosur tek ai kur erdhi në Petersburg jo vetëm nga kursimi koprrac, megjithëse ky ishte gati shkaku kryesor, por kishte edhe një shkak tjetër. Qysh në provincë kishte dëgjuar për Andrej Semjonoviçin, ish-pupilin e tij, si për një nga përparimtarët e rinj më të avancuar e madje si për një që luante rol të rëndësishëm në disa rrethe kureshtare e legjendare. Kjo e kishte tronditur Pjotr Petroviçin. Pikërisht këto rrethe të fuqishme, që i dinë të gjitha, që i përbuzin të gjithë e që i demaskojnë të gjithë, e kishin trembur prej kohësh Pjotr Petroviçin me njëfarë frike të veçantë, megjithatë krejt të papërcaktuar. Natyrisht, ai vetë, e për më tepër në provincë, s’mund të krijonte për asgjë të këtij lloji një ide të saktë, qoftë edhe të përafërt. Kishte dëgjuar, si të gjithë, se ekzistojnë, sidomos në Petersburg, ca përparimtarë, nihilistë,² demaskues e kështu me radhë, e kështu me radhë, por, si shumë të tjerë, e zmadhonte e e shtrembëronte kuptimin e rëndësinë e këtyre emërtimeve deri në absurditet. Më shumë se gjithçka kishte frikë, qysh prej disa vjetësh, nga demaskimi, dhe kjo ishte baza më kryesore e shqetësimit të tij të vazhdueshëm e të tepruar, sidomos kur ëndërronte ta kalonte veprimtarinë e tij në Petersburg. Në këtë drejtim ai ishte, siç thuhet, i trembur, siç janë ndonjëherë të trembur fëmijët e vegjël. Disa vjet më parë në provincë, kur sapo kishte filluar ta rregullonte karrierën e tij, kishte hasur dy raste personash mjaft të rëndësishëm të guberniës, të demaskuar mizorisht, pas të cilëve ishte kapur deri atëherë e që e mbronin. Njëri rast kishte përfunduar për personin e demaskuar në mënyrë veçanërisht skandaloze, kurse tjetri gati kishte përfunduar edhe me shumë telashe. Ja pse Pjotr Petroviçi kishte vendosur, kur të vinte në Petersburg, të mësonte menjëherë se ç’po ndodhte, dhe, po të duhej, për çdo rast, t’ua merrte përpara e t’u bënte lajka „brezave tanë të rinj“. Në këtë rast shpresonte te Andrej Semjonoviçi dhe gjatë vizitës, për shembull, te Raskolnikovi, kishte mësuar tashmë disi të rrumbullakonte disa fraza të njohura me zërin e të tjerëve…

Natyrisht, ai arriti shpejt të dallonte tek Andrej Semjonoviçi një njeri jashtëzakonisht të rëndomtë e të thjeshtë nga mendja. Por kjo aspak s’e çbindi dhe s’e inkurajoi Pjotr Petroviçin. Edhe sikur të bindej se të gjithë përparimtarët janë po aq budallenj, as atëherë s’do t’i qetësohej shqetësimi. Në të vërtetë, për gjithë këto doktrina, mendime, sisteme (me të cilat Andrej Semjonoviçi iu sul menjëherë) s’kishte asnjë punë. Ai kishte qëllimin e tij. I duhej vetëm të mësonte sa më shpejt e menjëherë: ç’kishte ndodhur dhe si këtu? A janë në fuqi këta njerëz apo s’janë? A ka ai vetë nga se të ketë frikë, apo jo? A do ta demaskojnë, po të ndërmarrë këtë ose atë gjë, apo s’do ta demaskojnë? E po ta demaskojnë, për çfarë pikërisht, dhe për çfarë demaskojnë tani në të vërtetë? Për më tepër: a s’mund t’u afrohej disi me lajka e njëkohësisht t’i mashtronte pak, nëse ishin vërtet të fortë? Duhet apo s’duhet kjo? A s’mund të rregullonte, për shembull, diçka në karrierën e tij pikërisht me ndërmjetësinë e tyre? Me një fjalë, e prisnin qindra pyetje.

Ky Andrej Semjonoviç ishte një njeri i vogël, i dobët e me skrofula, i shkurtër, që punonte diku e që ishte çuditërisht biond, me favorite në formë kotoletash, me të cilat krenohej shumë. Përveç kësaj, i dhembnin sytë pothuajse vazhdimisht. Zemrën e kishte mjaft të butë, por të folurit shumë të vetëbesuar, e ndonjëherë madje jashtëzakonisht mendjemadh, — gjë që, krahasuar me figurën e tij të vogël, dilte pothuajse gjithmonë qesharake. Te Amalija Ivanovna, megjithatë, ai llogaritej ndër qiramarrësit mjaft të nderuar, domethënë s’pinte dhe e paguante qiranë rregullisht. Pavarësisht nga të gjitha këto cilësi, Andrej Semjonoviçi ishte vërtet pak budalla. Iu ngjit përparimit e „brezave tanë të rinj“ — nga pasioni. Ishte një nga ai legjion i panumërt e i larmishëm njerëzish të rëndomtë, abortesh të ngordhura e kokëfortësh që s’kanë mbaruar asnjë shkollë, të cilët i ngjiten në çast patjetër idesë më në modë që qarkullon, për ta banalizuar menjëherë, për ta karikaturuar në çast gjithçka, së cilës ndonjëherë i shërbejnë vetë në mënyrën më të sinqertë.

Megjithatë, Lebezjatnikovi, madje pavarësisht se ishte shumë zemërmirë, kishte filluar gjithashtu pjesërisht të mos e duronte bashkëbanuesin e ish-kujdestarin e tij Pjotr Petroviçin. Kjo ndodhi nga të dyja anët disi pa dashje e reciprokisht. Sado i thjeshtë që të ishte Andrej Semjonoviçi, megjithatë filloi pak nga pak të dallonte se Pjotr Petroviçi po e mashtronte e e përbuzte fshehtas dhe se „ky s’është fare njeri i tillë“. Ai provoi t’i shpjegonte sistemin e Furiesë dhe teorinë e Darvinit,³ por Pjotr Petroviçi, sidomos kohët e fundit, filloi të dëgjonte disi tepër sarkastikisht, kurse kohët e fundit fare — madje filloi të shante. Puna ishte se ai, me instinkt, filloi të depërtonte se Lebezjatnikovi s’ishte vetëm një njeri i vogël i rëndomtë e budallaqe, por, ndoshta, edhe një gënjeshtar i vogël, dhe se s’kishte fare ndonjë lidhje më të rëndësishme madje as në rrethin e tij, por vetëm kishte dëgjuar diçka nga e treta gojë; për më tepër: as punën e tij, propagandistike, ndoshta s’e njihte si duhet, sepse ngatërrohej disi tepër, e ku të ishte ai demaskues! Meqë ra fjala, të vëmë re kalimthi se Pjotr Petroviçi, gjatë këtyre një javë e gjysmë, pranonte me qejf (sidomos në fillim) nga Andrej Semjonoviçi madje lëvdata shumë të çuditshme, domethënë s’kundërshtonte, për shembull, dhe heshtte, kur Andrej Semjonoviçi i atribuonte gatishmërinë për të ndihmuar në ngritjen e ardhshme e të shpejtë të një „komune“ të re diku në rrugën Meshçanskaja;⁴ ose, për shembull, se s’do ta pengonte Duneçkën, nëse asaj, që në muajin e parë të martesës, do t’i tekej të merrte një dashnor; ose se s’do t’i pagëzonte fëmijët e tij të ardhshëm e kështu me radhë, e kështu me radhë — gjithçka e këtij lloji. Pjotr Petroviçi, sipas zakonit të tij, s’i kundërshtonte cilësitë e tilla që i atribuoheshin dhe lejonte ta lëvdonin madje edhe kështu — aq e këndshme i ishte çdo lëvdatë.

Pjotr Petroviçi, që, për ca shkaqe, kishte këmbyer këtë mëngjes disa bileta me pesë për qind, rrinte në tryezë dhe numëronte tufat e kartëmonedhave e të serive.⁵ Andrej Semjonoviçi, që pothuajse kurrë s’kishte para, ecte nëpër dhomë dhe i jepte vetes pamjen se po i shikonte gjithë këto tufa me indiferencë e madje me përçmim. Pjotr Petroviçi, për shembull, për asgjë në botë s’do ta besonte se Andrej Semjonoviçi mund t’i shikonte vërtet para të tilla me indiferencë; kurse Andrej Semjonoviçi, nga ana e tij, mendonte me hidhërim se Pjotr Petroviçi vërtet mund të ishte i aftë të mendonte kështu për të, e madje ndoshta të gëzohej për rastin për ta gudulisur e ngacmuar shokun e tij të ri me tufat e shtruara të kartëmonedhave, duke i kujtuar parëndësinë e tij dhe gjithë ndryshimin që gjoja ekzistonte midis tyre të dyve.

E gjente këtë herë si kurrë më parë të nervozuar e të pavëmendshëm, pavarësisht se ai, Andrej Semjonoviçi, kishte filluar të shtjellonte para tij temën e tij të preferuar për ngritjen e një „komune“ të re, të veçantë. Kundërshtimet e vërejtjet e shkurtra që i shpëtonin Pjotr Petroviçit në ndërprerjet midis kërcitjes së rruazave të numëratores, frymonin një tallje nga më të dukshmet e me qëllim të pasjellshme. Por Andrej Semjonoviçi „human“ ia atribuonte gjendjen shpirtërore të Pjotr Petroviçit përshtypjes së prishjes së djeshme me Duneçkën dhe digjej nga dëshira të fliste sa më shpejt për këtë temë: kishte diçka për të thënë për këtë punë, diçka përparimtare e propagandistike, që mund ta ngushëllonte mikun e tij të nderuar dhe „pa dyshim“ t’i sillte dobi zhvillimit të tij të mëtejshëm.

— Ç’është kjo drekë përkujtimi që po bëhet te ajo… te veja? — pyeti befas Pjotr Petroviçi, duke e ndërprerë Andrej Semjonoviçin në vendin më interesant.

— Sikur s’e dini; po unë dje fola me ju për po këtë temë dhe e shtjellova mendimin për gjithë këto rite… Po ajo ju ftoi edhe ju, dëgjova. Ju vetë folët me të dje…

— Kurrsesi s’e prisja që kjo budallaqe lypëse t’i shpenzonte për drekën e përkujtimit të gjitha paratë që mori nga ai budalla tjetër… Raskolnikovi. Madje u çudita tani, duke kaluar: sa përgatitje atje, verëra!.. Janë thirrur disa veta — dreqi e di ç’është kjo! — vazhdoi Pjotr Petroviçi, duke pyetur e duke e drejtuar bisedën atje sikur me njëfarë qëllimi. — Ç’ka? Thoni se më kanë ftuar edhe mua? — shtoi ai befas, duke ngritur kokën. — Kur kjo? S’më kujtohet. Megjithatë, s’do të shkoj. Ç’të bëj unë atje? Dje fola vetëm me të, kalimthi, për mundësinë që të merrte, si vejushë e varfër nëpunësi, rrogën vjetore, në formë ndihme të njëhershme. Mos vallë për këtë më fton? He-he!

— As unë s’kam ndër mend të shkoj, — tha Lebezjatnikovi.

— Si jo! E rrahët me duart tuaja. Kuptohet që ju vjen turp, he-he-he!

— Kush e rrahu? Kë? — u trazua befas e madje u skuq Lebezjatnikovi.

— Po ju, Katerina Ivanovnën, nja një muaj më parë, apo jo! Unë e dëgjova, dje… Ja ku qenkan bindjet!.. Edhe çështja e grave e paska pësuar. He-he-he!

Dhe Pjotr Petroviçi, sikur i ngushëlluar, filloi përsëri të kërciste me numëratoren.

— Të gjitha këto janë marrëzi e shpifje! — u ndez Lebezjatnikovi, që kishte gjithmonë frikë kur ia kujtonin këtë histori, — dhe s’ishte fare kështu! Ishte ndryshe… S’e keni dëgjuar si duhet; thashethem! Unë atëherë thjesht u mbrojta. Ajo vetë u hodh e para mbi mua me thonj… M’i shkuli krejt favoritet… Çdo njeriu, shpresoj, i lejohet ta mbrojë personalitetin e vet. Përveç kësaj, s’i lejoj askujt të ushtrojë dhunë mbi mua… Nga parimi. Sepse kjo është tashmë gati despotizëm. Ç’duhej të bëja: të qëndroja kështu para saj? Unë vetëm e shtyva.

— He-he-he! — vazhdonte të qeshte me ligësi Luzhini.

— Ju po ngacmoni sepse jeni vetë të zemëruar e të inatosur… Kurse kjo është marrëzi dhe s’ka të bëjë fare, fare me çështjen e grave! Ju s’e kuptoni si duhet; unë madje mendova se, meqë është pranuar që gruaja është e barabartë me burrin në gjithçka, madje edhe në forcë (siç pohojnë tashmë), atëherë edhe këtu duhet të ketë barazi. Natyrisht, më vonë arsyetova se një pyetje e tillë, në thelb, s’duhet të ekzistojë, sepse as rrahja s’duhet të ekzistojë, dhe se rastet e rrahjes në shoqërinë e ardhshme janë të pamendueshme… dhe që është e çuditshme, natyrisht, të kërkosh barazi në rrahje. S’jam aq budalla… megjithëse rrahja, megjithatë, ekziston… domethënë më vonë s’do të ekzistojë, po tani ende ekziston… puh! dreqi! Me ju ngatërrohesh! S’do të shkoj në drekën e përkujtimit jo për shkak se ndodhi ajo pakëndshmëri. Thjesht nga parimi s’do të shkoj, për të mos marrë pjesë në paragjykimin e ndyrë të drekave të përkujtimit, ja ç’është! Megjithatë, mund të shkohej edhe, vetëm ashtu, për të qeshur… Po gjynah që s’do të ketë priftërinj. Përndryshe do të shkoja patjetër.

— Domethënë, të ulesh në bukën e kripën e tjetrit dhe aty për aty të pështysh mbi to, njëlloj edhe mbi ata që ju kanë ftuar. Kështu, apo jo?

— Aspak të pështysh, po të protestosh. Unë e kam me qëllim të dobishëm. Mund të ndihmoj tërthorazi zhvillimin e propagandën. Çdo njeri është i detyruar të zhvillojë e të propagandojë, dhe, ndoshta, sa më ashpër, aq më mirë. Mund të hedh një ide, një farë… Nga kjo farë do të rritet një fakt. Me se i fyej? Në fillim do të fyhen, po pastaj do ta shohin vetë që u kam sjellë dobi. Ja, te ne e kishin akuzuar Terebjevën (që tani është në komunë), se kur doli nga familja dhe… iu dha, u shkroi nënës e babait se s’do të rrojë midis paragjykimeve dhe po hyn në martesë civile,⁶ dhe se gjoja kjo ishte tepër vrazhdë, me prindërit, se mund t’i kursente, të shkruante më butë. Sipas meje, të gjitha këto janë marrëzi, dhe s’duhet fare më butë, përkundrazi, përkundrazi, pikërisht këtu duhet protestuar. Ja, Varenc rroi shtatë vjet me të shoqin, braktisi dy fëmijë, ia preu menjëherë burrit me një letër: „E kuptova që me ju s’mund të jem e lumtur. Kurrë s’do t’jua fal që më mashtruat, duke ma fshehur se ekziston një rregullim tjetër i shoqërisë, me anë të komunave. Këto i mora vesh së fundi nga një njeri bujar, të cilit iu dhashë, e bashkë me të po hap një komunë. Po flas drejt, sepse e quaj të pandershme t’ju mashtroj. Mbeteni si t’ju pëlqejë. Mos shpresoni të më ktheni, jeni vonuar tepër. Ju uroj të jeni i lumtur“. Ja si shkruhen letrat e këtij lloji!

— Po kjo Terebjeva, kjo është pikërisht ajo për të cilën thoshit atëherë se është në martesën e tretë civile?

— Vetëm në të dytën, po të gjykosh drejt! Po le të jetë edhe në të katërtën, edhe në të pesëmbëdhjetën, të gjitha këto janë marrëzi! Dhe nëse ndonjëherë më ka ardhur keq që më vdiqën babai e nëna, natyrisht që tani. Disa herë madje kam ëndërruar se, sikur të ishin ende gjallë, si do t’i qëlloja me protestë! Me qëllim do ta sajoja kështu… Ç’është kjo, ndonjë „copë e prerë nga buka“, puh! Do t’u tregoja unë! Do t’i habisja! Vërtet, gjynah që s’kam njeri!

— Për t’i habitur? He-he! Hë, kjo le të jetë si t’ju pëlqejë, — e ndërpreu Pjotr Petroviçi, — po ja më thoni: ju e njihni atë vajzën e të ndjerit, atë kaq të dobëtën! Se është e vërtetë e plotë ajo që thonë për të, a?

— E ç’ka? Sipas meje, domethënë sipas bindjes sime personale, kjo është pikërisht gjendja më normale e gruas. Pse jo? Domethënë, distinguons.⁷ Në shoqërinë e sotme ajo, natyrisht, s’është krejt normale, sepse është e detyruar, kurse në të ardhmen është krejt normale, sepse është e lirë. E edhe tani ajo kishte të drejtë: vuante, e ky ishte fondi i saj, si të thuash kapitali, me të cilin kishte të drejtë të plotë të dispononte. Natyrisht, në shoqërinë e ardhshme s’do të ketë nevojë për fonde; por roli i saj do të përcaktohet me një kuptim tjetër, do të kushtëzohet harmonikisht e racionalisht. Sa i përket Sofja Semjonovnës personalisht, aktualisht unë i shoh veprimet e saj si një protestë energjike e të mishëruar kundër rregullimit të shoqërisë dhe e respektoj thellësisht për këtë; madje gëzohem kur e shikoj!

— Po mua më kanë treguar se pikërisht ju e nxorët prej këtej, nga nomerat!

Lebezjatnikovi madje u tërbua.

— Ky është një thashethem tjetër! — ulëriti ai. — Fare, fare s’ishte kështu puna! Ja kjo pikërisht s’është kështu! Të gjitha këto i gënjeu atëherë Katerina Ivanovna, sepse s’kuptoi asgjë! Dhe aspak s’i jam vënë pas Sofja Semjonovnës! Unë thjesht e zhvilloja, krejt pa interes, duke u përpjekur të zgjoja tek ajo protestën… Mua më duhej vetëm protesta, e pastaj vetë Sofja Semjonovna s’mund të mbetej më këtu në nomera!

— Në komunë, apo, e ftonit?

— Ju gjithnjë qeshni, dhe shumë pa vend, më lejoni t’jua vë në dukje këtë. Ju s’kuptoni asgjë! Në komunë s’ka role të tilla. Komuna ngrihet pikërisht që të mos ketë role të tilla. Në komunë ky rol do ta ndryshojë gjithë thelbin e tij të tanishëm, dhe ajo që këtu është budallallëk, atje do të bëhet mençuri, ajo që këtu, në rrethanat e tanishme, është e panatyrshme, atje do të bëhet krejt e natyrshme. Gjithçka varet nga mjedisi e nga rrethi ku ndodhet njeriu. Gjithçka nga mjedisi, kurse vetë njeriu s’është asgjë. Kurse me Sofja Semjonovnën jam mirë edhe tani, gjë që mund t’ju shërbejë si provë se ajo kurrë s’më ka quajtur armik e fyes të saj. Po! Unë po e josh tani në komunë, por vetëm mbi baza krejt, krejt të tjera! Ç’ju qesh? Ne duam të ngremë komunën tonë, të veçantë, por mbi baza më të gjera se të mëparshmet. Ne kemi shkuar më tej në bindjet tona. Ne mohojmë më shumë! Sikur të ngrihej nga varri Dobroljubovi, do të grindesha me të. E Belinskin do ta bëja për ujë të ftohtë!⁸ Kurse tani për tani vazhdoj ta zhvilloj Sofja Semjonovnën. Është një natyrë e mrekullueshme, e mrekullueshme!

— Hë, dhe e shfrytëzoni natyrën e mrekullueshme, a? He-he!

— Jo, jo! O jo! Përkundrazi!

— Hë, përkundrazi qenka! He-he-he! Ç’tha!

— Po më besoni, pra! Po për ç’shkaqe do ta fshihja para jush, më thoni, ju lutem? Përkundrazi, madje edhe mua vetë më duket e çuditshme: me mua ajo është disi tepër, disi me frikë e dëlirë e e turpshme!

— Dhe ju, natyrisht, e zhvilloni… he-he! i provoni se gjithë këto turpe janë marrëzi?..

— Aspak! Aspak! Oh, sa vrazhdë, sa madje budallaqe — më falni — e kuptoni fjalën: zhvillim! A-asgjë s’kuptoni! O Zot, sa… të papërgatitur jeni ende! Ne kërkojmë lirinë e gruas, kurse ju keni një gjë në mendje… Duke e anashkaluar krejt çështjen e dëlirësisë e të turpit femëror, si gjëra në vetvete të padobishme e madje paragjykime, unë e pranoj plotësisht, plotësisht dëlirësinë e saj me mua, sepse në këtë është — gjithë vullneti i saj, gjithë e drejta e saj. Natyrisht, sikur të më thoshte vetë: „Dua të të kem“, do ta quaja veten shumë me fat, sepse vajza më pëlqen shumë; por tani, tani të paktën, natyrisht, askush e kurrë s’është sjellë me të më me mirësjellje e më me edukatë se unë, më me respekt për dinjitetin e saj… pres e shpresoj — dhe kaq!

— Po ju më mirë dhurojini diçka. Vë bast se pikërisht për këtë s’keni menduar.

— A-asgjë s’kuptoni, jua thashë! Natyrisht, e tillë është gjendja e saj, po këtu është një çështje tjetër! krejt tjetër! Ju thjesht e përbuzni. Duke parë një fakt që gabimisht e quani të denjë për përbuzje, ju i mohoni tashmë një qenieje njerëzore vështrimin human. Ju s’e dini ende ç’natyrë është ajo! Mua më vjen vetëm shumë keq që kohët e fundit ajo disi ka pushuar krejt së lexuari dhe s’merr më libra nga unë. Kurse më parë merrte. Më vjen keq gjithashtu që, me gjithë energjinë e vendosmërinë e saj për të protestuar, — që e ka provuar tashmë një herë, — ka ende sikur pak pavarësi, si të thuash, mëvetësi, pak mohim, për t’u shkëputur krejt nga disa paragjykime e… budallallëqe. Pavarësisht nga kjo, ajo i kupton shkëlqyeshëm disa çështje. Ajo e kuptoi për mrekulli, për shembull, çështjen e puthjes së duarve, domethënë që burri e fyen gruan me pabarazi, nëse i puth dorën. Kjo çështje u debatua te ne, dhe unë ia përcolla menjëherë. Për shoqatat e punëtorëve në Francë gjithashtu dëgjoi me vëmendje. Tani po i shpjegoj çështjen e hyrjes së lirë në dhoma në shoqërinë e ardhshme.

— Po kjo ç’është tani?

— U debatua kohët e fundit çështja: a ka të drejtë një anëtar i komunës të hyjë në dhomën e një anëtari tjetër, burrë a grua, në çdo kohë… dhe u vendos se ka…

— Hë, po sikur ai ose ajo të jenë të zënë në atë minutë me nevojat e domosdoshme, he-he!

Andrej Semjonoviçi madje u zemërua.

— E ju gjithnjë për këtë, për këto „nevoja“ të mallkuara! — thirri ai me urrejtje, — puh, sa më vjen inat e mërzi që, duke shpjeguar sistemin, jua përmenda atëherë para kohe këto nevoja të mallkuara! Dreqi e mori! Ky është guri i pengesës për të gjithë ata si ju, e më keq akoma — e marrin në thumb, para se të marrin vesh ç’është puna! Dhe sikur kanë të drejtë! Sikur krenohen me diçka! Puh! Unë kam pohuar disa herë se gjithë këtë çështje mund t’ua shpjegosh rishtarëve vetëm në fund fare, kur ai të jetë bindur tashmë për sistemin, kur njeriu të jetë zhvilluar e drejtuar tashmë. E pastaj ç’gjeni, më thoni, ju lutem, kaq të turpshme e të përbuzshme qoftë edhe në gropat e plehrave? Unë i pari, unë, jam gati të pastroj çfarëdo gropë plehrash që të doni! Këtu s’ka madje asnjë vetëmohim! Këtu është thjesht punë, një veprimtari fisnike, e dobishme për shoqërinë, që vlen sa çdo tjetër, dhe madje shumë më lart, për shembull, se veprimtaria e ndonjë Rafaeli apo Pushkini, sepse është më e dobishme!

— Dhe më fisnike, më fisnike, — he-he-he!

— Ç’do të thotë „më fisnike“? Unë s’i kuptoj shprehje të tilla në kuptimin e përcaktimit të veprimtarisë njerëzore. „Më fisnike“, „më bujare“ — të gjitha këto janë marrëzira, absurditete, fjalë të vjetra plot paragjykime, që unë i mohoj! Gjithçka që është e dobishme për njerëzimin, ajo është edhe fisnike! Unë kuptoj vetëm një fjalë: e dobishmja! Qeshni nën hundë si t’ju pëlqejë, po kështu është!

Pjotr Petroviçi qeshte shumë. Kishte mbaruar tashmë së numëruari dhe i kishte fshehur paratë. Megjithatë, një pjesë e tyre, s’dihej pse, mbetej ende mbi tryezë. Kjo „çështje e gropave të plehrave“ kishte shërbyer tashmë disa herë, me gjithë banalitetin e saj, si shkak për prishje e mosmarrëveshje midis Pjotr Petroviçit dhe shokut të tij të ri. Gjithë budallallëku qëndronte në faktin se Andrej Semjonoviçi zemërohej vërtet. Kurse Luzhini shfrynte me këtë, dhe në këtë minutë i vinte veçanërisht ta inatoste Lebezjatnikovin.

— Ju jeni kaq të ligë e ngacmues nga dështimi juaj i djeshëm, — shpërtheu më në fund Lebezjatnikovi, i cili, në përgjithësi, me gjithë „pavarësinë“ e tij e me gjithë „protestat“, disi s’guxonte ta kundërshtonte Pjotr Petroviçin dhe në përgjithësi ruante ende para tij njëfarë respekti të zakonshëm, nga vitet e mëparshme.

— Po ju më mirë më thoni këtë, — e ndërpreu Pjotr Petroviçi me mendjemadhësi e me mërzi, — a mundeni, zotëri… ose më mirë të them: a jeni vërtet dhe a jeni aq të afërt me personin e ri të lartpërmendur, sa ta lutni të vijë tani, për një minutë, këtu, në këtë dhomë? Më duket se të gjithë janë kthyer tashmë atje, nga varrezat… Dëgjoj që filloi lëvizja… Do të më duhej ta shihja, zotëri, personin, zotëri.

— Po ju pse ju duhet? — pyeti i habitur Lebezjatnikovi.

— Ashtu, zotëri, më duhet, zotëri. Sot a nesër do të largohem prej këtej, prandaj do të doja t’i njoftoja… Megjithatë, rrini, ndoshta, edhe ju këtu, gjatë shpjegimit. Aq më mirë. Përndryshe ju, ndoshta, mund të mendoni Zoti e di se ç’gjë.

— Unë s’do të mendoj absolutisht asgjë… Pyeta vetëm ashtu, dhe nëse keni punë, s’ka gjë më të lehtë se ta thërrasësh. Shkoj tani. Kurse unë vetë, jini të sigurt, s’do t’ju pengoj.

Vërtet, pas nja pesë minutash Lebezjatnikovi u kthye me Soneçkën. Ajo hyri jashtëzakonisht e habitur dhe, sipas zakonit të saj, e druajtur. Ajo druhej gjithmonë në raste të tilla dhe kishte shumë frikë nga fytyrat e reja e nga njohjet e reja, kishte frikë edhe më parë, qysh nga fëmijëria, e tani aq më tepër… Pjotr Petroviçi e priti „me përzemërsi e mirësjellje“, megjithatë me një nuancë njëfarë familjariteti të gëzuar, të hijshëm, megjithatë, sipas mendimit të Pjotr Petroviçit, për një njeri kaq të nderuar e solid si ai, ndaj një qenieje kaq të re e në njëfarë kuptimi interesante. Nxitoi ta „inkurajonte“ dhe e uli në tryezë përballë vetes. Sonja u ul, hodhi sytë përreth — te Lebezjatnikovi, te paratë që ishin mbi tryezë, e pastaj befas përsëri te Pjotr Petroviçi, dhe s’ia ndau më sytë, sikur të ishte mbërthyer pas tij. Lebezjatnikovi u nis drejt derës. Pjotr Petroviçi u ngrit, i bëri shenjë Sonjës të rrinte ulur dhe e ndali Lebezjatnikovin te dera.

— Ky Raskolnikovi është atje? Erdhi? — e pyeti ai me pëshpëritje.

— Raskolnikovi? Atje. Po ç’ka? Po, atje… Sapo hyri, e pashë… Po ç’ka?

— Hë, atëherë do t’ju lutem veçanërisht të mbeteni këtu, me ne, dhe të mos më lini vetëm me këtë… vajzë. Puna është e kotë, po do të nxjerrin Zoti e di ç’gjë. S’dua që Raskolnikovi të përcjellë atje… E kuptoni për çfarë po flas?

— A, e kuptoj, e kuptoj! — e mori me mend befas Lebezjatnikovi. — Po, ju keni të drejtë… Natyrisht, sipas bindjes sime personale, ju shkoni shumë larg me frikërat tuaja, po… megjithatë keni të drejtë. Urdhëroni, mbetem. Do të qëndroj këtu te dritarja dhe s’do t’ju pengoj… Sipas meje, keni të drejtë…

Pjotr Petroviçi u kthye në divan, u ul përballë Sonjës, e vështroi me vëmendje dhe befas mori një pamje jashtëzakonisht solide, madje pak të rreptë: „Gjoja, edhe ti mos mendo ndonjë gjë, zonjushë“. Sonja u turbullua përfundimisht.

— Së pari, ju lutem, më kërkoni ndjesë, Sofja Semjonovna, te mamaja juaj shumë e nderuar… Kështu, më duket? Katerina Ivanovna ju vjen si nënë? — filloi Pjotr Petroviçi shumë solidisht, por megjithatë mjaft me përzemërsi. Dukej se kishte qëllimet më miqësore.

— Pikërisht kështu, zotëri, kështu; si nënë, zotëri, — u përgjigj me nxitim e me frikë Sonja.

— Hë, zonjushë, pra më kërkoni ndjesë tek ajo, që unë, për rrethana që nuk varen nga unë, jam i detyruar të mungoj dhe s’do të vij te ju për petullat… domethënë për drekën e përkujtimit,⁹ pavarësisht nga ftesa e dashur e mamasë suaj.

— Po, zotëri; do t’ia them, zotëri; menjëherë, zotëri, — dhe Soneçka u hodh me nxitim nga karrigia.

— Ende s’është gjithçka, zonjushë, — e ndali Pjotr Petroviçi, duke buzëqeshur me thjeshtësinë e saj e me mosnjohjen e rregullave të mirësjelljes, — dhe pak më njihni, shumë e dashura Sofja Semjonovna, nëse menduat se për këtë shkak të parëndësishëm, që më prek vetëm mua, do të shqetësoja personalisht e do të thërrisja te vetja një person si ju. Qëllimi im është tjetër, zonjushë.

Sonja u ul me nxitim. Kartëmonedhat gri e ngjyrë ylberi,¹⁰ të pambledhura nga tryeza, i vezulluan përsëri para syve, por ajo e largoi shpejt fytyrën prej tyre dhe e ngriti drejt Pjotr Petroviçit: iu duk befas tmerrësisht e pahijshme, sidomos për të, të shikonte paratë e tjetrit. Ia nguli vështrimin lornjetës së artë të Pjotr Petroviçit, që ai e mbante në dorën e majtë, e bashkë me të edhe unazës së madhe, masive, jashtëzakonisht të bukur, me gur të verdhë, që ishte në gishtin e mesëm të kësaj dore, — por befas edhe prej saj i largoi sytë dhe, duke mos ditur më ku të futej, përfundoi duke e vështruar përsëri drejt në sy Pjotr Petroviçin. Pasi heshti edhe më solidisht se më parë, ky vazhdoi:

— Më ndodhi dje, kalimthi, të shkëmbej dy fjalë me Katerina Ivanovnën fatkeqe. Mjaftuan dy fjalë për të marrë vesh se ajo ndodhet në një gjendje — të kundërnatyrshme, nëse mund të shprehemi kështu…

— Po, zotëri… të kundërnatyrshme, zotëri, — miratonte me nxitim Sonja.

— Ose, më thjesht e më qartë, — të sëmurë.

— Po, zotëri, më thjesht e më qa… po, zotëri, e sëmurë, zotëri.

— Po, zonjushë. E pra, nga ndjenja e humanitetit e-e-e, si të thuash, e dhembshurisë, do të doja të isha, nga ana ime, i dobishëm me diçka, duke e parashikuar fatin e saj të pashmangshëm fatkeq. Më duket se edhe gjithë kjo familje fort e varfër tani varet vetëm nga ju.

— Më lejoni të pyes, — u ngrit befas Sonja, — ç’denjuat t’i thoshit dje për mundësinë e një pensioni? Sepse ajo qysh dje më thoshte se ju morët përsipër t’i siguronit pension. A është e vërtetë kjo, zotëri?

— Aspak, zonjushë, dhe madje në një kuptim absurditet. Unë vetëm i bëra një aluzion për një ndihmë të përkohshme për vejushën e nëpunësit që vdiq në shërbim, — vetëm po të ketë protekcion, — po, me sa duket, babai juaj i ndjerë jo vetëm që s’e kishte plotësuar afatin e shërbimit, por madje s’shërbente fare kohët e fundit. Me një fjalë, shpresë mund të kishte, por shumë kalimtare, sepse, në thelb, s’ekziston në këtë rast asnjë e drejtë për ndihmë, madje përkundrazi… Kurse ajo paska menduar tashmë edhe për pension, he-he-he! Zonjë e shkathët!

— Po, zotëri, për pension… Sepse ajo është zemërlehtë e e mirë, dhe nga mirësia u beson të gjithave, dhe… dhe… dhe… ka një mendje të tillë… Po, zotëri… më falni, zotëri, — tha Sonja dhe u ngrit përsëri të ikte.

— Më lejoni, ende s’e dëgjuat deri në fund, zonjushë.

— Po, zotëri, s’e dëgjova deri në fund, zotëri, — mërmëriti Sonja.

— Uluni, pra, zonjushë.

Sonja u turpërua tmerrësisht dhe u ul përsëri, për herë të tretë.

— Duke parë gjendjen e saj të tillë, me të miturit fatkeqë, do të doja, — siç e thashë tashmë, — të isha me diçka i dobishëm, sa të mundem, domethënë, siç thuhet, sa të mundem, zonjushë, jo më shumë. Mund të organizohej, për shembull, në dobi të saj një mbledhje ndihmash, ose, si të thuash, një llotari… ose diçka e këtij lloji — siç organizohet gjithmonë në raste të tilla nga të afërmit ose edhe nga të huajt, por në përgjithësi nga njerëz që duan të ndihmojnë. Ja për këtë kisha ndër mend t’ju njoftoja. Kjo mund të bëhej, zonjushë.

— Po, zotëri, mirë, zotëri… Zoti jua… zotëri, — belbëzonte Sonja, duke e vështruar me ngulm Pjotr Petroviçin.

— Mund të bëhet, zonjushë, por… këtë më vonë, zonjushë… domethënë mund të fillohej edhe sot. Në mbrëmje do të shihemi, do të merremi vesh dhe do të hedhim, si të thuash, themelet. Ejani këtu te unë kështu nga ora shtatë. Andrej Semjonoviçi, shpresoj, do të marrë pjesë gjithashtu me ne… Por… këtu ka një rrethanë që duhet përmendur paraprakisht e me kujdes. Pikërisht për këtë ju shqetësova, Sofja Semjonovna, duke ju thirrur këtu. Pikërisht, zonjushë, mendimi im është — që paratë s’mund t’i jepen, dhe është e rrezikshme t’i jepen në dorë vetë Katerina Ivanovnës; prova e kësaj — po kjo drekë përkujtimi e sotme. Duke mos pasur, si të thuash, asnjë kore buke të përditshme për ditën e nesërme e… hë, edhe këpucë, e gjithçka, blihet sot rum xhamajkan e madje, më duket, madera e-e-e kafe. E pashë duke kaluar. Kurse nesër përsëri gjithçka do të bjerë mbi ju, deri në kafshatën e fundit të bukës; kjo është tashmë absurde, zonjushë. Prandaj edhe mbledhja e ndihmave, sipas pikëpamjes sime personale, duhet të bëhet kështu, që vejusha fatkeqe, si të thuash, të mos dijë fare për paratë, por t’i dinit, për shembull, vetëm ju. A them mirë?

— S’e di, zotëri. Vetëm sot ajo, zotëri, kështu… kjo është një herë në jetë… aq shumë donte ta përkujtonte, t’i bënte nder, kujtimit… dhe ajo është shumë e zgjuar, zotëri. Po, megjithatë, si të doni, zotëri, dhe unë do t’ju jem shumë, shumë, shumë… ata të gjithë do t’ju… dhe ju Zoti, zotëri… dhe jetimët, zotëri…

Sonja s’e mbaroi dhe filloi të qante.

— Po, zonjushë. Hë, zonjushë, pra mbajeni parasysh; kurse tani denjoni të pranoni, për interesat e të afërmes suaj, për herë të parë, një shumë sa mundem nga unë personalisht. Dëshiroj shumë e shumë që emri im të mos përmendet në këtë rast. Ja, zonjushë… duke pasur, si të thuash, edhe vetë halle, më shumë s’jam në gjendje…

Dhe Pjotr Petroviçi i zgjati Sonjës një kartëmonedhë dhjetërublëshe, pasi e shpalosi me kujdes. Sonja e mori, u skuq, u hodh përpjetë, mërmëriti diçka dhe filloi me nxitim të përshëndetej. Pjotr Petroviçi e përcolli solemnisht deri te dera. Ajo doli më në fund me vrap nga dhoma, e trazuar e e rraskapitur e tëra, dhe u kthye te Katerina Ivanovna jashtëzakonisht e turbulluar.

Gjatë gjithë kësaj skene Andrej Semjonoviçi herë qëndronte te dritarja, herë ecte nëpër dhomë, duke mos dashur ta ndërpriste bisedën; kurse kur iku Sonja, ai iu afrua befas Pjotr Petroviçit dhe i zgjati solemnisht dorën:

— Unë i dëgjova të gjitha dhe i pashë të gjitha, — tha ai, duke e theksuar veçanërisht fjalën e fundit. — Kjo është fisnike, domethënë desha të thosha, humane! Ju donit t’i shmangeni mirënjohjes, e pashë! Dhe ndonëse, jua pranoj, s’mund ta miratoj, nga parimi, bamirësinë private, sepse ajo jo vetëm që s’e çrrënjos të keqen rrënjësisht, por madje e ushqen edhe më shumë, megjithatë s’mund të mos pranoj se e shikova veprimin tuaj me kënaqësi, — po, po, më pëlqen kjo.

— E, të gjitha këto janë marrëzira! — mërmëriste Pjotr Petroviçi, pak i trazuar e disi duke e shqyrtuar Lebezjatnikovin.

— Jo, s’janë marrëzira! Një njeri i fyer e i mërzitur, si ju, nga rasti i djeshëm, e njëkohësisht i aftë të mendojë për fatkeqësinë e të tjerëve, — një njeri i tillë, zotëri… ndonëse me veprimet e tij bën një gabim shoqëror, — megjithatë… është i denjë për respekt! Madje s’e prisja nga ju, Pjotr Petroviç, aq më tepër që sipas koncepteve tuaja, oh! sa ju pengojnë ende konceptet tuaja! Sa ju trazon, për shembull, ky dështim i djeshëm, — thërriste Andrej Semjonoviçi zemërmirë, duke ndier përsëri një prirje të shtuar për Pjotr Petroviçin, — e pse, pse ju duhet patjetër kjo martesë, kjo martesë e ligjshme, o më fisniku e më i dashuri Pjotr Petroviç? Pse ju duhet patjetër kjo ligjshmëri në martesë? Hë, po të doni, më rrihni, po unë gëzohem, gëzohem që s’u bë, që jeni i lirë, që s’keni humbur ende krejt për njerëzimin, gëzohem… E shihni: e thashë!

— Ma duhet martesa e ligjshme, zotëri, sepse në martesën tuaj civile s’dua të mbaj brirë e të rris fëmijët e të tjerëve, ja pse, zotëri, — tha Luzhini, sa për të thënë diçka. Ishte i zënë veçanërisht me diçka e i menduar.

— Fëmijët? Prekët fëmijët? — u drodh Andrej Semjonoviçi, si një kalë lufte që dëgjon borinë ushtarake, — fëmijët janë një çështje shoqërore dhe çështje e rëndësisë së parë, jam dakord; por çështja e fëmijëve do të zgjidhet ndryshe. Disa madje i mohojnë krejt fëmijët, si çdo aluzion për familjen. Për fëmijët do të flasim më vonë, kurse tani të merremi me brirët! Jua pranoj, kjo është pika ime e dobët. Kjo shprehje e ndyrë, husareske, pushkiniane¹¹ është madje e pamendueshme në leksikun e ardhshëm. E pastaj ç’janë brirët? Oh, ç’gabim! Ç’brirë? Pse brirë? Ç’marrëzi! Përkundrazi, në martesën civile pikërisht s’do të ketë! Brirët janë vetëm pasojë e natyrshme e çdo martese të ligjshme, si të thuash, korrigjimi i saj, protesta, kështu që në këtë kuptim ata s’janë aspak poshtërues… Dhe nëse ndonjëherë, — duke supozuar një absurditet, — do të jem në martesë të ligjshme, atëherë madje do të gëzohem për brirët tuaj të trimallkuar; atëherë do t’i them gruas sime: „Mikja ime, deri tani vetëm të doja, kurse tani të respektoj, sepse dite të protestosh!“ Ju qeshni? Kjo është sepse s’jeni në gjendje të shkëputeni nga paragjykimet! Dreqi e mori, unë e kuptoj se ku qëndron pikërisht pakëndshmëria, kur të mashtrojnë në martesën e ligjshme; po kjo është vetëm pasoja e ulët e një fakti të ulët, ku janë poshtëruar edhe njëri, edhe tjetri. Kurse kur brirët vihen hapur, si në martesën civile, atëherë ata s’ekzistojnë më, janë të pamendueshëm e humbasin madje emrin e brirëve. Përkundrazi, gruaja juaj do t’ju provojë vetëm sa ju respekton, duke ju quajtur të paaftë t’i kundërviheni lumturisë së saj dhe aq të zhvilluar sa të mos hakmerreni ndaj saj për burrin e ri. Dreqi e mori, ndonjëherë ëndërroj se, sikur të më martonin si nuse, puh! sikur të martohesha (me martesë civile apo të ligjshme, njësoj është), do t’i sillja vetë gruas, më duket, një dashnor, po të mos e merrte vetë për një kohë të gjatë. „Mikja ime, — do t’i thoja, — të dua, po përveç kësaj dëshiroj që të më respektosh, — ja!“ Kështu, kështu them, apo jo?..

Pjotr Petroviçi qeshte nën hundë duke dëgjuar, por pa ndonjë rrëmbim të veçantë. Madje as s’dëgjonte shumë. Vërtet po mendonte diçka tjetër, dhe madje edhe Lebezjatnikovi më në fund e vuri re këtë. Pjotr Petroviçi ishte madje i trazuar, fërkonte duart, zhytej në mendime. Të gjitha këto Andrej Semjonoviçi i mori me mend e i kujtoi më vonë…

Shënime

1. Knopi: dyqan i njohur në Petersburg për sende tualeti e galanteri. Dyqani anglez: dyqan luksi në Prospektin e Nevës. ↩︎

2. Nihilistë: emër që iu dha brezit të ri radikal të viteve 1860, sidomos pas romanit „Etër e bij“ të Turgenievit (1862). ↩︎

3. Sharl Furie (1772–1837): socialist utopik francez. Teoria e Darvinit: vepra „Origjina e llojeve“ (1859) u përkthye rusisht më 1864 dhe u diskutua gjerësisht. ↩︎

4. Komunat: bashkëjetesa të organizuara nga të rinjtë radikalë të viteve 1860, sipas modelit të romanit „Ç’të bëjmë?“ të Çernishevskit (1863). Rruga Meshçanskaja ndodhej në lagjen ku zhvillohet romani. ↩︎

5. Bileta me pesë për qind: letra me vlerë shtetërore me interes. Seritë: kartëmonedha të thesarit që sillnin interes. ↩︎

6. Martesë civile: bashkëjetesë pa kurorë kishtare, të cilën e propagandonin radikalët e kohës; në Rusi martesa e ligjshme bëhej vetëm në kishë. ↩︎

7. Distinguons (fr.): le të bëjmë dallimin. ↩︎

8. Nikolaj Dobroljubov (1836–1861) dhe Visarion Belinski (1811–1848): kritikë letrarë që u bënë autoritete për brezat radikalë. ↩︎

9. Në drekat ruse të përkujtimit shërbeheshin tradicionalisht petulla (blini). ↩︎

10. Kartëmonedha gri ishte ajo prej 50 rublash, kurse ajo ngjyrë ylberi — prej 100 rublash. ↩︎

11. Brirët: shenjë e burrit të tradhtuar nga gruaja; shprehja ndeshet shpesh në poezinë e Pushkinit dhe në gjuhën e oficerëve husarë. ↩︎