Pjesa e katërt — VI · Krim dhe ndëshkim

Më vonë, kur e kujtonte këtë minutë, Raskolnikovit i përfytyrohej gjithçka në këtë mënyrë.

Zhurma që u dëgjua pas derës u shtua befas shpejt, dhe dera u hap pak.

— Ç’është? — bërtiti i mërzitur Porfiri Petroviçi. — Po unë e paralajmërova…

Për një çast s’pati përgjigje, por dukej se pas derës ndodheshin disa njerëz dhe sikur po shtynin dikë.

— Po ç’është atje? — përsëriti i shqetësuar Porfiri Petroviçi.

— Sollën të arrestuarin, Nikolajn, — u dëgjua zëri i dikujt.

— S’duhet! Largohu! Të presë!.. Pse u fut këtu! Ç’rrëmujë është kjo! — bërtiti Porfiri, duke u hedhur drejt derës.

— Po ai… — desh të fillonte përsëri po ai zë, dhe befas u ndal.

Jo më shumë se dy sekonda zgjati një luftë e vërtetë; pastaj befas sikur dikush e shtyu me forcë dikë, dhe menjëherë pas kësaj një njeri shumë i zbehtë hyri me një hap drejt e në kabinetin e Porfiri Petroviçit.

Pamja e këtij njeriu qysh në shikim të parë ishte shumë e çuditshme. Ai shikonte drejt përpara, por sikur s’shihte askënd. Në sytë e tij shkëlqente vendosmëria, por njëkohësisht një zbehtësi e vdekjes i mbulonte fytyrën, sikur ta kishin sjellë për ekzekutim. Buzët e tij krejt të zbardhura i dridheshin lehtë.

Ishte ende shumë i ri, i veshur si njeri i thjeshtë, me shtat mesatar, i dobët, me flokë të qethura rrumbullak, me tipare të holla, sikur të thata. Njeriu që ai e kishte shtyrë papritur u hodh i pari pas tij në dhomë dhe arriti ta kapte nga supi: ishte roja shoqërues; por Nikolaji e tërhoqi krahun dhe iu shkëput edhe një herë.

Te dera u grumbulluan disa kureshtarë. Disa prej tyre përpiqeshin të hynin. Gjithçka e përshkruar ndodhi pothuajse në një çast.

— Largohu, është ende herët! Prit derisa të të thërrasin!.. Pse e sollën më herët? — mërmëriste tejet i mërzitur, sikur i hutuar, Porfiri Petroviçi. Por Nikolaji befas ra në gjunjë.

— Ç’të gjeti? — bërtiti Porfiri i habitur.

— Fajtor jam! Mëkati im! Unë jam vrastari! — tha befas Nikolaji, sikur pak duke iu marrë fryma, por me një zë mjaft të fortë.

Rreth dhjetë sekonda zgjati heshtja, sikur t’i kishte zënë të gjithë një shtangie; madje edhe roja u zmbraps dhe s’iu afrua më Nikolajt, por u tërhoq mekanikisht te dera dhe qëndroi pa lëvizur.

— Ç’është kjo? — thirri Porfiri Petroviçi, duke dalë nga shtangia e çastit.

— Unë… jam vrastari… — përsëriti Nikolaji, pasi heshti një çikë.

— Si… ti… Si… Kë vrave?

Porfiri Petroviçi, dukshëm, e humbi.

Nikolaji heshti përsëri një çikë.

— Aljona Ivanovnën dhe motrën e saj, Lizaveta Ivanovnën, unë… i vrava… me sëpatë. M’u err mendja… — shtoi ai befas dhe heshti përsëri. Rrinte gjithnjë në gjunjë.

Porfiri Petroviçi qëndroi disa çaste sikur po e mendonte mirë, por befas u ngrit përsëri si zog dhe i tundi duart drejt dëshmitarëve të paftuar. Ata u zhdukën në çast, dhe dera u mbyll. Pastaj ai vështroi Raskolnikovin, që qëndronte në qoshe dhe e shikonte egërsisht Nikolajn, dhe u nis drejt tij, por befas u ndal, e vështroi, e kaloi menjëherë vështrimin te Nikolaji, pastaj përsëri te Raskolnikovi, pastaj përsëri te Nikolaji dhe befas, sikur i rrëmbyer, iu hodh përsëri Nikolajt.

— Pse po ma merr përpara me atë errësimin e mendjes? — i bërtiti ai gati me inat. — Unë ende s’të kam pyetur: të erdhi apo jo errësimi i mendjes… fol: ti vrave?

— Unë jam vrastari… po jap dëshminë… — tha Nikolaji.

— E-eh! Me se vrave?

— Me sëpatë. E kisha përgatitur.

— Eh, po nxiton! Vetëm?

Nikolaji s’e kuptoi pyetjen.

— Vetëm vrave?

— Vetëm. Kurse Mitka është i pafajshëm dhe s’ka të bëjë fare me gjithë këtë.

— Po mos nxito me Mitkën! E-eh!

— Po si ike ti, hë, si ike atëherë nëpër shkallë? Se portierët ju takuan të dyve?

— Këtë e bëra për t’ua hedhur hi syve… atëherë… ika me Mitkën, — u përgjigj Nikolaji, sikur duke nxituar e duke qenë përgatitur që më parë.

— Hë, pikërisht kështu! — thirri me inat Porfiri, — s’po thotë fjalët e veta! — mërmëriti ai sikur me vete dhe befas e pa përsëri Raskolnikovin.

Ai, dukshëm, ishte rrëmbyer aq shumë me Nikolajn, sa për një çast e kishte harruar madje Raskolnikovin. Tani erdhi befas në vete, madje u turbullua…

— Rodion Romanoviç, i dashur! Më falni, zotëri, — u hodh ai drejt tij, — kështu s’bën, zotëri; urdhëroni, zotëri… ju s’keni ç’të bëni këtu… unë vetë… e shihni ç’surpriza!.. urdhëroni, zotëri!..

Dhe, duke e kapur nga dora, i tregoi derën.

— Ju, me sa duket, s’e prisnit këtë? — tha Raskolnikovi, që natyrisht s’kuptonte ende asgjë qartë, por që kishte arritur tashmë të merrte shumë zemër.

— Po as ju, i dashur, s’e prisnit. Shih si i dridhet dora! he-he!

— Po edhe ju dridheni, Porfiri Petroviç.

— Edhe unë dridhem, zotëri; s’e prisja, zotëri!..

Qëndronin tashmë te dera. Porfiri priste me padurim që të kalonte Raskolnikovi.

— Po surprizën e vogël kështu s’do të ma tregoni? — tha befas Raskolnikovi.

— Flet, kurse vetë i trokasin ende dhëmbët në gojë njëri pas tjetrit, he-he! Njeri ironik qenkeni! Hë, zotëri, mirupafshim, zotëri.

— Sipas meje, më mirë lamtumirë!

— Si të dojë Zoti, zotëri, si të dojë Zoti! — mërmëriti Porfiri me një buzëqeshje disi të shtrembër.

Duke kaluar nëpër kancelari, Raskolnikovi vuri re se shumë veta e vështruan me ngulm. Në paradhomë, në turmë, arriti të dallonte të dy portierët nga ajo shtëpi, të cilët i kishte thirrur atëherë natën te polici i lagjes. Ata qëndronin e prisnin diçka. Por sapo doli te shkallët, dëgjoi befas pas vetes përsëri zërin e Porfiri Petroviçit. Duke u kthyer, pa se ai po e ndiqte, duke iu marrë fryma.

— Një fjalë të vogël, zotëri, Rodion Romanoviç; atje për gjithë këto të tjerat, si të dojë Zoti, po megjithatë sipas formës do të duhet t’ju pyes për diçka, zotëri… kështu që do të shihemi edhe, kështu, zotëri.

Dhe Porfiri u ndal para tij me buzëqeshje.

— Kështu, zotëri, — shtoi ai edhe një herë.

Mund të supozohej se donte të thoshte edhe diçka, por disi s’i shqiptohej.

— Kurse ju, Porfiri Petroviç, më falni për pak më parë… u nxeha, — filloi Raskolnikovi, që kishte marrë tashmë plotësisht zemër, deri në një dëshirë të papërmbajtshme për t’u mburrur.

— S’ka gjë, zotëri, s’ka gjë… — e kapi fjalën Porfiri gati i gëzuar. — Edhe unë vetë, zotëri… Kam karakter helmues, e pranoj, e pranoj! Po ja, do të shihemi, zotëri. Po të dojë Zoti, do të shihemi shumë e shumë, zotëri!..

— Dhe përfundimisht do ta njohim njëri-tjetrin? — e kapi fjalën Raskolnikovi.

— Dhe përfundimisht do ta njohim njëri-tjetrin, — e miratoi Porfiri Petroviçi dhe, duke mbledhur sytë, e vështroi shumë seriozisht. — Tani në ndonjë ditë emri,¹ zotëri?

— Në varrim, zotëri.

— Po, vërtet, në varrim! Ruajeni shëndetin, shëndetin, zotëri…

— Kurse unë s’di ç’t’ju uroj nga ana ime! — e kapi fjalën Raskolnikovi, që kishte filluar tashmë të zbriste shkallët, por që befas u kthye përsëri nga Porfiri, — do t’ju uroja suksese të mëdha, po e shihni sa komike është detyra juaj!

— Pse komike, zotëri? — i ngriti menjëherë veshët Porfiri Petroviçi, që gjithashtu ishte kthyer të ikte.

— Po si jo, ja këtë Mikolkën e gjorë, ju me siguri si e keni torturuar e e keni munduar, psikologjikisht, në mënyrën tuaj, derisa ai rrëfeu; ditë e natë, me siguri, i provonit: „Ti je vrasësi, ti je vrasësi…“ — kurse tani, që ai rrëfeu, do të filloni prapë t’ia shtypni kockat një nga një: „Gënjen, gjoja, s’je ti vrasësi! S’mund të ishe ti! S’po thua fjalët e tua!“ Hë, si të mos jetë detyrë komike pas kësaj?

— He-he-he! Po paskeni vënë re që i thashë tani Nikolajt se „s’po thotë fjalët e veta“?

— Si të mos e vija re?

— He-he! Mendjemprehtë, mendjemprehtë jeni, zotëri. Të gjitha i vini re! Një mendje e vërtetë lozonjare, zotëri! Dhe telin më komik e kapni… he-he! Ky tipar, thonë, nga shkrimtarët, e kishte Gogoli në shkallën më të lartë?

— Po, Gogoli.

— Po, zotëri, Gogoli, zotëri… deri në takimin më të këndshëm, zotëri.

— Deri në takimin më të këndshëm…

Raskolnikovi shkoi drejt e në shtëpi. Ishte aq i hutuar e i ngatërruar, sa, pasi arriti në shtëpi dhe u hodh në divan, ndenji nja një çerek ore duke pushuar vetëm e duke u përpjekur të mblidhte sadopak mendimet. Për Nikolajn as që merrte përsipër të arsyetonte: ndiente se ishte i tronditur; se në rrëfimin e Nikolajt kishte diçka të pashpjegueshme, të habitshme, që tani s’mund ta kuptonte për asgjë në botë. Por rrëfimi i Nikolajt ishte një fakt i vërtetë. Pasojat e këtij fakti iu bënë menjëherë të qarta: gënjeshtra s’mund të mos dilte në shesh, dhe atëherë do të merreshin përsëri me të. Por, të paktën, deri në atë kohë ai ishte i lirë dhe duhej patjetër të bënte diçka për vete, sepse rreziku ishte i pashmangshëm.

Por, megjithatë, në ç’shkallë? Gjendja filloi të qartësohej. Duke kujtuar, në vija të trasha, në lidhjen e përgjithshme, gjithë skenën e mëparshme me Porfirin, s’mundi të mos drithërohej edhe një herë nga tmerri. Natyrisht, ai s’i dinte ende të gjitha qëllimet e Porfirit, s’mund t’i kuptonte të gjitha llogaritë e tij të mëparshme. Por një pjesë e lojës ishte zbuluar, dhe, natyrisht, askush s’mund ta kuptonte më mirë se ai sa e tmerrshme ishte për të kjo „lëvizje“ në lojën e Porfirit. Edhe pak, dhe ai mund ta tradhtonte veten krejt, tashmë faktikisht. Duke e njohur natyrën e sëmurë të karakterit të tij dhe duke e kapur e duke e depërtuar drejt qysh në shikim të parë, Porfiri vepronte, ndonëse tepër me vendosmëri, por gati me siguri. Pa diskutim, Raskolnikovi kishte arritur ta komprometonte tepër veten edhe pak më parë, por deri te faktet megjithatë s’kishte arritur ende; e gjitha ishte ende vetëm relative. Por a e kuptonte, megjithatë, a e kuptonte ai kështu të gjitha këto tani? Mos gabohej? Në ç’rezultat pikërisht synonte sot Porfiri? A kishte vërtet diçka të përgatitur për sot? Dhe ç’ishte pikërisht? A priste vërtet diçka apo jo? Si do të ndaheshin pikërisht sot, sikur të mos kishte ardhur katastrofa e papritur nëpërmjet Nikolajt?

Porfiri e kishte treguar pothuajse gjithë lojën e tij; natyrisht, kishte rrezikuar, por e kishte treguar, dhe (kështu i dukej gjithnjë Raskolnikovit) sikur Porfiri të kishte vërtet diçka më shumë, do ta tregonte edhe atë. Ç’është kjo „surprizë“? Tallje, apo? Kishte kuptim apo jo? A mund të fshihej nën të qoftë edhe diçka që t’i ngjante një fakti, një akuze pozitive? Njeriu i djeshëm? Po ku u zhduk ai? Ku ishte sot? Se po të ketë Porfiri diçka pozitive, atëherë, natyrisht, kjo lidhet me njeriun e djeshëm…

Rrinte ulur në divan, me kokë varur poshtë, i mbështetur me bërryla mbi gjunjë e me fytyrën të mbuluar me duar. Dridhja nervoze vazhdonte ende në gjithë trupin. Më në fund u ngrit, mori kasketën, u mendua dhe u nis drejt derës.

Disi e parandiente se, të paktën për ditën e sotme, mund ta quante veten gati me siguri jashtë rrezikut. Befas ndjeu në zemër gati gëzim: i erdhi të shkonte sa më shpejt te Katerina Ivanovna. Në varrim, natyrisht, ishte vonuar, por në drekën e përkujtimit do të arrinte, dhe atje, tani, do ta shihte Sonjën.

U ndal, u mendua, dhe një buzëqeshje e sëmurë iu shtrydh në buzë.

— Sot! Sot! — përsëriti ai me vete, — po, që sot! Kështu duhet…

Sapo desh të hapte derën, befas ajo filloi të hapej vetë. Ai u drodh dhe u hodh mbrapsht. Dera hapej ngadalë e qetë, dhe befas u shfaq figura — e njeriut të djeshëm nga nëntoka.

Njeriu u ndal në prag, e vështroi në heshtje Raskolnikovin dhe bëri një hap në dhomë. Ishte tamam si dje, po ajo figurë, i veshur njësoj, por në fytyrë e në vështrim i kishte ndodhur një ndryshim i fortë: shikonte tani disi i pikëlluar dhe, pasi qëndroi pak, psherëtiu thellë. Mungonte vetëm që të vinte pëllëmbën në faqe e ta përkulte kokën mënjanë, që t’i ngjante krejt një gruaje fshati.

— Ç’ju duhet? — pyeti Raskolnikovi, i ngrirë si i vdekur.

Njeriu heshti dhe befas iu përkul thellë, gati deri në tokë. Të paktën e preku tokën me gishtin e dorës së djathtë.

— Ç’bëni? — thirri Raskolnikovi.

— Fajtor jam, — tha ngadalë njeriu.

— Për çfarë?

— Për mendime të liga.

Të dy e vështronin njëri-tjetrin.

— Më erdhi për fyerje. Kur denjuat të vinit atëherë, ndoshta të dehur, dhe i thërritët portierët në rajon e pyetët për gjakun, më erdhi për fyerje që e latë pa e çuar gjë dhe ju morën për të dehur. Dhe aq për fyerje më erdhi, sa më iku gjumi. E pasi e mbajtëm mend adresën, erdhëm dje këtu e pyetëm…

— Kush erdhi? — e ndërpreu Raskolnikovi, duke filluar në çast të kujtonte.

— Unë domethënë, ju fyeva.

— Pra ju jeni nga ajo shtëpi?

— Po unë isha po aty, po atëherë te porta me ta, apo ju ka ikur nga mendja? Ne e kemi zanatin tonë atje, që moti. Jemi gëzofbërës, meshçanë, marrim punë në shtëpi… e mbi të gjitha më erdhi për fyerje…

Dhe befas Raskolnikovit iu kujtua qartë gjithë skena e pardjeshme nën portë; e mori me mend se përveç portierëve atëherë qëndronin aty edhe disa njerëz të tjerë, qëndronin edhe gra. Iu kujtua një zë që propozonte ta çonin drejt e në rajon. Fytyrën e atij që fliste s’mundi ta kujtonte e madje as tani s’e njihte, por i kujtohej se madje i ishte përgjigjur diçka atëherë, ishte kthyer nga ai…

Kështu pra, me këtë qenka zgjidhur gjithë ky tmerr i djeshëm. Më e tmerrshmja ishte të mendoje se ai vërtet gati kishte humbur, gati e kishte shkatërruar veten për shkak të një rrethane kaq të parëndësishme. Pra, përveç marrjes së banesës me qira dhe bisedave për gjakun, ky njeri s’mund të tregojë asgjë. Pra, edhe Porfiri s’ka asgjë, asgjë, përveç kësaj kllapie, asnjë fakt, përveç psikologjisë, që ka dy anë, asgjë pozitive. Pra, nëse s’do të dalin fakte të tjera (e ato s’duhet të dalin më, s’duhet, s’duhet!), atëherë… atëherë ç’mund t’i bëjnë? Me se mund ta demaskojnë përfundimisht, edhe sikur ta arrestojnë? Dhe, pra, Porfiri vetëm tani, vetëm sot e mori vesh për banesën, kurse deri tani s’e dinte.

— Ju i thatë sot Porfirit… që unë kisha shkuar atje? — thirri ai, i tronditur nga një ide e papritur.

— Cilit Porfiri?

— Hetuesit të çështjeve penale.

— Unë i thashë. Portierët s’shkuan atëherë, shkova unë.

— Sot?

— Një minutë para jush isha. Dhe dëgjova gjithçka, gjithçka, si ju torturonte.

— Ku? Ç’? Kur?

— Po aty, te ai pas ndarëses, ndenja gjithë kohën.

— Si? Pra ju qenkeni surpriza? Po si mund të ndodhte kjo? Mëshirë!

— Kur pashë unë, — filloi meshçani, — që portierët s’donin të shkonin pas fjalëve të mia, sepse, thonë, është vonë tashmë, e ndoshta do të zemërohet që s’erdhën në atë orë, m’u bë për fyerje, dhe më iku gjumi, dhe fillova të pyes. E pasi e mora vesh dje, sot shkova. Herën e parë shkova — s’ishte. Pas një ore shkova — s’më pritën, herën e tretë shkova — më lanë të hyj. Fillova t’i tregoj gjithçka si ishte, dhe ai filloi të hidhej nëpër dhomë e t’i binte vetes me grusht në kraharor: „Ç’po më bëni, thotë, o kusarë? Ta dija një punë të tillë, do ta kisha kërkuar me rojë!“ Pastaj doli me vrap, thirri dikë dhe filloi të fliste me të në qoshe, e pastaj prapë te unë — e filloi të pyeste e të shante. Dhe më qortoi shumë; kurse unë i kallëzova të gjitha dhe i thashë që ju pas fjalëve të mia të djeshme s’guxuat të më përgjigjeshit asgjë dhe që ju s’më njohët. Dhe ai filloi këtu prapë të vraponte, dhe gjithnjë i binte vetes në kraharor, dhe zemërohej, dhe vraponte, kurse kur i lajmëruan për ju, — hë, thotë, futu pas ndarëses, rri tani, mos lëviz, çfarëdo që të dëgjosh, dhe ma solli vetë atje karrigen dhe më mbylli brenda; ndoshta, thotë, do të të pyes. Kurse kur sollën Nikolajn, atëherë më nxori, pas jush: do të të thërras prapë, thotë, dhe do të të pyes prapë…

— Po Nikolajn e pyeti para teje?

— Si ju nxori juve, më nxori menjëherë edhe mua, kurse Nikolajn filloi ta merrte në pyetje.

Meshçani u ndal dhe befas u përkul përsëri deri në tokë, duke prekur dyshemenë me gisht.

— Për shpifjen e për ligësinë time, më falni.

— Zoti të fal,² — u përgjigj Raskolnikovi, dhe sapo e tha këtë, meshçani iu përkul, por jo më deri në tokë, po deri në brez, u kthye ngadalë dhe doli nga dhoma. „Gjithçka ka dy anë, tani gjithçka ka dy anë“, — përsëriste Raskolnikovi dhe doli nga dhoma më i gjallëruar se kurrë.

„Tani do të ndeshemi edhe ca“, — tha ai me një buzëqeshje të ligë, duke zbritur shkallët. Kurse ligësia i drejtohej atij vetë: me përbuzje e me turp kujtonte „frikacakërinë“ e tij.

Shënime

1. Dita e emrit: festa e shenjtorit, emrin e të cilit mban dikush; në Rusi festohej më shumë se ditëlindja. ↩︎

2. Sipas zakonit ortodoks, atij që kërkon falje i përgjigjen: „Zoti të fal“. Përkulja deri në tokë, duke prekur dyshemenë me gisht, është shenjë pendese a nderimi të thellë; përkulja deri në brez — nderim më i thjeshtë. ↩︎