Pjesa e parë — III · Zonja Bovari

Një mëngjes, xha Ruoi erdhi t’i sillte Sharlit pagesën për këmbën që ia kishte vënë në vend: shtatëdhjetë e pesë franga në monedha dyzetsoldëshe¹ dhe një gjel deti. Kishte marrë vesh për fatkeqësinë e tij dhe e ngushëlloi sa mundi.

— E di unë ç’është! — thoshte, duke i rënë me dorë në sup; — kam qenë edhe unë si ju! Kur më vdiq e shkreta e ndjerë, dilja nëpër ara që të rrija fare vetëm; binja në rrëzë të ndonjë peme, qaja, thërrisja Zotin, i thosha marrëzira; do të doja të isha si urithët që shihja të varur nëpër degë, me krimbat që u gëlonin në bark, i ngordhur, me një fjalë. Dhe kur mendoja që të tjerët, në atë kohë, ishin me gratë e tyre të mira dhe i mbanin të shtrënguara pas vetes, i bija tokës me shkop sa kisha fuqi; isha gati si i çmendur, s’haja më; vetëm mendimi që të shkoja në kafene më neveriste, s’do ta besonit. E pra, ngadalë-ngadalë, ditë pas dite, një pranverë pas një dimri dhe një vjeshtë pas një vere, rrodhi fije-fije, thërrime-thërrime; iku, shkoi, u ul, dua të them, sepse diçka të mbetet gjithmonë në fund, si të thuash… një peshë, ja këtu, në gjoks! Por, meqë ky është fati i të gjithëve, s’duhet as ta lëmë veten të tretemi, e ngaqë vdiqën të tjerët, të duam të vdesim edhe ne… Duhet të shkundeni, zoti Bovari; do t’ju kalojë! Ejani të na shihni; vajza ime ju kujton herë pas here, ta dini, dhe thotë ashtu, që ju e keni harruar. Ja, pranvera po vjen; do t’ju nxjerrim të vrisni ndonjë lepur në lepurishte, sa për t’ju hapur pak mendja.

Sharli e dëgjoi këshillën. U kthye në Berto; i gjeti të gjitha si një ditë më parë, domethënë si pesë muaj më parë. Dardhat kishin lulëzuar, dhe plaku Ruo, tani më këmbë, shkonte e vinte, gjë që e bënte fermën më të gjallë.

Duke menduar se ishte detyra e tij t’i bënte mjekut sa më shumë nderime, për shkak të gjendjes së tij të dhimbshme, iu lut të mos e hiqte kapelën, i foli me zë të ulët, si të ishte i sëmurë, madje bëri sikur u zemërua që nuk i kishin përgatitur diçka pak më të lehtë se pjesa tjetër, si ca poçe të vegjël me krem ose dardha të ziera. Tregoi histori. Sharli e zuri veten duke qeshur; por kujtimi i së shoqes, që iu kthye befas, e vrenjti.

Sollën kafenë; s’e mendoi më.

E mendoi gjithnjë e më pak, sa më shumë mësohej të jetonte vetëm. Kënaqësia e re e pavarësisë shpejt ia bëri vetminë më të durueshme. Tani mund t’i ndërronte oraret e të ngrënit, të hynte e të dilte pa i dhënë llogari njeriu dhe, kur ishte shumë i lodhur, të shtrihej në shtrat me krahë e këmbë të hapura, sa gjerë ishte. Kështu, e përkëdheli veten, e llastoi dhe i pranoi ngushëllimet që i jepnin. Nga ana tjetër, vdekja e së shoqes nuk i kishte bërë dëm në zanat, sepse një muaj të tërë njerëzit kishin përsëritur: „I shkreti djalë! Ç’fatkeqësi!“ Emri i tij ishte përhapur, klientët i ishin shtuar; e pastaj shkonte në Berto sa herë t’i donte qejfi. Kishte një shpresë pa qëllim, një lumturi të paqartë; fytyra i dukej më e këndshme kur krihte favoritet para pasqyrës.

Një ditë mbërriti rreth orës tre; të gjithë ishin nëpër ara; hyri në kuzhinë, por në fillim nuk e pa Emën; kanatat e dritareve ishin mbyllur. Nëpër të çarat e drurit, dielli zgjaste mbi pllaka vija të gjata e të holla, që thyheshin në qoshet e mobiljeve dhe dridheshin në tavan. Mbi tryezë, mizat ngjiteshin nëpër gotat e përdorura dhe zukatnin duke u mbytur në fund, në sidrin e mbetur. Drita që zbriste nga oxhaku, duke i dhënë një si kadife blozës së pllakës së vatrës, e kaltëronte paksa hirin e ftohtë. Mes dritares dhe vatrës, Ema qepte; nuk kishte shami supesh dhe mbi supet e zbuluara i dukeshin pika të vogla djerse.

Siç e do zakoni në fshat, i propozoi të pinte diçka. Ai nuk pranoi, ajo nguli këmbë dhe më në fund, duke qeshur, i propozoi të pinin bashkë nga një gotë liker. Shkoi, pra, mori në dollap një shishe kuraso, uli dy gota të vogla, mbushi njërën deri në buzë, hodhi fare pak në tjetrën dhe, pasi trokitën gotat, e çoi te goja. Meqë ishte gati bosh, ajo përkulej prapa për të pirë; dhe, me kokën pas, me buzët përpara, me qafën të tendosur, qeshte që s’ndiente asgjë, ndërsa maja e gjuhës, duke kaluar mes dhëmbëve të saj të hollë, lëpinte me të prekura të vogla fundin e gotës.

U ul përsëri dhe e mori prapë punën në dorë, që ishte një çorape e bardhë pambuku, të cilën po e arnonte; punonte me ballin ulur; nuk fliste, as Sharli. Ajri, duke hyrë nga poshtë derës, shtynte pak pluhur mbi pllaka; ai e shikonte si zvarritej dhe dëgjonte vetëm rrahjen e brendshme të kokës së vet, bashkë me kakarisjen e largët të një pule që bënte vezë diku nëpër oborre. Ema, herë pas here, freskonte faqet duke vënë mbi to pëllëmbët e duarve, të cilat pastaj i ftohte mbi kokat e hekurta të kalamendeve të mëdha.

U ankua se që nga fillimi i stinës i merreshin mendtë; pyeti nëse do t’i bënin mirë banjat e detit; nisi të fliste për manastirin, Sharli për kolegjin e tij, fjalët u erdhën vetë. U ngjitën në dhomën e saj. Ajo i tregoi fletoret e vjetra të muzikës, librat e vegjël që i kishin dhënë si çmime dhe kurorat me gjethe lisi, të harruara në fund të një dollapi. I foli edhe për të ëmën, për varrezat, madje i tregoi në kopsht lehen prej nga mblidhte lule të premten e parë të çdo muaji, për t’ia çuar në varr. Por kopshtari që kishin s’merrte vesh fare; sa keq të shërbenin! Asaj do t’i kishte pëlqyer shumë të banonte në qytet, qoftë edhe vetëm gjatë dimrit, megjithëse gjatësia e ditëve të bukura e bënte ndoshta fshatin edhe më të mërzitshëm gjatë verës; — dhe, sipas asaj që thoshte, zëri i saj ishte i kthjellët, i mprehtë, ose, duke u mbuluar befas nga një plogështi, zgjatej në modulime që mbaronin gati në pëshpëritje, kur fliste me vete, — herë e gëzuar, me sytë e hapur e të çiltër, pastaj me qepallat gjysmë të mbyllura, me vështrimin të mbytur në mërzi e me mendjen që i endej gjetiu.

Në mbrëmje, duke u kthyer, Sharli i mori një nga një fjalitë që kishte thënë ajo, duke u përpjekur t’i kujtonte, t’ua plotësonte kuptimin, që ta përfytyronte atë pjesë të jetës që ajo kishte jetuar në kohën kur ai ende s’e njihte. Por kurrë s’arriti ta shihte në mendje ndryshe nga si e kishte parë herën e parë, ose si e kishte lënë pak më parë. Pastaj e pyeti veten ç’do të bëhej me të, a do të martohej, dhe me kë? Mjerisht! xha Ruoi ishte shumë i pasur, dhe ajo!… kaq e bukur! Por fytyra e Emës i vinte gjithmonë e i qëndronte para syve, dhe diçka monotone, si gumëzhima e një fuge, i buçiste në vesh: „Po sikur të martoheshe! sikur të martoheshe!“ Natën nuk fjeti, i ishte zënë fyti, kishte etje; u ngrit të pinte ujë nga kana dhe hapi dritaren; qielli ishte i mbuluar me yje, frynte një erë e ngrohtë, larg lehnin qentë. E ktheu kokën nga ana e Bertosë.

Duke menduar se, në fund të fundit, s’rrezikonte asgjë, Sharli i premtoi vetes se do ta kërkonte për grua sapo t’i jepej rasti; por, sa herë që iu dha, frika se mos s’gjente fjalët e duhura ia ngjiste buzët.

Xha Ruoit nuk do t’i vinte keq po ta shpëtonin nga e bija, që s’i bënte ndonjë punë të madhe në shtëpi. Përbrenda e shfajësonte, duke gjykuar se ajo kishte tepër mend për bujqësinë, zanat i mallkuar nga qielli, se s’ishte parë kurrë ndonjë milioner prej tij. Larg së qeni pasuruar, plaku humbiste çdo vit; sepse, ndonëse ishte i shkëlqyer në pazar, ku i pëlqenin dredhitë e zanatit, bujqësia e mirëfilltë, bashkë me qeverisjen e brendshme të fermës, i shkonte më pak se kujtdo tjetër. Duart nuk i nxirrte me qejf nga xhepat dhe nuk kursente shpenzimet për gjithçka që kishte të bënte me jetën e vet, se donte të ishte mirë i ngrënë, mirë i ngrohur, mirë i fjetur. I pëlqenin sidri i fortë, kofshët e qengjit me gjak dhe glorietë² të përziera gjatë. Hante në kuzhinë, vetëm, përballë zjarrit, në një tryezë të vogël që ia sillnin të shtruar gati, si në teatër.

Kur e vuri re, pra, që Sharlit i skuqeshin mollëzat pranë së bijës, që do të thoshte se një nga këto ditë do t’ia kërkonte për grua, e bluajti që përpara gjithë punën në mendje. E gjente paksa të hajthëm dhe s’ishte dhëndri që do të kishte dashur; por thoshin se ishte i sjellshëm, i kursyer, shumë i shkolluar, dhe pa dyshim s’do të bënte shumë pazar për prikën. E meqë xha Ruoi do të detyrohej të shiste njëzet e dy akra³ nga toka e tij, meqë i kishte borxh shumë muratorit, shumë samarxhiut, meqë boshti i shtrydhëses së mollëve donte ndërruar:

— Po ma kërkoi, — tha me vete, — ia jap.

Në kohën e Shën Mëhillit,⁴ Sharli kishte ardhur të kalonte tri ditë në Berto. Dita e fundit kishte ikur si të mëparshmet, duke e shtyrë çerek ore pas çerek ore. Xha Ruoi e përcolli; ecnin nëpër një rrugicë të ulët mes dy gardheve, po ndaheshin; ky ishte çasti. Sharli i dha vetes afat deri te qoshja e gardhit dhe më në fund, kur e kaluan:

— Zoti Ruo, — pëshpëriti, — do të doja t’ju thosha diçka.

U ndalën. Sharli heshtte.

— Po tregoje, more, hallin tënd! Mos kujton se s’i di të gjitha? — tha xha Ruoi, duke qeshur butë.

— Xha Ruo…, xha Ruo… — belbëzoi Sharli.

— Unë s’dua gjë më mirë, — vazhdoi fermeri. — Ndonëse pa dyshim e vogla mendon si unë, duhet t’i kërkojmë edhe asaj mendimin. Ikni, pra; unë po kthehem në shtëpi. Po qe se thotë po, më dëgjoni mirë, s’keni pse të ktheheni, për shkak të njerëzve, e pastaj do ta tronditte shumë. Por, që të mos ju hajë meraku, do ta hap kanatën e dritares sa gjerë që të përplaset pas murit: mund ta shihni nga pas, po u përkulët mbi gardh.

Dhe u largua.

Sharli e lidhi kalin pas një peme. Vrapoi e zuri vend në shteg; priti. Kaloi një gjysmë ore, pastaj numëroi në orë nëntëmbëdhjetë minuta. Befas diçka u përplas pas murit; kanata ishte hapur, shuli ende dridhej.

Të nesërmen, që në orën nëntë, ishte në fermë. Ema u skuq kur ai hyri, ndërsa përpiqej të qeshte paksa, sa për t’u mbajtur. Xha Ruoi e përqafoi dhëndrin e ardhshëm. Bisedat për punët e parave i shtynë për më vonë; kishin, sidoqoftë, kohë përpara, sepse martesa nuk mund të bëhej, siç e donte nderi, para se të mbaronte zia e Sharlit, domethënë rreth pranverës së vitit tjetër.

Dimri kaloi në këtë pritje. Zonjusha Ruo u mor me pajën. Një pjesë e porositi në Ruan, dhe vetë qepi këmisha e skufje nate, sipas modeleve të modës që i mori hua dikujt. Kur Sharli vinte në fermë, bisedohej për përgatitjet e dasmës; pyesnin njëri-tjetrin se në cilën dhomë do të shtrohej gostia; ëndërronin sa gjella do të duheshin dhe cilat do të ishin të parat.

Ema, përkundrazi, do të kishte dashur të martohej në mesnatë, me pishtarë; por xha Ruoi s’e mori vesh fare këtë ide. U bë, pra, një dasmë, ku erdhën dyzet e tre veta, ku ndenjën gjashtëmbëdhjetë orë në tryezë, që rifilloi të nesërmen dhe pak edhe ditët e tjera.

Shënime

1. Soldi (sou): monedhë e vogël, sa pesë centimë. Një monedhë dyzetsoldëshe vlente, pra, dy franga. ↩︎

2. Gloria: kafe e zezë me sheqer dhe me raki, e përzier gjatë në gotë, pije e dashur në fshatrat e Normandisë. ↩︎

3. Akri normand ishte një njësi e vjetër sipërfaqeje, rreth katër të pestat e hektarit. Njëzet e dy akra janë, pra, rreth tetëmbëdhjetë hektarë. ↩︎

4. Shën Mëhilli: festa e Shën Mikaelit, më 29 shtator. Në fshatrat franceze ishte një nga ditët e vitit kur zakonisht mbaronin qiratë dhe shlyheshin pagesat. ↩︎