Pjesa e dytë — XIV · Zonja Bovari

Së pari, s’dinte si t’ia shpërblente zotit Ome të gjitha ilaçet e marra prej tij; dhe, megjithëse, si mjek, mund të mos i paguante, prapëseprapë skuqej pak nga ky detyrim. Pastaj shpenzimet e shtëpisë, tani që kuzhinierja ishte zonjë, po bëheshin të tmerrshme; faturat binin si shi në shtëpi; furnitorët murmurisnin; zoti Lëro, sidomos, e ngacmonte pa pushim. Në të vërtetë, në kulmin e sëmundjes së Emës, ky, duke përfituar nga rasti për ta fryrë faturën, kishte sjellë shpejt mantelin, çantën e natës, dy arka në vend të një, dhe një mori gjërash të tjera. Sado që Sharli i tha se s’i duheshin, tregtari u përgjigj me arrogancë se të gjithë këta artikuj i ishin porositur dhe se s’do t’i merrte prapa; e pastaj, do t’i prishte qejfin Zonjës gjatë shërimit; Zotëria do ta mendonte; me një fjalë, ishte i vendosur ta padiste në gjyq më mirë sesa të hiqte dorë nga të drejtat e tij dhe të merrte mallrat. Sharli urdhëroi pastaj që t’ia kthenin në dyqan; Felisiteja harroi; ai kishte hallet e tjera; s’e menduan më; zoti Lëro u kthye në sulm dhe, herë duke kërcënuar e herë duke qarë, manovroi në atë mënyrë, sa Bovari përfundoi duke nënshkruar një kambial me afat gjashtë muaj. Por sapo e nënshkroi këtë kambial, i lindi një ide e guximshme: t’i merrte hua zotit Lëro një mijë franga. Pyeti pra, me pamje të sikletosur, nëse s’kishte mënyrë t’i kishte, duke shtuar se do të ishte për një vit dhe me interesin që të donte. Lëroi vrapoi në dyqan, solli paratë dhe diktoi një kambial tjetër, me të cilin Bovari deklaronte se do t’i paguante, me urdhër të tij, më 1 shtatorin e ardhshëm, shumën prej një mijë e shtatëdhjetë frangash; gjë që, bashkë me njëqind e tetëdhjetë të vendosurat më parë, bënte tamam një mijë e dyqind e pesëdhjetë. Kështu, duke dhënë hua me gjashtë për qind, të shtuar me një të katërt komisioni, dhe duke i sjellë furnizimet të paktën një të tretë të mirë, kjo duhej t’i jepte në dymbëdhjetë muaj njëqind e tridhjetë franga fitim; dhe ai shpresonte që puna s’do të ndalej këtu, që kambialet s’do të mund të paguheshin, që do të rinovoheshin, dhe që paratë e tij të shkreta, pasi të ishin ushqyer te mjeku si në një shtëpi shëndeti, do t’i ktheheshin një ditë shumë më të majme, aq të trasha sa të plaste thesi.

Gjithçka, nga ana tjetër, i dilte mbarë. Kishte fituar furnizimin me sidër të spitalit të Nëfshatelit; zoti Gijomen i premtonte aksione në torfishtet e Grymenilit, dhe ai ëndërronte të ngrinte një shërbim të ri karrocash mes Arguejit dhe Ruanit, që pa dyshim s’do të vononte ta rrënonte atë karrocën e vjetër të Luanit të Artë, dhe që, duke ecur më shpejt, duke qenë më e lirë dhe duke mbajtur më shumë bagazhe, do t’ia vinte kështu në dorë gjithë tregtinë e Jonvilit.

Sharli e pyeti veten disa herë si do të mund t’i kthente, vitin tjetër, gjithë ato para; dhe kërkonte, përfytyronte mjete, si t’i drejtohej të atit ose të shiste diçka. Por i ati do të bënte veshin e shurdhër, dhe ai s’kishte asgjë për të shitur. Atëherë zbulonte ngatërresa të tilla, sa e largonte shpejt nga ndërgjegjja një temë kaq të pakëndshme. E qortonte veten që për këtë harronte Emën; sikur, meqë të gjitha mendimet e tij i përkisnin kësaj gruaje, do të ishte t’i vidhte diçka po të mos mendonte vazhdimisht për të.

Dimri qe i ashpër. Shërimi i Zonjës qe i gjatë. Kur bënte kohë e mirë, e shtynin me kolltuk pranë dritares, asaj që shikonte nga sheshi; sepse tani kopshtin e kishte zët, dhe grila nga ajo anë rrinte vazhdimisht e mbyllur. Deshi që ta shitnin kalin; ajo që i pëlqente dikur tani s’i pëlqente më. Të gjitha idetë e saj dukeshin sikur kufizoheshin te kujdesi për veten. Rrinte në shtrat duke ngrënë meze të vogla, i binte ziles shërbyeses për të pyetur për çajrat e saj ose për të biseduar me të. Ndërkaq bora mbi çatinë e tregut hidhte në dhomë një vezullim të bardhë, të palëvizshëm; pastaj ishte shiu që binte. Dhe Ema priste çdo ditë, me njëfarë ankthi, kthimin e pagabueshëm të ngjarjeve të vogla, që megjithatë s’i interesonin aspak. Më e madhja ishte, në mbrëmje, mbërritja e Dallëndyshes. Atëherë e zonja e hanit bërtiste dhe zëra të tjerë i përgjigjeshin, ndërsa feneri i Ipolitit, që kërkonte arka mbi mbulesë, bënte si një yll në errësirë. Në mesditë, Sharli kthehej; pastaj dilte; pastaj ajo pinte një lëng mishi, dhe, rreth orës pesë, kur binte muzgu, fëmijët që ktheheshin nga shkolla, duke zvarritur nallanet në trotuar, u binin të gjithë me vizore shulave të kanatave, njëri pas tjetrit.

Ishte në atë orë që zoti Burnizien vinte ta shihte. Pyeste për shëndetin e saj, i sillte lajme dhe e nxiste drejt fesë me një llafosje të vogël përkëdhelëse që s’ishte pa hijeshi. Vetëm pamja e rasës së tij e ngushëllonte.

Një ditë, në kulmin e sëmundjes, kur kishte kujtuar se po vdiste, kishte kërkuar kungimin; dhe, ndërsa në dhomën e saj bëheshin përgatitjet për sakramentin, ndërsa e kthenin në altar komonë plot me shurupe dhe Felisiteja shpërndante përtokë lule dalie, Ema ndiente diçka të fortë që kalonte mbi të, që e çlironte nga dhimbjet, nga çdo perceptim, nga çdo ndjenjë. Mishi i saj, i lehtësuar, s’peshonte më, një jetë tjetër po fillonte; iu duk se qenia e saj, duke u ngjitur drejt Zotit, do të shuhej në atë dashuri si një temjan i ndezur që tretet në avull. Spërkatën me ujë të bekuar çarçafët e shtratit; prifti nxori nga kupa e shenjtë hostien e bardhë; dhe duke iu prerë fuqitë nga një gëzim qiellor zgjati buzët për të pranuar trupin e Shpëtimtarit që i paraqitej. Perdet e kthinës së saj fryheshin butë rreth saj si re, dhe rrezet e dy qirinjve që digjeshin mbi komo iu dukën si aureola verbuese. Atëherë e la kokën të binte, duke kujtuar se dëgjonte në hapësira këngën e harpave serafike dhe se shihte në një qiell të kaltër, mbi një fron të artë, në mes të shenjtorëve që mbanin palma të gjelbra, Zotin Atë, krejt të shndritshëm nga madhështia, që me një shenjë bënte të zbritnin drejt tokës engjëj me krahë flake për ta marrë në krahët e tyre.

Ky vegim i mrekullueshëm mbeti në kujtesën e saj si gjëja më e bukur që mund të ëndërrohej; aq sa tani përpiqej ta rikapte ndjesinë e tij, që megjithatë vazhdonte, por në një mënyrë më pak të përjashtueshme dhe me një ëmbëlsi po aq të thellë. Shpirti i saj, i rraskapitur nga krenaria, pushonte më në fund në përulësinë e krishterë; dhe, duke shijuar kënaqësinë e të qenit e dobët, Ema sodiste në vetvete shkatërrimin e vullnetit të saj, që duhej t’u hapte një hyrje të gjerë vërshimeve të hirit. Kishte pra, në vend të lumturisë, lumturi më të mëdha, një dashuri tjetër mbi të gjitha dashuritë, pa ndërprerje e pa fund, që do të rritej përjetësisht! Pa me sy, mes iluzioneve të shpresës së saj, një gjendje pastërtie që luhatej mbi tokë, që shkrihej me qiellin, dhe ku dëshiroi të ishte. Deshi të bëhej shenjtore. Bleu rruzare, mbajti hajmali; dëshironte të kishte në dhomë, në kokë të shtratit, një kuti relikesh të zbukuruar me smerald, për ta puthur çdo mbrëmje.

Famullitari mrekullohej nga këto prirje, megjithëse feja e Emës, mendonte ai, mund të përfundonte, nga tepria e zellit, duke iu afruar herezisë e madje teprimit. Por, meqë s’ishte shumë i ditur në këto çështje sapo ato kalonin një masë të caktuar, i shkroi zotit Bular, librarit të Imzot peshkopit, t’i dërgonte diçka të shkëlqyer për një person të seksit që ishte plot mend. Libraxhiu, me po aq mospërfillje sikur t’u dërgonte hekurishte zezakëve, paketoi rrëmujë gjithçka që qarkullonte atëherë në tregtinë e librave të devotshëm. Ishin manuale të vegjël me pyetje e përgjigje, pamflete me ton arrogant në mënyrën e zotit de Maistre,¹ dhe lloj romanesh me kapakë rozë e me stil të ëmbëlsuar, të prodhuara nga seminaristë trubadurë ose nga letrare të penduara. Kishte Mendohu mirë; Njeriu i botës në këmbët e Marisë, nga zoti de***, i dekoruar me shumë urdhra; Mbi gabimet e Volterit, për përdorim të të rinjve, etj.

Zonja Bovari s’e kishte ende mendjen aq të kthjellët sa të merrej seriozisht me çfarëdo gjëje; veç kësaj, i nisi këto lexime me tepër nxitim. U acarua kundër rregullave të kultit; arroganca e shkrimeve polemike nuk i pëlqeu për zellin e tyre të egër në ndjekjen e njerëzve që ajo s’i njihte; dhe tregimet e kësaj bote, të ngritura me fe, iu dukën të shkruara me një injorancë të tillë për botën, sa e larguan pa e kuptuar nga të vërtetat për të cilat priste provën. Megjithatë ngulmoi, dhe kur vëllimi i binte nga duart, kujtonte se e kishte pushtuar melankolia më e hollë katolike që mund të përfytyronte një shpirt eterik.

Sa për kujtimin e Rodolfit, e kishte zbritur krejt në fund të zemrës; dhe mbetej aty, më solemn e më i palëvizshëm se mumja e një mbreti në një nëntokë. Nga kjo dashuri e madhe e balsamosur dilte një avull që, duke kaluar nëpër gjithçka, e parfumonte me dhembshuri atmosferën e pastërtisë ku donte të jetonte. Kur gjunjëzohej mbi stolin e saj gotik të lutjes, i drejtonte Zotit po ato fjalë ëmbëlsie që dikur ia pëshpëriste dashnorit, në derdhjet e tradhtisë. Ishte për të ngjallur besimin; por asnjë kënaqësi s’zbriste nga qiejt, dhe ajo ngrihej, me gjymtyrët e lodhura, me ndjenjën e turbullt të një mashtrimi të pamasë. Ky kërkim, mendonte ajo, s’ishte veçse një meritë më shumë; dhe në krenarinë e devotshmërisë së saj, Ema e krahasonte veten me ato zonjat e mëdha të dikurshme, lavdinë e të cilave e kishte ëndërruar mbi një portret të La Vallière-s, dhe që, duke tërhequr me aq madhështi bishtin e qëndisur të fustaneve të tyre të gjata, tërhiqeshin në vetmi për të derdhur aty, në këmbët e Krishtit, gjithë lotët e një zemre të plagosur nga jeta.

Atëherë iu dha një bamirësie të tepruar. Qepte rroba për të varfrit; u dërgonte dru grave në lehoni; dhe Sharli, një ditë kur u kthye, gjeti në kuzhinë tre rrugaçë ulur në tryezë që hanin supë. Solli përsëri në shtëpi vajzën e vogël, që i shoqi, gjatë sëmundjes së saj, e kishte dërguar te taja. Deshi ta mësonte të lexonte; sado që Berta qante, ajo nuk nxehej më. Ishte një vendim i prerë për nënshtrim, një dhembshuri e përgjithshme. Gjuha e saj, për çdo gjë, ishte plot shprehje ideale. I thoshte fëmijës:

— Të kaloi dhimbja e barkut, engjëlli im?

Zonja Bovari nënë s’gjente asgjë për të qortuar, përveç ndoshta asaj manie për të thurur këmisha për jetimët, në vend që të arnonte pecetat e kuzhinës. Por, e lodhur nga grindjet e shtëpisë, gruaja e mirë e pëlqente këtë shtëpi të qetë, madje ndenji aty deri pas Pashkëve, për t’i shpëtuar sarkazmave të plakut Bovari, që s’harronte kurrë, çdo të Premte të Madhe, të porosiste një salsiçe derri.²

Përveç shoqërisë së vjehrrës, që e forconte pak me drejtësinë e gjykimit dhe me sjelljet e saj serioze, Ema kishte gati çdo ditë edhe shoqëri të tjera. Ishin zonja Langlua, zonja Karon, zonja Dybrëj, zonja Tyvash dhe, rregullisht, nga ora dy deri në pesë, zonja e shkëlqyer Ome, që kjo s’kishte dashur kurrë të besonte asnjë nga thashethemet që përhapeshin për fqinjën e saj. Edhe fëmijët e vegjël të Omesë vinin ta shihnin; Zhysteni i shoqëronte. Ngjitej me ta në dhomë dhe rrinte më këmbë pranë derës, pa lëvizur, pa folur. Shpesh madje zonja Bovari, pa i kushtuar vëmendje, fillonte tualetin. Fillonte duke hequr krehrin, duke tundur kokën me një lëvizje të vrullshme; dhe kur ai pa për herë të parë gjithë ata flokë që zbritnin deri te kthesat e gjunjëve duke shpalosur unazat e tyre të zeza, qe për të, fëmijën e shkretë, si hyrja e papritur në diçka të jashtëzakonshme e të re, shkëlqimi i së cilës e trembi.

Ema, pa dyshim, s’i vinte re zellin e tij të heshtur, as ndrojtjet e tij. Nuk e nuhaste që dashuria, e zhdukur nga jeta e saj, rrihte aty, pranë saj, nën atë këmishë prej pëlhure të trashë, në atë zemër adoleshenti të hapur ndaj rrezatimeve të bukurisë së saj. Përndryshe, tani gjithçka e mbështillte me një mospërfillje të tillë, kishte fjalë aq të dashura dhe vështrime aq kryelarta, sjellje aq të ndryshme, sa s’e dalloje më egoizmin nga bamirësia, as korrupsionin nga virtyti. Një mbrëmje, për shembull, u nxeh me shërbyesen, që i kërkonte leje të dilte dhe belbëzonte duke kërkuar një pretekst; pastaj befas:

— E do, pra? — tha.

Dhe, pa pritur përgjigjen e Felisitesë, që po skuqej, shtoi me pamje të trishtë:

— Hajde, vrapo! argëtohu!

Në fillim të pranverës, vuri ta përmbysnin kopshtin nga njëri skaj në tjetrin, pavarësisht nga vërejtjet e Bovarit; ai ishte i lumtur, megjithatë, që e shihte më në fund të shfaqte një vullnet çfarëdo. Shfaqi edhe më shumë sa më shumë shërohej. Së pari, gjeti mënyrë ta largonte nënën Role, tajën, që gjatë shërimit të saj e kishte zakon të vinte tepër shpesh në kuzhinë me dy foshnjat që mëkonte dhe me konviktorin e saj, me më shumë dhëmbë se një kanibal. Pastaj u shkëput nga familja Ome, i largoi njërën pas tjetrës të gjitha vizitat e tjera, madje shkonte në kishë me më pak zell, me miratimin e madh të farmacistit, që i tha atëherë miqësisht:

— Ishit futur pak në punët e priftërinjve!

Zoti Burnizien, si dikur, vinte çdo ditë, kur dilte nga katekizmi. Parapëlqente të rrinte jashtë, të merrte ajër në mes të korijes, siç e quante ai kioskën. Ishte ora kur Sharli kthehej. Kishin vapë; sillnin sidër të ëmbël, dhe pinin bashkë për shërimin e plotë të Zonjës.

Bine ishte aty, domethënë pak më poshtë, pas murit të tarracës, duke zënë karavidhe. Bovari e ftonte të freskohej, dhe ai dinte për mrekulli t’i hapte kanat.

— Duhet, — thoshte, duke hedhur përreth dhe deri në skajet e peizazhit një vështrim të kënaqur, — ta mbash kështu shishen drejt mbi tryezë, dhe, pasi priten spangot, ta shtysh tapën me prekje të vogla, ngadalë, ngadalë, siç bëjnë, në fakt, me ujin Seltz nëpër restorante.

Por sidri, gjatë demonstrimit, shpesh u shpërthente drejt e në fytyrë, dhe atëherë kleriku, me një të qeshur të turbullt, s’e linte kurrë pa e bërë këtë shaka:

— Mirësia e tij të hidhet në sy!

Ishte njeri i mirë, në të vërtetë, madje një ditë nuk u skandalizua nga farmacisti, që i këshillonte Sharlit, për ta shpërqendruar Zonjën, ta çonte në teatrin e Ruanit të shihte tenorin e shquar Lagardi. Ome, i habitur nga kjo heshtje, deshi të dinte mendimin e tij, dhe prifti deklaroi se e shihte muzikën si më pak të rrezikshme për moralin se letërsinë.

Por farmacisti mori në mbrojtje letrat. Teatri, thoshte ai, shërbente për të luftuar paragjykimet dhe, nën maskën e kënaqësisë, mësonte virtytin.

— Castigat ridendo mores,³ zoti Burnizien! Kështu, shikoni shumicën e tragjedive të Volterit; janë të mbjella me mjeshtëri me mendime filozofike që i bëjnë për popullin një shkollë të vërtetë morali dhe diplomacie.

— Unë, — tha Bine, — kam parë dikur një pjesë me titull Çamarroku i Parisit, ku vihet re karakteri i një gjenerali plak që është vërtet i goditur bukur! Ia jep mirë një djali familjeje që kishte joshur një punëtore, që në fund…

— Sigurisht! — vazhdonte Ome, — ka letërsi të keqe ashtu si ka farmaci të keqe, por ta dënosh në bllok më të rëndësishmin nga artet e bukura më duket një budallallëk, një ide gotike, e denjë për ato kohë të neveritshme kur mbyllnin Galileun në burg.

— E di mirë, — kundërshtoi famullitari, — që ka vepra të mira, autorë të mirë; megjithatë, qoftë edhe vetëm ata persona të seksit të kundërt të mbledhur në një sallë magjepsëse, të zbukuruar me shkëlqime të kësaj bote, e pastaj ato maskime pagane, ato bojëra, ato pishtarë, ato zëra të femërzuar, e gjithë kjo duhet të përfundojë duke lindur njëfarë shthurjeje mendore dhe duke të dhënë mendime të pandershme, tundime të papastra. Ky është të paktën mendimi i të gjithë Etërve të Kishës. Më në fund, — shtoi duke marrë befas një ton mistik, ndërsa rrotullonte mbi gishtin e madh një majë burnoti, — nëse Kisha i ka dënuar shfaqjet, kishte të drejtë; duhet t’u nënshtrohemi dekreteve të saj.

— Pse, — pyeti farmacisti, — i shkishëron aktorët? sepse dikur ata merrnin pjesë hapur në ceremonitë e kultit. Po, luhej, shfaqej në mes të korit një lloj farsash që quheshin mistere, ku shpesh shkeleshin ligjet e hijeshisë.

Kleriku u kënaq duke lëshuar një rënkim, dhe farmacisti vazhdoi:

— Është si në Bibël; ka… e dini…, më shumë se një hollësi… pikante, gjëra… vërtet… të kripura!

Dhe, në një gjest acarimi që bëri zoti Burnizien:

— Ah! do ta pranoni që s’është libër për t’ia vënë në dorë një vajze të re, dhe do të më vinte keq që Atalia…

— Po janë protestantët, jo ne, — thirri tjetri i nervozuar, — që e rekomandojnë Biblën!

— S’ka rëndësi! — tha Ome, — habitem që në ditët tona, në një shekull dritash, ngulet ende këmbë të ndalohet një çlodhje intelektuale që është e padëmshme, moralizuese e madje ndonjëherë higjienike, apo jo, doktor?

— Pa dyshim, — u përgjigj mjeku me plogështi, ose sepse, duke pasur po ato ide, s’donte të fyente njeri, ose sepse s’kishte ide.

Biseda dukej e mbaruar, kur farmacisti gjykoi të përshtatshme t’i jepte një goditje të fundit.

— Unë kam njohur priftërinj që visheshin civil për të shkuar të shihnin valltaret që hidhnin këmbët.

— Ç’thua! — bëri famullitari.

— Ah! kam njohur!

Dhe, duke ndarë rrokjet e fjalisë, Ome përsëriti:

— Kam — njo — hur.

— E pra! kanë gabuar, — tha Burnizieni, i pajtuar të dëgjonte gjithçka.

— Për besë! bëjnë edhe më keq! — thirri farmacisti.

— Zotëri!… — vazhdoi kleriku me sy aq të egër, sa farmacisti u tremb.

— Dua të them vetëm, — ia ktheu atëherë me ton më pak të vrazhdë, — që toleranca është mënyra më e sigurt për t’i tërhequr shpirtrat drejt fesë.

— Është e vërtetë! është e vërtetë! — pranoi plaku i mirë duke u ulur përsëri në karrige.

Por ndenji aty vetëm dy minuta. Pastaj, sapo iku, zoti Ome i tha mjekut:

— Ja ç’quhet zënkë! E mbështolla, e patë, në një mënyrë!… Më në fund, më besoni, çojeni Zonjën në shfaqje, qoftë edhe vetëm për ta tërbuar një herë në jetën tuaj një nga ata sorrat, more i bekuar! Po të më zëvendësonte dikush, do t’ju shoqëroja vetë. Nxitoni! Lagardi do të japë vetëm një shfaqje; është angazhuar në Angli me pagesa të mëdha. Është, siç thonë, një trim i madh! rrotullohet në ar! merr me vete tri dashnore dhe kuzhinierin! Gjithë këta artistë të mëdhenj e djegin qiriun nga të dy anët; u duhet një jetë e shfrenuar që t’ua ngacmojë pak imagjinatën. Por vdesin në spital, sepse s’kanë pasur mend, kur ishin të rinj, të kursenin. Hajde, ju bëftë mirë; nesër!

Kjo ide e shfaqjes mbiu shpejt në kokën e Bovarit; sepse menjëherë ia tha së shoqes, e cila refuzoi në fillim, duke pretenduar lodhjen, shqetësimin, shpenzimin; por, gjë e jashtëzakonshme, Sharli s’u dorëzua, aq shumë e gjykonte këtë çlodhje të dobishme për të. S’shihte asnjë pengesë; e ëma u kishte dërguar treqind franga për të cilat s’kishte më shpresë, borxhet e rrjedhshme s’kishin asgjë të stërmadhe, dhe afati i kambialeve për t’i paguar zotërisë Lëro ishte ende aq larg, sa s’duhej menduar. Veç kësaj, duke përfytyruar se ajo po tregohej delikate, Sharli nguli këmbë edhe më shumë; aq sa ajo përfundoi, nga këmbëngulja, duke u vendosur. Dhe të nesërmen, në orën tetë, u futën në Dallëndyshe.

Farmacisti, që s’e mbante asgjë në Jonvil, por që e kujtonte veten të detyruar të mos lëvizte prej andej, psherëtiu kur i pa të niseshin.

— Hajde, rrugë të mbarë! — u tha, — ju të vdekshëm të lumtur!

Pastaj, duke iu drejtuar Emës, që kishte veshur një fustan mëndafshi blu me katër volane:

— Ju gjej të bukur si një Kupid! Do të bëni bujë në Ruan.

Karroca zbriste në hotelin Kryqi i Kuq, në sheshin Bovuazin. Ishte një nga ato hane si ka në të gjitha periferitë e provincës, me stalla të mëdha dhe dhoma të vogla gjumi, ku sheh në mes të oborrit pula që çukisin tërshërë nën kaloshinat e baltosura të agjentëve tregtarë; — strehë të vjetra e të mira me ballkon prej druri të brejtur që kërcasin në erë netëve të dimrit, gjithmonë plot me njerëz, me zhurmë e me të ngrëna, tryezat e zeza të të cilave janë ngjitur nga glorietë, xhamat e trashë të zverdhur nga mizat, pecetat e lagura të njollosura nga vera e lirë; dhe që, duke mbajtur gjithmonë erë fshati, si shërbëtorë fermash të veshur si qytetarë, kanë një kafene nga rruga dhe nga ana e fushës një kopsht me perime. Sharli menjëherë nisi vajtje-ardhjet. Ngatërroi proskenën me galeritë, parterin me lozhat, kërkoi shpjegime, s’i kuptoi, e dërguan nga kontrollori te drejtori, u kthye në han, shkoi prapë në zyrë, dhe kështu, disa herë, e përshkoi gjithë gjatësinë e qytetit, nga teatri deri te bulevardi.

Zonja bleu një kapelë, doreza, një buqetë. Zotëria kishte shumë frikë se mos humbiste fillimin; dhe, pa pasur kohë të gëlltisnin një lëng mishi, u paraqitën para dyerve të teatrit, që ishin ende të mbyllura.

Shënime

1. Joseph de Maistre (1753–1821): mendimtar katolik dhe kundërrevolucionar, i njohur për polemikat e tij të ashpra kundër Iluminizmit dhe Revolucionit. ↩︎

2. Të Premten e Madhe katolikët nuk hanë mish. Plaku Bovari porosit një salsiçe derri pikërisht atë ditë, për të fyer besimtarët. ↩︎

3. Lat. „ndreq zakonet duke qeshur“: motoja e komedisë, e shkruar dikur mbi skenat e teatrove. ↩︎