Pjesa e dytë — VII · Zonja Bovari

Dita tjetër qe për Emën një ditë zie. Gjithçka iu duk e mbështjellë nga një atmosferë e zezë që luhatej turbullt mbi pamjen e jashtme të sendeve, dhe dhimbja i futej në shpirt me ulërima të buta, si bën era e dimrit nëpër kështjellat e braktisura. Ishte ai ëndërrim që ke për diçka që s’do të kthehet më, lodhja që të zë pas çdo gjëje të kryer, ajo dhimbje, me një fjalë, që ta sjell ndërprerja e çdo lëvizjeje të zakonshme, pushimi i papritur i një dridhjeje të gjatë.

Si në kthimin nga Vobiesari, kur kadrilet i vërtiteshin në kokë, kishte një melankoli të zymtë, një dëshpërim të mpirë. Leoni i shfaqej më i gjatë, më i bukur, më i ëmbël, më i paqartë; ndonëse ishte ndarë prej saj, nuk e kishte lënë, ishte aty, dhe muret e shtëpisë dukej sikur ia ruanin hijen. Nuk mund t’i shkëpuste sytë nga ai qilim ku ai kishte ecur, nga ato mobilje bosh ku ishte ulur. Lumi rridhte ende dhe shtynte ngadalë valët e vogla përgjatë bregut të rrëshqitshëm. Ishin shëtitur aty shumë herë, me po këtë murmuritje valësh, mbi gurët e mbuluar me myshk. Ç’diej të mirë kishin pasur! ç’pasdite të bukura, vetëm, në hije, në fund të kopshtit! Ai lexonte me zë të lartë, kokëzbuluar, i ulur mbi një stol prej shkopinjsh të thatë; era e freskët e livadhit dridhte faqet e librit dhe kapuçinat e kioskës… Ah! kishte ikur, hijeshia e vetme e jetës së saj, shpresa e vetme e mundshme për një lumturi! Si s’e kishte kapur atë lumturi kur i ishte dalë përpara! Pse s’e kishte mbajtur me të dyja duart, në të dy gjunjët, kur ai donte të ikte? Dhe e mallkoi veten që s’e kishte dashur Leonin; pati etje për buzët e tij. E zuri dëshira të vraponte pas tij, t’i hidhej në krahë, t’i thoshte: „Jam unë, jam e jotja!“ Por Ema ngatërrohej që përpara te vështirësitë e ndërmarrjes, dhe dëshirat e saj, të shtuara nga keqardhja, bëheshin edhe më të gjalla.

Që atëherë, ky kujtim i Leonit u bë si qendra e mërzisë së saj; kërciste aty më fort se, në një stepë të Rusisë, një zjarr udhëtarësh i braktisur mbi borë. Ajo turrej drejt tij, struket pas tij, e trazonte me kujdes atë vatër gati të shuar, kërkonte rreth e rrotull gjithçka që mund ta ndizte edhe më shumë; dhe kujtimet më të largëta ashtu si rastet më të afërta, atë që provonte bashkë me atë që përfytyronte, dëshirat e saj për epsh që shpërndaheshin, planet e saj për lumturi që kërcisnin në erë si degë të vdekura, virtytin e saj shterp, shpresat e rëna, plehrat e shtëpisë, i mblidhte të gjitha, i merrte të gjitha dhe i vinte të gjitha në shërbim për të ngrohur trishtimin e saj.

Megjithatë flakët u qetësuan, ose sepse rezerva vetë po shterej, ose sepse grumbulli ishte tepër i madh. Dashuria, pak nga pak, u shua nga mungesa, keqardhja u mbyt nën zakonin; dhe ajo dritë zjarri që ia purpuronte qiellin e zbehtë u mbulua me më shumë hije dhe u fshi gradualisht. Në përgjumjen e ndërgjegjes, ajo madje i mori neveritë për burrin si dëshira për dashnorin, djegiet e urrejtjes si ngrohje të dhembshurisë; por, meqë uragani vazhdonte të frynte, dhe pasioni u konsumua deri në hi, dhe asnjë ndihmë s’erdhi, asnjë diell s’u shfaq, nga të gjitha anët ra natë e plotë, dhe ajo mbeti e humbur në një të ftohtë të tmerrshëm që e përshkonte.

Atëherë rifilluan ditët e këqija të Tostit. Tani e quante veten shumë më fatkeqe: sepse kishte përvojën e dhimbjes, me sigurinë se nuk do të mbaronte.

Një grua që i kishte imponuar vetes sakrifica kaq të mëdha, mund t’i lejonte vetes edhe ca teka. Bleu një stol lutjeje gotik dhe brenda një muaji shpenzoi katërmbëdhjetë franga për limonë që t’i pastronte thonjtë; i shkroi Ruanit që t’i dërgonin një fustan kashmiri blu; zgjodhi te Lëroi shallin më të bukur; e lidhte në mes mbi rrobën e dhomës dhe, me kanatat të mbyllura, me një libër në dorë, rrinte e shtrirë mbi një kanape me këtë veshje.

Shpesh ndërronte krehjen: krihej në stilin kinez, me kaçurrela të buta, me gërsheta të thurura; bëri vijën në anë të kokës dhe i mblodhi flokët përposh, si burrat.

Deshi të mësonte italisht: bleu fjalorë, një gramatikë, një rezervë letre të bardhë. Provoi lexime serioze, histori e filozofi. Natën, ndonjëherë, Sharli zgjohej me vrull, duke kujtuar se kishin ardhur ta merrnin për ndonjë të sëmurë:

— Po vij, — belbëzonte.

Dhe ishte zhurma e një shkrepëseje që Ema e fërkonte për të ndezur sërish llambën. Por me leximet e saj ndodhte si me qëndismat, që, të gjitha të nisura, i mbushnin dollapin; i merrte, i linte, kalonte në të tjera.

Kishte kriza kur do ta kishe shtyrë lehtë në marrëzi. Një ditë nguli këmbë para burrit se do të pinte një gjysmë gote të madhe me raki, dhe, meqë Sharli pati marrëzinë ta sfidonte, ajo e gëlltiti rakinë deri në fund.

Pavarësisht nga pamjet e saj mendjelehta (kështu i thoshin zonjat e Jonvilit), Ema megjithatë s’dukej e gëzuar, dhe zakonisht ruante në cepat e gojës atë tkurrje të palëvizshme që ua rrudh fytyrën vajzave plaka dhe ambiciozëve të rënë. Ishte e zbehtë kudo, e bardhë si pëlhurë; lëkura e hundës i tërhiqej drejt flegrave, sytë të shikonin në mënyrë të turbullt. Ngaqë i kishte zbuluar vetes tri fije të thinjura te tëmthat, foli shumë për pleqërinë e saj.

Shpesh e zinin të fikëtat. Madje një ditë nxori gjak nga goja, dhe, kur Sharli u turr, duke lënë të dukej shqetësimi i tij:

— Ah, ç’rëndësi ka! — iu përgjigj ajo.

Sharli shkoi e u strehua në kabinet; dhe qau, me të dy bërrylat mbi tryezë, ulur në kolltukun e zyrës, nën kokën frenologjike.

Atëherë i shkroi së ëmës që të vinte, dhe bënë bashkë biseda të gjata për Emën.

Ç’vendim të merrnin? ç’të bënin, meqë ajo s’pranonte asnjë mjekim?

— E di ç’i duhet gruas sate? — vazhdonte plaka Bovari. — Punë të detyruara, punë dore! Sikur të ishte si shumë të tjera, e detyruar ta fitonte bukën, s’do t’i kishte këto avuj, që i vijnë nga një tufë idesh që i fut në kokë, dhe nga papunësia ku jeton.

— Megjithatë ajo merret me diçka, — thoshte Sharli.

— Ah! merret! Me çfarë, pra? Duke lexuar romane, libra të këqij, vepra që janë kundër fesë dhe ku tallen me priftërinjtë me fjalë të marra nga Volteri. Por e gjitha kjo shkon larg, biri im i shkretë, dhe kush s’ka fe përfundon gjithmonë keq.

U vendos, pra, që Emën ta pengonin të lexonte romane. Ndërmarrja s’dukej aspak e lehtë. Gruaja e mirë e mori përsipër: kur të kalonte nga Ruani, do të shkonte vetë te ai që jepte libra me qira dhe do t’i thoshte se Ema po i ndërpriste abonimet. A s’do të kishin të drejtë të lajmëronin policinë, po të ngulte këmbë libraxhiu në zanatin e tij prej helmuesi?

Lamtumirat e vjehrrës me nusen qenë të thata. Gjatë tri javëve që kishin ndenjur bashkë, nuk kishin shkëmbyer katër fjalë, përveç pyetjeve dhe komplimenteve kur takoheshin në tryezë, dhe në mbrëmje para se të binin të flinin.

Zonja Bovari nënë u nis një të mërkurë, që ishte ditë tregu në Jonvil.

Sheshi, që në mëngjes, ishte zënë nga një varg qerresh, të gjitha me bisht nga toka e me stangat përpjetë, që shtriheshin përgjatë shtëpive nga kisha deri te hani. Në anën tjetër kishte barraka prej pëlhure ku shiteshin basma, batanije dhe çorape leshi, bashkë me kapistra për kuajt dhe me pako shiritash blu, që në majë fluturonin në erë. Hekurishte të trasha ishin shtrirë përtokë, mes piramidave të vezëve dhe shportave të djathit, prej nga dilnin fije kashte ngjitëse; pranë makinave të grurit, pula që kakarisnin në kafaze të sheshtë nxirrnin qafat nëpër hekura. Turma, duke u grumbulluar në të njëjtin vend pa dashur të lëvizte, kërcënonte ndonjëherë ta thyente vitrinën e farmacisë. Të mërkurave ajo s’zbrazej kurrë dhe njerëzit shtyheshin aty, më pak për të blerë ilaçe sesa për të marrë konsulta, aq e madhe ishte fama e zotit Ome nëpër fshatrat përreth. Siguria e tij e fortë i kishte magjepsur fshatarët. E shihnin si një mjek më të madh se të gjithë mjekët.

Ema ishte mbështetur në dritare (rrinte shpesh aty: dritarja, në provincë, zëvendëson teatrot dhe shëtitoren), dhe po argëtohej duke parë rrëmujën e katundarëve, kur pa një zotëri të veshur me një redingotë kadifeje të gjelbër. Kishte doreza të verdha, megjithëse mbante dollakë të trashë; dhe po shkonte drejt shtëpisë së mjekut, i ndjekur nga një fshatar që ecte kokulur me një pamje të menduar.

— A mund ta shoh Zotërinë? — e pyeti Zhystenin, që po bisedonte në prag me Felisitenë.

Dhe, duke e marrë për shërbëtorin e shtëpisë:

— I thoni se ka ardhur zoti Rodolf Bulanzhe de La Yshet.

Jo nga kotësia e pronarit i kishte shtuar i porsaardhuri emrit pjesëzën fisnike,¹ por që të njihej më mirë. La Ysheti, në të vërtetë, ishte një çiflig afër Jonvilit, kështjellën e të cilit sapo e kishte blerë, bashkë me dy ferma që i punonte vetë, pa e munduar shumë veten megjithatë. Jetonte beqar dhe thuhej se kishte të paktën pesëmbëdhjetë mijë livra të ardhura në vit!

Sharli hyri në sallë. Zoti Bulanzhe i paraqiti njeriun e tij, që donte t’i merrej gjak sepse ndiente milingona nëpër trup.

— Do të më pastrojë, — u përgjigjej ai të gjitha arsyetimeve.

Bovari urdhëroi, pra, t’i sillnin një fashë dhe një legen dhe iu lut Zhystenit ta mbante. Pastaj, duke iu drejtuar fshatarit tashmë të zbehtë:

— Mos kini frikë, trimi im.

— Jo, jo, — u përgjigj tjetri, — vazhdoni!

Dhe, me një pamje mburravece, zgjati krahun e tij të trashë. Nën shpimin e neshterit, gjaku shpërtheu dhe shkoi e spërkati pasqyrën.

— Afroje legenin! — thirri Sharli.

— Shih! — thoshte fshatari, — do të thoshe një krua i vogël që rrjedh! Sa të kuq e kam gjakun! duhet të jetë shenjë e mirë, apo jo?

— Ndonjëherë, — vazhdoi oficeri i shëndetësisë, — s’ndien gjë në fillim, pastaj vjen të fikëtit, dhe sidomos te njerëzit e fortë, si ky këtu.

Fshatari, në këto fjalë, e lëshoi kutinë që e rrotullonte nëpër gishta. Një dridhje e supeve e bëri të kërciste mbështetësen e karriges. Kapela i ra.

— E dija, — tha Bovari, duke vënë gishtin mbi venë.

Legeni nisi të dridhej në duart e Zhystenit; gjunjët iu lëkundën, u zbeh.

— Gruaja ime! gruaja ime! — thirri Sharli.

Me një të hedhur ajo zbriti shkallët.

— Uthull! — bërtiti ai. — Ah! O Zot, dy njëherësh!

Dhe, nga emocioni, mezi e vinte kompresën.

— S’është gjë, — thoshte krejt i qetë zoti Bulanzhe, ndërsa e merrte Zhystenin në krahë.

Dhe e uli mbi tryezë, duke ia mbështetur shpinën pas murit.

Zonja Bovari nisi t’i hiqte kravatën. Kordonët e këmishës kishin një nyjë; ajo ndenji disa minuta duke lëvizur gishtat e saj të lehtë në qafën e djaloshit; pastaj hodhi uthull në shaminë e saj prej batisti; ia njomte tëmthat me prekje të lehta dhe i frynte sipër, me delikatesë.

Karrocieri erdhi në vete; por të fikëtit e Zhystenit vazhdonte ende, dhe bebëzat i zhdukeshin në të bardhën e zbehtë të syve, si lule blu në qumësht.

— Duhet, — tha Sharli, — t’ia fshehim këtë.

Zonja Bovari mori legenin. Për ta vënë nën tryezë, në lëvizjen që bëri duke u përkulur, fustani i saj (ishte një fustan vere me katër volane, ngjyrë të verdhë, me bel të gjatë e me fund të gjerë), fustani u hap rreth saj mbi pllakat e sallës; — dhe, meqë Ema, e përkulur, lëkundej pak duke hapur krahët, fryrja e pëlhurës shpërthente vende-vende, sipas përkuljeve të trupit. Pastaj shkoi të merrte një brokë me ujë, dhe po shkrinte copa sheqeri kur mbërriti farmacisti. Shërbyesja kishte shkuar ta thërriste në atë rrëmujë; kur pa nxënësin e tij me sy hapur, mori frymë. Pastaj, duke u sjellë rreth tij, e shikonte nga koka te këmbët.

— Budalla! — thoshte; — budalla i vogël, vërtet! budalla i rrumbullakët! Ç’punë e madhe, në fund të fundit, një flebotomi! dhe një trim që s’ka frikë nga asgjë! një lloj ketri, siç e shihni, që ngjitet të shkundë arra në lartësi marramendëse. Ah! po, fol, mburru! ja prirje të bukura për të ushtruar më vonë farmacinë; sepse mund të të thërrasin në rrethana të rënda, përpara gjykatave, për të ndriçuar ndërgjegjen e gjyqtarëve; dhe atëherë duhet ta ruash gjakftohtësinë, të arsyetosh, të tregohesh burrë, ose përndryshe të të quajnë idiot!

Zhysteni s’përgjigjej. Farmacisti vazhdonte:

— Kush të ka thirrur? Gjithmonë i shqetëson zotërinë dhe zonjën! E pastaj, të mërkurave prania jote më duhet edhe më shumë. Tani ka njëzet veta në shtëpi. I lashë të gjitha për shkak të interesit që kam për ty. Hajde, ik! vrapo! më prit dhe ruaji kavanozat!

Kur Zhysteni, që po vishej, iku, folën pak për të fikëtat. Zonjës Bovari s’i kishte rënë kurrë të fikët.

— Kjo është e jashtëzakonshme për një zonjë! — tha zoti Bulanzhe. — Veç kësaj, ka njerëz shumë të ndjeshëm. Kështu, kam parë në një duel një dëshmitar që humbi ndjenjat vetëm nga zhurma e pistoletave që po mbusheshin.

— Mua, — tha farmacisti, — pamja e gjakut të të tjerëve s’më bën asgjë fare; por vetëm mendimi i gjakut tim që rrjedh do të mjaftonte të më binte të fikët, po ta mendoja shumë.

Ndërkaq zoti Bulanzhe e nisi shërbëtorin e tij, duke e këshilluar ta qetësonte mendjen, meqë teka i kishte kaluar.

— Ajo më dha nderin t’ju njoh, — shtoi.

Dhe e shikonte Emën ndërsa thoshte këtë fjali.

Pastaj la tri franga në qoshe të tryezës, përshëndeti si pa të keq dhe iku.

Shpejt u gjend në anën tjetër të lumit (ishte rruga e tij për t’u kthyer në La Yshet); dhe Ema e pa në livadh, që ecte nën plepat, duke e ngadalësuar herë pas here hapin, si dikush që mendohet.

— Shumë e hijshme! — thoshte me vete; — shumë e hijshme, kjo gruaja e mjekut! Dhëmbë të bukur, sy të zinj, këmbë të vogël e koketë, dhe trup si pariziane. Nga dreqin ka dalë? Ku e ka gjetur, vallë, ai djalë i trashë?

Zoti Rodolf Bulanzhe ishte tridhjetë e katër vjeç; ishte me natyrë të vrazhdë dhe me mendje të mprehtë, dhe, për më tepër, kishte pasur shumë punë me gratë dhe i njihte mirë. Kjo i ishte dukur e bukur; mendonte, pra, për të dhe për burrin e saj.

— Më duket shumë budalla. Ajo pa dyshim është lodhur me të. Ka thonj të pistë dhe mjekër tri ditëshe. Ndërsa ai vrapon pas të sëmurëve, ajo rri e arnon çorape. Dhe mërzitet! do të donte të banonte në qytet, të kërcente polka çdo mbrëmje! Gruaja e shkretë! Hap gojën pas dashurisë, si krapi pas ujit mbi tryezën e kuzhinës. Me tri fjalë galante, do të të adhuronte; jam i sigurt! do të ishte e butë! e mrekullueshme!… Po, po si ta heqësh qafe pastaj?

Atëherë, telashet e kënaqësisë, të para që përpara, e bënë, nga kontrasti, të mendonte për të dashurën e tij. Ishte një aktore nga Ruani, që e mbante ai; dhe kur u ndal te kjo figurë, prej së cilës, edhe vetëm në kujtim, ndiente ngopje:

— Ah! zonja Bovari, — mendoi, — është shumë më e bukur se ajo, më e freskët sidomos. Virxhinia, me të vërtetë, ka nisur të shëndoshet tepër. Është kaq e mërzitshme me gëzimet e saj. E pastaj, ç’mani për karkaleca deti!

Fusha ishte e shkretë, dhe Rodolfi s’dëgjonte përreth veçse rrahjen e rregullt të barit që i fshikullonte këpucët, me cicërimën e gjinkallave të fshehura larg nën tërshërë; e shihte sërish Emën në sallë, të veshur siç e kishte parë, dhe e zhvishte.

— Oh! do ta kem! — thirri, duke shtypur me një goditje bastuni një plis dheu përpara.

Dhe menjëherë shqyrtoi anën politike të ndërmarrjes. Pyeste veten:

— Ku të takohemi? në ç’mënyrë? Do ta ketë vazhdimisht kalamanë mbi supe, dhe shërbyesen, fqinjët, burrin, lloj-lloj telashesh të mëdha. Ah, ç’e do! — tha, — humbet shumë kohë!

Pastaj ia nisi përsëri:

— Po ajo ka sy që të hyjnë në zemër si turjela. Dhe ajo çehre e zbehtë!… Unë, që i adhuroj gratë e zbehta!

Në majë të kodrës së Arguejit, vendimi ishte marrë.

— S’mbetet veçse të kërkoj rastet. E pra, do të kaloj andej ndonjëherë, do t’u dërgoj gjah, shpendë; do të më merret gjak, po të duhet; do të bëhemi miq, do t’i ftoj në shtëpinë time… Ah, për besë! — shtoi, — ja panairi bujqësor së shpejti; ajo do të jetë aty, do ta shoh. Do të fillojmë, dhe me guxim, se kjo është më e sigurta.

Shënime

1. Pjesëza de para mbiemrit („Bulanzhe de La Yshet“, domethënë „i La Yshetit“) ishte në Francë shenjë fisnikërie ose të paktën pronësie mbi një tokë. Rodolfi s’është fisnik; e shton emrin e çifligut që ka blerë. ↩︎