Pjesa e parë — II · Zonja Bovari

Një natë, rreth orës njëmbëdhjetë, i zgjoi zhurma e një kali që u ndal pikërisht para derës. Shërbyesja hapi dritaren e papafingos dhe u mor ca kohë me fjalë me një burrë që kishte mbetur poshtë, në rrugë. Kishte ardhur për mjekun; kishte një letër. Nastazia zbriti shkallët duke u dridhur dhe shkoi të hapte bravën dhe shulat, njërin pas tjetrit. Burri e la kalin dhe, duke ndjekur shërbyesen, hyri papritur pas saj. Nxori nga brenda kësulës së leshtë me xhufka gri një letër të mbështjellë me një leckë dhe ia zgjati me kujdes Sharlit, i cili u mbështet me bërryl mbi jastëk për ta lexuar. Nastazia, pranë shtratit, mbante dritën. Zonja, nga turpi, rrinte e kthyer nga muri dhe tregonte vetëm kurrizin.

Letra, e mbyllur me një vulë të vogël dylli blu, i lutej zotit Bovari të shkonte menjëherë në fermën Berto, për të vënë në vend një këmbë të thyer. Por nga Tosti në Berto janë gjashtë ligë¹ të mira rrugë fshati, duke kaluar nga Longvili dhe Shën-Viktori. Nata ishte e zezë. Zonja Bovari e re kishte frikë se mos i ndodhte gjë burrit. U vendos, pra, që shërbëtori i stallës të nisej i pari. Sharli do të nisej tri orë më vonë, kur të dilte hëna. Do t’i dërgonin një çun përpara, që t’i tregonte rrugën për te ferma dhe t’i hapte gardhet.

Rreth orës katër të mëngjesit, Sharli, i mbështjellë mirë me mantelin, u nis për në Berto. Ende i dremitur nga ngrohtësia e gjumit, e linte veten të përkundej nga troku i qetë i kafshës. Kur ajo ndalej vetë para atyre gropave të rrethuara me ferra që hapen buzë arave, Sharli zgjohej me një të dridhur, kujtonte shpejt këmbën e thyer dhe përpiqej të sillte në mendje të gjitha thyerjet që dinte. Shiu kishte pushuar; dita po zbardhte, dhe mbi degët e mollëve pa gjethe rrinin zogj pa lëvizur, me pendët e vogla të ngritura nga era e ftohtë e mëngjesit. Fusha e rrafshët shtrihej sa hante syri, dhe tufat e pemëve rreth fermave bënin, larg njëra-tjetrës, njolla të purpurta në të zezë mbi atë sipërfaqe të madhe gri, që humbiste në horizont në ngjyrën e trishtë të qiellit. Sharli, herë pas here, hapte sytë; pastaj, ndërsa mendja i lodhej dhe gjumi i kthehej vetiu, shpejt binte në një si përgjumje, ku, duke iu përzier ndjesitë e fundit me kujtimet, e ndiente veten dyfish, njëherësh student dhe i martuar, të shtrirë në shtrat si pak më parë dhe duke kaluar nëpër një sallë të operuarish si dikur. Era e ngrohtë e lapave i përzihej në kokë me erën e gjelbër të vesës; dëgjonte unazat e hekurta të perdeve të shtretërve që rrëshqisnin mbi shufër dhe të shoqen që flinte… Kur po kalonte nga Vasonvili, pa buzë një hendeku një djalë të vogël, ulur mbi bar.

— Ju jeni mjeku? — pyeti fëmija.

Dhe, kur Sharli i tha po, ai mori nallanet në dorë dhe nisi të vraponte para tij.

Rrugës, oficeri i shëndetësisë kuptoi nga fjalët e udhërrëfyesit se zoti Ruo duhej të ishte nga bujqit më të kamur. Këmbën e kishte thyer një mbrëmë më parë, kur po kthehej nga Festa e Mbretërve² te një fqinj. E shoqja i kishte vdekur dy vjet më parë. Me vete kishte vetëm të bijën, zonjushën, që e ndihmonte të mbante shtëpinë.

Gropat e rrotave u bënë më të thella. Po afroheshin në Berto. Çuni, duke u futur atëherë nëpër një vrimë të gardhit, u zhduk, pastaj u duk sërish në fund të një oborri, për të hapur portën. Kali rrëshqiste mbi barin e lagur; Sharli përkulej që të kalonte nën degë. Qentë e rojës lehnin pranë kolibeve duke tërhequr zinxhirët. Kur hyri në Berto, kalit i hyri frika dhe u hodh fort mënjanë.

Ishte një fermë me pamje të mirë. Në stalla dukeshin, nga sipër dyerve të hapura, kuaj të mëdhenj pune që hanin qetë-qetë në grazhde të reja. Përgjatë ndërtesave shtrihej një pirg i gjerë plehu, prej të cilit ngrihej avull, dhe mbi të, mes pulave e gjelave të detit, çukisnin pesë-gjashtë pallonj, luks i kotecëve të krahinës Ko. Vatha e deleve ishte e gjatë, hambari ishte i lartë, me mure të lëmuar si pëllëmbë dore. Nën sundurmë ishin dy qerre të mëdha dhe katër plugje, me kamxhikët, me qaforet, me gjithë takëmet e tyre, lëkurët e leshta blu të të cilave po ndoteshin nga pluhuri i imët që binte nga plevicat. Oborri ngjitej përpjetë, i mbjellë me pemë në largësi të barabarta, dhe zhurma e gëzuar e një tufe patash jehonte pranë pellgut.

Një grua e re, me një fustan merinosi blu me tri volane, doli në prag të shtëpisë për të pritur zotin Bovari dhe e futi në kuzhinë, ku digjej një zjarr i madh. Mëngjesi i punëtorëve vlonte rreth e rrotull, në ca poçe të vegjël të madhësive të ndryshme. Rroba të lagura thaheshin brenda oxhakut. Lopata, maša dhe gryka e fryrëses, të gjitha me përmasa vigane, shkëlqenin si çelik i lëmuar, ndërsa përgjatë mureve shtrihej një varg i pasur enësh kuzhine, mbi të cilat vezullonte, herë më shumë e herë më pak, flaka e qartë e vatrës, bashkë me rrezet e para të diellit që hynin nga xhamat.

Sharli u ngjit në katin e parë të shihte të sëmurin. E gjeti në shtrat, duke djersitur nën batanije, me skufjen e pambuktë të hedhur tutje. Ishte një burrë i shkurtër e i shëndoshë, pesëdhjetë vjeç, me lëkurë të bardhë, me sy blu, tullac në pjesën e përparme të kokës, dhe mbante vathë. Pranë kishte, mbi një karrige, një brokë të madhe me raki, prej së cilës hidhte herë pas here për t’i dhënë zemër vetes; por, sapo pa mjekun, i ra hovi, dhe në vend që të mallkonte, siç bënte prej dymbëdhjetë orësh, nisi të rënkonte me zë të dobët.

Thyerja ishte e thjeshtë, pa asnjë lloj ndërlikimi. Sharli s’do të kishte guxuar të dëshironte një më të lehtë. Atëherë, duke kujtuar sjelljen e mësuesve të tij pranë shtratit të të plagosurve, e ngushëlloi të sëmurin me lloj-lloj fjalësh të mira; përkëdhelje kirurgjike, që janë si vaji me të cilin lyhen bisturitë. Për të pasur shina, shkuan e morën nën hangarin e qerreve një tufë dërrasash të holla. Sharli zgjodhi njërën, e preu copa-copa dhe e lëmoi me një copë xhami, ndërsa shërbyesja griste çarçafë për të bërë fasha dhe zonjusha Ema përpiqej të qepte ca jastëkë të vegjël. Meqë iu desh shumë kohë derisa të gjente kutinë e gjilpërave, i ati u nxeh; ajo s’tha asgjë; por, ndërsa qepte, shponte gishtat, që pastaj i çonte te goja për t’i thithur.

Sharlit i ra në sy bardhësia e thonjve të saj. Ishin të shndritshëm, të hollë në majë, më të pastër se fildishet e Diepit³ dhe të prerë si bajame. Megjithatë dora nuk i ishte e bukur, ndoshta jo aq e zbehtë sa duhej, dhe paksa e thatë në nyjat e gishtave; ishte edhe tepër e gjatë, pa përkulje të buta në vijat e saj. E bukur ajo kishte sytë; megjithëse ishin kafe, dukeshin të zinj për shkak të qerpikëve, dhe vështrimi i saj të vinte drejt e në sy me një guxim të çiltër.

Pasi u bë fashimi, vetë zoti Ruo e ftoi mjekun të hante një kafshatë para se të ikte.

Sharli zbriti në sallë, në katin përdhes. Aty ishin shtruar dy vende, me gota argjendi, mbi një tryezë të vogël, në këmbët e një shtrati të madh me tendë, të veshur me një basmë me figura që paraqitnin turq. Ndihej një erë shpatoreje dhe çarçafësh të lagësht, që dilte nga dollapi i lartë prej lisi, përballë dritares. Përtokë, nëpër qoshe, ishin rreshtuar më këmbë thasë me grurë. Ishte teprica e hambarit aty pranë, ku ngjiteshe nga tri shkallë guri. Për ta zbukuruar dhomën, në mes të murit, boja e gjelbër e të cilit po zhvishej nga lagështia, varej në një gozhdë një kokë Minerve e vizatuar me laps të zi, në kornizë të praruar, që poshtë kishte të shkruar me shkronja gotike: „Babit tim të dashur.“

Folën në fillim për të sëmurin, pastaj për kohën, për të ftohtët e mëdha, për ujqërit që bridhnin natën nëpër fusha. Zonjusha Ruo nuk e kalonte aq mirë në fshat, sidomos tani që i kishte rënë mbi supe, pothuajse asaj vetëm, gjithë kujdesi i fermës. Meqë salla ishte e freskët, ajo dridhej ndërsa hante, gjë që i zbulonte paksa buzët e mishta, të cilat e kishte zakon t’i kafshonte lehtë kur heshtte.

Qafa i dilte nga një jakë e bardhë, e kthyer poshtë. Flokët, dy palët e zeza të të cilëve dukeshin secila si një copë e vetme, aq të lëmuara ishin, ndaheshin në mes të kokës nga një vijë e hollë, që zhytej lehtë sipas lakores së kafkës; dhe, duke lënë të dukej mezi maja e veshit, shkonin e bashkoheshin pas në një topuz të dendur, me një valëzim drejt tëmthave që mjeku i fshatit e vuri re atje për herë të parë në jetën e tij. Mollëzat i kishte rozë. Mbante, si burrat, të futur mes dy kopsave të bluzës, një palë syze dore me kornizë prej kocke breshke.

Kur Sharli, pasi u ngjit t’i thoshte lamtumirë xha Ruoit, hyri sërish në sallë para se të nisej, e gjeti në këmbë, me ballin pas xhamit të dritares, duke parë në kopsht, ku era kishte rrëzuar hunjtë e fasuleve. Ajo u kthye.

— Kërkoni gjë? — pyeti.

— Kamxhikun, ju lutem, — u përgjigj ai.

Dhe nisi të rrëmonte mbi shtrat, pas dyerve, nën karrige; kamxhiku kishte rënë përtokë, mes thasëve dhe murit. Zonjusha Ema e pa; u përkul mbi thasët me grurë. Sharli, si kavalier, u turr dhe, duke zgjatur edhe ai krahun me të njëjtën lëvizje, ndjeu që gjoksi i tij i preku lehtë kurrizin vajzës, të përkulur poshtë tij. Ajo u drejtua, e tëra e kuqe, dhe e pa përmbi sup, duke i zgjatur kamxhikun prej damari kau.

Në vend që të kthehej në Berto pas tri ditësh, siç e kishte premtuar, u kthye që të nesërmen, pastaj rregullisht dy herë në javë, pa llogaritur vizitat e papritura që bënte herë pas here, gjoja pa dashje.

Gjithçka, sidoqoftë, shkoi mirë; shërimi ecte sipas rregullave, dhe kur, pas dyzet e gjashtë ditësh, panë xha Ruoin që provonte të ecte vetëm nëpër kasollen e tij, zunë ta quanin zotin Bovari një njeri shumë të zot. Xha Ruoi thoshte se as mjekët më të mirë të Ivtosë, madje as ata të Ruanit, s’do ta kishin shëruar më mirë.

Sa për Sharlin, ai as që u përpoq ta pyeste veten pse vinte me kënaqësi në Berto. Po ta kishte menduar, pa dyshim do ta kishte shpjeguar zellin e tij me rëndësinë e rastit, ose ndoshta me fitimin që shpresonte të nxirrte. Por a ishte vallë për këtë që vizitat në fermë bënin, mes punëve të varfra të jetës së tij, një përjashtim kaq të ëmbël? Ato ditë ngrihej herët, nisej me galop, e ngiste kafshën, pastaj zbriste për të fshirë këpucët në bar dhe vishte dorezat e zeza para se të hynte. I pëlqente ta shihte veten duke mbërritur në oborr, të ndiente pas supit portën që rrotullohej, gjelin që këndonte mbi mur, djemtë që i dilnin përpara. I pëlqenin hambari dhe stallat; i pëlqente xha Ruoi, që i binte pëllëmbë më pëllëmbë dhe e quante shpëtimtarin e tij; i pëlqenin nallanet e vegjël të zonjushës Ema mbi pllakat e lara të kuzhinës; takat e larta e bënin pak më të gjatë, dhe, kur ecte para tij, shollat prej druri, duke u ngritur shpejt, kërcisnin me një zhurmë të thatë pas lëkurës së çizmeve.

Ajo e përcillte gjithmonë deri te shkalla e parë e hyrjes. Kur ende s’ia kishin sjellë kalin, rrinte aty. Ishin përshëndetur, nuk flisnin më; ajri i hapët e rrethonte, duke ia ngritur rrëmujshëm qimet e holla të zverkut, ose duke ia tundur mbi ijë lidhëset e përparëses, që përdridheshin si flamurë të vegjël. Një herë, në një ditë shkrirjeje, lëvorja e pemëve kullonte në oborr, bora mbi çatitë e ndërtesave po shkrihej. Ajo ishte në prag; shkoi e mori çadrën, e hapi. Çadra, prej mëndafshi me ngjyrë gushë pëllumbi, që e përshkonte dielli, i ndriçonte me vezullime lëvizëse lëkurën e bardhë të fytyrës. Ajo buzëqeshte nën të, në ngrohtësinë e vakët; dhe dëgjoheshin pikat e ujit që binin, një nga një, mbi mëndafshin e valëzuar e të tendosur.

Në kohën e parë që Sharli shkonte në Berto, zonja Bovari e re nuk harronte të pyeste për të sëmurin, madje në librin e llogarive, që e mbante me partita të dyfishta, i kishte zgjedhur zotit Ruo një faqe të bukur të bardhë. Por kur mori vesh se ai kishte një vajzë, shkoi e pyeti për të; dhe mësoi se zonjusha Ruo, e rritur në manastir, te ursulinet,⁴ kishte marrë, siç thonë, një edukatë të mirë, se dinte, rrjedhimisht, vallëzim, gjeografi, vizatim, të qëndiste dhe t’i binte pianos. Kjo qe kulmi!

— Ja pra pse, — i thoshte vetes, — i çel kaq shumë fytyra kur shkon ta shohë, dhe vesh jelekun e ri, me rrezik që t’ia prishë shiu? Ah! ajo grua! ajo grua!…

Dhe e urreu, me instinkt. Në fillim e shfryu me aludime, që Sharli s’i kuptoi; pastaj me vërejtje kalimthi, që ai i linte të kalonin nga frika e stuhisë; më në fund me sulme ballë për ballë, të cilave ai s’dinte si t’u përgjigjej.

— Si qe puna që vazhdonte të shkonte në Berto, kur zoti Ruo ishte shëruar dhe ata njerëz ende s’kishin paguar? Ah! sepse atje kishte një person, dikë që dinte të bisedonte, një qëndistare, një mendjehollë. Ja çfarë i pëlqente atij: i duheshin zonjusha qyteti! — Dhe vazhdonte:

— E bija e xha Ruoit, zonjushë qyteti! Hajde, hajde! Gjyshi i tyre ka qenë bari, dhe kanë një kushëri që për pak sa s’doli para gjyqit për një goditje të keqe në një grindje. S’ka pse bën gjithë ato naze, as pse del të dielave në kishë me fustan mëndafshi, si ndonjë konteshë. I shkreti plak, pastaj, që po të mos ishte kolza e vitit të kaluar, s’do të kishte pasur nga t’i paguante qiratë e prapambetura!

Nga lodhja, Sharli pushoi së shkuari në Berto. Eloiza e kishte bërë të betohej se s’do të shkonte më, me dorë mbi librin e meshës, pas shumë dënesash e puthjesh, në një shpërthim të madh dashurie. Ai u bind, pra; por guximi i dëshirës protestoi kundër nënshtrimit të sjelljes, dhe, nga njëfarë hipokrizie e naivitetit, mendoi se ky ndalim për ta parë ishte për të si një e drejtë për ta dashur. E pastaj e veja ishte e thatë; i kishte dhëmbët të gjatë; mbante në çdo stinë një shall të vogël të zi, maja e të cilit i zbriste mes shpatullave; trupin e ngurtë e kishte të futur si në këllëf, në fustane të ngushtë e tepër të shkurtër, që i zbulonin kyçet e këmbëve, me fjongot e këpucëve të gjera të kryqëzuara mbi çorapet gri.

E ëma e Sharlit vinte t’i shihte herë pas here; por, pas disa ditësh, nusja dukej sikur e mprehte në teh të vet; dhe atëherë, si dy thika, ia nisnin ta çanin me vërejtjet dhe qortimet e tyre. S’bënte mirë që hante kaq shumë! Pse t’i ofronte gjithmonë një gotë të parit që i vinte? Ç’kokëfortësi, të mos donte të vishte fanellë leshi!

Ndodhi që, në fillim të pranverës, një noter nga Engvili, që mbante në dorë paratë e së vesë Dybyk, hipi në anije me një baticë të mbarë, duke marrë me vete gjithë paratë e zyrës së tij. Eloiza, është e vërtetë, kishte ende, përveç një pjese në një anije, të vlerësuar gjashtë mijë franga, shtëpinë e saj në rrugën Shën-Fransua; e megjithatë, nga gjithë ajo pasuri që e kishin bërë të kumbonte aq lart, asgjë, veç pak mobiljeve dhe disa rrobave të vjetra, nuk ishte parë në shtëpi. U desh që puna të sqarohej. Shtëpia e Diepit doli e brejtur nga hipotekat deri në themele; sa kishte vënë ajo te noteri, vetëm Zoti e dinte; dhe pjesa e barkës nuk kaloi një mijë ekju.⁵ Kishte gënjyer, pra, zonja e mirë! I tërbuar, zoti Bovari plak, duke thyer një karrige mbi kalldrëm, e akuzoi të shoqen se ia kishte prishur jetën të birit duke e mbrehur me një gërdallë të tillë, që as takëmet s’i vlenin sa lëkura. Erdhën në Tost. U sqaruan. Pati skena. Eloiza, me lot në sy, duke iu hedhur në krahë të shoqit, iu lut ta mbronte nga prindërit e tij. Sharli deshi të fliste në mbrojtje të saj. Ata u zemëruan dhe ikën.

Por goditja ishte dhënë. Pas tetë ditësh, ndërsa shtrinte rroba në oborr, e zuri një pështymë gjaku, dhe të nesërmen, ndërsa Sharli i kishte kthyer kurrizin për të mbyllur perden e dritares, ajo tha: „Ah! O Zot!“, lëshoi një psherëtimë dhe i ra të fikët. Kishte vdekur! Ç’habi!

Kur gjithçka mbaroi në varreza, Sharli u kthye në shtëpi. Poshtë s’gjeti njeri; u ngjit në katin e parë, në dhomë, pa fustanin e saj ende të varur në këmbët e kthinës së shtratit; atëherë, duke u mbështetur pas tryezës së shkrimit, ndenji deri në mbrëmje i humbur në një ëndërrim të dhimbshëm. Ajo e kishte dashur, në fund të fundit.

Shënime

1. Liga (lieue): njësi e vjetër franceze e gjatësisë, rreth katër kilometra. Gjashtë ligë janë, pra, mbi njëzet kilometra, që Sharli i bën natën me kalë. ↩︎

2. Festa e Mbretërve, ose Epifania (6 janar): sipas zakonit francez, atë natë familjet dhe fqinjët mblidhen e ndajnë „ëmbëlsirën e mbretërve“, dhe kush gjen në copën e vet kokrrën e fshehur bëhet „mbret“ i mbrëmjes. Ngjarja ndodh, pra, në mes të dimrit. ↩︎

3. Diepi ishte i njohur për punimet e fildishta, që gdhendeshin aty që nga shekulli XVII. ↩︎

4. Ursulinet: urdhër murgeshash katolike që merreshin me edukimin e vajzave. Manastiret e tyre ishin njëkohësisht konvikte, ku familjet e kamura dërgonin vajzat të mësonin fenë, sjelljen dhe pak art e letërsi. ↩︎

5. Ekju (écu): emër i vjetër që njerëzit ende ua jepnin monedhave prej argjendi prej tri ose pesë frangash. Pjesa e anijes, pra, vlente vetëm tri a pesë mijë franga, në vend të gjashtë mijëve të premtuara. ↩︎