Pjesa e tretë — VI · Krim dhe ndëshkim

— …S’e besoj! S’mund ta besoj! — përsëriste Razumihini i hutuar, duke u përpjekur me të gjitha forcat t’i hidhte poshtë argumentet e Raskolnikovit. Po i afroheshin tashmë nomerave të Bakalejevit, ku Pulherija Aleksandrovna dhe Dunja i prisnin prej kohësh. Razumihini ndalej rrugës çdo minutë në zjarrin e bisedës, i hutuar e i trazuar vetëm nga ajo që për herë të parë kishin filluar të flisnin për këtë qartë.

— Mos e beso! — u përgjigj Raskolnikovi me një buzëqeshje të ftohtë e të shkujdesur, — ti, sipas zakonit tënd, s’vure re asgjë, kurse unë e peshoja çdo fjalë.

— Ti je dyshues, prandaj i peshoje… Hm… vërtet, jam dakord, toni i Porfirit ishte mjaft i çuditshëm, e sidomos ai i poshtër Zametovi!.. Ke të drejtë, kishte diçka në të, — po pse? Pse?

— Ndërroi mendje gjatë natës.

— Po përkundrazi, përkundrazi! Sikur ta kishin këtë mendim pa tru, do të përpiqeshin me të gjitha forcat ta fshihnin e t’i mbulonin letrat, që të të kapnin pastaj… Kurse tani — kjo është e pacipë e pa kujdes!

— Sikur të kishin fakte, domethënë fakte të vërteta, ose të paktën dyshime pak a shumë të bazuara, atëherë vërtet do të përpiqeshin ta fshihnin lojën, me shpresë se do të fitonin edhe më shumë (po, në fund të fundit, do të kishin bërë prej kohësh kontroll!). Po ata s’kanë fakt, asnjë, — gjithçka mirazh, gjithçka me dy kokë, vetëm një ide fluturake — ja, prandaj përpiqen të të ngatërrojnë me paturpësi. E ndoshta edhe vetë u zemërua që s’ka fakte, shpërtheu nga inati. E ndoshta ka edhe ndonjë qëllim… Me sa duket, është njeri i zgjuar… Ndoshta donte të më trembte me atë që di… Këtu, vëlla, ka një psikologji të veçantë… Po, në fund të fundit, është e neveritshme t’i shpjegosh të gjitha këto. Lëre!

— Dhe fyese, fyese! Të kuptoj! Por… meqë tani folëm qartë (dhe është shkëlqyeshëm që folëm më në fund qartë, gëzohem!) — atëherë po ta pranoj tani drejt se prej kohësh e kam vënë re këtë tek ata, këtë mendim, gjatë gjithë kësaj kohe, natyrisht, vetëm në një trajtë fare të vogël, zvarranike, po pse qoftë edhe zvarranike! Si guxojnë? Ku, ku fshihen tek ata këto rrënjë? Sikur ta dije sa u tërbova! Si: ngaqë një student i varfër, i gjymtuar nga varfëria e hipokondria, në prag të një sëmundjeje mizore me kllapi, që ndoshta kishte filluar tashmë tek ai (vëre re!), dyshues, sedërli, që e di vlerën e vet, dhe gjashtë muaj s’ka parë njeri në qoshen e tij, me lecka e me çizme pa shuall, — qëndron para ca policëve të lagjes e duron poshtërimin e tyre; e këtu, papritur, një borxh para hundës, një kambial i skaduar me këshilltarin e oborrit Çebarov, bojë e qelbur, tridhjetë gradë Reomyr,¹ ajër i zënë, një grumbull njerëzish, tregimi për vrasjen e personit te i cili kishte qenë një ditë më parë, dhe të gjitha këto — me bark bosh! Po si të mos ndodhë këtu të fikët! Dhe mbi këtë, mbi këtë të mbështetësh gjithçka! Dreqi e mori! E kuptoj që kjo është e bezdisshme, po në vendin tënd, Rodka, unë do t’ua qeshja të gjithëve në sy, ose më mirë: do t’u pë-shtyj-a të gjithëve në turi, e mirë-mirë, dhe do t’u shpërndaja nga të gjitha anët nja njëzet shuplaka, me mend, siç duhen dhënë gjithmonë, dhe me kaq do ta mbyllja. Pështyj! Merr zemër! Turp!

„Megjithatë, e shtjelloi mirë“, — mendoi Raskolnikovi.

— Të pështyj? Po nesër prapë marrje në pyetje! — tha ai me hidhërim, — mos vallë duhet të hyj në shpjegime me ta? Edhe pa këtë më vjen inat që dje u ula deri te Zametovi në tavernë…

— Dreqi e mori! Do të shkoj vetë te Porfiri! Dhe do ta shtrëngoj, si të afërm; le të m’i nxjerrë të gjitha deri në rrënjë! Kurse Zametovin…

„Më në fund e mori me mend!“ — mendoi Raskolnikovi.

— Prit! — bërtiti Razumihini, duke e kapur befas nga supi, — prit! Gënjeve! E mendova: gënjeve! Hë, ç’kurth është ky? Thua se pyetja për punëtorët ishte kurth? Mendoje: hë, sikur këtë ta kishe bërë ti, a do të të shpëtonte goja që pe si lyenin banesën… dhe punëtorët? Përkundrazi: s’kishe parë asgjë, edhe sikur të kishe parë! Kush e pranon diçka kundër vetes?

— Sikur atë punë ta kisha bërë unë, atëherë patjetër do të thosha që pashë edhe punëtorët, edhe banesën, — vazhdoi të përgjigjej pa dëshirë e me një neveri të dukshme Raskolnikovi.

— Po pse të flasësh kundër vetes?

— Sepse vetëm fshatarët, ose rishtarët më pa përvojë, në marrje në pyetje i mohojnë të gjitha drejt e njëherësh. Kurse një njeri pak i zhvilluar e me përvojë patjetër, sa të jetë e mundur, përpiqet t’i pranojë të gjitha faktet e jashtme e të pamënjanueshme; vetëm u gjen shkaqe të tjera, fut ndonjë tipar të tillë të vetin, të veçantë e të papritur, që u jep atyre krejt një kuptim tjetër e i vë në një dritë tjetër. Porfiri mund të llogariste pikërisht që unë patjetër do të përgjigjesha kështu dhe patjetër do të thosha që pashë, për besueshmëri, dhe njëkohësisht do të fusja diçka për shpjegim…

— Po ai do të të thoshte menjëherë që dy ditë më parë punëtorët s’mund të ishin atje dhe që, pra, ti ishe pikërisht ditën e vrasjes, pas orës shtatë. Me një gjë fare të kotë do të të ngatërronte!

— Po pikërisht për këtë llogariste, që unë s’do të arrija ta mendoja, dhe do të nxitoja të përgjigjesha më besueshëm, e do të harroja që dy ditë më parë punëtorët s’mund të ishin atje.

— Po si mund ta harrosh këtë?

— Gjëja më e lehtë! Pikërisht në gjëra të tilla fare të kota ngatërrohen më lehtë njerëzit dinakë. Sa më dinak të jetë njeriu, aq më pak e dyshon se do ta ngatërrojnë me diçka të thjeshtë. Njeriun më dinak pikërisht me gjënë më të thjeshtë duhet ta ngatërrosh. Porfiri s’është aspak aq budalla sa mendon ti…

— I poshtër qenka atëherë pas kësaj!

Raskolnikovi s’mundi të mos qeshte. Por po në atë minutë iu duk e çuditshme gjallëria e tij dhe dëshira me të cilën e kishte thënë këtë shpjegim të fundit, ndërsa gjithë bisedën e mëparshme e kishte mbajtur me një neveri të zymtë, me sa dukej për qëllime, nga nevoja.

„Po më hyn shija për disa pika!“ — mendoi ai me vete.

Por gati po në atë minutë u shqetësua disi befas, sikur ta kishte goditur një mendim i papritur e shqetësues. Shqetësimi i rritej. Kishin arritur tashmë te hyrja e nomerave të Bakalejevit.

— Shko vetëm, — tha befas Raskolnikovi, — kthehem tani.

— Ku po shkon? Po ja, arritëm!

— Më duhet, më duhet; një punë… do të vij pas gjysmë ore… Thuaju atje.

— Si të duash, po unë do të vij pas teje!

— Ç’është, edhe ti do të më torturosh! — thirri ai me një nervozizëm kaq të hidhur, me një dëshpërim të tillë në vështrim, sa Razumihinit i ranë duart. Ca kohë qëndroi në sundurmë dhe shikoi i vrenjtur si ai ecte me hapa të shpejtë drejt rrugicës së tij. Më në fund, duke shtrënguar dhëmbët e duke shtrënguar grushtet, duke u betuar aty për aty se që sot do ta shtrydhte gjithë Porfirin si limon, u ngjit lart të qetësonte Pulherija Aleksandrovnën, tashmë të shqetësuar nga mungesa e tyre e gjatë.

Kur Raskolnikovi arriti në shtëpinë e tij, tëmthat i kishte të lagur nga djersa dhe merrte frymë rëndë. U ngjit me nxitim nëpër shkallë, hyri në banesën e tij të pambyllur dhe menjëherë u mbyll me grremç. Pastaj, i trembur e si i çmendur, u hodh në qoshe, te po ajo vrimë në letrën e murit, ku kishin qenë atëherë sendet, futi dorën në të dhe për disa minuta e kontrolloi me kujdes vrimën, duke i prekur të gjitha qoshet e të gjitha palat e letrës. Pa gjetur asgjë, u ngrit dhe mori frymë thellë. Kur po i afrohej pak më parë sundurmës së Bakalejevit, i ishte bërë befas se ndonjë send, ndonjë zinxhir, ndonjë kopsë mënge ose madje letra në të cilën ishin mbështjellë, me shenjën e dorës së plakës, mund të kishte rrëshqitur disi atëherë e të kishte humbur në ndonjë të çarë të vogël, e pastaj t’i dilte befas përpara si një provë e papritur e e pakundërshtueshme.

Qëndronte si i menduar, dhe një buzëqeshje e çuditshme, e poshtëruar, gjysmë e pakuptimtë i endej nëpër buzë. Më në fund mori kasketën dhe doli ngadalë nga dhoma. Mendimet i ngatërroheshin. I menduar zbriti nën portë.

— Ja ku është vetë! — bërtiti një zë i fortë; ai ngriti kokën.

Portieri qëndronte te dera e dhomëzës së tij dhe ia tregonte drejt atë një njeriu jo të gjatë, që nga pamja i ngjante një meshçani, i veshur me diçka si rrobdishan, me jelek, dhe që nga larg i ngjante shumë një gruaje. Koka e tij, me një kasketë të yndyrosur, i varej poshtë, dhe i tëri ishte si i kërrusur. Fytyra e tij e vyshkur, me rrudha, tregonte mbi pesëdhjetë vjet; sytë e vegjël, të zhytur në dhjamë, shikonin të vrenjtur, rreptë e me pakënaqësi.

— Ç’është? — pyeti Raskolnikovi, duke iu afruar portierit.

Meshçani i hodhi sytë vëngër nga poshtë vetullave dhe e shqyrtoi me ngulm e me vëmendje, pa nxituar; pastaj u kthye ngadalë dhe, pa thënë asnjë fjalë, doli nga porta e shtëpisë në rrugë.

— Po ç’është! — thirri Raskolnikovi.

— Po ja, njëfarë njeriu pyeste nëse banon këtu studenti, ju përmendi emrin, te kush banoni. Ju zbritët këtu, ia tregova, e ai iku. Ja ç’është.

Edhe portieri ishte në njëfarë hutimi, por jo shumë, dhe pasi mendoi edhe një pikë, u kthye dhe u fut përsëri në dhomëzën e tij.

Raskolnikovi u hodh pas meshçanit dhe e pa menjëherë, duke ecur nga ana tjetër e rrugës, me të njëjtin hap të njëtrajtshëm e të pangutur, me sytë përdhe e sikur po mendonte diçka. E arriti shpejt, por për ca kohë eci prapa; më në fund u barazua me të dhe i hodhi një sy fytyrës nga anash. Ai e vuri re menjëherë, e vështroi shpejt, por përsëri uli sytë, dhe kështu ecën nja një minutë, njëri pranë tjetrit e pa folur asnjë fjalë.

— Ju pyetët për mua… te portieri? — tha më në fund Raskolnikovi, por disi shumë ngadalë.

Meshçani s’dha asnjë përgjigje e madje as s’e vështroi. Përsëri heshtën.

— Po ç’keni… vini të pyesni… e heshtni… po ç’është kjo? — Zëri i Raskolnikovit ndërpritej, dhe fjalët sikur s’donin të shqiptoheshin qartë.

Meshçani këtë herë ngriti sytë dhe e vështroi Raskolnikovin me një vështrim ogurzi, të zymtë.

— Vrastar! — tha ai befas me një zë të ulët, por të qartë e të prerë…

Raskolnikovi ecte pranë tij. Këmbët iu dobësuan befas tmerrësisht, në shpinë i ra një e ftohtë, dhe zemra për një çast sikur i ngriu; pastaj befas filloi të trokiste, sikur të ishte shkëputur nga një grremç. Kështu ecën nja njëqind hapa, njëri pranë tjetrit e përsëri krejt në heshtje.

Meshçani s’e shikonte.

— Po ç’thoni… ç’… kush është vrasës? — mërmëriti Raskolnikovi mezi i dëgjueshëm.

— Ti je vrastar, — tha ai, edhe më ndarë e më me rëndësi, e sikur me buzëqeshjen e njëfarë ngadhënjimi plot urrejtje, dhe përsëri e vështroi drejt në fytyrën e zbehtë të Raskolnikovit e në sytë e tij të vdekur. Atëherë të dy arritën në një udhëkryq. Meshçani u kthye në rrugën majtas dhe iku pa u kthyer. Raskolnikovi mbeti në vend dhe e shikoi gjatë pas. E pa se si ai, pasi kishte ecur tashmë nja pesëdhjetë hapa, u kthye dhe e vështroi atë, që qëndronte ende pa lëvizur në po atë vend. S’mund të dallohej, por Raskolnikovit iu duk se ai edhe këtë herë buzëqeshi me buzëqeshjen e tij të ftohtë, plot urrejtje e ngadhënjimtare.

Me hap të qetë, të dobësuar, me gjunjë që i dridheshin e sikur i ngrirë tmerrësisht, u kthye Raskolnikovi mbrapsht dhe u ngjit në kthinën e tij. Hoqi kasketën, e vuri në tryezë dhe për nja dhjetë minuta qëndroi pranë saj, pa lëvizur. Pastaj, i pafuqishëm, u shtri në divan dhe me dhimbje, me një rënkim të dobët, u zgjat mbi të; sytë i kishte të mbyllur. Kështu ndenji shtrirë nja gjysmë ore.

S’mendonte për asgjë. Kështu, kishte ca mendime ose copëza mendimesh, ca përfytyrime, pa rregull e pa lidhje, — fytyra njerëzish që i kishte parë qysh në fëmijëri ose që i kishte takuar diku vetëm një herë e për të cilët s’do t’i kujtohej kurrë; kambanorja e kishës V—; bilardoja në një tavernë dhe njëfarë oficeri pranë bilardos, era e purove në një dyqan duhani në bodrum, një pijetore, shkallët e zeza, krejt të errëta, të larë me ujëra të pista e të mbushura me lëvozhga vezësh, e nga diku vjen tingulli i kambanave të së dielës… Sendet ndërroheshin e vërtiteshin si shakullinë. Disa madje i pëlqenin, dhe ai kapej pas tyre, por ato shuheshin, dhe në përgjithësi diçka e shtypte përbrenda, por jo shumë. Ndonjëherë madje ishte mirë… Dridhja e lehtë s’i kalonte, dhe edhe këtë ishte gati mirë ta ndiente.

Dëgjoi hapat e nxituar të Razumihinit dhe zërin e tij, mbylli sytë dhe bëri sikur flinte. Razumihini hapi derën dhe për ca kohë qëndroi në prag, sikur të mendohej. Pastaj hyri ngadalë në dhomë dhe iu afrua me kujdes divanit. U dëgjua pëshpëritja e Nastasjës:

— Mos e cyt; lëre të flejë; pastaj le të hajë.

— Vërtet, — u përgjigj Razumihini.

Të dy dolën me kujdes dhe e mbyllën derën. Kaloi edhe nja gjysmë ore. Raskolnikovi hapi sytë dhe u kthye përsëri në shpinë, duke i vënë duart pas kokës…

„Kush është ai? Kush është ky njeri që doli nga nëntoka? Ku ishte dhe ç’pa? Pa gjithçka, kjo s’ka dyshim. Po ku qëndronte atëherë dhe nga shikonte? Pse del vetëm tani nga nën dysheme? Dhe si mundi të shihte — mos vallë është e mundur?.. Hm… — vazhdoi Raskolnikovi, duke ngrirë e duke u dridhur, — po kutia që gjeti Nikolaji pas derës: mos vallë edhe kjo është e mundur? Provat? Mjafton të të shpëtojë një vijëz sa një e njëqindmijta — dhe ja ku e ke provën sa një piramidë egjiptiane! Fluturoi një mizë, ajo pa! Mos vallë është e mundur kështu?“

Dhe ndjeu befas me neveri sa ishte dobësuar, dobësuar fizikisht.

„Duhej ta dija këtë, — mendonte ai me një buzëqeshje të hidhur, — dhe si guxova, duke e njohur veten, duke e parandier veten, të merrja sëpatën e të përgjakesha! Isha i detyruar ta dija që më parë… E! po unë e dija që më parë!..“ — pëshpëriti ai i dëshpëruar.

Herë-herë ndalej pa lëvizur para ndonjë mendimi:

„Jo, ata njerëz s’janë bërë kështu; sunduesi i vërtetë, të cilit gjithçka i lejohet, e rrënon Tulonin, bën kasaphanë në Paris, e harron ushtrinë në Egjipt, shpenzon gjysmë milioni njerëz në fushatën e Moskës dhe shpëton me një lojë fjalësh në Vilnë;² dhe atij, pas vdekjes, i ngrenë idhuj, — pra, edhe gjithçka lejohet. Jo, njerëz të tillë, me sa duket, s’kanë trup, po bronz!“

Një mendim i papritur, i huaj, befas gati e bëri të qeshte:

„Napoleoni, piramidat, Vaterloja — dhe një regjistruese e thatë, e shëmtuar, një plakushë, fajdexhore, me një arkë të kuqe nën shtrat, — hë, si ta gëlltisë këtë qoftë edhe Porfiri Petroviçi!.. Ku ta gëlltisin ata!.. Do t’i pengojë estetika: a do të futej, gjoja, Napoleoni nën shtratin e një ‚plakushe‘! Eh, pisllëk!..“

Herë-herë ndiente se sikur po fliste përçart: binte në një gjendje ekstaze me ethe.

„Plakusha është marrëzi! — mendonte ai me zjarr e me vrull, — plaka, ndoshta, është edhe gabim, s’është puna te ajo! Plaka ishte vetëm sëmundja… unë doja ta kapërceja sa më shpejt… unë s’vrava njeri, vrava një parim! Parimin e vrava, po ta kapërcej s’e kapërceva, mbeta në këtë anë… Vetëm të vras ia dola. E as këtë s’e dita, siç po del… Parim? Pse i shante pak më parë budallai Razumihin socialistët? Popull i zellshëm e tregtar; merren me ‚lumturinë e përgjithshme‘… Jo, mua jeta më jepet një herë, dhe kurrë s’do të jetë më, s’dua të pres ‚lumturinë e gjithmbarshme‘. Edhe unë vetë dua të rroj, përndryshe më mirë të mos rroj fare. E ç’ka? Unë vetëm s’desha të kaloja pranë nënës së uritur, duke shtrënguar në xhep rublën time, në pritje të ‚lumturisë së gjithmbarshme‘. ‚Po çoj, gjoja, një tullë për lumturinë e gjithmbarshme dhe prandaj ndiej qetësi në zemër‘. Ha-ha! Po pse më lejuat mua të kaloja? Se unë rroj vetëm një herë, se edhe unë dua… Eh, morr estetik jam unë, dhe asgjë më shumë, — shtoi ai befas, duke qeshur si i çmendur. — Po, jam vërtet morr, — vazhdoi ai, duke u kapur me një gëzim të keq pas mendimit, duke rrëmuar në të, duke luajtur e duke u zbavitur me të, — dhe qoftë vetëm për atë që, së pari, tani arsyetoj se jam morr; sepse, së dyti, një muaj të tërë e shqetësova Providencën gjithëmirëse, duke e thirrur për dëshmitare se, gjoja, s’e ndërmarr për mishin e epshin tim, por kam parasysh një qëllim të shkëlqyer e të këndshëm, — ha-ha! Sepse, së treti, vendosa të ruaja drejtësinë e mundshme në kryerje, peshën e masën dhe aritmetikën: nga të gjithë morrat zgjodha më të padobishmin nga të gjithë dhe, pasi ta vrisja, vendosa t’i merrja pikërisht aq sa më duhej për hapin e parë, dhe as më shumë, as më pak (kurse pjesa tjetër, pra, do të shkonte ashtu për manastirin, sipas testamentit — ha-ha!)… Sepse, sepse jam përfundimisht morr, — shtoi ai, duke kërcitur dhëmbët, — sepse vetë unë, ndoshta, jam edhe më i ndyrë e më i neveritshëm se morri i vrarë, dhe e parandieja që më parë se do t’ia them vetes këtë pasi të vras! Mos vallë mund të krahasohet diçka me një tmerr të tillë! Oh, banalitet! Oh, poshtërsi!.. Oh, si e kuptoj ‚profetin‘, me shpatë, mbi kalë. Urdhëron Allahu, dhe bindu, krijesë ‚që dridhesh‘!³ Ka të drejtë, ka të drejtë ‚profeti‘, kur vë diku tërthor rrugës një bateri të mi-i-irë dhe gjuan mbi të drejtin e mbi fajtorin, pa denjuar madje të shpjegohet! Bindu, krijesë që dridhesh, dhe — mos dëshiro, sepse — s’është puna jote!.. Oh, për asgjë, për asgjë në botë s’do t’ia fal plakushës!“

Flokët i kishte të lagur nga djersa, buzët që i dridheshin i ishin tharë, vështrimi i palëvizshëm i ishte ngulur në tavan.

„Nëna, motra, sa i doja! Pse tani i urrej? Po, i urrej, i urrej fizikisht, s’i duroj dot pranë vetes… Pak më parë u afrova dhe e putha nënën, e mbaj mend… Ta përqafosh e të mendosh se po ta merrte vesh, atëherë… mos vallë t’ia them atëherë? Kjo nga unë mund të ndodhë… Hm! ajo duhet të jetë e njëjtë si unë, — shtoi ai, duke menduar me mundim, sikur të luftonte me kllapinë që po e pushtonte. — Oh, sa e urrej tani plakushën! Më duket se do ta vrisja edhe një herë, po të vinte në vete! Lizaveta e gjorë! Pse u ndodh ajo aty!.. E çuditshme, megjithatë, pse për të pothuajse s’mendoj, sikur s’e kam vrarë?.. Lizaveta! Sonja! Të gjora, të buta, me sy të butë… Të dashura!.. Pse s’qajnë? Pse s’rënkojnë?.. Ato i japin të gjitha… shikojnë butë e qetë… Sonja, Sonja! Sonja e qetë!..“

Ra në harresë; iu duk e çuditshme që s’e mbante mend si kishte mundur të gjendej në rrugë. Ishte tashmë mbrëmje vonë. Muzgu po dendësohej, hëna e plotë ndriçonte gjithnjë e më fort; por në ajër ishte disi veçanërisht mbytje. Njerëzit ecnin grumbull nëpër rrugë; zejtarët e njerëzit e zënë po shpërndaheshin nëpër shtëpi, të tjerët shëtisnin; vinte erë gëlqere, pluhuri, uji të ndenjur. Raskolnikovi ecte i trishtuar e i shqetësuar: e mbante mend shumë mirë se kishte dalë nga shtëpia me njëfarë qëllimi, se duhej bërë diçka e duhej nxituar, por ç’ishte pikërisht — e kishte harruar. Befas u ndal dhe pa se në anën tjetër të rrugës, në trotuar, qëndronte një njeri dhe i bënte me dorë. Shkoi drejt tij përmes rrugës, por befas ky njeri u kthye dhe iku sikur të mos kishte ndodhur gjë, me kokë ulur, pa u kthyer e pa dhënë pamje se e kishte thirrur. „Po mjaft, a më thirri vallë?“ — mendoi Raskolnikovi, por prapëseprapë filloi ta ndiqte. Pa arritur nja dhjetë hapa, befas e njohu dhe — u tremb; ishte meshçani i mëparshëm, me të njëjtin rrobdishan e po aq i kërrusur. Raskolnikovi ecte nga larg; zemra i trokiste; u kthyen në një rrugicë — ai gjithnjë s’kthehej. „A e di që po shkoj pas tij?“ — mendonte Raskolnikovi. Meshçani hyri në portën e një shtëpie të madhe. Raskolnikovi iu afrua sa më shpejt portës dhe filloi të shikonte: mos kthehej dhe mos e thërriste? Vërtet, pasi kaloi gjithë kalimin nën portë e duke dalë tashmë në oborr, ai u kthye befas dhe përsëri sikur i bëri me dorë. Raskolnikovi kaloi menjëherë nën portë, por në oborr meshçani s’ishte më. Pra, kishte hyrë tani në shkallët e para. Raskolnikovi u hodh pas tij. Vërtet, dy kate më lart dëgjoheshin ende hapat e matur, të pangutur të dikujt. E çuditshme, shkallët sikur ishin të njohura! Ja dritarja në katin e parë; e trishtuar e misterioze kalonte nëpër xhama drita e hënës; ja edhe kati i dytë. Ba! Kjo është po ajo banesë ku lyenin punëtorët… Si s’e njohu menjëherë? Hapat e njeriut që ecte përpara u shuan: „pra, u ndal ose u fsheh diku“. Ja edhe kati i tretë; të shkojë më tej? Dhe ç’qetësi ka atje, madje e frikshme… Por ai shkoi. Zhurma e hapave të tij e trembte e e shqetësonte. O Zot, sa errësirë! Meshçani, me siguri, është fshehur diku këtu në qoshe. A! banesa është hapur krejt nga shkallët; u mendua dhe hyri. Në paradhomë ishte shumë errësirë e bosh, asnjë shpirt, sikur t’i kishin nxjerrë të gjitha; ngadalë, në majë të gishtave, kaloi në sallon: e gjithë dhoma ishte larë fort nga drita e hënës; gjithçka këtu si më parë: karriget, pasqyra, divani i verdhë dhe pikturat në korniza. Një hënë e madhe, e rrumbullakët, e kuqe si bakri, shikonte drejt nga dritaret. „Kjo qetësi është nga hëna, — mendoi Raskolnikovi, — ajo, me siguri, tani po thotë një gjëegjëzë“. Qëndronte dhe priste, priste gjatë, dhe sa më e qetë ishte hëna, aq më fort i trokiste zemra, madje i dhembte. Dhe gjithnjë qetësi. Befas u dëgjua një kërcitje e thatë e çastit, sikur të thyenin një cifël, dhe gjithçka ngriu përsëri. Një mizë që u zgjua u përplas befas me vrull pas xhamit dhe zukati ankueshëm. Pikërisht në këtë minutë, në qoshe, midis dollapit të vogël dhe dritares, dalloi sikur një mantel grash të varur në mur. „Pse është këtu ky mantel? — mendoi ai, — se më parë s’ishte…“ U afrua ngadalë dhe e mori me mend se pas mantelit sikur fshihej dikush. Me kujdes e largoi me dorë mantelin dhe pa se aty qëndronte një karrige, kurse në karrige, në qoshe, rrinte plakusha, e tëra e mbledhur kruspull dhe me kokën të përkulur, kështu që ai s’mund t’ia dallonte në asnjë mënyrë fytyrën, por ishte ajo. Qëndroi mbi të: „ka frikë!“ — mendoi ai, e liroi ngadalë sëpatën nga laku dhe e goditi plakën në majë të kokës, një herë e dy herë. Por çudi: ajo as që lëvizi nga goditjet, sikur të ishte prej druri. U tremb, u përkul më afër dhe filloi ta shqyrtonte; por edhe ajo e uli kokën edhe më poshtë. Atëherë ai u përkul krejt deri në dysheme dhe i pa fytyrën nga poshtë, e pa dhe u ngrir: plakusha rrinte dhe qeshte, — shpërthente në një të qeshur të qetë, pa zë, duke u përmbajtur me të gjitha forcat që ai të mos e dëgjonte. Befas iu duk se dera e dhomës së gjumit u hap fare pak dhe se edhe atje sikur qeshnin e pëshpëritnin. Tërbimi e pushtoi: me gjithë fuqinë filloi ta godiste plakën në kokë, por me çdo goditje sëpate e qeshura dhe pëshpëritja nga dhoma e gjumit dëgjoheshin gjithnjë e më fort e më qartë, kurse plakusha tundej e tëra nga e qeshura. U hodh të ikte, por gjithë paradhoma ishte tashmë plot me njerëz, dyert nga shkallët ishin hapur krejt, dhe në sheshpushim, në shkallë e atje poshtë — kudo njerëz, kokë me kokë, të gjithë shikojnë, — por të gjithë janë fshehur dhe presin, heshtin… Zemra iu shtrëngua, këmbët s’lëvizin, kanë zënë rrënjë… Desh të thërriste dhe — u zgjua.

Mori frymë rëndë, — por çudi, ëndrra sikur vazhdonte ende: dera e tij ishte hapur krejt, dhe në prag qëndronte një njeri krejt i panjohur për të dhe e shqyrtonte me ngulm.

Raskolnikovi s’kishte arritur t’i hapte krejt sytë dhe sa hap e mbyll sytë i mbylli përsëri. Rrinte shtrirë në shpinë dhe s’lëvizi. „Kjo është ëndrra që vazhdon apo jo“, — mendoi ai dhe ngriti përsëri fare pak, pa u vënë re, qerpikët për të parë: i panjohuri qëndronte në po atë vend dhe vazhdonte ta vështronte. Befas e kapërceu me kujdes pragun, e mbylli me kujdes derën pas vetes, iu afrua tryezës, priti nja një minutë, — gjatë gjithë kësaj kohe pa ia ndarë sytë, — dhe ngadalë, pa zhurmë, u ul në karrigen pranë divanit; kapelën e vuri anash, përdhe, kurse me të dyja duart u mbështet mbi bastun, duke ulur mjekrën mbi duar. Dukej se ishte përgatitur të priste gjatë. Me sa mund të dallohej nëpër qerpikët që dridheshin, ky njeri ishte jo më i ri, i ngjeshur e me një mjekër të dendur, të çelët, gati të bardhë…

Kaluan nja dhjetë minuta. Ishte ende dritë, por po ngrysej. Në dhomë ishte qetësi e plotë. Madje as nga shkallët s’vinte asnjë tingull. Vetëm zukaste e përplasej një mizë e madhe, duke u goditur me vrull pas xhamit. Më në fund kjo u bë e padurueshme: Raskolnikovi u ngrit befas pak dhe u ul në divan.

— Hë, thoni, ç’ju duhet?

— Po unë ashtu e dija që s’flini, por vetëm bëni sikur, — u përgjigj çuditshëm i panjohuri, duke qeshur i qetë. — Arkadi Ivanoviç Svidrigajlov, më lejoni të prezantohem…

Shënime

1. Shkalla e Reomyrit: shkallë temperature e përdorur atëherë në Rusi; 30° Reomyr janë rreth 37,5° Celsius. ↩︎

2. Aludime për Napoleonin: rrethimi i Tulonit (1793), shtypja me top e kryengritjes rojaliste në Paris (1795), braktisja e ushtrisë në Egjipt (1799), fushata e Moskës (1812) dhe fjala që thuhet se tha në Vilnë gjatë tërheqjes: „Nga madhështorja te qesharakja është vetëm një hap“. ↩︎

3. Aludim për ciklin e poezive të Pushkinit „Imitime të Kuranit“ (1824), ku profeti urdhërohet t’i predikojë „krijesës që dridhet“. ↩︎