Pjesa e tretë — VI · Zonja Bovari

Në udhëtimet që bënte për ta parë, Leoni shpesh kishte ngrënë darkë te farmacisti dhe e kishte ndier veten të detyruar, nga mirësjellja, ta ftonte edhe ai nga ana e tij.

— Me gjithë qejf! — ishte përgjigjur zoti Ome; — veç kësaj, duhet ta freskoj pak veten, se po ndryshkem këtu. Do të shkojmë në shfaqje, në restorant, do të bëjmë marrëzi!

— Ah! i dashur! — pëshpëriti me butësi zonja Ome, e trembur nga rreziqet e turbullta që ai po bëhej gati të ndeshte.

— E pra, ç’ka? të duket se s’e prish mjaft shëndetin duke jetuar mes avujve të vazhdueshëm të farmacisë! Ja, sidoqoftë, karakteri i grave: janë xheloze për Shkencën, pastaj kundërshtojnë që të marrësh argëtimet më të ligjshme. S’ka rëndësi, mbështetuni tek unë; një nga këto ditë bie në Ruan dhe do t’i hedhim paratë në erë bashkë.

Dikur farmacisti do të ishte ruajtur mirë nga një shprehje e tillë; por tani i jepej një stili gazmor e parizian që e gjente me shijen më të mirë; dhe, si zonja Bovari, fqinja e tij, e pyeste nëpunësin me kureshtje për zakonet e kryeqytetit, madje fliste zhargon për të verbuar… qytetarët, duke thënë turne, bazar, chicard, chicandard, Breda-street, dhe Je me la casse, për: po iki.¹

Kështu, një të enjte, Ema u habit kur takoi në kuzhinën e Luanit të Artë zotin Ome me veshje udhëtari, domethënë të mbuluar me një mantel të vjetër që s’ia kishte parë njeri, ndërsa mbante në njërën dorë një valixhe dhe në tjetrën këmbëngrohësen e dyqanit të tij. Nuk ia kishte treguar askujt planin, nga frika se mos e shqetësonte publikun me mungesën e tij.

Ideja për të parë përsëri vendet ku kishte kaluar rininë e ndizte pa dyshim, sepse gjatë gjithë rrugës nuk pushoi së foluri; pastaj, sapo mbërriti, u hodh me vrull nga karroca për të shkuar në kërkim të Leonit; dhe sado që nëpunësi u përpoq, zoti Ome e tërhoqi drejt kafenesë së madhe Normandia, ku hyri me madhështi pa e hequr kapelën, duke e gjykuar shumë provinciale ta zbulosh kokën në një vend publik.

Ema e priti Leonin tre çerekë ore. Më në fund vrapoi në zyrën e tij, dhe, e humbur në lloj-lloj hamendjesh, duke e akuzuar për mospërfillje e duke qortuar veten për dobësinë, e kaloi pasditen me ballin ngjitur pas xhamave.

Në orën dy ata ishin ende ulur në tryezë përballë njëri-tjetrit. Salla e madhe po zbrazej; gypi i sobës, në formë palme, rrumbullakonte në tavanin e bardhë tufën e tij të artë; dhe pranë tyre, pas xhamit, në diell të plotë, një curk i vogël uji gurgullonte në një pellg mermeri ku, mes lakrës së ujit dhe asparagëve, tri karavidhe deti të mpira zgjateshin deri te ca shkurta, të gjitha të shtrira grumbull, në anë.

Ome kënaqej. Megjithëse dehej më shumë nga luksi sesa nga ushqimi i mirë, vera Pomar megjithatë ia ngacmonte pak aftësitë, dhe, kur u shfaq omëleta me rum, shpalosi teori të pamoralshme për gratë. Ajo që e joshte mbi të gjitha ishte shiku. Adhuronte një veshje elegante në një apartament të mobiluar mirë, dhe, sa për cilësitë trupore, s’e urrente kafshatën.

Leoni e shikonte sahatin me dëshpërim. Farmacisti pinte, hante, fliste.

— Duhet të jeni, — tha ai befas, — shumë i privuar në Ruan. Sidoqoftë, dashuritë tuaja s’banojnë larg.

Dhe, kur tjetri u skuq:

— Hajde, jini i sinqertë! Do ta mohoni se në Jonvil…?

Djali i ri belbëzoi.

— Te zonja Bovari, s’i vinit rrotull…?

— Kujt, pra?

— Shërbyeses!

Nuk po bënte shaka; por, meqë kotësia mundi çdo maturi, Leoni, pa dashje, protestoi. Veç kësaj, i pëlqenin vetëm gratë zeshkane.

— Ju miratoj, — tha farmacisti; — kanë më shumë temperament.

Dhe, duke u përkulur në veshin e mikut, i tregoi shenjat nga të cilat njihej se një grua kishte temperament. Madje u hodh në një digresion etnografik: gjermania ishte e avullt, francezja e shthurur, italiania e pasionuar.

— Po zezaket? — pyeti nëpunësi.

— Është shije artisti, — tha Ome. — Kamerier! dy filxhanë kafe!

— Po ikim? — vazhdoi më në fund Leoni, i paduruar.

— Yes.

Por, para se të ikte, deshi të shihte të zotin e lokalit dhe i drejtoi disa urime.

Atëherë djali i ri, për të mbetur vetëm, tha se kishte punë.

— Ah! po ju shoqëroj! — tha Ome.

Dhe, ndërsa zbriste rrugëve me të, fliste për gruan, për fëmijët, për të ardhmen e tyre dhe për farmacinë, tregonte në ç’rënie kishte qenë ajo dikur dhe në ç’pikë përsosmërie e kishte ngritur ai.

Kur arritën para hotelit të Bulonjës, Leoni e la befas, u ngjit shkallëve me vrap dhe e gjeti dashnoren në trazim të madh.

Në emrin e farmacistit, ajo u nxeh. Megjithatë, ai grumbullonte arsye të mira; s’ishte faji i tij, a s’e njihte ajo zotin Ome? a mund të besonte që ai e parapëlqente shoqërinë e tij? Por ajo kthehej mënjanë; ai e mbajti; dhe, duke rënë në gjunjë, ia rrethoi belin me të dy krahët, në një qëndrim të plogët plot epsh e lutje.

Ajo rrinte më këmbë; sytë e saj të mëdhenj të ndezur e shikonin seriozisht e gati në mënyrë të tmerrshme. Pastaj lotët ia errësuan, qepallat e saj rozë u ulën, ajo i la duart, dhe Leoni po ia çonte te goja kur u shfaq një shërbëtor, që e lajmëroi Zotërinë se e kërkonin.

— Do të kthehesh? — tha ajo.

— Po.

— Po kur?

— Tani.

— Është një marifet, — tha farmacisti kur pa Leonin. — Desha ta ndërpres këtë vizitë që më dukej se ju bezdiste. Shkojmë te Bridu të pimë një gotë garus.

Leoni u betua se duhej të kthehej në zyrë. Atëherë farmacisti bëri shaka me letrat, me procedurën.

— Lërini pak Cujas-në dhe Bartolin,² që të marrë dreqi! Kush ju pengon? Jini trim! Shkojmë te Bridu; do ta shihni qenin e tij. Është shumë interesant!

Dhe, kur nëpunësi vazhdonte të ngulte këmbë:

— Po vij edhe unë. Do të lexoj një gazetë ndërsa ju pres, ose do të shfletoj një Kod.

Leoni, i hutuar nga zemërimi i Emës, nga llafet e zotit Ome dhe ndoshta nga rëndesa e drekës, mbetej i pavendosur dhe si nën magjinë e farmacistit, që përsëriste:

— Shkojmë te Bridu! është dy hapa larg, në rrugën Malpaly.

Atëherë, nga frika, nga budallallëku, nga ajo ndjenjë e papërcaktueshme që na tërheq drejt veprimeve më të neveritshme, e la veten të çohej te Bridu; dhe e gjetën në oborrin e tij të vogël, duke mbikëqyrur tre djem që gulçonin duke rrotulluar rrotën e madhe të një makine për të bërë ujë Seltz… Ome u dha këshilla; përqafoi Bridunë; pinë garusin. Njëzet herë Leoni deshi të ikte; por tjetri e ndalte nga krahu duke i thënë:

— Tani! po dal. Do të shkojmë te Feneri i Ruanit, të shohim ata zotërinj. Do t’ju njoh me Tomasenin.

Megjithatë ai e hoqi qafe dhe vrapoi me një të hedhur deri në hotel. Ema s’ishte më atje.

Sapo kishte ikur, e tërbuar. Tani e urrente. Kjo mosmbajtje e fjalës për takimin i dukej një fyerje, dhe kërkonte edhe arsye të tjera për t’u shkëputur prej tij: ishte i paaftë për heroizëm, i dobët, i rëndomtë, më i butë se një grua, koprrac për më tepër dhe frikacak.

Pastaj, duke u qetësuar, përfundoi duke zbuluar se pa dyshim e kishte shpifur. Por nënçmimi i atyre që duam na shkëput gjithmonë pak prej tyre. Idhujt s’duhen prekur: praruesja të mbetet në duar.

Arritën të flisnin më shpesh për gjëra që s’kishin të bënin me dashurinë e tyre; dhe në letrat që Ema i dërgonte bëhej fjalë për lule, për vargje, për hënën e yjet, mjete naive të një pasioni të dobësuar, që përpiqej të ndizej me çdo ndihmë të jashtme. Ajo i premtonte vetes vazhdimisht, për udhëtimin e ardhshëm, një lumturi të thellë; pastaj i rrëfente vetes se s’ndiente asgjë të jashtëzakonshme. Ky zhgënjim fshihej shpejt nën një shpresë të re, dhe Ema kthehej tek ai më e ndezur, më e etur. Zhvishej me vrull, duke shkulur lidhësen e hollë të korsesë, që fishkëllente rreth ijëve si një gjarpër që rrëshqet. Shkonte në majë të gishtave të këmbëve të zbathura të shihte edhe një herë nëse dera ishte e mbyllur, pastaj me një gjest të vetëm i bënte të binin të gjitha rrobat bashkë; — dhe, e zbehtë, pa folur, serioze, binte mbi gjoksin e tij, me një drithërimë të gjatë.

Megjithatë, mbi atë ballë të mbuluar me pika të ftohta, mbi ato buzë që belbëzonin, në ato bebëza të humbura, në shtrëngimin e atyre krahëve, kishte diçka të skajshme, të turbullt e të zymtë, që Leonit i dukej se rrëshqiste mes tyre, hollë-hollë, si për t’i ndarë.

Nuk guxonte t’i bënte pyetje; por, duke e parë kaq me përvojë, ajo duhej të kishte kaluar, thoshte me vete, nëpër të gjitha provat e vuajtjes dhe të kënaqësisë. Ajo që dikur e magjepste tani e trembte pak. Veç kësaj, revoltohej kundër përthithjes, çdo ditë më të madhe, të personalitetit të tij. I kishte inat Emës për këtë fitore të përhershme. Përpiqej madje të mos e donte; pastaj, në kërcitjen e çizmeve të saj, ndihej frikacak, si pijanecët kur shohin pijet e forta.

Ajo s’linte, është e vërtetë, pa i dhënë lloj-lloj vëmendjesh, nga hollësitë e tryezës deri te koketëritë e veshjes dhe plogështitë e vështrimit. Sillte nga Jonvili trëndafila në gji, që ia hidhte në fytyrë, shfaqte shqetësime për shëndetin e tij, i jepte këshilla për sjelljen; dhe, për ta mbajtur edhe më shumë, duke shpresuar se ndoshta do të përzihej qielli, i vari në qafë një medalje të Virgjëreshës. Pyeste, si një nënë e virtytshme, për shokët e tij. I thoshte:

— Mos i shih, mos dil, mos mendo veçse për ne; më duaj!

Do të kishte dashur të mund t’ia mbikëqyrte jetën, dhe i erdhi ideja ta ndiqte dikush nëpër rrugë. Pranë hotelit kishte gjithmonë një lloj endacaku që u afrohej udhëtarëve dhe që s’do të refuzonte… Por krenaria e saj u revoltua.

„Eh! s’ka gjë! le të më tradhtojë, ç’më bëhet! mos e dua unë kaq shumë?“

Një ditë që ishin ndarë herët, dhe ajo po kthehej vetëm nëpër bulevard, pa muret e manastirit të saj; atëherë u ul në një stol, në hijen e vidhave. Ç’qetësi në atë kohë! sa ua kishte zili ndjenjave të papërshkrueshme të dashurisë që përpiqej, sipas librave, t’i përfytyronte!

Muajt e parë të martesës, shëtitjet me kalë nëpër pyll, Vikonti që kërcente vals, dhe Lagardi që këndonte, të gjitha i kaluan sërish para syve… Dhe Leoni iu duk befas në po atë largësi si të tjerët.

„E megjithatë e dua!“ — thoshte me vete.

S’ka rëndësi! s’ishte e lumtur, s’kishte qenë kurrë. Nga vinte, pra, kjo pamjaftueshmëri e jetës, kjo kalbje e menjëhershme e gjërave ku mbështetej?… Por, nëse diku kishte një qenie të fortë e të bukur, një natyrë trimëreshë, plot njëherësh ekzaltim e hollësi, një zemër poeti në trajtë engjëlli, një lirë me tela bronzi që lëshonte drejt qiellit këngë dasme elegjiake, pse, rastësisht, s’do ta gjente? Oh! ç’pamundësi! Asgjë, nga ana tjetër, s’ia vlente të kërkohej; gjithçka gënjente! Çdo buzëqeshje fshihte një gogësimë mërzie, çdo gëzim një mallkim, çdo kënaqësi neverinë e vet, dhe puthjet më të mira s’të linin mbi buzë veçse një dëshirë të parealizueshme për një epsh më të lartë.

Një grahmë metalike u zvarrit në ajër dhe kambana e manastirit ra katër herë. Ora katër! dhe i dukej se ishte aty, në atë stol, që nga përjetësia. Por një pafundësi pasionesh mund të hyjë në një minutë, si një turmë në një hapësirë të vogël.

Ema jetonte krejt e zënë me pasionet e saj, dhe s’shqetësohej për paratë më shumë se një arqidukeshë.

Një herë megjithatë, një burrë me pamje të mjerë, i kuq në fytyrë e tullac, hyri në shtëpinë e saj, duke deklaruar se e kishte dërguar zoti Vensar, nga Ruani. Hoqi karficat që i mbyllnin xhepin anësor të redingotës së gjatë të gjelbër, i nguli në mëngë dhe zgjati me mirësjellje një letër.

Ishte një kambial prej shtatëqind frangash, i nënshkruar prej saj, që Lëroi, pavarësisht nga të gjitha betimet e tij, ia kishte kaluar Vensarit.

Ajo dërgoi shërbyesen tek ai. S’mund të vinte.

Atëherë i panjohuri, që kishte mbetur më këmbë, duke hedhur djathtas e majtas vështrime kureshtare që ia fshihnin vetullat e trasha bjonde, pyeti me një pamje naive:

— Ç’përgjigje t’i çoj zotit Vensar?

— E pra, — u përgjigj Ema, — i thoni… që s’kam… Do të jetë javën që vjen… Le të presë… po, javën që vjen.

Dhe njeriu i mirë iku pa nxjerrë asnjë fjalë.

Por të nesërmen, në mesditë, ajo mori një protestë kambiali; dhe pamja e letrës me pullë, ku shtrihej disa herë e me shkronja të mëdha: „Përmbaruesi Arang, në Bysh“, e trembi aq fort, sa vrapoi me nxitim te tregtari i stofrave.

E gjeti në dyqan, duke lidhur një pako.

— Shërbëtori juaj! — tha ai, — jam në dispozicionin tuaj.

Megjithatë Lëroi vazhdoi punën, i ndihmuar nga një vajzë rreth trembëdhjetë vjeçe, paksa e kërrusur, që i shërbente njëherësh si nëpunëse dhe si kuzhiniere.

Pastaj, duke kërcitur nallanet mbi dërrasat e dyqanit, u ngjit përpara Zonjës në katin e parë dhe e futi në një dhomëz të ngushtë, ku një tryezë e madhe prej druri pishe mbante disa regjistra, të mbrojtur tërthor nga një shufër hekuri me dry. Pas murit, nën copa basme, dallohej një kasafortë, por me përmasa të tilla, sa duhej të përmbante diçka tjetër përveç kambialeve dhe parave. Zoti Lëro, në të vërtetë, jepte hua me peng, dhe aty kishte vënë zinxhirin e artë të zonjës Bovari, bashkë me vathët e xha Telieut të shkretë, i cili, i detyruar më në fund të shiste, kishte blerë në Kenkampua një dyqan të varfër ushqimesh, ku po vdiste nga rrufa e tij, mes qirinjve më pak të verdhë se fytyra e tij.

Lëroi u ul në kolltukun e tij të gjerë prej kashte, duke thënë:

— Ç’ka të re?

— Ja.

Dhe i tregoi letrën.

— E pra, ç’mund të bëj unë?

Atëherë ajo u nxeh, duke i kujtuar fjalën që kishte dhënë se s’do t’i vinte në qarkullim kambialet e saj; ai e pranonte.

— Por u detyrova edhe unë vetë, e kisha thikën në fyt.

— Dhe ç’do të ndodhë tani? — vazhdoi ajo.

— Oh! është shumë e thjeshtë: një vendim i gjykatës, dhe pastaj sekuestrimi…; fund!

Ema përmbahej që të mos e rrihte. E pyeti me butësi nëse s’kishte mënyrë ta qetësonte zotin Vensar.

— Ah, po! ta qetësosh Vensarin; s’e njihni fare; është më i egër se një arab.

Megjithatë duhej që zoti Lëro të përzihej.

— Dëgjoni pra! më duket se deri tani kam qenë mjaft i mirë me ju.

Dhe, duke hapur një nga regjistrat:

— Ja!

Pastaj, duke ngjitur me gisht nëpër faqe:

— Le të shohim…, le të shohim… Më 3 gusht, dyqind franga… Më 17 qershor, njëqind e pesëdhjetë… 23 mars, dyzet e gjashtë… Në prill…

U ndal, si nga frika se mos bënte ndonjë marrëzi.

— Dhe s’them gjë për kambialet e nënshkruara nga Zotëria, njëri prej shtatëqind frangash, tjetri prej treqind! Sa për këstet tuaja të vogla, për interesat, s’ka të mbaruar, ngatërrohesh. S’përzihem më!

Ajo qante, madje e quajti „zoti im i mirë Lëro“. Por ai ia hidhte gjithmonë fajin „atij qeni të Vensarit“. Veç kësaj, s’kishte asnjë centim, askush s’e paguante tani, ia hanin leshin mbi shpinë, një dyqanxhi i varfër si ai s’mund të jepte paradhënie.

Ema heshte; dhe zoti Lëro, që kafshonte lehtë pendët e një pene, pa dyshim u shqetësua nga heshtja e saj, sepse vazhdoi:

— Të paktën, sikur një nga këto ditë të më hynin ca para… Do të mund…

— Sidoqoftë, — tha ajo, — sapo të vijë pjesa e mbetur nga Barnëvili…

— Si?…

Dhe, kur mësoi se Langlua s’kishte paguar ende, u duk shumë i habitur. Pastaj, me zë të ëmbël:

— Dhe biem dakord, thoni…?

— Oh! për ç’të doni!

Atëherë mbylli sytë për t’u menduar, shkroi disa shifra, dhe, duke deklaruar se do ta kishte shumë zor, se puna ishte e rrezikshme dhe se po i merrej gjak, diktoi katër kambiale prej dyqind e pesëdhjetë frangash secili, me një muaj afat njëri pas tjetrit.

— Mjafton që Vensari të dojë të më dëgjojë! Sidoqoftë, jemi marrë vesh, s’e zgjas, jam i drejtë si molla.

Pastaj i tregoi si pa të keq disa mallra të reja, por asnjë prej tyre, sipas mendimit të tij, s’ishte e denjë për Zonjën.

— Kur mendoj se ja një fustan me shtatë solde metri, dhe me garanci që s’ia lë bojën! E gëlltisin megjithatë! s’ua tregon njeri si qëndron puna, e kuptoni mirë, — duke dashur me këtë rrëfim mashtrimi ndaj të tjerëve ta bindte krejt për ndershmërinë e tij.

Pastaj e thirri përsëri, për t’i treguar tre kut dantellë që i kishte gjetur së fundi „në një ankand“.

— Sa e bukur! — thoshte Lëroi; — tani përdoret shumë, për mbështetëset e kolltukëve, është moda.

Dhe, më i shpejtë se një magjistar, e mbështolli dantellën në letër blu dhe ia vuri Emës në duar.

— Të paktën, që ta di…?

— Ah! më vonë, — vazhdoi ai duke i kthyer kurrizin.

Që atë mbrëmje, ajo e nxitoi Bovarin t’i shkruante së ëmës që t’u dërgonte sa më shpejt gjithë pjesën e mbetur të trashëgimisë. Vjehrra u përgjigj se s’kishte më asgjë; likuidimi ishte mbyllur, dhe atyre u mbeteshin, përveç Barnëvilit, gjashtëqind livra të ardhura në vit, që ajo do t’ua jepte me përpikëri.

Atëherë Zonja u dërgoi fatura dy-tre klientëve, dhe shpejt e përdori me bollëk këtë mjet, që i dilte mbarë. Kishte gjithmonë kujdes të shtonte në fund: „Mos i flisni burrit tim, e dini sa krenar është… Më falni… Shërbëtorja juaj…“ Pati disa ankesa; ajo i ndali.

Për të gjetur para, nisi të shiste dorezat e vjetra, kapelat e vjetra, hekurishtet e vjetra; dhe bënte pazar me lakmi, — gjaku i saj fshatar e shtynte drejt fitimit. Pastaj, në udhëtimet në qytet, do të shiste ndonjë vogëlsirë, që zoti Lëro, në mungesë të të tjerëve, do ta merrte me siguri. Bleu pupla strucash, porcelan kinez dhe sënduqe; merrte hua te Felisiteja, te zonja Lëfransua, te e zonja e hotelit Kryqi i Kuq, te të gjithë, kudo. Me paratë që mori më në fund nga Barnëvili, pagoi dy kambiale; një mijë e pesëqind frangat e tjera iu shkrinë. U lidh përsëri, dhe gjithmonë kështu!

Ndonjëherë, është e vërtetë, përpiqej të bënte llogari; por zbulonte gjëra aq të tepruara, sa s’mund t’i besonte. Atëherë rifillonte, ngatërrohej shpejt, i linte të gjitha në vend dhe s’mendonte më.

Shtëpia ishte shumë e trishtë tani! Shihje të dilnin prej saj furnitorët me fytyra të tërbuara. Kishte shami që vërtiteshin mbi sobat; dhe Berta e vogël, me skandalin e madh të zonjës Ome, mbante çorape të shpuara. Nëse Sharli, me ndrojtje, guxonte të bënte një vërejtje, ajo përgjigjej me vrazhdësi se s’ishte faji i saj!

Pse këto zemërime? Ai i shpjegonte të gjitha me sëmundjen e saj të vjetër nervore; dhe, duke qortuar veten që i kishte marrë sëmundjet e saj për të meta, e akuzonte veten për egoizëm, i vinte të vraponte ta përqafonte.

„Oh! jo, — thoshte me vete, — do ta mërzisja!“

Dhe mbetej.

Pas darkës, shëtiste vetëm në kopsht; merrte Bertën e vogël në gjunjë, dhe, duke hapur gazetën e tij të mjekësisë, përpiqej ta mësonte të lexonte. Fëmija, që s’kishte studiuar kurrë, s’vononte të hapte sy të mëdhenj të trishtë dhe nisej të qante. Atëherë ai e ngushëllonte; shkonte t’i merrte ujë me ujitësin për të bërë lumenj në rërë, ose thyente degë ligustrash për të mbjellë pemë nëpër lehe, gjë që s’e prishte shumë kopshtin, krejt të mbushur me barishte të gjata; i detyroheshin kaq shumë ditë pune Lestibuduasë! Pastaj fëmija kishte ftohtë dhe kërkonte të ëmën.

— Thirre shërbyesen, — thoshte Sharli. — E di mirë, e vogla ime, që mamaja jote s’do ta shqetësojnë.

Vjeshta po fillonte dhe gjethet tashmë po binin, — si dy vjet më parë, kur ajo ishte e sëmurë! — Kur vallë do të mbarojë e gjitha kjo!… Dhe vazhdonte të ecte, me të dyja duart pas shpine.

Zonja ishte në dhomën e saj. Atje s’ngjitej njeri. Rrinte aty gjithë ditën, e mpirë, mezi e veshur, dhe herë pas here duke djegur pastile haremi që i kishte blerë në Ruan, në dyqanin e një algjeriani. Që të mos e kishte natën pranë vetes atë burrë të shtrirë që flinte, përfundoi, me lloj-lloj nazesh, duke e dëbuar në katin e dytë; dhe lexonte deri në mëngjes libra të çmendur ku kishte tablo orgjish me situata të përgjakshme. Shpesh e zinte një tmerr, lëshonte një britmë, Sharli vraponte.

— Ah! ik! — thoshte ajo.

Ose, herë të tjera, e djegur më fort nga ajo flakë e brendshme që e ndizte tradhtia, pa frymë, e trazuar, e tëra dëshirë, hapte dritaren, thithte ajrin e ftohtë, ua shpërndante erës flokët tepër të rënda, dhe, duke parë yjet, dëshironte dashuri princash. Mendonte për të, për Leonin. Do të kishte dhënë atëherë gjithçka për një të vetëm nga ato takime që e ngopnin.

Ishin ditët e saj të festës. I donte të shkëlqyera! dhe, kur ai s’mund ta paguante vetëm shpenzimin, ajo e plotësonte bujarisht pjesën tjetër, gjë që ndodhte gati çdo herë. Ai u përpoq t’ia bënte të kuptonte se do të rrinin po aq mirë gjetiu, në ndonjë hotel më modest; por ajo gjeti kundërshtime.

Një ditë nxori nga çanta gjashtë lugë të vogla argjendi të praruar (ishte dhurata e dasmës nga xha Ruoi), duke i kërkuar të shkonte menjëherë t’i çonte për të në zyrën e pengjeve; dhe Leoni u bind, megjithëse ky hap nuk i pëlqente. Kishte frikë se mos komprometohej.

Pastaj, duke menduar, gjeti se dashnorja e tij po merrte sjellje të çuditshme, dhe se ndoshta s’e kishin gabim ata që donin ta shkëputnin prej saj.

Në të vërtetë, dikush i kishte dërguar së ëmës një letër të gjatë anonime, për ta paralajmëruar se po humbiste me një grua të martuar; dhe menjëherë zonja e mirë, duke parë me sy të mendjes dordolecin e përjetshëm të familjeve, domethënë krijesën e turbullt të dëmshme, sirenën, përbindëshin që banon në mënyrë të përrallshme në thellësitë e dashurisë, i shkroi noterit Dybokazh, pronarit të tij, i cili u tregua i përsosur në këtë punë. E mbajti tre çerekë ore, duke dashur t’ia hapte sytë, ta paralajmëronte për humnerën. Një intrigë e tillë do t’i dëmtonte më vonë karrierën. Iu lut ta prishte, dhe, nëse s’e bënte këtë sakrificë në interesin e vet, ta bënte të paktën për të, për Dybokazhin!

Leoni më në fund ishte betuar se s’do ta shihte më Emën; dhe e qortonte veten që s’e kishte mbajtur fjalën, duke menduar gjithë telashet dhe thashethemet që kjo grua mund t’i sillte ende, pa llogaritur shakatë e shokëve, që bëheshin në mëngjes rreth sobës. Veç kësaj, do të bëhej nëpunës i parë: ishte koha për t’u bërë serioz. Prandaj hiqte dorë nga flauti, nga ndjenjat e ekzaltuara, nga imagjinata; — sepse çdo qytetar, në vlugun e rinisë së tij, qoftë edhe një ditë, një minutë, e ka besuar veten të aftë për pasione të pamasa, për ndërmarrje të larta. Shthururi më i rëndomtë ka ëndërruar sulltanesha; çdo noter mbart brenda vetes rrënojat e një poeti.

Tani mërzitej kur Ema, befas, dënesej mbi gjoksin e tij; dhe zemra e tij, si njerëzit që s’durojnë dot veçse një dozë të caktuar muzike, përgjumej nga mospërfillja në zhurmën e një dashurie hollësitë e së cilës s’i dallonte më.

E njihnin njëri-tjetrin tepër mirë për të pasur ato mrekullime të zotërimit që ia njëqindfishojnë gëzimin. Ajo ishte po aq e neveritur prej tij sa ai ishte i lodhur prej saj. Ema gjente në tradhti të gjitha sheshtësitë e martesës.

Por si të çlirohej prej saj? Pastaj, sado që ndihej e poshtëruar nga ulësia e një lumturie të tillë, mbahej pas saj nga zakoni ose nga korrupsioni; dhe çdo ditë ngulmonte gjithnjë e më shumë, duke shteruar çdo lumturi nga që e donte tepër të madhe. E akuzonte Leonin për shpresat e saj të zhgënjyera, sikur ai ta kishte tradhtuar; madje dëshironte një katastrofë që do të sillte ndarjen e tyre, meqë s’kishte guxim ta vendoste vetë.

Megjithatë vazhdonte t’i shkruante letra dashurie, në bazë të asaj ideje se një grua duhet t’i shkruajë gjithmonë dashnorit.

Por, duke shkruar, shihte një burrë tjetër, një fantazmë të bërë nga kujtimet e saj më të zjarrta, nga leximet e saj më të bukura, nga lakmitë e saj më të forta; dhe ai bëhej në fund aq i vërtetë e i arritshëm, sa ajo dridhej e mrekulluar, pa mundur megjithatë ta përfytyronte qartë, aq shumë humbiste ai, si një zot, nën bollëkun e atributeve të tij. Banonte në vendin kaltërosh ku shkallët prej mëndafshi lëkunden nëpër ballkone, nën frymën e luleve, në dritën e hënës. E ndiente pranë vetes, do të vinte dhe do ta merrte të tërën në një puthje. Pastaj ajo binte e sheshtë, e këputur; sepse këto vrulle dashurie të turbullt e lodhnin më shumë se shthurjet e mëdha.

Tani ndiente një këputje të pandërprerë e të përgjithshme. Shpesh madje Ema merrte fletëthirrje, letra me pullë që mezi i shikonte. Do të kishte dashur të mos jetonte më, ose të flinte vazhdimisht.

Ditën e mesit të Kreshmës,³ nuk u kthye në Jonvil; në mbrëmje shkoi në ballon me maska. Veshi pantallona kadifeje dhe çorape të kuqe, me një paruke me bisht të lidhur dhe një kapelë trecepëshe mbi vesh. Kërceu gjithë natën në zhurmën e tërbuar të trombonëve; bënin rreth përreth saj; dhe në mëngjes e gjeti veten në portikun e teatrit mes pesë-gjashtë maskash, vajza të veshura si hamallë e si detarë, shokë të Leonit, që flisnin të shkonin të hanin.

Kafenetë përreth ishin plot. Gjetën në port një restorant nga më të rëndomtët, i zoti i të cilit u hapi, në katin e katërt, një dhomë të vogël.

Burrat pëshpëritën në një qoshe, pa dyshim duke u këshilluar për shpenzimin. Ishte një nëpunës, dy studentë mjekësie dhe një shitës: ç’shoqëri për të! Sa për gratë, Ema e vuri re shpejt, nga tingulli i zërave të tyre, se duhej të ishin, gati të gjitha, të shkallës së fundit. Atëherë u tremb, e tërhoqi karrigen dhe uli sytë.

Të tjerët nisën të hanin. Ajo s’hëngri; kishte ballin në zjarr, therje në qepalla dhe një të ftohtë akulli në lëkurë. Ndiente në kokë dyshemenë e ballos, që kërcente ende nën rrahjen ritmike të një mijë këmbëve që vallëzonin. Pastaj era e punçit me tymin e purove ia mori mendtë. I binte të fikët; e çuan para dritares.

Dita po fillonte të zbardhte, dhe një njollë e madhe ngjyrë purpuri zgjerohej në qiellin e zbehtë, nga ana e Shën-Katerinës. Lumi i murrmë dridhej në erë; s’kishte njeri mbi ura; fenerët e rrugës shuheshin.

Megjithatë ajo erdhi në vete dhe iu kujtua Berta, që flinte atje, në dhomën e shërbyeses. Por kaloi një qerre plot me shirita të gjatë hekuri, duke hedhur pas murit të shtëpive një dridhje metalike shurdhuese.

Iku befas, e hoqi kostumin, i tha Leonit se duhej të kthehej, dhe më në fund mbeti vetëm në hotelin e Bulonjës. Gjithçka dhe ajo vetë i bëheshin të padurueshme. Do të kishte dashur, duke fluturuar si një zog, të shkonte të ripërtërihej diku, shumë larg, në hapësirat e panjolla.

Doli, kaloi bulevardin, sheshin Koshuaz dhe periferinë, deri në një rrugë të hapur që sundonte mbi kopshte. Ecte shpejt, ajri i hapët e qetësonte: dhe pak nga pak fytyrat e turmës, maskat, kadrilet, llambadarët, darka, ato gra, të gjitha zhdukeshin si mjegulla që i merr era. Pastaj, kur u kthye te Kryqi i Kuq, u hodh në shtrat, në dhomën e vogël të katit të dytë, ku ishin figurat e Kullës së Nelës. Në orën katër pasdite, Iveri e zgjoi.

Kur u kthye në shtëpi, Felisiteja i tregoi pas sahatit një letër gri. Ajo lexoi:

„Në bazë të kopjes ekzekutive të një vendimi gjyqësor…“

Ç’vendimi? Një ditë më parë, në të vërtetë, kishin sjellë një letër tjetër që ajo s’e njihte; prandaj u shtang nga këto fjalë:

„Urdhër në emër të mbretit, të ligjit dhe të drejtësisë, zonjës Bovari…“

Atëherë, duke kapërcyer disa rreshta, pa:

„Brenda njëzet e katër orëve si afat i fundit.“ — Për çfarë? „Të paguajë shumën e përgjithshme prej tetë mijë frangash.“ Dhe madje më poshtë kishte: „Do të detyrohet me çdo mjet ligjor, dhe sidomos me sekuestrimin ekzekutiv të mobiljeve dhe sendeve të saj.“

Ç’të bënte?… Ishte brenda njëzet e katër orëve; nesër! Lëroi, mendoi ajo, pa dyshim donte ta trembte përsëri; sepse i mori me mend menjëherë të gjitha manovrat e tij, qëllimin e mirësive të tij. Ajo që e qetësonte ishte vetë tepria e shumës.

Megjithatë, duke blerë, duke mos paguar, duke marrë hua, duke nënshkruar kambiale, pastaj duke i rinovuar këto kambiale, që fryheshin në çdo afat të ri, kishte përfunduar duke i përgatitur zotërisë Lëro një kapital që ai e priste me padurim për spekulimet e tij.

U paraqit tek ai me një pamje të shkujdesur.

— E dini ç’më ndodh? Është një shaka pa dyshim!

— Jo.

— Si kështu?

Ai u kthye ngadalë dhe i tha duke kryqëzuar krahët:

— Mos kujtonit, zonja ime e vogël, që do të isha, deri në fund të shekujve, furnitori dhe bankieri juaj për hir të Zotit? Duhet patjetër t’i marr prapë shpenzimet e mia, të jemi të drejtë!

Ajo protestoi për borxhin.

— Ah! s’ka gjë! gjykata e ka njohur! ka vendim! jua kanë njoftuar! E pastaj, s’jam unë, është Vensari.

— A s’mund të…?

— Oh! asgjë fare.

— Por…, megjithatë…, le të arsyetojmë.

Dhe nisi të fliste pa lidhje; s’kishte ditur asgjë… ishte një befasi…

— Faji i kujt është? — tha Lëroi duke e përshëndetur me ironi. — Ndërsa unë punoj si skllav, ju e kaloni bukur kohën.

— Ah! pa moral!

— Morali s’dëmton kurrë, — ia ktheu ai.

Ajo u tregua frikacake, iu lut; madje vuri dorën e saj të bukur, të bardhë e të gjatë, mbi gjunjët e tregtarit.

— Më lini, pra! Do të thoshe që doni të më joshni!

— Jeni një i mjerë! — thirri ajo.

— Oh! oh! si po shkoni! — vazhdoi ai duke qeshur.

— Do t’i bëj të ditur të gjithëve kush jeni. Do t’i them burrit tim…

— E pra, unë do t’i tregoj diçka burrit tuaj!

Dhe Lëroi nxori nga kasaforta dëftesën prej një mijë e tetëqind frangash që ajo i kishte dhënë në kohën e skontimit të Vensarit.

— Kujtoni, — shtoi ai, — që s’do ta kuptojë vjedhjen tuaj të vogël, ai burrë i shkretë e i dashur?

Ajo u shemb, më e shtangur sesa do të ishte nga një goditje topuzi. Ai shëtiste nga dritarja te tryeza, duke përsëritur:

— Ah! do t’ia tregoj mirë… do t’ia tregoj mirë…

Pastaj iu afrua dhe, me zë të butë:

— S’është argëtuese, e di; askush, në fund të fundit, s’ka vdekur prej saj, dhe, meqë është mënyra e vetme që ju mbetet për të m’i kthyer paratë…

— Po ku t’i gjej? — tha Ema duke përdredhur krahët.

— Ah, ç’e do! kur ke miq si ju!

Dhe e shikonte në një mënyrë aq depërtuese e aq të tmerrshme, sa ajo u drodh deri në zorrë.

— Ju premtoj, — tha ajo, — do të nënshkruaj…

— M’u mërzitën nënshkrimet tuaja!

— Do të shes edhe…

— Hajde, hajde! — bëri ai duke ngritur supet, — s’keni më asgjë.

Dhe thirri nga vrima e derës që hapej mbi dyqan:

— Aneta! mos harro tri copat e nr. 14.

Shërbyesja u shfaq; Ema kuptoi, dhe pyeti „sa para do të duheshin për të ndalur të gjitha ndjekjet“.

— Është tepër vonë!

— Por, po t’ju sillja disa mijë franga, një të katërtën e shumës, një të tretën, gati të gjithën?

— Eh! jo, s’ka dobi!

E shtynte butë drejt shkallëve.

— Ju lutem, zoti Lëro, edhe disa ditë!

Ajo dënesej.

— Hajde, ja! lot!

— Po më dëshpëroni!

— S’më bëhet vonë fare! — tha ai duke mbyllur derën.

Shënime

1. Fjalë zhargoni pariziane të kohës: turne (dhomë), bazar (shtëpi), chicard e chicandard (i hijshëm, elegant), Breda-street (lagjja rreth rrugës Bréda, ku banonin gratë e lehta) dhe je me la casse („po iki“). ↩︎

2. Jacques Cujas (shek. XVI) dhe Bartolo da Sassoferrato (shek. XIV): dy juristë të mëdhenj, emrat e të cilëve ishin bërë sinonim i studimit të drejtësisë. ↩︎

3. Mesi i Kreshmës (mi-carême): e enjtja e javës së tretë të Kreshmës, kur në mes të agjërimit lejohej për një ditë karnavali, me ballo me maska. ↩︎