Pjesa e dytë — XIII · Zonja Bovari

Sapo mbërriti në shtëpi, Rodolfi u ul me vrull në tryezën e punës, nën kokën e drerit që i varej si trofe pas murit. Por, kur e pati penën mes gishtave, s’gjeti asgjë, aq sa, duke u mbështetur në të dy bërrylat, nisi të mendohej. Ema i dukej sikur ishte zhvendosur në një të kaluar të largët, sikur vendimi që kishte marrë të kishte vënë befas mes tyre një largësi të pamasë.

Për të rikapur diçka prej saj, shkoi e kërkoi në dollap, në kokë të shtratit, një kuti të vjetër biskotash të Remsit ku zakonisht mbyllte letrat e grave, dhe prej saj doli një erë pluhuri të lagësht e trëndafilash të vyshkur. Në fillim pa një shami xhepi, të mbuluar me pika të zbehta. Ishte një shami e saj, një herë që i kishte rrjedhur gjak nga hunda gjatë një shëtitjeje; s’e mbante mend më. Pranë saj, duke u përplasur nëpër të gjitha qoshet, ishte portreti i vogël që i kishte dhënë Ema; veshja e saj iu duk pretenduese dhe vështrimi i saj anash me efektin më të mjerë; pastaj, duke e vështruar gjatë këtë figurë dhe duke ngjallur kujtimin e modeles, tiparet e Emës pak nga pak iu ngatërruan në kujtesë, sikur fytyra e gjallë dhe fytyra e pikturuar, duke u fërkuar njëra me tjetrën, ta kishin fshirë njëra-tjetrën. Më në fund lexoi disa nga letrat e saj; ishin plot me shpjegime për udhëtimin e tyre, të shkurtra, teknike e të nxituara si shënime pune. Deshi të shihte sërish ato të gjatat, të dikurshmet; për t’i gjetur në fund të kutisë, Rodolfi i nxori të gjitha të tjerat nga vendi; dhe pa e ditur nisi të rrëmonte në atë grumbull letrash e sendesh, duke gjetur aty rrëmujë tufa lulesh, një llastik çorapesh, një maskë të zezë, karfica dhe flokë — flokë! të zinj, bjondë; disa madje, duke u kapur pas hekurit të kutisë, këputeshin kur e hapje.

Duke u endur kështu mes kujtimeve, shqyrtonte shkrimet dhe stilin e letrave, po aq të larmishëm sa drejtshkrimi i tyre. Ishin të ëmbla ose gazmore, shakaxhie, melankolike; kishte që kërkonin dashuri dhe të tjera që kërkonin para. Nga një fjalë, kujtonte fytyra, disa gjeste, një tingull zëri; ndonjëherë megjithatë s’kujtonte asgjë.

Në të vërtetë, këto gra, duke i ardhur të gjitha njëherësh në mendje, pengonin njëra-tjetrën dhe zvogëloheshin, si nën të njëjtin nivel dashurie që i barazonte. Duke i marrë pra me grusht letrat e përziera, u argëtua disa minuta duke i lënë të binin si ujëvarë nga dora e djathtë në të majtën. Më në fund, i mërzitur, i përgjumur, Rodolfi shkoi e e vuri prapë kutinë në dollap, duke thënë me vete:

— Ç’grumbull marrëzirash!…

Gjë që përmblidhte mendimin e tij; sepse kënaqësitë, si nxënësit në oborrin e një kolegji, ia kishin shkelur aq shumë zemrën, sa aty s’mbinte më asgjë e gjelbër, dhe ajo që kalonte andej, më mendjelehtë se fëmijët, s’linte as, si ata, emrin e gdhendur në mur.

— Hajde, — tha me vete, — të fillojmë!

Shkroi:

„Guxim, Ema! guxim! Nuk dua t’jua shkatërroj jetën…“

„Në fund të fundit, është e vërtetë, — mendoi Rodolfi; — po veproj në interesin e saj; jam i ndershëm.“

„A e keni peshuar mirë vendimin tuaj? A e dini humnerën ku po ju tërhiqja, engjëll i gjorë? Jo, apo jo? Ecnit me besim e të çmendur, duke besuar në lumturi, në të ardhmen… Ah! të mjerët ne! të marrë!“

Rodolfi u ndal për të gjetur këtu ndonjë shfajësim të mirë.

„Po t’i them që e kam humbur gjithë pasurinë?… Ah! jo, e pastaj kjo s’do të ndalonte asgjë. Do të duhej rifilluar më vonë. Mos u mbush mendja me arsye grave të tilla!“

U mendua, pastaj shtoi:

„Nuk do t’ju harroj, besojeni, dhe do të kem vazhdimisht për ju një përkushtim të thellë; por një ditë, herët a vonë, ky zjarr (ky është fati i gjërave njerëzore) do të ishte pakësuar, pa dyshim! Do të na kishin ardhur lodhjet, e kush e di madje nëse s’do ta kisha pasur dhimbjen e tmerrshme të shihja pendimet tuaja dhe të merrja pjesë vetë në to, meqë do t’i kisha shkaktuar unë. Vetëm mendimi i hidhërimeve që po ju vijnë më mundon, Ema! Harromëni! Pse duhej t’ju njihja? Pse ishit kaq e bukur? Mos është faji im? O Zot! jo, jo, mos fajësoni veçse fatin!“

„Ja një fjalë që bën gjithmonë efekt“, — tha me vete.

„Ah! sikur të kishit qenë një nga ato gratë me zemër mendjelehtë si ka plot, sigurisht, do të mund të kisha provuar, nga egoizmi, një eksperiment që atëherë do të ishte pa rrezik për ju. Por ky ekzaltim i shijshëm, që është njëherësh hijeshia dhe mundimi juaj, ju ka penguar të kuptoni, grua e adhurueshme që jeni, falsitetin e gjendjes sonë të ardhshme. As unë s’e kisha menduar këtë në fillim, dhe pushoja në hijen e kësaj lumturie ideale, si në atë të pemës së mançinelës,¹ pa i parashikuar pasojat.“

„Ndoshta do të kujtojë se heq dorë nga koprracia… Ah! s’ka rëndësi! s’ka gjë, duhet t’i jap fund!“

„Bota është mizore, Ema. Kudo ku do të kishim qenë, do të na kishte ndjekur. Do t’ju ishte dashur të duronit pyetjet e pamatura, shpifjen, përbuzjen, ndoshta fyerjen. Fyerjen ju! Oh!… Dhe unë që do të doja t’ju ulja mbi një fron! unë që e marr me vete mendimin tuaj si një hajmali! Sepse e ndëshkoj veten me mërgim për gjithë të keqen që ju kam bërë. Po iki. Ku? S’e di, jam i çmendur! Lamtumirë! Jini gjithmonë e mirë! Ruajeni kujtimin e të mjerit që ju humbi. Mësojani emrin tim fëmijës suaj, që ta përsërisë në lutjet e saj.“

Fitili i dy qirinjve dridhej. Rodolfi u ngrit të mbyllte dritaren, dhe, kur u ul përsëri:

„Më duket se kaq. Ah! edhe kjo, se mos vjen të më ndjekë:“

„Do të jem larg kur të lexoni këto rreshta të trishta; sepse kam dashur të ik sa më shpejt që t’i shmangem tundimit për t’ju parë përsëri. Asnjë dobësi! Do të kthehem; dhe ndoshta më vonë do të bisedojmë bashkë shumë ftohtë për dashuritë tona të dikurshme. Lamtumirë!“

Dhe kishte një lamtumirë të fundit, të ndarë në dy fjalë: À Dieu!,² gjë që ai e gjykonte me shije të shkëlqyer.

„Si do ta nënshkruaj tani? — tha me vete. — I juaji krejt i përkushtuar?… Jo. Miku juaj?… Po, kjo është.“

„Miku juaj.“

E rilexoi letrën. Iu duk e mirë.

„Gruaja e shkretë! — mendoi me mallëngjim. — Do të më kujtojë më të pandjeshëm se një shkëmb; do të duheshin ca lot këtu sipër; por unë s’di të qaj; s’është faji im.“ Atëherë, pasi hodhi ujë në një gotë, Rodolfi zhyti gishtin në të dhe la të binte nga lart një pikë të madhe, që bëri një njollë të zbehtë mbi bojë; pastaj, duke kërkuar të vuloste letrën, i ra në dorë vula Amor nel cor.

„Kjo s’i shkon fare rastit… Ah, ç’e do! s’ka rëndësi!“

Pas kësaj, piu tri llulla dhe shkoi të flinte.

Të nesërmen, kur u ngrit (rreth orës dy, kishte fjetur vonë), Rodolfi vuri t’i mblidhnin një shportë me kajsi. E vendosi letrën në fund, nën gjethe hardhie, dhe urdhëroi menjëherë Zhirarin, lëruesin e tij, t’ia çonte këtë me kujdes zonjës Bovari. E përdorte këtë mënyrë për të komunikuar me të, duke i dërguar, sipas stinës, fruta ose gjah.

— Po të të pyesë për mua, — tha, — do t’i thuash që kam ikur në udhëtim. Shporta duhet t’i jepet vetë asaj, në dorë… Shko, dhe kujdes!

Zhirari vuri bluzën e re, lidhi shaminë rreth kajsive dhe, duke ecur me hapa të mëdhenj e të rëndë me nallanet e trasha me hekura, mori qetësisht rrugën për në Jonvil.

Zonja Bovari, kur ai mbërriti, po rregullonte me Felisitenë, mbi tryezën e kuzhinës, një pako me rroba.

— Ja, — tha shërbëtori, — ç’ju dërgon zotëria ynë.

E zuri një parandjenjë, dhe, ndërsa kërkonte ca monedha në xhep, e shikonte fshatarin me sy të hutuar, ndërsa ai e shikonte me habi, pa e kuptuar si mund ta prekte kaq shumë dikë një dhuratë e tillë. Më në fund ai doli. Felisiteja mbeti. Ajo s’duronte më, vrapoi në sallë si për të çuar kajsitë atje, e përmbysi shportën, shkuli gjethet, gjeti letrën, e hapi, dhe, sikur pas saj të kishte një zjarr të tmerrshëm, Ema nisi të ikte drejt dhomës së saj, krejt e tmerruar.

Sharli ishte aty, ajo e pa; ai i foli, ajo s’dëgjoi asgjë, dhe vazhdoi me vrull të ngjitej shkallëve; pa frymë, e hutuar, e dehur, dhe gjithmonë duke mbajtur atë fletë të tmerrshme letre, që i kërciste nëpër gishta si një pllakë llamarine. Në katin e dytë, u ndal para derës së papafingos, që ishte e mbyllur.

Atëherë deshi të qetësohej; iu kujtua letra; duhej ta mbaronte, nuk guxonte. E pastaj, ku? si? do ta shihnin.

„Ah! jo, këtu, — mendoi, — do të jem mirë.“

Ema shtyu derën dhe hyri.

Rrasat e çatisë lëshonin drejt poshtë një nxehtësi të rëndë, që ia shtrëngonte tëmthat dhe e mbyste; u zvarrit deri te dritarja e mbyllur e papafingos, ia tërhoqi shulin, dhe drita verbuese shpërtheu me një të hedhur.

Përballë, përmbi çati, fusha e hapur shtrihej sa hante syri. Poshtë, nën të, sheshi i fshatit ishte bosh; gurët e trotuarit vezullonin, flugerët e shtëpive qëndronin pa lëvizur; në qoshe të rrugës, nga një kat më poshtë, nisi një lloj gumëzhime me modulime të mprehta. Ishte Bine që punonte në torno.

Ishte mbështetur pas kornizës së dritares dhe e rilexonte letrën me të qeshura të ligë zemërimi. Por sa më shumë vëmendje i kushtonte, aq më shumë i ngatërroheshin idetë. E shihte prapë, e dëgjonte, e rrethonte me të dy krahët; dhe rrahjet e zemrës, që e godisnin nën gjoks si me goditje të mëdha deshi, shpejtoheshin njëra pas tjetrës, me ndërprerje të pabarabarta. Hidhte sytë rreth e rrotull me dëshirën që të shembej toka. Pse të mos i jepte fund? Kush e mbante, pra? Ishte e lirë. Dhe përparoi, shikoi kalldrëmin duke thënë me vete:

— Hajde! hajde!

Rrezja e ndritshme që ngjitej drejt nga poshtë ia tërhiqte drejt humnerës peshën e trupit. I dukej se toka e sheshit, duke u lëkundur, ngjitej përgjatë mureve, dhe se dyshemeja anonte nga maja, si një anije që lëkundet. Rrinte fare në buzë, gati e varur, e rrethuar nga një hapësirë e madhe. Kaltërsia e qiellit e pushtonte, ajri i qarkullonte në kokën e zbrazët, s’i mbetej veçse të lëshohej, të linte veten të merrej; dhe gumëzhima e tornos nuk ndalej, si një zë i tërbuar që e thërriste.

— Gruaja ime! gruaja ime! — thirri Sharli.

Ajo u ndal.

— Ku je, pra? Eja!

Mendimi se sapo i kishte shpëtuar vdekjes për pak sa s’e bëri t’i binte të fikët nga tmerri; mbylli sytë; pastaj u drodh nga prekja e një dore në mëngë: ishte Felisiteja.

— Zotëria ju pret, Zonjë; supa është shtruar.

Dhe u desh të zbriste! u desh të ulej në tryezë!

Provoi të hante. Kafshatat e mbysnin. Atëherë shpalosi pecetën si për të shqyrtuar arnimet dhe deshi vërtet të merrej me këtë punë, të numëronte fijet e pëlhurës. Befas, iu kthye kujtimi i letrës. Mos e kishte humbur? Ku ta gjente? Por ndiente një lodhje të tillë në mendje, sa s’arriti kurrë të sajonte një pretekst për t’u ngritur nga tryeza. Pastaj ishte bërë frikacake; kishte frikë nga Sharli; ai i dinte të gjitha, ishte e sigurt! Në të vërtetë, ai i shqiptoi këto fjalë, në mënyrë të çuditshme:

— S’jemi afër, me sa duket, ta shohim zotin Rodolf.

— Kush ta tha? — bëri ajo duke u dridhur.

— Kush ma tha? — ia ktheu ai, pak i habitur nga ky ton i vrazhdë; — Zhirari, që e takova pak më parë te dera e Kafenesë Franceze. Ka ikur në udhëtim, ose do të ikë.

Ajo lëshoi një dënesë.

— Ç’të habit? Largohet kështu herë pas here për t’u argëtuar, dhe, për besë! e miratoj. Kur ke pasuri dhe je beqar!… E pastaj, e kalon bukur miku ynë! është hokatar. Zoti Langlua më tregoi…

Heshti nga mirësjellja, për shkak të shërbyeses që po hynte.

Kjo i vuri përsëri në shportë kajsitë e shpërndara mbi raft; Sharli, pa e vënë re skuqjen e së shoqes, vuri t’ia sillnin, mori një dhe e kafshoi drejtpërdrejt.

— Oh! të shkëlqyera! — thoshte. — Ja, provoje.

Dhe ia zgjati shportën, që ajo e shtyu butë.

— Merre erë, pra: ç’aromë! — bëri ai, duke ia kaluar disa herë nën hundë.

— Po më zihet fryma! — thirri ajo duke u ngritur me një të hedhur.

Por, me një përpjekje vullneti, ky spazmë iu zhduk; pastaj:

— S’është gjë! — tha, — s’është gjë! janë nervat! Ulu, ha!

Sepse kishte frikë se mos fillonin ta pyesnin, ta kujdeseshin, se mos nuk e linin më vetëm.

Sharli, për t’iu bindur, ishte ulur përsëri, dhe pështynte në dorë bërthamat e kajsive, që pastaj i vinte në pjatë.

Befas, një tilbur blu kaloi me trok të shpejtë nëpër shesh. Ema lëshoi një britmë dhe ra e ngurtë përtokë, në kurriz.

Në të vërtetë, Rodolfi, pas shumë mendimesh, kishte vendosur të nisej për në Ruan. Dhe, meqë nga La Ysheti në Bysh s’ka rrugë tjetër veç asaj të Jonvilit, i ishte dashur të kalonte nëpër fshat, dhe Ema e kishte njohur nën dritën e fenerëve që e çanin muzgun si një vetëtimë.

Farmacisti, në rrëmujën që po bëhej në shtëpi, u turr atje. Tryeza, me të gjitha pjatat, ishte përmbysur; salcë, mish, thika, kripëse e vajore ishin shpërndarë nëpër dhomë; Sharli thërriste për ndihmë; Berta, e trembur, bërtiste; dhe Felisiteja, që i dridheshin duart, po i zgjidhte korsenë Zonjës, e cila kishte përgjatë trupit lëvizje konvulsive.

— Po vrapoj, — tha farmacisti, — të marr në laborator pak uthull aromatike.

Pastaj, kur ajo hapi sërish sytë duke thithur shishen:

— E dija, — bëri ai; — kjo do të zgjonte edhe një të vdekur.

— Na fol! — thoshte Sharli, — na fol! Eja në vete! Jam unë, Sharli yt që të do! Më njeh? Ja, ja vajza jote e vogël: puthe pra!

Fëmija zgjaste krahët drejt nënës për t’iu varur në qafë. Por, duke kthyer kokën mënjanë, Ema tha me një zë të ndërprerë:

— Jo, jo… askush!

I ra prapë të fikët. E çuan në shtrat.

Rrinte e shtrirë, me gojë hapur, me qepalla të mbyllura, me duar të sheshta, pa lëvizur, dhe e bardhë si një statujë dylli. Nga sytë i dilnin dy rrëke lotësh që rridhnin ngadalë mbi jastëk.

Sharli, më këmbë, rrinte në fund të kthinës së shtratit, dhe farmacisti, pranë tij, ruante atë heshtje të menduar që ka hije të kesh në rastet serioze të jetës.

— Qetësohuni, — tha duke i shtyrë bërrylin, — besoj se paroksizmi ka kaluar.

— Po, tani po pushon pak! — u përgjigj Sharli, që e shikonte tek flinte. — Gruaja e shkretë!… gruaja e shkretë!… ja ku ra prapë!

Atëherë Ome pyeti si kishte ndodhur ky aksident. Sharli u përgjigj se e kishte zënë befas, ndërsa po hante kajsi.

— E jashtëzakonshme!… — vazhdoi farmacisti. — Por mund të ndodhë që kajsitë ta kenë shkaktuar të fikëtin! Ka natyra kaq të ndjeshme ndaj disa erërave! dhe do të ishte madje një çështje e bukur për t’u studiuar, si nga ana patologjike ashtu edhe nga ajo fiziologjike. Priftërinjtë ia dinin rëndësinë, ata që kanë përzier gjithmonë aroma në ceremonitë e tyre. Është për të ta mpirë mendjen dhe për të shkaktuar ekstaza, gjë që, nga ana tjetër, arrihet lehtë te personat e seksit, që janë më delikatë se të tjerët. Përmenden disa që u bie të fikët nga era e brirëve të djegur, e bukës së ngrohtë…

— Kujdes mos e zgjoni! — tha me zë të ulët Bovari.

— Dhe jo vetëm njerëzit, — vazhdoi farmacisti, — u nënshtrohen këtyre anomalive, por edhe kafshët. Kështu, ju nuk e keni të panjohur efektin çuditërisht afrodiziak që prodhon nepeta cataria, që populli e quan bari i maceve, mbi racën e maceve; dhe, nga ana tjetër, për të përmendur një shembull që e garantoj të vërtetë, Bridu (një nga shokët e mi të vjetër, që tani është vendosur në rrugën Malpaly) ka një qen që i bie të fikët sapo i tregon një kuti burnoti. Shpesh madje e bën provën para miqve, në vilën e tij në Bua-Gijom. Kush do ta besonte që një teshtitës i thjeshtë mund të bënte kërdi të tilla në organizmin e një katërkëmbëshi? Është jashtëzakonisht interesante, apo jo?

— Po, — tha Sharli, që s’dëgjonte.

— Kjo na tregon, — vazhdoi tjetri duke buzëqeshur me një pamje vetëkënaqësie të butë, — parregullsitë e panumërta të sistemit nervor. Sa për Zonjën, ajo m’u ka dukur gjithmonë, e pranoj, një mimozë e vërtetë. Prandaj s’do t’ju këshilloja, miku im i mirë, asnjë nga ato ilaçet gjoja që, me pretekstin se sulmojnë simptomat, sulmojnë temperamentin. Jo, asnjë mjekim të kotë! regjim, kaq! qetësues, zbutës, ëmbëlsues. Pastaj, s’mendoni se ndoshta do të duhej goditur imagjinata?

— Me çfarë? si? — tha Bovari.

— Ah! kjo është çështja! Kjo është me të vërtetë çështja: That is the question!, siç lexova së fundi në gazetë.

Por Ema, duke u zgjuar, thirri:

— Po letra? po letra?

Kujtuan se po përçartej; dhe u përçart që nga mesnata: i kishte rënë ethja e trurit.

Dyzet e tri ditë, Sharli s’u nda prej saj. I la të gjithë të sëmurët; nuk binte më të flinte, ishte vazhdimisht duke i prekur pulsin, duke i vënë lapa me mustardë, kompresa me ujë të ftohtë. E dërgonte Zhystenin deri në Nëfshatel të merrte akull; akulli shkrihej rrugës; e dërgonte përsëri. Thirri zotin Kanive për konsultë; solli nga Ruani doktor Larivierin, mësuesin e tij të dikurshëm; ishte i dëshpëruar. Ajo që e trembte më shumë ishte rraskapitja e Emës; sepse ajo nuk fliste, s’dëgjonte asgjë dhe madje dukej se s’vuante fare, — sikur trupi dhe shpirti i saj të kishin pushuar bashkë nga të gjitha trazimet e tyre.

Nga mesi i tetorit, mundi të rrinte ulur në shtrat, me jastëkë pas. Sharli qau kur e pa të hante fetën e parë të bukës me reçel. Forcat iu kthyen; ngrihej disa orë pasdite, dhe, një ditë që ndihej më mirë, ai provoi ta bënte të shëtiste, krah për krah, një xhiro në kopsht. Rëra e shtigjeve zhdukej nën gjethet e vdekura; ajo ecte hap pas hapi, duke zvarritur pantoflat, dhe, duke u mbështetur me sup pas Sharlit, vazhdonte të buzëqeshte.

Shkuan kështu deri në fund, pranë tarracës. Ajo u drejtua ngadalë, vuri dorën para syve për të parë; shikoi larg, shumë larg; por në horizont s’kishte veçse zjarre të mëdha bari, që tymonin mbi kodra.

— Do të lodhesh, e dashura ime, — tha Bovari.

Dhe, duke e shtyrë butë që ta fuste nën kioskë:

— Ulu pra në këtë stol: do të rrish mirë.

— Oh! jo, jo aty, jo aty! — bëri ajo me një zë që i shuhej.

I erdhi një marramendje, dhe që atë mbrëmje sëmundja i rifilloi, me një ecje më të pasigurt, është e vërtetë, dhe me tipare më të ndërlikuara. Herë i dhimbte zemra, pastaj gjoksi, koka, gjymtyrët; i erdhën të vjella, ku Sharlit iu duk se pa simptomat e para të një kanceri.

Dhe djali i shkretë, mbi të gjitha këto, kishte edhe shqetësime parash!

Shënime

1. Mançinela (mancenillier): pemë e Antileve, me fruta dhe lëng shumë helmues. Besohej se edhe vetëm fjetja nën hijen e saj ishte vdekjeprurëse. ↩︎

2. Frëngjisht adieu („lamtumirë“) rrjedh nga à Dieu, „te Zoti“, d.m.th. „të lë në duart e Zotit“. Duke e ndarë në dy fjalë, Rodolfi i jep lamtumirës së tij një ton solemn e fetar. ↩︎